Cyfrowa Etnografia

d667f38ccdacfcf0a3e03933df394ae4.pdf

Media

Part of Zbiory etnograficzne w Polsce I / Lud, 1922, t. 21

extracted text

EUGENJUSZ FRANKOWSKI.

ZBIORY ETNOGRAFICZNE W POLSCE.
I.
TRESC : Wstęp s. 40. —» Muzeum etnograficzne w Warszawie s. 41. — Mu­
zeum im. Dzieduszyckich we Lwowie s. 43. — Zbiory etnograficzne
Muzeum Przemysłu artystycznego we Lwowie s. 46. — Muzeum Naro­
dowe im. Króla Jana ni we Lwowie s. 47. — Ruskie Muzeum Narodowe
we Lwowie s. 48.
Muzeum etnograficzne w Krakowie s. 49. — Mu­
zeum Przemysłowe im. Dra Baranieckiego w Krakowie s. 52. — Muzeum
Narodowe w Krakowie s. 54. — Dom Matejki w Krakowie s. 55.

Nowopowstałe Polskie Towarzystwo Etnologiczne postano­
wiło roztoczyć opiekę naukową nad istniejącemi u nas zbiorami
etnograficznemu Zoiorów takich, czy to występujących jako samo­
dzielne muzea etnograficzne, czy też stanowiących oddziały, lub
wchodzących w skład innych zbiorów, mamy w Polsce znaczną
ilość. Znane są one tylko z nazwiska. Brak inwentarzy i katalo­
gów racjonalnych, uniemożliwia nam zdanie sobie sprawy z ich
zawartości, tern bardziej, że w niejednem muzeum znaczna ich
część spoczywa w skrzyniach dla braku miejsca wystawowego,
a więc jest zupełnie niedostępna dla zwiedzających.
Wychodząc z założenia, że opiekę musi poprzedzić poznanie,
P. T. E. postanowiło przystąpić do zinwentaryzowania na własną
rękę wszystkich zbiorów etnograficznych w Polsce. Inwentarze te
posłużą do sporządzenia niezbędnego katalogu kartkowego dla
Centralnego Biura Etnologicznego w Warszawie. Dotychczas
zinwentaryzowane zostały zbiory etnograficzne przechowywane
w Muzeach Warszawy, Krakowa i Lwowa; następnie kolej przyj­
dzie na pozostałe zbiory mniejsze, rozrzucone po całym kraju.
Artykuł niniejszy, będąc rodzajem krótkiego sprawozdania
z pracy wykonanej, ma na celu zaznajomienie szerszych kół spo-

41
Męczeństwa naszego ze zbiorami etnograficznemi, historją ich po­
wstania, ich stanem i warunkami istnienia i rozwoju na przyszłość.
T4c wstanie zbiorów zawdzięczamy inicjatywie osób prywa­
tnych, ludzi dobrej woli i zapalonych entuzjastów. Bliższe pozna­
nie wysiłków poszczególnych jednostek wzbudza słuszną cześć
dla ich owocnego poczynania, nie pozwala nam jednak zamknąć
nczu na wielostronne braki tych zbiorów. Drażliwą stronę tych
braków ominiemy w ten sposób, że po przeglądzie wszystkich
zbiorów etnograficznych w Polsce, co, jak przypuszczamy, zajmie
nam miejsce w kilku następnych numerach „Ludu“, omówimy zbio­
rowo, a dokładnie wszystkie błędy naszej muzeologji etnografi­
cznej. Każdy z kierowników, mających dobro sprawy narodowej
i nau kovej na celu, znajdzie dotyczące swych zbiorów uwagi
i wyciągnie z nich wnioski niezbędne.
Muzeum Etnograficzne w Warszawie.
w gmachu Muzeum Rolnictwa i Przemysłu, ul. Krakowskie Przedmieście 66.)

Pierwsze Muzeum etnograficzne w Polsce otworzone zostało
na widok pubüczny w kwietniu 1888 r. w Warszawie. Założone
z inicjatywy mecenasa J. M hAMIŃSKIEGO i popierane staraniem
-Wisły“ w osobie J. KARŁOWICZA, zdołało w krótkim czasie zgro­
madzić, dzięki ofiarności znaczną ilość okazów dotyczących etnogrniji polskiej i obcej, a składanych w darze lub depozycie.
Pierwsze muzeum mieściło się przy ogrodzie zoologicznym
w pałacyku Bagateli, wzniesionym pod koniec XVIII w. przez
malarza Marcina BACCIARELLEGO. W r. 1890 Muzeum etnografi­
czne, liczące już 2.000 okazów, zagrożone zostało ruiną z powodu
upadku spółki i likwidacji ogrodu zoologicznego. Wyratowało je
°d zaguby grono miłośników, które 2 stycznia 1891 roku zaku­
piło zbiory na imię Jana KARŁOWICZA i czasowo umieściło w skła­
dach Frascati. W 1892 r., dzięki staraniem p. L. JANIKOWSKIEGO,
zbiory muzealne, wzbogacone jego osobistą piękną kolekcją afry­
kańską, zostały znów otwarte dla szerszego ogółu jako „stała
wystawa etnograficzna“, mieszcząca się przy ul. Krakowskie Przed­
mieście Nr. 17. W rok potem nastąpiła jeszcze jedna przepro­
wadzka na ul. Wiejską Nr. 18 do domu hr. Branickiego, skąd
w 1896 r. do gmachu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, w którem

42
od 25 lat przebywa bez przerwy, dostępne dla szerszej publi­
czności.
Opiekę nad zbiorami roztoczyło założone w r. 1899 „Grono
Miłośników Etnografji“ z J. KARŁOWICZEM na czele, które to Grono
zbiory Muzeum Etnograficznego przekazało nod opiekę Muzeum
Przemysłu i Rolnictwa. Należy wyrazić najwyższe uznanie komi­
tetowi Muzeum P. i R., które w ciągu lat 25 czuwało nad ca­
łością powierzonych sobie zbiorów. Doskonały stan ich zachowa­
nia zawdzięczamy niestrudzonej 25 letniej opiece kustoszki p.
Heleny KAM1ŃSKIEJ, siostry inicjatora i założyciela tego pierwszego
Muzeum etnograficznego w Polsce.
Muzeum Etnograficzne mieść się na trzeciem piętrze, w gma­
chu muzeum P. i R., posiada układ dzielnicowy i ma następujące
okazy oryginalne i modele:
80 kompletnych strojów ludowych, z których 56 polskich
i 24 obcych; 333 okazy poszczególnych części ubrania; 215
ubrań głowy.
75 okazów tkanin ludowych; 69 próbek haftów i tkanin
ludowych.
43 przyrządów, mających związek z paleniem tytoniu ; 18 ki­
jów, lasek, oznak władzy i obrzędowych; 12 karbów i wrębów;
36 lalek w strojach ludowych.
12 dużych modeli chat ; 27 sprzętów domowych ; 392 okazy
ceramiki ludowej ; 200 sprzętów gospodarstwa domowego ; 8 przy­
rządów do świecenia; 20 ozdób wnętrza chaty; 13 rzeźb dewocyjnych.
87 narzędzi rolniczych; 21 narzędzi rybackich; 135 przyrzą­
dów tkackich ; 33 okazy koszykarstwa.
33 instrumenty muzyczne ; 66 przedmiotów dotyczących
obrzędów ludowych; 64 okazy ciast obrzędowych; 74 okazy
z zakresu medycyny ludowe; ; 2300 pisanek, przeważnie z byłei
Kongresówki i Kresów wschodnich; 411 wycinanek ludowych;
102 zabawki ludowe.
Następnie, dział słowiańszczyzny skupia 306 przedmiotów.
Prócz tego Muzeum posiada ciekawe zbiory etnograficzne,
pochodzące z innych części świata, jako to 2670 okazów z Azji*
900 okazów z Afryki, 140 z Ameryki i 63 z Oceanji. Są to dary
P. BOCZKOWSKIEGO, J. CZAKIEGO,

L. DUDREWICZA, L. JANIKOW­

SKIEGO, K. PODHORSKIEGO, W. PUPPEGO

i innych.

43

Dopełnieniem zbiorów są: pięć tek z wzorami haftów ludo­
wych i skrzyń malowanych ; 500 fotografij typów i scen ludowych
z różnych części świata i r.koło 2000 klisz oryginalnych, pocho­
dzących z wypraw naukowych uczonych naszych do różnych czę­
ści świata.
Zbiory etnograficzne posiadają inwentarz z numerem bieżą­
cym. Krótki przewodnik po zbiorach, skreślony przez Dyrektora
J. LESKIEGO w 1905 roku, dawno już jest wyczerpany. Zbiory
otwarte od 10 do 2 z wyjątkiem pomedziałków i czwartków.
Wstęp 10 marek od osoby.
Przy Muzeum Etnograficznem, za inicjatywą p. M. WAWRZENIECKIEGO, artysty malarza i uczonego, została założona praco­
wnia masek tekturowych dla manekinów do strojów ludowych
i odlewarnia w gipsie ciast obrzędowych.
Pracownia ta, której czynności podczas wojny zostały zawie­
szone, wznowi swą pracę z rokiem bieżącym i będzie posiadała
na składzie maski typów ludowych dla muzeów dzielnicowych,
na wymianę za dublety okazów etnograficznych.
W związku z Muzeum etnograficznem mieści się na I piętrze
Centralne Biuro etnologiczne, z pracownią i bogato zaopatrzoną
bibljoteką. Biuro otwarte od 10 do 1 z wyjątkiem świąt.
W grudniu bieżącego roku Muzeum P. i R. przystępuje do
reorganizacji swej instytucji, przeobrażając się w istotne Muzeum
przemysłu i rolnictwa. Odchodzą z pod jego opiekuńczych skrzy­
deł usamodzielnione dziś pracownie naukowe, które w dobie rzą­
dów rosyjskiego najeźdźcy znajdywały w Muzeum P. i R. opiekę
i bezpieczeństwo. Komitet Muzeum P. i R., które jest prawnymwłaścicielem Muzeum etnograficznego, zamierza oddać te zbiory
Państwu, użyczając i nadal gościnności w swym gmaichu, nietylkodla Muzeum, ale też i dla Biura Etnologicznego i Polskiego To­
warzystwa Etnologicznego, aż do chwili, kiedy rząd wyznaczv
w Warszawie odpowiedniejsze pomieszczenie dla Samodzielnego
Muzeum Etnograficznego.
Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie.
W połowie ubiegłego wieku Hr. Włodzimierz DZIEDUSZYCKŁ'
powziął myśl utworzenia Muzeum, „któreby dawało obraz o iie

44

możności wierny tego wszystkiego, co przyroda ma i miała na
dawnym obszarze naszej ziem-“. Około jego wspaniałego zbiorę
ornitologicznego zaczęły się grupować inne zbiory przyrodnicze,
tworzące działy : zoologiczny, geologiczno-mineralogiczny, paleon­
tologiczny, botaniczny, do których najpóźniej przybyły: etnogra­
ficzny i przedhistoryczny. Dziś niemniej bogato niż inne działy
przedstawia się dział etnograficzny, umieszczony w 9 pokojach
na drugiem piętrze Muzeum.
Na specjalną uwagę zasługuje najbogatszy w Polsce zbiór
■ceramiki ludowej, liczący 2770 okazów. Obejmuje on niemal
wszystkie ważniejsze miejscowości, znane w kraju z garncarstwa.
Zbiór ten nietylko daje nam ogólne pojęcie o kształtach naczyń,
ich materjale i o zdobnictwie naszego garncarstwa, lecz pozwala
wyśledzić charakter twórczości poszczególnych v.arsztatów, dzięki
większej ilości okazów zgromadzonych z poszczególnych miejsco­
wości.
W ostatnich czasach piękny ten zbiór o mało co nie uległ
zniszczeniu. Doprowadziłoby było do tego projektowane usunięcie
z sal części wystawionych naczyń, ażeby w ten sposób otrzymać
miejsce dla rozmieszczenia innych zbiorów. Uskutecznienie tego
projektu odbiłoby się fatalnie na całości zbioru, uniemożliwiając
w pełni studjum g.up poszczególnych, a co najważniejsze; nara­
ziłoby na niechybną zagładę część usuniętych okazów. Na szczę­
ście projektu tego nie uskuteczniono i zbiór ceramiczny pozostał
na miejscu.
Bardzo cenne są zbiory z Huculszczyzny Muzeum posiada
największy w Polsce zbiór pisanek liczący 4393 okazy z różnych
dzielnic Rzeczypospolitej, z których trzy czwarte pochodzą z Ma­
łopolski Wschodniej.
Całe Muzeum etnograficzne podzielone zostało na 12 dzia­
łów przygodnych, w których grupują się wszystkie zebrane okazy.
Dział I stanowią ubrania. Jest tu 14 manekinów ubranych
w kompletne stroje ludowe z różnych dzielnic Polski i Rusi; 50
okazów poszczególnych części ubrania mieszczańskiego; 49 ubrań
•głowy, 30 okazów tkanin wełnianych ; 21 próbek haftów ludo­
wych: wreszcie zbiór barwików używanych w tkactwie ludowem,
pochodzenia roślinnego i mineralnego.
Dział II obejmuje ceramikę ludową w liczbie 2770 okazów.
Dział III skupia 36 wyrobów bednarstwa ludowego.

45
Dział IV zawiera 9 przyrządów tkackich.
Dział V gromadzi 50 okazów koszykarstwa.
Dział VI liczy 42 okazy sprzętów domowych.
Dział VII obejmuje całą Huculszczyznę. Widzimy tu: 12 ubrań
głowy; 296 metalowych ozdób ciała i stroju; 22 formy i modele
do odlewania tych ozdób; 11 pasów skórzanych: 20 torb skórza­
nych; 10 przyrządów mających związek z paleniem tytoniu; 53
laski z okuciem i ozdobami ; 22 okazy broni palnej ; 58 prochownie,
rożków ftp.; 24 noże; 12 harapów.
9 modeli z zakresu budownictwa ; 6 sprzętów domowych ;
6 sprzętów gospodarstwa domowego; 81 okazów artystycznych
wyrobów drewnianych braci Szkryblaków i innych; 16 przyrządów
do zaprzęgu; 5 przyrządów dc koszenia; 22 kądziele; 14 instru­
mentów muzycznych ; 576 pisanek huculskich ; liczne fotografje
i rysunki typów i scen ludowych.
Dział VIII zawiera 11 ludowych polskich instrumentów mu­
zycznych.
Dział IX gromadzi ó skrzyń malowanych.
Dz:ał X ma 6 wzorów płócien malowanych i wzory do ich
wyciskania.
Dział XI obejmuje 94 przedmioty z Podhala.
Wreszcie ostatni dział XII zawiera 23 okazy narzędzi rybac­
kich, używanych w Małopolsce Wschodniej.
Pierwszy przewodnik po Muzeum ukazał się w 1895 r. skre­
ślony przez założyciela Hr. W. DZIEDUSZYCKIEGO. Drugie jego
wydanie wyszło w r. 1907 i jest oddawna wyczerpane. W prze­
wodniku tym, obejmującym 112 stronic, opis zbiorów etnografi­
cznych zajmuje stron jedenaście..
Kustoszem działu etnograficznego w Muzeum był Włodzimierz
SZUCHIEWICZ- Po jego śmierci stanowisko to nie zostało obsa­
dzone i w zbiorach etnograficznych daje się odczuwać brak kie­
rującej siły fachowej.
Muzeum jest własnością prywatną rodziny Dzieduszyckich
i jego uposażenie opiera się na ordynacji kluczów Poturzyc
i Zarzecza. Przed wojną ordynacja wypłacała 24.000 koron austrjackich na utrzymanie Muzeum i 20.000 koron na wydawnictwa.
Dziś, kiedy dawne zobowiązania byłyby niewystarczające, nowy
ordynat Hr. Włodzimierz DZIEDUSZYCKI daje 100.000 Mk. miesię-

46
cznie na wydawnictwa, opłaca sześciu współpracowników nauko­
wych muzealnych i pokrywa wydatki na służbę i administrację.
Dotychczasowy gmach jest niewystarczający dla zbiorów
i ordynat DZIEDUSZVCKI nosi się z myślą stworzenia nowej, obszer­
niejszej siedziby dla tego ogólno polskiego Muzeum krajoznaw­
czego. Muzeum otwarte bezpłatnie dwa razy tygodniowo. Dla
ludzi pracujących naukowo i chcących korzystać ze zbiorów i bo­
gatej bibljoteki, Zarząd bardzo gościnnie otwiera podwoje, czyniąc
wszelkie daleko idące udogodnienia w pracy.
Zbiory etnograficzne Muzeum Przemysłu artystycznego
we Lwowie.
Muzeum to powstanie swoje zawdzięcza rozbudzonemu silnie
w połowie wieku ubiegłego w całej Europie prądowi,, który dążył
do odrodzenia przemysłu artystycznego u źródeł dawnej sztuki.
Muzeum powstało w 1874 roku jako Miejskie Muzeum Prze­
mysłowe, kierowane przez Radę nadzorczą, wybieraną co trzy
lata przez reprezentację miejską. Po 30 latach usilnej pracy
w 1905 r. zbiory muzealne i blbljoteczne zostały przeniesione do
własnego gmachu i oddane do użytku publiczności. Zaszedł tu
fakt, niestety tak często spotykany, że gmach, wzniesiony spe­
cjalnie dla Muzeum, dla takiego celu się nie nadawał. Było to
skutkiem tego, że plany gmachu i jego budowa wykonane zostały
przez Dyrekcję Gal. Kasy Oszczędności bez porozumienia .się
z Zarządem instytucji muzealnej.
Nieodpowiedni rozkład i rozmiary sal, niewłaściwe umieszcze­
nie drzwi, okien i kaloryferów stały się powodem, że ani prze­
strzeń należycie wyzyskać się dała, ani też niepodobna było
ugrupować okazów w sposób przejrzysty i systematyczny. Przyrost
zbiorów stán ten bardziej jeszcze pogarsza.
Wszystkie inne polskie zbiory etnograficzne mieszczą się
w gmachach, które zbiegiem szczęśliwych okoliczności udało się
na ten cel pozyskać. Rzecz oczywista, że nie wznoszone w tym
celu, nie odpowiadają one wymaganiom współczesnej muzeologji
i wyzyskanie ich dla zbiorów, mimo całej pomysłowości kierowni­
ków, nigdy nie daje wyników najlepszych. To też fakt wznosze­
nia specjalnego gmachu muzealnego na chybił trafił, bez dopu­
szczenia do głosu strony zainteresowanej, zasługuje na najwyższą

47

naganę za lekceważenie opinji miarodajnej i trwonienie grosza
publicznego.
Muzeum przemysłu artystycznego posiada w swych zbiorach
750 numerów z zakresu etnografji, rozrzuconych wśród poszcze­
gólnych działów muzealnych. W rozdziale okazów przyjęto system
podziału dwojaki, częścią na grupy technologiczne według materjału i techniki wyrobów, częścią łącząc je w pewne całości ze
względu na wspólne ich pochodzenie, odrębność historyczną lub
etnograficzną, lub wreszcie z uwagi na wspólne ich przeznaczenie.
Myślą wytyczną przy gromadzeniu zbiorów, które powstały czę­
ściowo z zakupów, a częściowo z darów, był przemysł artystyczny.
Muzeum posiada :
2 kompletne stroje hucuła i hucułki z Pokucia; 13 ubrań
głowy; 21 pasów skórzanych, wśród nich 4 wysokie góralskie,
jeden krakowski i inne; 63 kilimy, pochodzące z Czernichowa,
Glinian, Krakowa, Zbaraża i Zakopanego ; 66 kartonów z haftami
ludowemi z Małopolski Wschodniej ; 67 gierdanów huculskich ;
4 załóżki, napierśniki złotem haftowane, noszone przez żydówki
polskie; 15 sprzętów domowych z Huculszczyzny i Podhala; 116
okazów ceramiki ludowej ; 44 artystyczne wyroby drewniane hu­
culskie; 2 instrumenty muzyczne (teorban i gęśliki); 463 pisanki
z Małopolski Wschodniej; 29.akwarel tyoćw ludowych z Poznań­
skiego roboty F. HOFFA w 1866 ř.
Muzeum posiada katalogi kartkowe z numerem bieżącym
i działowym. Wydany w 1908 r. krótki przewodnik po zbiorach
'est już wyczerpany i przestarzały. Zbiory otwarte codziennie,
z wyjątkiem poniedziałków od 10 do 2 ; wstęp 25 marek. Muzeum
posiada dobrze zaopatrzoną i doskonale kierowaną bibljotekę
i czytelnię.
Muzeum Narodowe imienia Króla Jana III we Lwowie.
W Muzeum Narodowem imienia Króla Jana III, stworzonem
w pięknej królewskiej kamienicy na Rynku, znajduje się też mię­
dzy innemi sporo ciekawych przedmiotów etnograficznych.
wraca uwagę galerja typów szlacheckich męskich od XVI
do XVIII wieku, ciekawa pod względem kostjumowym i rysofizjonomioznym ; 2 manekiny w kontuszach ; 8 porcelanowym i figury­
nek typów szlachty polskiej z saskiej porcelany z wieku XVIII;

48
cenny zbiór srebrnych łyżek polskich po Wł. ŁOZIŃSKIM. W* zbio­
rze p. H. DĄBCZAŃSKIEJ, z epoki Biedermeierowskiej zbiór haftów
ludowych i tkanin.
W sali z zabytkami ruskiemi z Małopolski Wschodniej ó na­
szyjników huculskich z korali szklanych; kilkanaście naszyjników
z krzyżami mosiężnemi ; 29 lichtarzy z gliny polewanej, malowa­
nych ; 30 lichtarzy z drzewa rzeźbionych i malowanych ; 6 topor­
ków huculskich.
W sali z zabytkami żydowskiemi : kilkanaście sztuk hanaków
szabasowych, świeczników i innych naczyń rytualnych z bronzu,
miedzi i mosiądzu; 5 napierśników żydowskich, haftowanych złotem.
Zadaniem Muzeum jest gromadzenie dokumentów przejawów
życia polskiego na wschodniej rubieży Rzeczypospolitej. W zespofe
Muzeum przedstawia się imponująco. Rzecz naturalna, że okazy
etnograficzne dostały się tu przygodnie, wraz z innemi darami.
Ruskie Muzeum Narokowe we Lwowie.
Już w 1905 roku były we Lwowie nominalnie trzy publiczne
muzea ukraińskie. Jedno „Narodnoho Doma im. Petruszewicza",
mieszczące się w jednym pokoju, drugie w Instytucie Stauropigijskim, w trzech pokojach i trzecie Towarzystwa naukowego im.
Szewczenki, skupiające swe zbiory w kancelarji i w magazynach.
W rzeczywistości żadnego z nich nie można było nazwać Muzeum.
Istotne Muzeum zapoczątkowane zostało dopiero w 1905 r. przez
Metropolitę SZEPTYCKIEGO, jako „Lwowskie Muzeum Cerkiewne“,
które w roku 1908 przemianowane zostało na „Nacjonalnyj Muziej“. W 1911 roku przez Muzeum nabyty został dom, w którym
do dziś mieszczą się jego zbiory.
W skład Muzeum wchodzą: zbiór rękopisów i starych dru­
ków ; archiwum, ikony cerkięwne ; w dziale historyczno - kultural­
nym — portrety, zbroja starożytna, tkaniny i stroje, numizmatyka
archeologja, etnografja i ornament ludowy. Dyrektor Muzeum,
p. I. ŚWIĘCICKI, w jednej ze swych prac, wydanej w 1920 r. po­
daje 3500 numerów w dziale etnografji. W rzeczywistości prze­
wodnik po Muzeum, wydany w 1913 r. przez tegoż autora za­
mieszcza fotografje wnętrza, gdzie się rozróżnia szereg przed­
miotów, które dziś nie figurują w Muzeum. Słyszałem, że podczas
rosyjskiej gospodarki wojennej we Lwowie, wyższe duchowieństwo

49

rosyjskie ograbiło Muzeum i ■ znaczną część zbiorów wywiozło do
Rosji.
Obecnie zbiory etnograficzne mieszczą się w 3 pokojach.
Są tam : 61 naszyjników z krzyżami mosiężnemi, z monetami
i z paciorkami szklanemi ; 15 naszyjników, gerdanów huculskich •
88 mosiężnych krzyżyków odlewanych ; 65 klamer mosiężnych do
spinania; 31 przyrządów mających związek z paleniem tytoniu;
19 okazów broni palnej ; 10 rożków na proch z rogu jeleniego ;
18 naczyń i drobnych sprzętów drewnianych; 72 okazy ceramiki
ludowe; ; 3 piece kaflowe malowane ; 474 pisanki ; na ścianach
22 rysunki ołówkiem, piórkiem i akwarelą cerkwi, chat i ich
wnętrzy.
Muzeum otwarte codziennie od 10 do 1. Wejście sto marek
od osoby. Muzeum to w dziale etnografji nie zawiera niczego
takiego, czegoby nie posiadało Muzeum Dzieduszyckich. Uderz?
zupełny brak strojów ludowych i tkanin, a w zespole wystawio­
nych przedmiotów myślą przewodnią jest sztuka ludowa.
Muzeum Etnografie aie w Krakowie.
Dnia 19 lutego 1911 roku zostało otwarte Muzeum etno­
graficzne w Krakowie. Mieściło się ono w trzech pokoikach na
parterze w oficynie domu przy ul. Studenckiej, 9. Była to fakty­
cznie wystawa zbiorów etnograficznych, jakie p. Seweryn UDZIELA,
zasłużony badacz na polu ludoznawstwa, w ciągu długich lat zdo­
łał zgromadzić w Maiopolsce. Zbiorami temi zaop:ekowało się
nowo zawiązane „Towarzystwo Muzeum Etnograficznego“, na któ­
rego częle, stanęli profesorowie ; J. TALKO HRYNCEWICZ, F. BUJAK,
E. KIERNIK i inni. Pan S. UDZIELĄ został kustoszem Muzeum,
a w istocie jedyną siłą twórczą samego Muzeum i nowo zorgani­
zowanego Towarzystwa. W listopadzie 1913 r. zbiory przeniesione
zostały do nowej siedziby na Wawelu, gdzie do dziś dnia znaj­
dują schronienie prowizoryczne.
W ciągu dziesięcioletniego istnienia zbiory Muzeum etnogra­
ficznego wzrosły ogromnie. Przyczyniły się do tego dary 314
osób w ilości 4764 przedmiotów, oraz depozyty instytucyj publi­
cznych i osób prywatnych. W roku 1913 Rada Miejska Krakowa
złożyła w depozycie około 800 przedmiotów, pochodzących z re­
organizacji Muzeum technięzno-przemysłowego. Uniwersytet Jagiel4
Lud. T. XXI.

50

loński przekazał zbiór złożony z 22! numerów, jako pozostałość
po zbiorach etnograficznych, gromadzonych przed kilkudziesięciu
laty przez profesora ŁEPKOWSKIEGO dla przyszłego Muzeum etno­
graficznego. W roku ubiegłym zbiory swoje etnograficzne złożyła
w depozycie Akademja Umiejętności. W skład ich wchodzą 54 nu­
mery odnoszące się do kultu buddyjskiego, oraz inne okazy etno­
graficzne z Azji wschodniej ; 219 pakiecików z lekarstwami stosowanemi przez lamów w Krainie Zabajkalskiej ; zbiór pisanek
z Małopolski wschodniej złożony z 454 okazów; kilka luźnych
sprzętów z kresów wschodnich i kompletny strój Samojeda. Prze­
szedł też do Muzeum niezmiernie ciekawy zbiór etnograficzny,
pozostały po prof. M. RACIBORSKIM, pochodzący z wysp archipe­
lagu Sundajskiego. W zbiorze tym, złożonym z 245 przedmiotów,
wyróżniają się 82 lalki z teatru jawańskiego i piękny zbiór broni.
Wzbogacił też zbiory Muzeum depozyt prof. A. WRZOSKA, złożony
z 64 przedmiotów, zgromadzonych podczas ostatniej wojny. Two­
rzą go 28 wełnianych pasów serbskich i inne drobiazgi etnogra­
ficzne, przeważnie z tego samego kraju. Wreszcie do zasobniej­
szych nabytków należy zaliczyć dar B. PIŁSUDSKIEGO, liczący sto
przedmiotów z Afryki, bez bliższego oznaczenia pochodzenia ;
dar p. H. DĄBCZAŃSKIEJ, złożony z 305 przedmiotów, przeważnie
z Huculszczyzny i zbiór p. H. ŚNIEGOCKIEJ, z 259 przedmiotów,
przeważnie strojów ludowych polskich.
Zbiory zostały rozmieszczone w 11 pokojach pierwszego
piętra i w 3 salach parterowych w dawnym gmachu poseminaryjnym, pod N. 7, na Wawelu.
Większość pokoi tworzą pewne zespoły. Mamy więc na pierwszem piętrze kolejno : izbę krakowską ; pokój z zabawkami i stro­
jami; pokój z manekinami; izbę podhalańską; pokój ze sprzętami
gospodarskiemi ; pokój z przedmiotami dotyczącemi obrzędów
ludowych; pokój z tkactwem; pokój z okazami z Litwy i Biało­
rusi ; pokój z okazami z Wołynia i Ukrainy ; pokój z okazami
z Huculszczyzny ; pokój skupiający przedmioty z dalszych krajów
słowiańskich.
Na parterze znajdują się : jeden duży pokój poświęcony
budownictwu, drugi pokój z haftami i częściami stroju ludu pol­
skiego i trzeci pokój, w którym skupiono okazy etnograficzne
z innych części świata. Zgromadzono tu depozyt Akademji Umie­
jętności, część afrykańskiej kolekcji ROGOZIŃSKIEGO wycofanej

51
z Muzeum przemysłowego, dar PIŁSUDSKIEGO, dar RACIBORSKIEGO
i inne pomniejsze.
Ogółem Muzeum posiada :
45 kompletnych strojów ludowych, wśród nich 4 obce;
118 poszczególnych części ubrania; 142 ubrania głowy; 23 pary
obuwia ; 241 pasów wełnianych ; 8 pasów skórzanych ; 42 tkaniny
ludowe; 167 próbek tkanin; 194 okazów haftów ludowych; 26
przyrządów mających związek z paleniem tytoniu ; 22 laski, ciu­
pagi itp. ; 5 sztuk broni; 18 lalek w strojach ludowych.
19 modeli z dziedziny budownictwa ; 48 sprzętów domo­
wych; 200 okazów ceramiki ludowej; 80 sprzętów gospodarstwa
domowego; 27 przyrządów do świecenia; 29 ozdób wnętrza chat;
36 obrazów religijnych, malowanych olejno; 82 obrazy malowane
na szkle; 14 rzeźb dewocyjnych; 63 drewniane krzyże huculskie.
74 narzędzi rolniczych i gospodarskich ; 34 narzędzi rybac­
kich; 39 przyrządów tkackich; 26 okazów koszykarskich; 29 in­
strumentów muzycznych.
92 przedmioty dotyczące obrzędów ludowych;' 8 okazów
ciast obrzędowych; 1530 pisanek; 37 wycinanek Judowych; 117
zabawek dziecinnych ; 20 zamków i kłódek.
1005 kartonów z rysunkami z zakresu budownictwa, stroju,
zdobnictwa ludowego; kilka albumów z pocztówkami i fotografjami
typów ludowych ; 850 negatywów fotograficznych z życia ludu ;
250 przeźroczy.
Prócz tego Muzeum posiada: 295 okazów etnograficznych
z Azji ; 220 z Afryki ; 25 z Ameryki i parę z Oceanji.
Brak inwentarza, prowizoryczne rozmieszczenie zbiorów i utru­
dniony dostęp do okazów nie wystawionych, utrudnia stworzenie
sobie wyobrażenia o istotnych zasobach Muzeum.
Przy Muzeum istnieje jedyna w Krakowie bibljoteka etno­
graficzna, złożona z 1166 tomów.
Sten materjalny Muzeum jest bardzo opłakany. Na pokrycie
licznych wydatków nie wystarcza 155 członków zwyczajnych To­
warzystwa, opłacających po dziesięć marek miesięcznie. Niestru­
dzony kustosz S. UDZIELA w istocie jest sam Towarzystwem etnograficznem, które istnieje tylko na papierze. Spełnia on funkcje
kustosza, dyrektora, sekretarza, preparatora i służącego Muzeum.
Nie należy się dziwić, że sam nie może podołać zadaniu i że za-

4*

52

■ mierzone przez niego uporządkowanie zbiorów posuwa się bardzc
powolnie.
Ostatniemi czasy Muzeum otrzymano znaczniejsze subwencje
z Ministerstwa, które pozwoliły na wystawienie wielu przedmiotów,
przechowywanych na składach. Ostatnio Wydział Towarzystwa
powziął myśl starania się o upaństwowienie Muzeum. Wśród bo­
gatych muzeów krakowskich Muzeum etnograficzne jest kopciusz­
kiem krzywdzonym i zapomnianym.
Miejmy nadzieję, że z chwilą utworzenia katedry etnologji
przy uniwersytecie krakowskim i przewidywanej obowiązkowo
energicznej akcji zajmującego katedrę profesora, który korzystać
będzie z Muzeum, jako z warsztatu pracy, sprawa Muzeum znaj­
dzie właściwe poparcie. Jest to kivestja honoru dla prastarej sto­
licy podwawelskiej mieć obok innych muzeów, piękne muzeum
etnograficzne. W skład przyszłego dzielnicowego Muzeum etno­
graficznego w Krakowie powinny przejść zbiory etnograficzne
znajdujące się w Muzeum Narodowem, a które w istocie przezna­
czone były dla przyszłego samodzielnego Muzeum etnograficznego.
Muzeum Przemysłowe im. dra Baranieckiego w Krakowie.
Dzieje tej instytucji zaczynają się od 1868 roku, w którym
Dr. Adrjan BARANIECKI ofiarował gminie miasta Krakowa zbiór
około 5.000 okazów z różnych gałęzi przemysłu i rękodzieła.
Zbiory te, pod nazwą Muzeum techniczno - przemysłowego,
mieściły się aż do roku 1913 w budynku poklasztornym przy ul.
Franciszkańskiej. W ciągu' tego okresu wzrosły sześciokrotnie
dzięki licznym darom, zapisom i depozytom. W roku 1913 prze­
niesiono je do własnego gmachu przy ul. Smoleńskiej, pod N. 9
i dla ujednostajnienia charakteru zbiorów oddano część okazów
w depozyt innym instytucjom.
Tą drogą dostały się do Muzeum etnograficznego na Wa­
welu te ckazy ze zbiorów etnograficznych, które większego zna­
czenia nie- miały dla Muzeum przemysłowego. Mimo to, wśród
20.000 okazów skupionych w zbiorach Muzeum znajduje się bar­
dzo dużo i bardzo cennych przedmiotów etnograficznych.
Muzeum posiada :
10 kompletnych.strojów ludowych; 97 okazów poszczegól­
nych części ubrania; 92 ubrania głowy; 110 par obuwia z różnych

53

części świata; 60 pasów wełnianych ludowych; 10 pasów skó­
rzanych ; kilkanaście pasów słuckich ; 80 okazów tkanin ludowych ;
niezmiernie ciekawy zbiór tkanin z różnych epok i krajów; paręset
okazów wzorów i próbek haftów ludowych polskich i obcych;
95 ozdób ciała i ubrania.
31 przyrządów mających związek z paleniem tytoniu; 5 la­
sek, ciupag itp. ; 80 sztuk broni, przeważnie z Afryki i Azji ;
/
4 sprzęty domowe.
804 okazy ceramiki ludowej ; wśród nich paręset okazów
z różnych epok i krajów. Jest to jedyny w Polsce zbiór ceramiki
ludowej obcej, a drugi z rzędu zbiór polskiej ceramiki ludowej.
43 sprzęty z zakresu gospodarstwa; 49 obrazów malowanych
na szkle; 12 przyrządów tkackich; 150 okazów koszykarskich
z różnych części świata; 60 instrumentów muzycznych, przeważnie
z Afryki i Azji ; kilkadziesiąt pisanek ; 64 zabawki ludowe ; kilka­
dziesiąt wachlarzy ze wszystkich części świata.
W tej ogólnej liczbie przedmiotów objęte zostały, złożone
jako depozyt, zbiory Towarzystwa Sztuka Stosowana, liczące pa­
ręset numerów.
Skupione w Muzeum Przemysłowem zbiory etnograficzne
pochodzą z darów składanych przeważnie Drowi BARANIECKIEMU
przez wdzięczne uczennice jego kursów, przez przyjaciół osobistych
i znajomych. W ten sposób znalazły się tu zbiory ROGOZIŃSKIEGO
z wyprawy afrykańskiej, A. MÜLDNERA, kapitana korwety austrjackiej marynarki wojskowej, z jego podróży do Afryki i innych
części świata ; E. FISZERA z podróży na Filipiny ; Dra A. REHMANA
z podróży po Afryce; Dra DYBOWSKIEGO z wyprawy do Azji
i wiele innych. Są też tu niektóre okazy z Muzeum rapperswylskiego,
i z Akademji Umiejętności. Część tych zbiorów w roku 1913
została oddana do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Należy
przypuszczać, że przy reorganizacji Muzeum, zamierzonej przez
Dyrekcję w cela nadania bardziej jednolitego charakteru zbiorom,
będzie usuniętych jeszcze wiele okazów, które mają tylko luźny
związek z tą instytucją i jej zadaniem. Nie wątpimy, iż dostaną
się one instytucji, która potrafi otoczyć te przedmioty należytą
opieką.
Zbiory mieszczą się na trzeciem piętrze gmachu Muzeum
przemysłowego. Okazy etnograficzne zostały rozmieszczone sto­
sownie do mydli przewodniej Muzeum przemysłowego, a więc

54

znalazły się rozrzucone po licznych szatach i gablotach muze­
alnych.
Zbiory Muzeum otwarte w niedzielę od 10 do 1. Wstęp
10 marek od osoby.
Muzeum posiada wzorowo urządzoną bibljotekę, zasobną
w dzieła dotyczące etnografji. Przestronna, wygodna i dostępna
czytelnia, ułatwia korzystanie z tych zasobów.
Muzeum przemysłowe postawiło sobie za zadanie podnosze­
nie wytwórczości pod względem technicznym i estetycznym i zmie­
rza ku osiągnięciu tego celu licznemi drogami, prowadzone przez
dzielnych i fachowo ukwalifikowanych kierowników. Jest to wzo­
rowa instytucja o świetnej organizacj’ wewnętrznej, z której dumna
być może prastara stolica Polski.
Muzeum Narodowe w Krakowie.
W styczniu 1905 roku Muzeum Narodowe otworzyło dział
etnograficzny, który został umieszczony w bocznej sali lewego
skrzydła Sukiennic, zwanej „Postrzygalnią“. Zbiory powstały drogą
darów i depozytów dzięki inicjatywie S. UDZIELI, Dra F. GAWEŁKA»
J. WARCHAŁOWSKIEGO i innych. Już w 1906 roku brak miejsca
zmusił do przeniesienia ich do dwóch nowo adaptowanych sal
na półpiętrze. O zawartości tych zbiorów daje nam wyobrażenie
wydany w 1914 r. przewodnik po Muzeum Narodowem w Krako­
wie, w którym na 10 stronicach opisane zostały zgromadzone
w salach XII i XIII okazy etnograficzne.
Podzielono je na pięć działów, w których najbogatszy był
dział krakowski. Następnie szły działy : zakopiański, Królestwa
Polskiego, litewski i Małopolski wschodniej. W skład zbiorów wcho­
dziły oryginały i modele następujące:
3 kompletne stroje ludowe ; 11 okazów poszczególnych czę­
ści ubrania; 16 ubrań głowy; 3 pasy skórzane; 3 laski; 6 przy­
rządów mających związek z paleniem tytoniu.
9 modeli z dz'cdziny budownictwa; 46 sprzętów domowych;
8 okazów ceramiki ludowej ; 15 sprzętów gospodarstwa domo­
wego ; 8 przyrządów do świecenia ; 3 ozdoby wnętrza chaty ;
5 obrazów religijnych malowanych olejno ; 12 obrazów malowa­
nych na szkle; 11 rzeźb dewocyjnych; 3 instrumenty muzyczne.
12 przedmiotów dotyczących obrzędów ludowych; kilkadzie-

55

siąt pisanek; 10 zabawek dziecinnych; paręset rysunków z dzie­
dziny budownictwa i stroju ludowego.
Od czasu wojny zbiory etnograficzne zostały usunięte z wy­
stawy i nie są dostępne dla publiczności.
Miejmy nadzieję; że wobec powstania w Krakowie samo­
dzielnego Muzeum etnograficznego, w skład jego przejdą też zbiory
etnograficzne, nagromadzone w Muzeum Narodowem. W ten spo­
sób przeszłyby pod opiekę bardziej kompetentną i zainteresowaną
te dary, które składane były z myślą o przyszłem Muzeum etnograficznem w Krakowie.
Dom Matejki w Krakowie.
Wśród cennych zbiorów, pozostałych po mistrzu Matejce,
przechowywanych w Muzeum jego imienia, w dawnym jego domu
przy ul. Florjańskiej, znajduje się sporo przedmiotów ciekawych
z punktu widzenia etnograficznego. Wśród nich na wyróżnienie
zasługują :
3 kompletne stroje, z nich 2 mieszczek krakowskich z XVII w.
i jeden bardzo ciekawy męski, ludowy strój bułgarski ; 12 okazów
poszczególnych części ubrania, jako to: sukmany, kaftany itp.;
14 gorsetów mieszczek krakowskich; bogaty zbiór czepców miesz­
czek krakowskich, złożony z 15 złotohtych, 2 srebrnych, 5 bro­
katowych i 1 lnianego z pajetami; 5 starodawnych czepców
mieszczek kaszubskich; 20 różnych męskich nakryć na głowę;
6 par okazów obuwia; 6 pasów skórzanych; 7 napierśników ży­
dowskich, haftowanych złotem.
5 okazów broni ; 2 instrumenty muzyczne ; 20 rysunków
i akwarel, jako materjały do historji ubiorów, rysowanych przez
J. Matejkę.
Muzeum posiada treściwy przewodnik dla zwiedzających,
którego wydanie czwarte, z roku 1921, zawiera wykaz prawie
wszystkich wyszczególnionych tu przedmiotów.
*

*

«

Zbiory etnograficzne, zgromadzone w dziewięciu muzeach
Warszawy, Lwowa i Krakowa, posiadają wielką wartość dla na- '
szego ludoznawstwa. W następnym artykule omówione będą zbiory
etnograficzne w Poznaniu, Wilnie, Zakopanem i inne muzea roz­
siane po ziemiach Rzeczypospolitej.