64140299dea9cb360563abc255f80581.pdf
Media
Part of Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim / Lud, 1913, t. 19
- extracted text
-
STANISŁAW DRZAŻDŻYŃSKI.
Słowiańskie nazwy miejscowości
na Śląsku pruskim
*).
III. Powiat Kozielski.
Źródła.
Bueschings Magazin, XIII. Teil. Topographie von Schle
sien 1779.
Codex diplomaticus et epistolaris Moraviae, wyd. Boczka.
Codex diplomaticus Silesiae, szczególnie zaś tomu VII.
część pierwsza i druga p. t. Regesten zur schlesischen Geschichte,
wyd. Gruenhagena.
Damroth, Die aelteren Ortsnamen Schlesiens, Bytom 1896.
Foerstemann, Altdeutsches Namenbuch, Bonn 1900.
Knie i Melcher, Geographische Beschreibung von Schle
sien und der Grafschaft Glatz, Wrocław 1825—1831.
Miklosich, Die Bildung der slavischen Personennamen,
Wiedeń 1866.
Miklosich, Die Bildung der Ortsnamen aus Personennamen
im Slavischen, Wiedeń 1864.
Miklosich, Die slavischen Ortsnamen aus Appellativen,
1. Wiedeń 1872; II. Wiedeń 1874.
*) Ob. I Powiat Głubczycki, Wisła, X. str 630 -642 i XI. str.
119—133; II. Powiat Raciborski, Wisła, XIX. str. 337—364 i 497—523.
1
Stanisław Drzażdżyński
Miklosich, Etymologisches Woerterbuch der slavischen
Sprachen. Wiedeń 1886.
Nehring) Schlesische Ortsnamen auf -witz (-itz). Wro
cław 1885.
Pott, Die Personen- und Familiennamen, Lipsk 1833.
Regesta Bohemiae et Moraviae, wyd. Erbena.
Triest, Topographisches Handbuch von Oberschlesien,
Wrocław 1865.
Weinhold, Zur Entwickelungsgeschichte der Ortsnamen im
deutschen Schlesien, Wrocław 1887.
Weitzel, Geschichte der Stadt, Herrschaft und Festung Co
sel, Berlin 1866.
Wojciechowski, Chrobacya, Kraków 1873.
1. Alt-Cosel, 1335 Antiqua Cosla (ecclesia de A. C.),
1400, 1418 Antiqua Cossla, 1441 in dem Dorfe und Gute Alden
Kozil im Slaventischen Gebiet, 1447 Antiquum Cosią, po polsku
Stare Koźle. Objaśnienie drugiego wyrazu ob. niżej pod
nazwą miasta Cosel. Przymiotnik „Stare" w późniejszych
czasach dodano dla odróżnienia tej miejscowości od później
powstałej osady Koźla.
2. Altvorwerk, polska nazwa Stary Folwark jest dosłownem tłumaczeniem niemieckiej nazwy miejscowości.
3. Amalienhof, po polsku Malchow, przyswojone w uściech
ludu z niemieckiego brzmienia miejscowości.
4. Autischkau, 1223 Cescovo, Cescouo, 1228 Usecowiz, 1295 Vcescou, Ucescov, 1339 Vczeschcow, Vcescow, 1358
Vczescav, Vcescav, Wcescav, Wescav, 1400 Uczeskaw, Vczeskaw,
1418 Utzeskaw, 1447 Uczeschkaw, 1532 Utiescowy, 1679 Ucziskow, 1775 Aulischkau, 1782 Ucziskowiz, Ucziskowa, po polsku
Ucieszków, Uciszków, także Ucieszki, Uciszki, utworzone jest
jako przymiotnik dzierżawczy od imienia osobowego Uciech, po
czesku Utjeh, i to w formie zdrobniałej, które odnieść należy
do słowiańskiej osnowy tjeha, consolatio, Trost, Freude, skąd
także pochodzą nasze rzeczowniki pociecha, uciecha. Por. imiona
osobowe: serbsk. Utjeh, Tiesza, Utjeszen, Utjeszenovicz; czesk.
Tjeh, Utjeh, Uteh, Vteh (Reg.), Utjeszny, Tjesz, Tjeha (imię żeń
skie), Tjesza, (imię żeńskie), Tjeszek, Tjeszik-, polsk. Ciechan,
Ciechosław, Cechoslaus, Zechoslaus, Teslavus (Reg.), Czesław ;
2
Słowiańskie nazwy miejscowość! na Śląsku pruskim
nazwy miejscowości: czesk. Tjeszin, Tjeszice, Utjeszice, Tjeszov,
Tjeszovice, Utjehov, Utjeszov, Tjeszkovice, Utjehovice, Utjehoviczky, Utjeszenice, Utjeszovice, Utjeszenovice ; polsk. Ciechów,
Ciechowice, Cieszyn, po niemiecku Teschen, Cieszanów, Cieszanowice, Cieszecin, Cieszkowa, Cieszkowski (imię rodzinne). Ob.
także objaśnienia, podane do nazwy miejscowości Auchwitz
(po polsku Uciechowice, po czesku Utjehovice) w powiecie
Głubczyckim, Wisła, X str. 637, i do Schichowitz (po polsku
Czechowice, Ciechowice) w powiecie Raciborskim, Wisła, XIX.
str. 511.
5. Banatky, po polsku Banatki, wolę, mimo wielkiej po
wagi slawisty Miklosicha, nie wywodzić od zaginionego zre
sztą w językach słowiańskich pierwiastku ben, zabić, occidere,
toeten, lecz nazwę tę raczej uważać jako formę zdrobniałą,
w gwarze ludowej bardzo ulubioną, utworzoną od męzkiego
imienia osobowego Benedi'tus, a może też i od imienia Fa
bianas. Por nazwy na ziemiach słowiańskich często spotykane,
a mianowicie imiona osobowe: czesk. Benata, Bonata, Benada,
Boneda, Bonec ; polsk. Benanta (Reg. Brandenb. 1268), Beneda,
Bienieda, Bianasz, Bieniasz; Bienicki, Bleniecki (imiona rodzin
ne); miana miejscowości: czesk. Benetice, Benátky, Bonatice,
Bonietice, Benecko ; na Śląsku : polsk. Banatki w powiecie
Wielkostrzeleckim. Ob. także objaśnienia, podane do nazw miej
scowości Beneschau i Binkowitz w powiecie Raciborskim, Wi
sła, XIX. str. 339 i 340.
6. Belk, po polsku Bełk, imię własne, pochodzi od imie
nia pospolitego bełk, bełch, w formie zdrobniałej be}ko, bełcak,
bełczak, w polskich narzeczach według rozmaitych okolic przy
biera także odmienne, chociaż zawsze pokrewne znaczenie Mto
piel, głębia, wir wodny, odmęt, bagno, bagnisty stawek“. Por.
nazwy miejscowości na Śląsku : Nieder-Æe/Z:, Ober-Tfe/Æ, w po
wiecie Rybnickim. 1480 aput Beleonem (pomylone oczywiście
zamiast Belconem), 1775 nieder Belek, ober Belek, Belkau w po
wiecie Średzkim, Belkau w powiecie Wołowskim. Stosownie do
tego wywodu me upieram się też przy objaśnieniu nazwy miej
scowości Zabelkau w powiecie Raciborskim (ob. Wisła. XIX.
str. 520 i nast), którą na podstawie form przechowanych
w młodszych dokumentach (1486 Zabikow, 1492 Ząbków), wy
wodziłem od słowiańskiego imienia pospolitego żaba, rana,
Frosch, w formie jego zdrobniałej żabka, ranula, ranunculus,
3
Stanisław Drzażdżyński
kleiner Frosch. A zatem miano Zabelkau, 1373 Sabulkow in polonico et in vulgo heuschurgersdorf, 1428 Zabilkow, Zabilkuow,
1482 Zabylkuow, 1521 Zawelkow, po polsku Zabełków, obja
śniam teraz jako wyraz złożony, z przyimka za, post, trans,
hinter, jenseits, i z wymienionego powyżej gwarowego imienia
pospolitego, w znaczeniu „za głębią, za bagnem leżąca miejsco
wość“. Taki właśnie sposób tworzenia nazw miejscowości za
pomocą przyimka za znachodzimy w językach słowiańskich
bardzo często. Por. objaśnienia,- podane do nazwy wsi Zabrzeh
w powiecie Raciborskim (Wisła, XIX. str. 521 i nast.), do któ
rych dołączam jeszcze jako dalsze twory analogiczne : Zabo
rowe, Zaborze, (bór, Wald), Zabród, Zabrodzie, (bród, Furt),
Zarzecze (rzeka, Fluss), Zawodzie (woda, Wasser), Zajezierze
(przedmieście Gnieźnieńskie; jezioro, See), Zabłocie (błoto,
Bruch, Sumpf); Zablacz na Śląsku austryackim, po polsku Za
błocie; Sablath w powiecie Średzkim, po polsku Zabłoto : Sabagne w powiecie Kluczborskim, po polsku Zabagnie (bagno,
Sumpf, Moor).
7. Biadatz, 1782 Biadatsch, po polsku Biadacz, Biadaczów, wywieść należy od imienia osobowego Biadak, Biadacz,
utworzonego z osnowy słowiańskiej bidje, do której należą :
serbsk. bijeda, oszczerstwo, Verleumdung; bułgarsk. bjeda, nie
szczęście, Unglück ; czesk. bida, bjeda, nędza, bieda, Elend, obida,
niesprawiedliwość, krzywda, Unrecht; małorusk. bida, obyda,
nędza, bieda, Elend ; rosyjsk. obida, zabida, bieda, nędza, bieda,
Elend; polsk. bieda, Elend, biada! wehe! biedny, biedak, arm,
biadać, jammern ; górno- i dolnołużyck. bjeda ! wehe ! ; litewsk.
bjeda, nędza, Not, abida, krzywda, Unrecht; łotewsk. bjeda,
niedola, utrapienie, Ungemach. Por. nazwy miejscowości na
Śląsku : Biadacz w powiecie Lublinieckim i Opolskim, Biadasch w powiecie Kluczborskim, Biadaczow w powiecie Ryb
nickim, Biadauschke, Peadauschke w powiecie Milickim, GrossKlem-Biadauschke w powiecie Trzebnickim, Biadoszek w po
wiecie Rybnickim, po niemiecku Beatenhof.
8. Birawa, 1308 Berawa, 1416, 1445 Beraw, 1825 Bierawa,
po polsku również Birawa, wzięła swą nazwę od rzeki Birawa,
w formie zdrobniałej także Birawka zwanej, nad którą też leży.
Nazwa ta jest złożona, a mianowicie z pnia słowiańskiego ber,
legere, rapere, sammeln, nehmen, rauben, porów, starósłowiańsk.
berą, brati, w formie częstotliwej przedłużonej, słowieńsk.
4
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
bierati, birati, bułgarsk. bera, serbsk. berem, brati, czesk. beru,
brati, polsk. brać, biorę, zbiór, Sammlung, ubiór, Anzug, biernia,
Steuer, górnołużyck. bjeru, brać, dolnołużyck. bjeru, bras, ma
łorusk. beru, braty, białorusk. beru, berci, — i z przyrostku
awa, nadającego pierwotnie takim tworom, jak się zdaje, zna
czenie przymiotnikowe. Por. nazwy miejscowości : serbsk. Beranje Berkovci, Berkasovo, Berszici, Berisava-, kroack. Beretinec; czesk. Berzice, Berzovice, Bernov, po niemiecku Bernau,
Beranov, Beroun, Berky, Berzkovice; polsk. Bierzyno, Beryno
(Reg.), Bernów, Bierzanów, Berawa, Brasław ; miana osobowe:
serbsk. Beroje, Berilo, Beriko, Berko, Berosz, Berivoj, Berislav;
czesk. Beran, Berka, Berzisz, Pobraslav; polsk. Brazlavo dux
Pannoniae (Monum. Germ.), Brasław, Zbrozlauus (Reg.), Zbrosław. Pod względem przyrostku awa por. następujące nazwy
miejscowości: Czrnzzve, Kraszzvzz, Resava, Trnava, Vrtava; małorusk, Mchara, Tamara, Żyrara; rosyjsk. Bobrava; czesk.
Bjelava, Bobrava (strumyk), Dobrava, Chrastavá, Jitrara,
Ostrava, Svatava, Trnava, Vlkava, Zelenává; słoweńsk. Trnava;
kroack. Joszara; słowack. llava, Kalava, Jelszava; polsk.
Brzezaiva, Kurzawa, Łąkawa, Motława, Rudawa, Stobrawa,
(strumyk), Żuławy.
9. Bitschinitz, 1531 Bitzinitza, 1775 Bytschinitz, 1782
Bytschiniz, Byczinica, 1825 Biczinic, po polsku Byczynica, ob
jaśnić należy jako wyraz złożony z osnowy rzeczownika byczyna, miejsce rozpłodowe dla buhai, stado wołów, Station für
Zuchtstiere, Rinderherde, i z przyrostka ica. Imię pospolite (byczyna) p îrwotnie przymiotnik rodzaju żeńskiego, pochodzi od
rzeczownika byk, taurus, Stier, znanego we wszystkich językach
słowiańskich. Por. nazwy miejscowości: małorusk. Bykov, Bykovci ; na Śląsku: Beikau w powiecie Głogowskim i Milickim,
po polsku Bykowo -, Beigwitz w powiecie Niskim, 1480 Bycowicz, po polsku Bykowice; Bykowine w powiecie Katowickim,
po polsku Bykowina-, Baitzen w powiecie Zębowickim, 1293
Bycen, po polsku Byczyn; Pitschen w powiecie Strzegowskim,
1213 Pyshyn, po polsku Byczyn ', Bitschin w powiecie Gliwick'm. po polsku Byczyna-, Pitschen w powiecie Kluczborskim,
1283 Bitzina, 1380 Bicina, po polsku Byczyna. Nadto por. na
zwy miejscowości: słoweńsk. Bistriczzca, Dobravzca, Goriczzca;
chorwac. Drażzca, Hruszvzca, Jelszzca, Topliczzca ; serbsk. Ban\ica, Czervinz'cß, Ribiczzca (strumyk); małorusk. Korovycza, Vo5
Stanisław Drzażdżyński
tycza-, czesk. Doubrav/«, Hlohovczice, Jablkyníce, Rzeczice ;
polsk. Cerekwrca, Cirkw/ca, Dąbrowzca, Kruszwica ; dolnołużyck. Cerkwzca.
10. Blazeowitz, także Blaschowitz, 1305 (?) Blasegowitz,
1433 Blassowicz, Plaschowicz, 1437 Blaziewicz-, 1447, 1487
z Blazeowicz <2 przyp.), 1492 Blazejowitz, z Biazowicz (przyp.
2-gi), 1775 Blaziesowitz, 1782 Blazeowiz, Blazewiz, 1825 Błażeowice, po polsku Błażejowice, utworzone od imienia oso
bowego Błażej, Blazius, z przyrostkiem rodowym odojcowskim
owice, oznacza: rodzinę, potomków, posiadłość Błażeja. Por.
takie same lub podobne nazwy na Śląsku : Blaschwitz w po
wiecie Gliwickim i Blaśchewitz w powiecie Prudnickim, po
polsku Błażejowice, Blasewey w powiecie Kłodzkim.
11. Blechhammer, w r. 1719 założona przez Adolfa Magnusa
hr. Hoyma ; polsk. Blachownia jest przetłumaczeniem nazwy
niemieckiej. Wyraz sam, właściwie imię pospolite, powstał
z polskiego rzeczownika blacha, brzmiącego także po małorusku i białorusku blacha, po rosyjsku bljacha, po czesku i sło
wacku plech, po górnołuż. blach, a zapożyczonego przez Sło
wian zachodnich z języka niemieckiego. Por. nazwy miejsco
wości na Śląsku: Blachow w powiecie Lublinieckim, Blachotta
w powiecie Tarnowogórskim.
12. Borek jest formą zdrobniałą nazwy miejscowości Bór
oznaczającej jako imię pospolite w ięzyku starosłowiańskim
bon (borije imię zbiorowe) i w słoweńskim bor — sosnę po
spolitą, pinus Silvestris, Fichte, w bułgarskim jodłę, Tanne,
w chorw. modrzew, larix, Laerche, w serbskim sosnę, świerk,
Foehre, Kiefer, w czeskim i polskim las świerkowy, sosnowy,
w małorus. las iglasty, albo ogólnie las, w rosyjs. las iglasty,
znaczy zatem dosłownie: lasek świerkowy, sosnowy, albo
wogóle lasek. Por. nazwy miejscowości, które, od tegoż pier
wiastku utworzone, bardzo licznie na ziemiach polskich się po
jawiają: słoweńsk. Borje, Borovak, Borovnica, po niemiecku
Braun,tzen, w Karyntyi, Franzdorf w Styryi, Borovlje, po nie
miecku Feriach, Foerlach, Farchern, w Kaiyntyi, Borcze, po nie
miecku Foerk, Zucco di Bor, na pograniczu Karyntyi ; chorwac
kie Borje, Borovo, Borovik, Borik, Borki, Borczec, Borkovec,
serbsk. Bor, Borovo, Borovci, Bork, Borci, Bore, Borak, Bo
rnez, Bořkovo, Boikovac ; małorusk. Borové, Borovka, Bořky,
Podborje, Podborci, Zaborje, Borová Hora: rosyjsk. Bor Bore,
o
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
Borovikova, Borovici, Borek, Borki, Borec, Zanore; czesk. Bor,
po niemiecku Haide, Bory, Borové, Borová, Borovka, Borovno,
Borovna, Borovnik, Borovsko, Borek, po niemiecku Burg,
Wurken, Franzdorf, Borczice, Borczany, Meziborzi, Podbor’
Podborzi, Podborzany, po niemiecku Podersam, Podborzanky,
Zaboř, Zaborna, Zaborov, Zaborzi, Borohradek; polsk. Bór,
Borek, Borki, Borków, Boreczek, Borów, Borowiec, Borowe, Bo
rowa, Borowica, Borowice, Borowna, Borowno, Borownica,
Borój, Międzybórz, Nadbory, Podborze, Podbórz, Przedbo
rze, Zaborów, Zaborze, Białobór; górnołużyck. Borek, po
niemiecku Burk, Burg; dolnołużyck Bory, po niemiecku Bohre,
Bork, po niemiecku Borka, Boryń, po niemiecku Bahren ; na
Śląsku Kleinburg w powiecie Wrocławskim, 1316 Borek bei
Gaywitz, 1326 Borgk, polsk. Borek, Borkowitz w powiecie Nie
modlińskim, polsk. Borkowice, Borek, Burkau w powiecie Gło
gowskim, polsk. Borek, Bork w powiecie Zielonogórskim,
polsk. Borek, w powiatach Kluczborskim, Oleskim, Prudnickim^
Borken w powiecie Oleśnickim, polsk. Borek, Borrek, w powie
cie Opolskim, polsk. Borek, Grossburg w powiecie Strzelińskim,
1480 Bork, polsk. Borek, Waeldchen w powiecie Strzelińskim,
1321 Bork, polsk. Borek, Borkwitz w powiecie Oleskim, polsk.
Borkowice, Bohren w powiecie Lubieńskim, 1454 Borrka, 1492
Borau, 1503 Boren, polsk. Borów, Borin w powiecie Pszczyń
skim, polsk. Borów, Bohrau w powiecie Strzelińskim, 1202 Bornov, 1376 Borov, polsk. Borów, Krumpach w powiecie Trzeb
nickim, 1480 Borov sive Grünbach, polsk. Borów.
13. Borislawitz, 1267 (?) villa Borizlai, 1305 Borislavitz,
1480 z Borzeslavicz (przyp. 2-gi), 1501, 1513, z Borzislawicz
(przyp. 2-gi), 1506 Boszyslawicz, 1531 Borzeslawice, 1659, 1775
Borzislawitz, 1782 Borzislawiz, 1832 Borzesławice, po polsk.
Borzysławice, jest tworem rodowym, odojcowskim, powstałym
z imienia osobowego Borzislav, Borzysław, oznaczającym ro
dzinę, potomków, posiadłość Borzysława. Imię to składa się
z dwóch osnów słowiańskich: bor, walka, pugna, Kampf,
i sław, imię, sława, nomen, gloria, Name, Ruhm, i oznacza
„a pugnando nomen habens“, odpowiada więc dosłownie grec
kiemu imieniu osobowemu KKeópayos. Por. imiona osobowe:
serbsk. Borislav; czesk. Borzislav, Borizlau (Reg.), Borzislava
(imię żeńskie), Borizlaua (imię żeńskie, Reg.) ; polsk. Borislaus
(Reg.); nazwy miejscowości: czesk. Borzislav, Borzislavice-
7
Stanisław Drzażdżyńsid
polsk. Borzysławiec, Borzysławice. Zwyczajne objaśnienie tej
nazwy, jakoby powstała z imienia osobowego Bohuslav, Bogu
sław, Bożysław, jest mylne, już choćby ze względu na pisownię
starodawnych autentyków, wykazującą stale charakterystyczną
spółgłoskę r (rz).
14. Bródek, 1775 Brodeck, jest formą zdrobniałą rzeczo
wnika słowiańskiego brod, vadum, Furt, który rozwinął się
z osnowy bred, vado, transire, waten ; por. starosłowiańskie
bredą, bresti ; słoweńskie bredem, bresti ; serbskie brod, broditi;
czeskie brzedu, brzisti, brzednouti, w narzeczach brydnuć; sło
wackie brdnuti; polskie bród, brodzić, brnąć; małoruskie brid,
bresty; rosyjskie brod, bred, bresti; górnołużyckie brod; ru
muńskie brod, brudine ; litewskie bredu, bristi ; brada, braditi.
Por. też nazwy miejscowości: słoweńskie Brod, Brodi-. chorwack. Brod, Brodac; serbsk. Brodar, Brodarevo, Brodnici, Tri
Brodi; małorusk. Brody, Bridok, Bezbrody, Meżybrid, Meżybrodz, Zabrid ; czesk. Brod, Brody, Bródek, Brudek, Brodec,
Bródce, Brodeczno, Brozany, Brodany (po madziarsku Brogyan);
polsk. Bród, Brody, Bródek, Bródki, Zabrodź, Międzybrodź;
po górnołuźycku Zabrod, po niemiecku Sabrodt; dolnołużyck.
Brody, po niemiecku Foerden, Furten, Pfoerten ; Schabroda
(Cod. Pomer.), po niem. Schaprode ; Dolgenbrod (Cod. Bram
denb.) ; na Śląsku : Bródek w powiecie Rybnickim, tierrnprotsch
w powiecie Wrocławskim, dawniej Protsch nad Odrą, po poi
sku Brodź-, Protsch nad rzeczką Wejdą w powiecie Wrocław
skim i Milickim, po polsku Brodź; Brody w powiecie
Opolskim.
15. Brzezetz, 1416 Brzeście, Brzesczin, 1534 Brzeste, 1604
Brzeczez, po polsku Brześć, Brzeście, wywodzi się od prasło
wiańskiego berstu, brzmiącego po starosłowiańsku, słoweńsku,
bułgarsku brjest, ulmus, brzost, wiąz, Ulme, Ruester, po serbsku brijest, po polsku brzost, po małorusku berest, ulmus
effusa, po rosyjsku berest, ulmus campestris, a w złożeniu
z przyrostkiem ije, tworzącym imiona zbiorowe, oznacza „miej
sce brzostami porosłe“. Często i z zbyt wielką pewnością gło
szone objaśnienia tej nazwy miejscowości, jakoby powstała
z imion pospolitych brzoza, baetula alba, Birke, albo brzeg,
ripa, Ufer, mijają się zupełnie z prawdą. Por. nazwy miejsco
wości: słoweńsk. Brjest w Krainie i w Karyntyi, po niemiecku
Wrest, Wrist; Brstovec, Podbrest ; chorwack. Brest, Bresóe,
8
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
BrestoÝec, Brestik, Bresztane; serbsk. Brjest, Bres, Brist, Brjestije, Brestje, Breszće, Brestovo, Brjestovi, Bristivica, Brestovik,
Bresna, Brjestmca, Brjesnica, Bresnik, Bresno Polje ; małorusk.
Berest, Berestek, Berestje, Bereste, Berestjany, Berestov, Berestovoje, Berestovec, Berestovka, ßeresiovenka, Beresteczko-, rosyjsk.
Berestic, Berestovo; czesk. Brzest, Brzestek, Brzistje, Brzesztany,
Brzisztany ; polsk. Brześć, Brzeście, Brześciany, Brzostek,
Brzostowa Góra; nowogreck. Bpearov, Beptpri«, w Tessalji,
BpeaOéviT^a, ilpecrriavii w Epirze, Bpeaftevá w Lakonii. Por.
nazwy miejscowości na Śląsku: Finkenstein w powiecie Opol
skim, po polsku Brzeście, Brzest w powiecie pszczyńskim, po
polsku Brześć.
16. Brzozowa jest prawidłowym tworem przymiotnikowym
rodzaju żeńskiego od imienia pospolitego brzoza, baetula alba,
Birke, i oznacza z uzupełnieniem bliżej go określającego rzeczo
wnika odpowiedniego, jako to rola, włość, góra, który według
ogólnego prawidła plemion słowiańskich zwyczajnie opuszczano,
„rolę, włość, górę brzeziną porosłą“. Por. nazwy miejscowości
na Śląsku: Bresowie w powiecie Kłodzkim, Brzozow w powie
cie Pszczyńskim, Proschau w powiecie Namysłowskim, 1315
Broszow, Proszow, po polsku Brzezowo ; na Śląsku austryackim : Brzezówka; ob. także objaśnienia, podane do nazw miej
scowości Brzesnitz i Brzezie w powiecie Raciborskim, Wisła,
XIX. str. 343 i nast.
17. Buda, jest pierwotnie imieniem pospolitém buda, Bude,
które Słowianie zachodni już wcześnie przyjęli z niemieckiego
języka. Pokrewieństwo tego rzeczownika z starosłowiańskim
pierwiastkiem bud, czuwać, w znaczeniu przechodniem budzić,
vigilare, wachen, jak to jeszcze w nowszych czasach twierdzono,
należy jako nieprawdziwe odrzucić. Por. nazwy miejscowości
na Śląsku : Bud, Bude w powiecie Prudnickim, Budi w powie
cie Pszczyńskim, po polsku Budy, Budzisk w powiecie Racibor
skim, po polsku Budziska, Schloss-Ottitz w powiecie Racibor
skim, po polsku Budy. Ob. także objaśnienia, podane do osta
tnich dwóch nazw w powiecie Raciborskim, Wisła, XIX. str.
444 i 512.
18. Buttermilchhof, 1782 B., także Zerwotkow, po polsku
Serwatków, w ustach ludu Serwotków, jest właściwie jako do
słowne tłumaczenie nazwy niemieckiej tworem przymiotniko
wym rodzaju męskiego od polskiego imienia pospolitego ser
9
Stanisław Drzażdżyfiski
watka, także syrowatka, Molke, Buttermilch, którego postaci
w innych językach są; w słoweńskim sirotka, sirotev, w Dul
gars. surovatka, w serbsk. surutka, w czeskim, małorusk. i górnołużyck. syrovátka, w słowackim servatka, w dolnołużyc. srovatka, białorusk. syrovodka, w rosyjs. syvorodka. Wszystkie te
rzeczowniki, a między nimi i znacznie przekręcone, odnieść
trzeba do przymiotnika, który w znaczeniu „serny, serowy, serzysty“ brzmią! kiedyś niezawodnie syrovat, polsk. serowaty.
Por. nazwy miejscowości Mlekówka, Mlecewo, Mleczewo, Melkewnia, Mlekarnia w Prusach książęcych, utworzone od pol
skiego rzeczownika mleko, Milch.
19. Chrost, 1775 Chrost, 1782 Chrust, 1865 Chruste, po
polsku Chrost, Chrósty, jest właściwie imieniem pospolitém,
w drugiej formie w liczbie mnogiej, pochodzi od prasłowiań
skiego chvorsth, w innych językach słowiańskich brzmi : w sta
rosłowiańskim chvrastt, sarmentum, Gebüsch, Eiche, w słoweń
skim chrast, quercus, dąb, Eiche, w bułgarsk. chrast, chraste
i fräste (Zweige), w serbskim chrast, w czesk. chrast, chvrast,
w kaszubskim chłost, w górnołużyck. khrost, w małorus- forost, chvorostyna, w białorus. chvorost, chrust, w rosyjsk.
chvorost. po polsku chrost, Gesträuch, Gestrüpp, Dürres Rei
sig: por. także madziarsk. haraszt, lasek dębowy, rumuńsk.
hrjest, krzaki, chrost, zarośla, jako też starogórnoniemieck.
hurst, horst, gęstwina, chrost, lasek, rubus, silva, hris, gałąź,
odrośl, Zweig, Reis. Por. nazwy miejscowości : słoweńsk. Hrast,
Chrazt, Hrastek w Krainie, Hrastje w Krainie i Styryi, Hraszcze, po niemiecku Kratschach w Karyntyi, Hrastno, Hrastnik,
Hrastov Doi w Krainie; chorwack. Hrastje, Hraszća, Hrastina,
Hraszcina, Hrastoki, Hrastovec, Hraszćani ; serbsk. Hrasno,
Hrasztani, Raszćane, Hrastno Brdo ; małorusk. Chorosteć, Chorostkiw, Chorosno ; rosyjsk. Chvoroszczovka ; czesk. Chrast,
Chrastné, Chrastna, Chrastevo, Chrastava, Chrastavec, Chrastavice, Chrasztany, po niemiecku Kyoschair, Hurasten (dicit
Cosmas urbem Vyszegrad olim ab arbustis traxísse nomen H.)f
polsk. Chrosna, Chorośnica, Chrostowiec-, górnołużyc. Kn-róst,
po niemiecku Krostau, Khróstava, po niem. Krostau-, dolnołu
życ. K.rost, po n-em. Krosta-, nowogreck. (ppaaravâ, (fipeaarava
w Epirze; na Śląsku: Weissdorf w powiecie Niemodlińskim, po
polsku Chróścina, 1239 Chroschine vulgariter Wiganddorf, 1337
Croscina ; Kroschen w powiecie Grotkowskim, po polsku
— 10 -
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
Chróścina, 1480 Croscina, Crestina; Kraschen w powiecie Gór
skim, po polsku Chróścina, 1375 Croscina; Kroitsch w powie
cie Lignickim, po polsku Chróścice, 1414 Crotschicz; Chroustau
w powiecie Opolskim, po polsku Chróścina-, Chrosczuetz w po
wiecie Opolskim, po polsku Chróścice-, Gross- i Kleinkrutschen
w pow. Trzebnickim, po polsku Chróścina,
Croscyna,
1321 Kroschczma, 1480 Crosczina.
20. Chudoba jest pierwotnie także imieniem pospolitém,
które, utworzone od pierwiastku słowiańskiego chůd, parvus,
vilis, klein, aermlicli, schlecht, brzmi po staroslowiańsku chuda.,
po słoweńsku serbsku chud, po czesku chudy, malus miser,
macer, po białorusku chud, vilis, po małorusku chudy], rze
czownik chudoba, po rosyjsku chudoj, po litewsku kudas, ma
ger, po łotewsku kuds, kods, po polsku chudy, staropol. chud,
mizer, macer, mager, elend, rzeczownik zaś chudoba znaczy :
„b'eda, nędzota, marna posiadłość“, a także „rogacizna, bydlo
rogate“. Por. nazwy miejscowości: słoweńsk. Hudo w Kramie,
po niemiecku Boesendorf, Hudi kraj w Karyntyi, po niemiecku
Boesenort, Hudi Vrh w Krainie, po niemiecKu Boesenberg ;
chorw. Hudovo, Hudovljani, Hudi Bitek; dolnołużyck. Chudovina, po niem Mittenwalde; na Śląsku: Cudowa w powiecie
Kłodzkim, po czesku i polsku Chudoba-, Chudoba w powiatach
Kluczborskim, Oleskim i Prudnickim; Chudow w powiecie Za
brzeskim, 1447 Chuaoba, po polsku Chudów. Ob. także objaś
nienia, podane do nazwy miejscowości Nendza w powiecie Ra
ciborskim, Wisła, XIX. str. 362 i nast.
21. Comorno, 1202 (?) Comorno, 1337 Comorov, Kumnerow (na pieczęci), 1411 Cumernaw, 1775 Komorno, 1782 Comorrn, po polsku Komorno, powstało z osnowy tej samej co
i rzeczownik komora i z przyrostku n, nadającego nowemu
tworowi znaczenie przymiotnika. Wyraz komora zapożyczyliśmy
z niemieckiego, gdzie Kammer, w średniowiecznej łacinie ca
mera, oznacza izdebkę przyboczną, kameraryę albo kamelaryę,
własność kameralną, skarbową. W języku serbskim i słoweń
skim ma on to samo brzmienie i znaczenie, jak w polskim.
Por. nazwy miejscowości: chorwack. Komor, Komorica; czesk.
Komorzice, Komorno-, polsk. Komorów, Komorowo, Komorowice, Komorniki-, dolnołuż. Komorów, po niem. Senftenberg;
na Śląsku : Gross-klein-Commerowe w powiecie Trzebnickim,
1360 Comorow, Kumniernik w powiecie Głogowskim, Kominom
— 11
Stanisław Drzażdżyński
niken w powiecie Wielkostrzeleckim, Ober- Nieder- Kutntnernick
w powiecie Lignickim, 1245 Comornice, Kommornik w powie
ce Prudnickim, po polsku Komorniki, Kummernick w powiecie
Trzebnickim, po polsku również Komorniki. W analogiczny
sposób, jak Komorna, utworzone są nazwy miejscowości: słoweńsk. Cirk/zo; chorwack. Brezzzo, Dub/zo; serbsk. Brocz/zo;
czesk. Borov/zo, Brzezzzo, Brodeczzzo, Broc/zo, Bukovno, Debr/zo;
polsk. Dębno, Gniez/zo, Iwzzo, Strzelno, Trzemeszno.
22. Cosel, po polsku Koźle. Chociaż objaśnienie tej pra
starej osady nazwy polskiej nie ulega żadnej wątpliwości, wydaje się wszakże stosowną na tern miejsću rzeczą, zestawienie
wszystkich waryantów jej pisowni, zaczerpniętych po większej
części z śląskich Regestów, aby także mniej wtajemniczonym
pokazać, na jakie to zmiany albo też dziwne oszpecenia miano
dla skryby dokumentu niezrozumiałe, w tym zaś razie nawet
łatwe, z biegiem wieków było wystawione. Długi ten szereg,
rozwijający się w kalejdoskopowej przemianie, brzmi jak nastę
puje: 1104 Kosie, 1155, 1223 Cozli, 1229, 1303, 1376, Kozie
*
1234 Cosli, 1234, 1235, 1258, 1313, 1339 Cozle, 1239 Quosle,
1243 Koli, 1253 Cozela, 1258 Kozelska (przymiotnik rodź, żeń
skiego), illustrium ducum Koslensium, 1264 castellatura Coslensis, 1283 Kazimirus dux Opoliensis et dominus Cosle (przypa
dek drugi), 1283, 1292 Chosle, 1283, 1295, 1304 (na pieczęci),
1310, 1311, 1313 (na pieczęci), 1339 Cosle, 1305, 1337 circa
Coslam (przypadek 4-ty), 1316 apud Cozlam (przyp. 4-ty), 1316,
1339 (dux, districtus), 1376 (dominus), 1418 (ecclesia), 1425
(dux), 1447 (sedes) Coslensis, także Cozlensis, 1341, 1379, 1679
Kosla, 1306, 1408, 1442, 1443, 1471 Kozel, 1369, 1401, 1402,
1408, 1411, 1412, 1435, 1443, 1446, 1450, 1453, 1457, 1471 Kozil, 1385 Cosi), Koslania. 1390, 1431 de Cosla (ablatívus), 1392
Cosiliensis (przymiotnik), 1400 Cossla, Cossla civitas, 1405 Kosyl, 1443 in vnserem Kozilischen Weichbilde, 1447 Cosla, 1450,
1453, 1457 in deme Kozlischen Gebite, 1457, 1488 Kosel, 1475
na Kozlym (miejscownik), Kozelske (przymiotnik), 1478 Kozelsky (przymiotnik), 1478, 1493 w Kozli (miejscownik). 1488 Cozel, 1492 na miasteczku Kozlowczi (miejscownik), 1495 w Ko
zly (miejscownik), pan na Kozli] (miejscownik), 1496 przed ze
many a miesztiany Kozelskymi (narzędnik przymiotnika w licz,
mnogiej rodź, męskiego), 1497 na Koslij (miejscownik), 1616
Kohsell. Polska nazwa Koźle utworzona jest jako prawidłowy
— 12 —
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
przymiotnik rodzaju nijakiego od osnowy Kozi, od której rze
czownik starostów, ma postać Kozułm hircus, Ziegenbock,
w języku słoweńskim i czeskim brzmi kozel, w polskim Kozieł,
Kozioł, w górnołuż. kozoł, w małoruskim kozeł, a w rosyj
skim kozieł. Oznaczenie nazwy owej miejscowości, zapewne
pola, campus, Feld, było przymiotnikowe: Koźle, którego forma
dopełniacza deklinacyi rzeczownikowej, brzmi Koźla. Staroda
wny herb miasta Koźla, przedstawiający trzy łby koźle w równem polu, ilustruje trafną etymologię nazwy miejscowości
i przyczynił się też niezawodnie do powstania legendy ludowej
o trzech braciach, nazwiskiem Kozieł, którzy około połowy
wieku XII. jako rycerze rozbójniczy z warownego zamku Koźle
napastowali sąsiednich mieszkańców i przejezdnych. Z pomię
dzy niezliczonych nazw miejscowości, po wszystkich ziemiach
słowiańskich z tego samego pierwiastku utworzonych, przy
taczam tylko następujące : słoweńsk. Koźljek, Kozlov-\Ar\b
w Krainie; chorwack. Kozlíkovo, Kozljak, Kozłek (strumyk),
Kozalj Vrh; serbsk. Kozł, Kozelj, Kozlovac; małorusk. Kozeł,
Kozły, Kozelec, Koztov, Koztovek, Kozelsk, Kozelszczyna ; rosyjsk. Koziovo, Koztov, Koztova, Koztovka ; czesk. Kozly,
Kozle, Kozli, Kozlov, Kozlovice, Kozlovky, Kozlany; polsk. Ko
zły, Kozłowo, Kozłówko; Kozielski, Kozłowski (imiona rodo
we); górnołużyck. Kozły, po niemiecku Kosel-, dolnołużyc. Ko
zie (przyp. drugi Koziego), po niem. Kasel, Koztov, po niemiec.
Kasel ; Koslau, Koslowo, Koslowitz, Koslinka, Koslitz, Koeslitz,
Cosele (Reg. Sax.), po niemiec. Koessuln; na Śląsku: Kosel
w powiecie Wrocławskim (1255 Cosanovo, 1381 Cosnow),
w powiecie Bolesławskim (1600 Koselitz), w powiecie Głogow
skim (Cosel), w powiecie Niskim (1480 Koselno), Żegańskim
(1376 Cozia), Gross-, Klein-ÄoseZ w powiecie Sycowskim,
1328, 1457 Koza, 1376 Kozlov, 1480 Choza, Ober-, Nieder-,
Neu-CoseZ w powiecie Rotenburskim, po wendyjsku Koźla, Ko
slitz w powiecie Lubieńskim, Kozlow w powiecie Opolskim
i Tosko-Gliwickim, Koslau w powiecie Średzkim, 1389 Czoslowe,
Koselwitz w powiecie Oleskim, Gniefgau w powiecie Średzkim,
1480 Koschwitz, Koslowagora w powiecie Tarnowogórskim, po
polsku Kozłowa Góra, Kozilskemuehle w powiecie Głogow
skim, po polsku Kozielsko. Por. objaśnienia, niżej podane do
nazwy miejscowości Koskę w powiecie Kozielskim.
23. Czienskowitz, 1402 Czeschkowitz, 1488, 1492 z Cze
- 13 —
Stanisław Drzażclżyński
chowicz (przyp. drugi), 1532 Tieskowitz, 1775 Czinckowitz,
1782 Czieskowice, Czenskowiz, Czienskowiz, Tienskowiz, po
polsku Ciężkowice, zwało się, według najstarszej tradycyi auten
tycznej, pierwotnie zapewne Cieszkowice, a zatem objaśnić je
wypada jako prawidłowe imię odojcowskie, utworzone z pol
skiego imienia osobowego Cieszek, po czesku Tjeszek, przyna
leżnego do osnowy słowiańskiej tich, od której pochodzi przy
miotnik starosłowi iński tich'^, słoweński, bułgarsk., serbsk. tich,
czeski tichý, polsk. cichy, stpol. eich, tranquillus, ruhig, still, na
stępnie przez postąpienie i na je starosłowiańsk. tjeha, consolatio, gaudium, Trost, Freude, polsk. po-ciecha, u-ciecha,
i z przyrostka owice. Por. objaśnienia, wyżej podane do nazwy
miejscowości Autischkau. Nazwa miejscowości dzisiaj przyjęta
Ciężkowice, która, według dokumentów dopiero pod koniec
wieku XV1I1 się pojawiła, polega oczywiście na błędnej etymo
logii ludowej, która, jak zawsze chybiając celu, utożsamiła
pierwszą niezupełnie jej jasną cześć nazwy z powszechnie zna
nym przymiotnikiem ciężki, gravis, schwer, i w takiem właśnie
brzmieniu miano miejscowości sobie przyswoiła.
24. Czissek, 1239 Chischi, 1241 Ciska, 1532 Cziszky, Ci
sek, 1775 Czisseck, 1782 Czyssek, po polsku Cisek, Ciski,
Czyżki, jest w pierwszem brzmieniu zdrobnieniem rzeczownika
słowiańskiego tis, taxus, Eibe; słoweńsk., bułgarsk., serbsk. (pinus larix, modrzew, Laerche), czesk-, rosyjsk. również tis,
polsk. cis, rumuńsk. tisę, madziarsk. tisza, i to w liczbie poje
dynczej, w drugiem zaś brzmieniu Ciski — w liczbie jego mno
giej, podczas gdy trzecia forma Czyżki powstała drogą upo
dobnienia do więcej znanego rzeczownika czyż, czyżyk, fringilla
caelebs, słoweńsk. ciżek, czesk. čiž, górnołużyck. cižiks. Nawia
sowo dodać warto, że plemiona germańskie zapożyczyły na
zwę tego ptaka od Słowian ; zowie się on bowiem po średniowiecznogórnoniemiecku zisec, zwyczajnie ztse, po nowogórnoniemiecku Zeisig, po dohioniemiecku zisece, sieske, po holen
dersku sijsje, po angielsku siskin, po duńsku sisgen, po szwedzku
siska. Por. nazwy miejscowości : słoweńsk. Tisovec, Tisav, Tisov, po niemiecku Eiben; chorwack. Tisovac; serbsk. Tisovica;
małorusk. Tysov, Tysova, Tysovec, Tysovica; czesk. Tis, Tisek,
Tisá, Tisov, Tisová, Tisovka; polsk. Cisiec, Cisną, Cisowiec, Ci
sów Las; kaszubsk. Cisine, po niemiecku Eibenhorst; górno
łużyck. Cisów; Tizou, Tyzove (Reg. Sax.); na Śląsku: Gross-
14 —
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
Zeissig, po łużycku Cisk Wielki, Klein-Zeissig, po łużycku Cisk
Mały, Zeisholz, po łużycku Cisowa, w powiecie Wojezierskim ;
Czischowa w powiecie Lublinieckim, 1305 Cessowa, po polsku
Cieszowa, Cisowa-, Czissowka w powiecie Rybnickim, 1416
Tysschowffka, po polsku Cisówka; por, następującą nazwę miej
scowości Czissowa.
25. Czissowa, Czischowa, 1775 Czissowa, 1782 Czyschowa,
Czissewa, po polsku Cieszowa, właściwie zapewne Cisowa, jest
tworem przymiotnikowym rodzaju żeńskiego od imienia pospo
litego cis, taxus, wymienionego przy poprzedzającej nazwie miej
scowości, i z uzupełnieniem bliżej określonego rzeczownika
wieś, vicus, Dorf, włość, dominium, possessio, Besitz, który ję
zyki słowiańskie zwyczajnie opuszczają, oznacza „między cisami
położoną wieś, włość“, po niemiecku „Eibendorf“. Brzmienie
nazwy nieprawidłowe „Cieszowa“ powstało z pewnością w uściech ludu, oswojonego więcej z często zachodzącem słowem
cieszyć, delectare, erfreuen, należącem do osnowy tich, tjecha
(por. wyżej nazwy miejscowości Autischkau, Czienskowitz). Ob.
powyżej podane objaśnienia nazwy wsi Czissek.
26. Damnik, po polsku Dębnik, tłumaczyć należy jako na
zwę, powstałą z osnowy przymiotnikowej dębn — (utworzonej
od pnia słowiańskiego dąb, — po polsku dąb, w dopełniaczu
dębu) i z przyrostka -ik, nadającego całemu wyrazowi znaczę
nie rzeczownika zbiorowego, collectivum. Por nazwy miejsco
wości, utworzone w ten sam sposób, szczególnie zaś od nazw
drzew i wogóle roślin: słoweńsk. Blat/zZ/t; ůvehvovnik, Trstenik; chorwack. BruzzzzA, CerovzzzÄ, llovz’Ä, LedezzzA; serbsk. Bresnik, Drvnik, KlenovzzzÆ, Topolivzzz'Â:; małorusk. Zuravzzyßy, Zaiiszczj/zy, obok Dubno, Dubenko, Dubnaki; rosyjsk. Dubna,
Dubenka; czesk. Blatzzz'Æ, BorovzzzÆ, BukovzzzÆ, BezzzzA, Javornik, po niemiecku Jauernig, LipzzzÄ, MjelzzzÆ, również Okrouhlík,
obok Dubno, Dubne, Dubna, Dubina, Diibenky, Dubenec, Dubeczno, Dubecko, Dubany, Dubiczany, Dubczany, Dubnjany,
Dabovaný, polsk. Chmielnik, Jarzębnik, Paprotnik, Jastrzębnik,
obok Dębnik, Dębno, Dębnica, Dębnica, Dębiany, Dubienka,
Dębsko; nowogreck. kovßtavd, kovßtavr), w Epirze; na Śląsku;
Damnig w powiecie Namysłowskim, po polsku Dębnik; Dahme
w powiecie Lignickim, 1245 Dambe, 1480 Damb; Dammitsch
w powiecie Ścinawskim, 1287 Tampz, po polsku Dębcz; Dahme
w powiecie Wołowskim, 1480 Dambe, po polsku Dęby; Dempe
— 15 —
Stanisław Drzażdżyński
w powiecie Wrocławskim, po polsku Dęby; Damb w powiecie
Bytomskim, 1299 Krasny Dąb, po polsku dzisiaj Dąb; Damb
w powiecie Lublinieckim, po polsku Dąb; Daubitz w powiecie
Rotenburskim, po wendyjsku Dubc; Dubensko w powiecie
Rybnickim, 1335 Dambin, po polsku Dubieńsko, Dębińska;
Potsdam, w najstarszej formie autentycznej Pozdupini (dosłow
nie = Pod dębami), dzisiaj po polsku Poczdam.
27. Dembowa, 1305 Dambowa, 1532 Dubowa, 1775 Dembowa, 1775 Dembrowa, Tewnpowa, po polsku Dębowa, jest
przymiotnikiem rodzaju żeńskiego, prawidłowo utworzonym od
wspomnianego dopiero co słowiańskiego imienia pospolitego
domb, czesk. dub, polsk dąb, quercus, Eiche, i z uzupełnieniem
bliżej określającego rzeczownika, jako to wieś, vicus, Dorf, góra,
collis, mons, Berg, oznacza wieś pomiędzy dębami położoną,
górę porosłą dębiną, po niemiecku Eichendorf, Eichenberg. Por.
nazwy miejscowości : słoweńsk. Dôbovo, Dobovica, Dobavica,
Dôbja Meja, po niemiecku Aichleiten, Dôbja Vas, po niemiecku
Aichdorf, w Korątanach; chorwack. Dubovac, Dubovec, Dubovica, Dubovik; serbsk. Dubica, Dubnica, Dubovo, Dubovica,
Dubljane; małorusk. Dubovyča, Dubówka, Dubno, DubawyHaj,
Dubovyja Hrjady; rosyjsk. Dubovoe, Dubna; czesk Doubek,
Doubi, po niemiecku Aicha, Dubi, po niemiecku Aichwald, Doubice, po niemiecku Daubitz, Dubovo, Dubové, Dubová, Duhov
ka ; górnołużyck. Duby, po niemiecku Dauben, Dubo, po nie
miecku Tauban ; dolnołużyck. Dubě, po niemiecku Duben, Dubojce, po niemiecku Daubendorf; polsk. Dęby i Dębe (w do
pełniaczu Dębego), Dęba, Dąbowa, Dębowa, Dębówka, Dębowica, Dębowiec, Dębica, Dąbki, Dębno, Dąbnica, Dębina, Debiany; na Śląsku -. Dembowagora, w powiecie Lublinieckim, po
polsku Dębowa Góra, Nieder-Pomsdorf w powiecie Niskim,
1261 villa- Pomansdorf que Dambovez vulgariter nuncupatur.,
Gross-Duppine w powiecie Oławskim, po polsku Dębina, KleinDuppin w powiecie Oławskim, po polsku Dębinka, Dembina
w powiatach Pszczyńskim i Rybnickim, po polsku Dębina; Ei
chau w powiecie Kłodzkim, 1268 Dubenina; Dembine w po
wiecie Pszczyńskim, po polsku Dębina; Dembio w powiecie
Opolskim, 1376, 1447 Dobre Dembie, 1390 Dobre Danibe, po
polsku Dębio, Dębie; Baumgarten na Śląsku austryackim po pol
sku Dębowiec.
28. Dobroslawitz, 1204 Dobroslavici Villa, 1264 Dobrosla— 16 —
Słowiańskie nazwy miejscowości na Ślązku pruskim
uici, 1272, 1292 Dobroslauiz, 1292, 1303 Dobroslavicz, 1303 Dobroslauicz, 1316, 1339 Dobroslawitz in districtu Coslensi, 1456
Dobroslawicz, 1772 Dobroslawitz, 1782 Dobroslowiz, po pol
sku Dobrosławice, jest nazwą rodową; odojcowską od imienia
osobowego Dobrosław i oznacza „rodzinę, potomstwo, włas
ność Dobrosława“. Imię osobowe składa się z dwóch wyrazów
słowiańskich : dobr, bonus, dobry, gut, i slava, nomen, gloria,
Name, Ruhm, imię, sława, i oznacza „boni viri nomen habens“,
odpowiada zatem dosłownie greckiemu imieniu osobowemu
AyaôoKÀrçs, Agathocles. Por. słowiańskie imiona osobowe: serb
skie : Dobroslav, Dobroslauus (w dokumentach Raguzańskich
z r. 1243, 1256, 1265), Dobrosav ; czesk. Dobroslav, Dobrazlav
(Monum. Germ. 11, 53), Dobroslava, Dobrozlaua (imiona żeń
skie, Reg.); polsk. Dobrosław, Dobrosława (imię żeńskie), Dobroslaua (imię żeńskie, Reg. Pomer.) ; nazwy miejscowości:
serbsk. Dobrosz, Dobraszevci, Dobroljubci ; czesk. Dobrovice,
Dobroszovice, Dobrohostov ; polsk. Dobrosław, Dobroslavici
(Reg.), Dobrosołowo, Dobrzeszów, Dobrogosty, Dobrogostowo,
Dobrogoszcz, Dobrociesz; Dobroslawitz, na Śląsku austryackim,
po polsku Dobrosławice, Dobrosławski (nazwisko rodowe).
29. Dobischau, 1305 Debeszowa, 1441 Dobieschowicz, 1445
Dobieschowsky (imię rodowe), 1453, 1457 Dobeschaw, 1457 Dobeschow (imię osobowe męskie), Dobeschowsky (nazwis. rodo
we), Dobeschowska (nazwis. osobowe żeńskie), Dobeschowskeu
(nazwis. osobowe żeńskie w trzecim przypad. i osobowe męskie
w przypad. czwartym licz, pojed.), 1496 Dobiessowicz, 1775, 1782
Dobischau, po polsku Dobieszowe, Dobieszowo, jest właściwie
przymiotnikiem dzierżawczym rodzaju nijakiego, utworzonym od
imienia osobowego Dobiesz, z uzupełnieniem zas rzeczownika
jako to pole, campus, Feld, który to języki słowiańskie zwy
czajnie opuszczają, oznacza „pole, własność Dobiesza“., Samo
imię osobowe wywodzi się zaś od osnowy dob, bonus, dobry,
gut. Por. imiona osobowe: czesk. Dobek, Dobka (imię żeńskie),
Dobesz, Dobes (Reg.), Dobesta, Dobislav, Dobislava, (imię żeń
skie); polsk. Dobek, Dobko (Reg.), Dobiesz, Dobesius (Reg.),
Dobosz, Doboszius (Reg.), Dobiegniew, Dobiemiar, Dobemarus,
Dobimarus, Dobemerus (Reg. Meklemb ), Dobiesław, Dobizlaus,
Dobezleu, Dubislavus, (Reg. Meklemb.); nazwy miejscowości:
czesk. Dobev, Dobeszov, Dobszin, Dobeszice, Dobeszovice-, małorusk. Debesłavci ; polsk. Dobieszów, Dobieszowice, Dobieszyn,
— 17 —
Stanisław Drzażdżyński
Dobieszewo, Dobiesławice ; imiona rodzinne: Dobiejowski, Dob
kowski, Dobiesz, Dobieszewski, Dobiesławski, Dubisławski;
nazwy miejscowości na Śląsku : Dobersdorf w powiecie Prud
nickim, po polsku Dob leszowa, Dobieszewo; Dobersdorf w po
wiecie Głubczyckim, 1283 Dobešovy, (ob oujaśnienia, podane
do nazwy tej miejscowości, Wisła X. str. 641), Duckwitz, w po
wiecie Wrocławskim, 1315, 1353 Dobchowicz, 1360 Dobkowicz;
na Śląsku austryackim : Dobischwald, po polsku Dobieszów.
30. Dollendzin, 1305 Dolanzin, 1775, 1782 Dolenzin, po
polsku Dołężyn, Dolędzin, objaśniają zwyczajnie jako wyraz zło
żony z przyimka polskiego do i z imienia pospolitego łęg, loca
uliginosa, palustria, Moorland, Bruchland, przyczem wszakże
funkcyę przyimka, rządzącego drugim przypadkiem, całkiem mil
czeniem zbywają. Nazwę owej miejscowości uważać raczej na
leży jako imię odojcowskie, które powstało z imienia osobo
wego Dołęga i przyrostka dzierżawczego in, yn, i przybrało
znaczenie „włość, dwór Dołęgi“. Imię zaś to odnieść wypada
do osnowy słowiańskiej dolè-, z którego powstały: starosłowiańsk. doltti, parem esse, być zdolnym, sposobnym, gewach
sen sein, udoleti, predolêti, udolêti i odeHi ; słoweńsk. nadloga,
nadlega, ucisk, dolegliwość, Drangsal; czesk. odol, Widerstand,
opór, odolati, nedoluha, choroba, Krankheit; małorusk. odolity
nedola, Ungemach, przykrość (niedola), nedołuha, ułomność,
kalectwo, Gebrechlichkeit, nadołuha, Ersatz, zastąpienie, odwet;
białorusk. zdołać, vzdoléč, uzdolić, gesund sein, być zdrowym,
nedola, niepowodzenie (niedola); rosyjsk. odoléť, odoliť, razdolét wzmóc się, nevzdoliť, być niezdolnym (uiezdołać);polsk.
dołać, gewachsen sein, być sposobnym (zdolnym), zdołać, zdoływać, zdolić co, zdolny, udolny, faehig, niezdołać, niezdolny, nie
udolny, unfaehig, dołęga, dołęka, Gewalt, siła, przemoc, niedo
łęga, niedołęka, Schwaeche, Unfaehigkeit, słabość, niedołężny,
niedołęstwo, unfaehig, Unfaehigkeit, gebrechlich, Gebrechlichkeit.
Por. polski herb i imię rodowe Dołęga.
31. Dombrowa, po polsku Dąbrowa, jest właściwie imie
niem pospolitém, które utworzone z rzeczownika słowiańskiego
dąb, pierwotnie dąbr, quercus, Eiche, i z przyrostka ava, oznacza
„lasek dębowy“ lub ogólnie „lasek, gaj“, quercetum, ilicetum,
arbores, nemus, Eichenhain, Hain, Waeldchen. Z pomię
dzy licznych nazw miejscowości na ziemiach słowiańskich
por. tylko następujące: słoweńsk Dobrava, Dobrave, w Krainie;
18 -
Słowiańskie nazwy miejscowości na kląsku pruskim
chorwack. Dubrava, Dumbrava, Dubravec, Dubravci, serosk.
Dubrava, Dubravica; małorusk. Dubrava, Dubrovoje, Dubróvka,
Dubravka; rosyjsk. Dubrava, Dubrova, Dubrovo, Dubrovna, Dubrovka, Dubrovki, Zadubrove ; czesk. Doubrava, Dubrava, Doubravka, Doubravnik, Doubravany, Doubravska Hora; górnołużyck. Dubrava, po niemiecku Dubrau; dolnołużyck. Dubrava,
po niemiecku Dubrau, Tratendorf, Dubravka; polsk. Dąbrawa,
po niemiecku Dombrau, Dammer, Dąbrowa, Dąbrowica, Dąbrów
ka, Zadąbrowie; Dąbrowski (imię rodowe); na Śląsku: Dombrowa w powiatach Bytomskim, Kluczborskim, Lublinieckim,
Opolskim, Tosko - Gliwickim, Wielkostrzeleckim, Zabrzeskim;
Dombrowe w powiecie Kożuchowskim, Sycowskim, Trzebnickim;
Dombrowitz w powiecie Opolskim, Dombrowitze w powiecie Lu
blinieckim, Gross-Dombrowka w powiecie Bytomskim, KleinDombrowka w powiecie Katowickim, Dombrowke w powiecie
Tosko-Gliwickim, Wielkostrzeleckim, Opolskim, Pszczyńskim;
Dombrowkamuehle w powiecie Bytomskim, Kluczborskim, Dubrauke w powiecie Rotenburskim, po wendyjsku Dubravka, Dubring w powiecie Wojezierskim, po wendyjsku Dubrjenk, Dambrau w powiecie Niemodlińskim, 1305 Dambrowa, Dammer
w powiecie Milickim, 1245 Dombrova, 1288 Dambrov, 1290,
1480 Dambrowa, Dammer w powiecie Głogowskim, Namysłow
skim, Oleśnickim, Opolskim, Ober-, Mittel-, Nieder-Dazzzzzzezw powiecie Ścinawskim, Dazzzzzzez'-Hammer, Dammer-Woh w po
wiecie Namysłowskim, Eichberg w powiecie Bolesławskim, 1480
Dambrowa, Dammerau w powiecie Zielonogórskim, po polsku
Dąbrowa; Dombrau na Śląsku austryackim, po polsku Dąbrowa.
Ob. objaśnienia, podane do nazw miejscowości Taumlitz w po
wiecie Głubczyckim, Wisła, X. str. 130, i Piania w powiecie Ra
ciborskim, Wisła, XIX. str. 501 i nast.
32. Dzielau, 1228 (?) Dzelco, 1493 z Dielaw (dopełniacz),
1531 Dielau, 1775, 1782 Dzielawy, 1782 Dzieła, 1825 Dzielow,
po polsku Dzielow, Dzielow, prawdopodobnie wywieść należy
od osnowy słowiańskiej dél-, dividere, teilen, od której utwo
rzone są rzeczowniki: starosłowiański dełrt, słoweński del, buł
garski deh>, pars, część, Teil, i słowa : déliti, dividere, teilen,
w serbskim dijeł, w czeskim dii, deliti, w polskim dział, pars,
Teil, część, dzielić, dividere, teilen, w górnołużyckim dżeł, w dolnołużyckim żeł, w małoruskim dilyty, w białoruskim dzjeł, w ro
syjskim deł, dělit’ ; z osnową tą pokrewne są także gockie dails,
— 19 -
Stanisław Drzażdżyński
staro- i nowogórnoniemieckie Teil część, dział. Ob. również
następujące objaśnienia do nazwy wsi Dzielnitz. ,
33. Dzielnitz, 1228 Dzelnicza, 1234 Delnica, Delnicam
(przypadek 4-ty), 1336 Dilnicza, 1364 Delnicia, 1775 Dziel
nitz, 1782 Dzielniz, Dzielnica, po polsku Dzielnica, jest imieniem
pospolitém, po polsku część w sensie ogólnym, lecz szczególnie
część miasta, krainy, wyniesionem do rzędu imion własnych,
i przynależy do tej samej osnowy, jak poprzedzająca nazwa
miejscowości. Miano strumienia Dzielnitzka, po polsku Dzielniczka, nad którym w tym samym powiecie leżą wsie Łony
i Błażejowice, jest nazwą zdrobniałą z Dzielnicy. Por. nazwy
miejscowości na Śląsku : Dzielinitz, Dzielunke, w powiecie Ole
śnickim, Dzielna w powiecie Lublinieckim.
34. Dziergowitz, 1380 Dirgowicz, 1679 Dziergowic, 1775
Dziergowitz, 1782 Dziergowiz, po polsku Dziergowice, jest oczy
wiście, jak to przyrostek -owice stanowczo dowodzi, imieniem
rodowem, odojcowskiem. Osnową miana tego jest derg-, teuere,
possidere, halten, besitzen, starosłowiansk. sdrgnąti, retinere, zurueckhalten, rosyjsk. dergať, dergnuť, dernuť, zerren, polsk.
dziergać, knoten, schuerzen, dzierg, zadzierzg, knoten, geknuepfter knoten, zadziergnąć, zadzierzgnąć, zuknuepfen, kaszubsk.
zadzerzgnaue, zadzerzga. W źródłach wprawdzie odpowiedniego
imienia osobowego słowiańskiego z stałą, różniczkującą spół
głoską g, oprócz serbskiego Drg i może jeszcze czeskiego Drhan,
nie znalazłem, chociaż na ziemiach słowiańskich, powstał długi
szereg imion osobowych i nazw miejscowości, rozwiniętych z tej
samej głównej osnowy, w pokrewnem, lecz co prawda, ogólniejszem znaczeniu. Por. imiona osobowe serbsk. Drzimir, Drzichna
(imię żeńskie) ; rosyjsk. Derżikraj ; czesk. Držena, Drżało, Drżek,
Drsek, Drisek, Drischo (Reg.), Držikraj, Drisicray, Drsikray, Dirsicray (Reg.), Drisikray (Monum. Germ.), Drżkray, Drżimir, Drisimir, (Monum. Germ.), Držislav, Drslav; polsk. Dzierżek (w do
pełniaczu Dzierżka), Dirzek (Reg.), Dirsco, Dirsek, (Monum.
Germ.T, Dirsiko (Reg.), Drosoco rex Obodritorum (Monum.
Germ.), Dzierżka (imię żeńskie), Dirska (imię żeńskie, Reg.),
Dzierżykraj, Dyrsykrayus (Reg.1, Dirsicray (Reg.), Dirsicragius
(Reg.), Dzierżysław, Dziersław, Dirslaus, Derslavus, Derslaus
(Reg.), Dersław, Dziersława (imię żeńskie); nazwy miejscowo
ści : chorwack. Držimovec, Drszkovci; czesk. Drhovice, Drhovec,
D.'żow, Držovice, Drhonice, Drhotin, Drzkov, Drzkrajov, Drżkra— 20 —
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
jovici, Drslavice ; polsk. Dzierżanów, Dzierżęcin, Dzierżków,
Dzierzkowice, Dzierżybądz, Darseband (Reg.), Dzierżysławice ;
Dzierżkowski (imię rodowe). Ob. także objaśnienia podane do
nazwy wsi Dirschel w powiecie Głubczyckim, Wisła, X. str. 641.
35. Ellguth, po polsku Ligota, jest właściwie imieniem po
spolitém słowiańskiem lhota, oznaczającem levatio, ulżenie, zwol
nienie, Erleichterung, Befreiung, wyniesionem do godności imie
nia własnego. Nazwa ta miejscowości często na zachodnich zie
miach słowiańskich zachodząca, w wielu razach, co prawda,
niemiłosiernie pokaleczona, czesk. Lhota, polsk. Ligota, którą
w Czechach przeszło 300, a na Śląsku około 50 razy napoty
kamy, oznacza pierwotnie osadę, z woli książęcej na czas ogra
niczony od pewnych ciężarów podatkowych zwolnioną. Por.
objaśnienia podane do nazwy miejscowości Ellguth-Herzoglich.
w powiecie Raciborskim, Wisła, XIX. str. 347.
36. Fischerei, 1782 Rybarzi, po polsku Rybarze, wioska
bezpośrednio nad lewym brzegiem Odry położona, zawdzięcza
nazwę mieszkańcom swym, którzy rybołówstwem się trudnili,
albowiem rzeczownik starosłowiański rybarh, serbski ribar, które
pochodzą od słowiańskiego imienia pospolitego ryba, piscis,
Fisch, znaczy tyle, co w dzisiejszej polszczyżnie „rybak", piscator,
Fischer, Por. nazwy miejscowości : chorwack. Ribari, Ribarica,
Ribarsko-. serbsk. Ribar, Rybari, Ribari, Ribare, Ribarica-,
czesk. Rybar, Rybary, na Śląsku Fischerei, ongi wieś, dzisiaj
przedmieście Opola, po polsku Rybaki, Rybnik, miasto powia
towe po polsku częścią Rybniki (imię pospolite rybnik = sa
dzawka rybna, sadz^ Riebnig w powiecie Brzeskim, po polsku
Rybniki i Rybno.
37. Franzdorf, po polsku Głogowiec. Nazwa ta powstała
z słowiańskiego imienia pospolitego głogi, crataegus, oxyacantha, Hagedorn, Weissdorn, mającego brzmienie głóg, również
w jęz. bułgarskim, serbskim i dolnołużyckim, w słoweń. glog,
w czeskim hloh, w polskim głóg, w górnołużyckim hłohonc,
htovonc, w małoruskim hłoh, w rosyjskim głóg (głoch); od tej
osnowy zapomocą przyrostka -ow utworzony został przymiotnik
głogow, a z tego końcowy przyrostek c, nadający pierwotnej
formie przymiotnikowej funkcyę rzeczownikową, wytworzył po
stać głogowiec, która zatem oznacza „miejsce głogiem pospo
litym zarosłe“. Por. nazwy miejscowości: nowosłoweńsk. Glogovica w Krainie, Glogov Brod w Styryi ; kroack. Glog, Glogovo,
— 21 —
Stanisław Drzażdżynski
Glogovec, Glogovac, Glogovica, Glogovnica ; serbsk. Glogovac,
Glogovica, Qložane, Glogova Greda; czesk. Htohov, Hlohova,
Hlohovice, Hlohoviczky, Hlohovczice ; polsk. Głogów, w Kró
lestwie i w Galicyi, Głogowiec w Galicyi ; nowogreck. r^fyoßa
w Arkadji, rXo^iavy, starosłowiańsk. Glożane, w Epirze; na
Śląsku-. Gross-Glogau, miasto powiatowe, po polsku Głogów,
Głogowa, Glogisch w powiecie Głogowskim, po polsku Gło
gów, Ober-Glogau, w powiecie Prudnickim, po polsku Głogó
wek, zdrobnienie nazwy »Głogów«, 1217 Glogow, Gloecklichen
w powiecie Prudnickim, po polsku Głogowice, Glockschuetz
w powiecie Trzebnickim, po polsku Głogczyce, 1200 Glokszicz,
1354 Glogszycz, 13öl Klocschicz. Co do przyrostka c urabiają
cego rzeczowniki, por. nazwy miejscowości : słóweńsk. Bezgorcc,
Brjeżcc, Czrncc, Krivoglarce, Liporec, Žeravincc ; chorwack. Bobopcc, Borczec, Borkorcc, Brezoiw, Dolec, Drenczec, Krizevczcc,
serbsk. Boborc, Borkoiw, Loznac, Zverinac; małorusk, Berezec,
Berestopeć, Chorostecz, Łoboreć, Łyporec, Vołoveć; w formie
liczby mnogiej : MeżyhorcY, Podborcz, Podberezćz, Pohorćz, Tarnarci, Zabołotc'z, Zabołotorćz; czesk. Borovcc, Brodée, Bystrzec,
Dubec, Dubenec, Dvorzec, Hvozdec, Kostelec, Lipec, Lipenec,
Mlýnec, Modrzeć, Mokrzec, Podolec, Rohatec, Sokolorec, Trzesznorec, Zelence, Zvjerzinec; polsk. Bukowiec, Cisiec, Dębowiec,
Łysieć, Mielec, Węgrzec, Zwierzyniec; górnołużyck. Bukopc, Dubc;
dolnołużyck. Bagen^ (od bagno, Sumpf), Bukojc.
38. Gaschiniok, po polsku Gaszyniak, Gaszyniok, jest
nazwą utworzoną z pomocą przyrostka jak. nadającego całemu
wyrazowi funkcyę rzeczownikową, od imienia rodzinnego Gaschin, po polsku Gaszyn, na Górnym Śląsku w dawniejszych
czasach bardzo głośnego, oznaczając „osobę, zostającą na służ
bie, poddanego Gaszyna“, albo też może „miejscowość należą
cą do Gaszyna, posiadłość, własność Gaszyna“. Forma Gaszy
niok polega na wymowie Indowej tej nazwy z przedkońcowem
á pochylonem (=o). Por. kilka nazw miejscowości, utworzo
nych z przyrostkiem jak-, słóweńsk. KozIovszczüä, TrnovczzzÆ,
chorwack. Bukovszczak, DubravszczzzÆ, Jelenszczak, Kamen/afc,
Korenjak, Lipovjak, Lipovszczak, Slivnjak; serbsk. Debel/fl/t,
Meljak, Zmijn/aÆ; małorusk. DubmaÆy; polsk. G^oczak, także
imię rodzinne, DębnzzzŁ
39. Gieraltowitz, 1400 Geraeltowicz, 1418 Gierałtowice,
1418, 1447, 1457 Geraltowicz, 1457 Geraltowitcz 1531 Geralto- 22
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
witze, 1679 Geroltowic, 1775 Gieraltowitz, 1782 Gieraltowiz,
1825 Gierotowice, po polsku Gierałtowice, jest imieniem rodowem, odojcowskiein, powstałem z imienia osobowego starogórnoniemieckiego Gairard, Gaerhart, Gerhard, Gerhart, Girard,
Girart, Gerard, Gerald, i z przyrostka słowiańskiego owice.
Por. na Śląsku tę samą nazwę miejscowości Gieraltowitz w po
wiecie Tosko - Gliwickim, 1295 Gerartowitz, po polsku Gierał
towice.
40. Gnadenfeld, kupione w r. 1766 przez Ernesta Juliusza
von Seidlitza, dziedzica majętności, Pawlowitzki zwanej, dla syna
Fryderyka, ażeby na przyległej nowej włości założyć osadę,
mającą tworzyć punkt zborny dla sekty Braci Czeskich albo Mo
rawskich, zwanych po niemiecku Herrnhuter, żyjących dotąd
w rozsypce po całym Górnym Śląsku; dzisiejszą nazwę nie
miecką dostało na mocy reskryptu królewskiego z dnia 12-go
kwietnia 1780, podczas gdy okoliczny lud polski zowie ową
nową osadę po dziś dzień Pawłowiczki. Polska nazwa, wspomi
nana w r. 1775 jako Pawlowitzke, 1832 Pawlowizny, jest formą
zdrobniałą nazwy miejscowości Pawłowice, która jako imię odojcowskie wywodzi się od osnowy imienia osobowego Paweł,
Paulus, Paul, 'i przyrostka owice. Por. nazwy miejscowości na
Śląsku -. Pawlowitz w powiecie Pszczyńskim i Tosko-Gliwickim,
Pawelwitz w powiecie Trzebnickim, 1350 Paulów, 1380 Paulowicz, po polsku Pawłowice ; Paulau w powiecie Raciborskim,
po polsku Pawłowo-, Pawelschowe w powiecie Wołowskim,
1480 Podlischewo, po polsku Pawłoszewo ; Pawelau w powiecie
Sycowskim, po polsku Pawłowo ; Pawelau w powiecie Trzeb
nickim, po polsku Pawłów. Ob. także niżej nazwę miejscowości
Pawlowitzke, jako i objaśnienia podane do nazwy wsi Pawlau
w powiecie Raciborskim, Wisła, XIX. str. 501.
41. Gniewów, 1775, 1782 Gniewof, 1782 Gniwow, po pol
sku Gniewów, wytłumaczyć należy jako przymiotnik dzier
żawczy, utworzony od imienia osobowego Gniew i przyrostka
-ów. Odpowiednie imię pospolite, oznaczające ira, Zorn, brzmi
w starosłowiańskim gnevu, słoweńskim, bułgarskim, serbskim
i rosyjskim języku gnev, w czeskim hněv, po polsku gniew, po
górnołużycku hniev, po dolnołużycku gniv, po małorusku hniv.
Por. imiona osobowe: serbsk. Gnevota ; rosyjsk. Gnévosz, Gněvoszev, Gnevasz ; czesk. Hnvva, Gneua (imiona żeńskie, Reg.),
Hnievonj, Gneuon (Reg.), Hněvata, Gnueata (Reg.), Hněvek, Gnu— 23 —
f
Stanisław Drzażdżyński
evec (Reg.), Hnšvka (imię żeńskie), Gneuca (Reg.), Hněvisa,
Hnèvsza, Gnevsa (imiona żeńskie, Reg.), Hnêvomir, Qnevomir
(Reg.); polsk. Gniew, Gneuo (Reg.), Gniewan, Qnevan (Reg.),
Gniewiesz, Gniewosz, Gniewomir, Gnevemarus (Reg.), Mścigniew,
Stojgniew, Zbigniew, Jarogniew, Naszegnevus (Reg.) ; Gniewosz,
Gniewoszewski, Nasięgniewski (imiona rodowe); nazwy miej
scowości.- serbsk. Gnivljani; czesk. Hnévin, Hnèvice, Hnavanice,
Hn&vanovice, HrNvnice, Hy&votin, Hnotice, Hnèvkov, Hnèvczice, Hnkvkovice, Hnèvczeves, Hnèvsin ; polsk. Gniewy, Gniewięcin, Gniewków, Gniewkowo, po niemiecku Argenau; na
Śląsku: Gniefgau w powiecie Średzkim, 1480 Koselwitz, po
polsku Gniewków.
42. Golaschka, 1782 Galaschka, po polsku Gołaszka,Gołażka, jest tworem zdrobniałym z pierwiastku słowiańskiego
gol-, od którego i przymiotnik gołi>, nudus, nackt, bloss,
brzmiący po bułgarsku, serbsku gol, po słoweńsk. gol, po czesku
koly ; hole, góra bez drzew, goła, łysa; po polsku goły; gola,
otwarte, odkryte miejsce, ogoł, miejsce bez drzew, łyse, puste ;
po górnołużycku hoły, po dolnołuż. goły, po małorusk. hołyj,
po rosyjsku gołyj i rzeczownik gol’, golizna, — oznacza zatem
„miejsce gołe, drzew pozbawione, wykarczowane“. Por. nazwy
miejscowości: słoweńsk. Golo, Na Goleni, po niemiecku Golhof, Gullhof; Gołek, Golica, Golisze, Golszev, po niemiecku
Goeltschach; chorwack. Gola, Goląc, Goleszi, Golo Brdo (Goła
Góra); serbsk. Gola, Golija (góra), Golja (góra), Golicz, Golusz, Gohszte, Golesznica, Golaszenica ; małorusk. Hołyń,
Hołynka, Holiske, Hołycia (pagórek) ; rosyjsk. Golino ; czesk.
Holy, Hola, Hole, Holice, Holisz, Holany ; polsk. Gola, Golec,
Golce; górnołużyc. Hola, po niemiecku Heide, Holca, Holica,
po niem. Golenz; dolnołuż. Gola, Golin, po niem. Gahlen, Golink, po niem. Galinchen, Goliszyn, po niem. Golssen ; Golis,
(Reg. Sax.). po niem. Gohlis; nowogreck. róKa na półwyspie
Peloponeskim, FoNawi w Akarnanii; na Śląsku: Gohle w po
wiecie Oleskim i Sycowskim, po polsku Gola; Goile, Goyhl
w powiecie Kożuchowskim, po polsku Gola; Gohlau w powie
cie Średzkim, 1202 desertům Gola, 1376 Golow ; Guhlau w po
wiecie Głogowskim, Górskim (1335 Gola), Grotkowskim, Lu
bieńskim, Milickim (1288 Gola, 1480 Golo), Rychenbachskim,
Świdnickim (1247, 1376 Gola)-, Guehleken w powiecie Namy
słowskim, Gollendorf w powiecie Ziębickim, Golschwitz w po-
- 24 -
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
wiecie Głogowskim, 1480 Gola, Goloviczi, olim Gola Suatonis,
po polsku Gola, Kreuzendorf w powiecie Głubczyckim, 1131
Golesovizi, 1237 Holaspiz, 1301 Holospitz, po czesku Holasoviczky, po polsku Gołaszowiczki, Małe Gołaszowice, podczas
gdy Kreuzendorf na Śląsku austryackim zowie się po czesku
Holasovice, po polsku Gołaszowice; Guhlow w powiecie Kro
śnieńskim, 1480 Gola-, Golisch, Goleschau na Śląsku austry
ackim.
43. Goschuetz, 1534 Goschtitz, 1604 Göschitz, Goschietz,
po polsku Goszyce, Goszczyce jest pierwotnie imieniem odojcowskiem, utworzonem od imienia osobowego, brzmiącego po
polsku Gość, Gostek, po czesku Host, Hostek, którego osnowa
ta sama co w starosłowiańskim gost^. Rzeczownik gost^, hospes,
oznacza według twierdzenia Miklosicha nie tylko tę osobę,
która z obczyzny do nas w gościnę przychodzi, a zatem gościa,
lecz i taką, która od nas na obczyznę wyrusza, sama niby jako
gość w obce strony się wybiera, podobnie jak i w niemieckim
wojaka, który w pole wyruszył, rodacy jego „Gast“ zowią. Sło
wiański wyraz ma nadto znaczenie „gospodarz", Wirt, równie
jak w greckim &vos. Por. imiona osobowe : serbsk. Gost-, czesk.
Hostak, Hostek, Gostek (Reg.), Hostik, Gostik (Reg.), Gostic
(Reg.), Hostisa (imię męskie i żeńskie) ; polsk. Gościna, Goszczina (Reg.), Gostek, Gościcz, Gosticius (Reg.), Gościsław ;
imiona pospolite : gość, Gast, gościna, Bewirtung, gościniec,
Wirtshaus; Reisegeschenk; Kunststrasse; greek. Eevías, Eévios,
Eevídiv; nazwy miejscowości: serbsk. Gostilje, Gostil; czesk.
Hostin, Hostinov, Hostinici, Hostjenice, Hostynj, Hostynje, Hostivice, Hostakovici, Hostikovice, Hostkovice, Hostaczev, Hosteszev, Hostiszov, Hostiszova, Hostviz, Zahost, Hostiszovice ;
polsk. Gošciejów, Gościejewo, Goszczewo, Gostolin, Gostyń,
Goszczanów, Gostom, Gostków, Gostkowo, Gościeszyn, Zagość,
ŁJgoszcz, Gosław, Gosławice, Goszcza, Bydgoszcz, Małogoszcz,
Samogoszcz-, na Śląsku: Kostenthal, w powiecie Kozielskim,
po polsku Gościęcin, Goslawitz w powiecie Lublinieckim i Opol
skim, Goslau w powiecie Kluczborskim, Gustau w powiecie
Głogowskim, 1315 Gostym, 1360 Gustinze, Kuschdorf w powie
cie Niskim, 1315 Coschowitz, 1371 Goschwicz, Gostitz w po
wiecie Niskim, 1300 Gostiz, 1480 Gostzeczna, Goschuetz w po
wiecie Sycowskim, 1155 Gostech, 1226 Gosc, 1304 Gosch, Goschez, 1358 Kostitz, Milogoschowicz, po polsku Gościec, Miło-
- 25 -
Stanisław Drzażdźyński
goszowice, Muehlgast w powiecie Ścinawskim, 1480 Mylogoszcz,
po polsku Miłogoszcz, Simsdorf w powiecie Prudnickim, po
polsku Qostomia, Gosczinietz w powiecie Pszczyńskim, po pol
sku Gościniec. Ob. także niżej podane objaśnienia pod nazwą
miejscowości Kostenthal, jako i uwagi do nazwy miejscowości
Gross-Hoschuetz w powiecie Raciborskim, Wista, XIX. str. 350
i nast.
44. Groetsch, 1155 Gradice Golensieczke (?), 1234 Grodische, 1292 Grodisce, 1411 Grecz, 1469 Grodziecz, 1472 z Grodcza (dopełniacz), Groditz, 1495 Grodissczy, Gradiersstij (imiona
rodzinne właścicieli w liczbie mnogiej), 149ó Grodiczssky (imię
rodzinne), 1497 Grodiczsky (imię rodzinne), 1775 Groetsch, 1782
Grodzisków, po polsku Grodzisko, wywieść należy jako imionisko, formę zgrubiałą od prasłowiańskiego gord,
*
któremu
w starosłowieńskim odpowiada grad, murus, hortus, urbs, Mau
er, Garten, Feste, w słoweńskim grad, castellum, zamek, Schloss;
gradiszę, miejsce, gdzie dawnymi czasy stał zamek, w bułgar
skim grad, warownia, miasto, gradina, hortus, ogród, Garten,
w serbskim grad, arx, zamek warowny, Burg, w czeskim hrad,
arx, zamek, Burg, w polskim gród (dopełń, grodu), arx, zamek
warowny, Burg, zagroda, oparkanienie, gospodarstwo chłopskie,
Verzaeunung, Bauernwirtschaft, ogród, hortus, Garten, w ka
szubskim ogard, wągarda, wągard, Garten, w jęz. połabskim
gord, zamek, ogrodzenie, ogród, w górnołużyckim hrod, w dolnołuż. gród, w małorus. horod, Garten, hórod, miasto obwaro
wane, w rosyjsk. gorod, arx, Burg, ogorod, ogród warzywny;
wyraz ten z przyrostkiem -sko, oznacza zatem : wielki, groźny,
szpetny gród, zamek, zamczysko, grosse, haessliche Burg. Z dłu
giego szeregu rozsianych po całej Słowianszczyźnie nazw miej
scowości, jakie z osnowy tej wywodzą swój ród, ograniczam
się jedynie na przytoczeniu najznamienniejszych i z nazwą miej
scowości, o której właśnie mowa, najbardziej pokrewnych : słoweńsk. Grad, Gradac, Gradicz, Gradée, w Krainie, po nie
miecku Grades, Gradcze, po niemiecku Gratschach, Gradiszcze
w Krainie, Gradiszę, po niemiecku Gradisch, Graditschach,
Radsberg w Karyntyi, Gradiszko, Gradeż, Bielsgrad na granicy
Karyntyi ; chorwack. Gradée, Gradczac, Gradiszcze, Gradiszcie,
Gradiszte, Gradiszka, Gradiszczak; serbsk. Gradac, Gradiszte,
Bjelgrad, po polsku Białogród, po niemiecku Belgrad, małorusk. Horod, Horodec, Horodyszcze, Horodyska, Horożany ; ro
— 26 —
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
syjsk. Gorodec, Gorodnja, Novgorod, po polsku Nowogród;
czesk. Hrad, Hradec, po niemiecku Graetz, Hrádek, Hradce,
Hradci, Hradíce, Hradkov, Hradecko, Hradeczno, Hradeczna,
Hradisko, Hradisztje, po niemiecku Ratsch., Hradisztko, Hrazsko, Hradczany, Velehrad, Nowe Hrady, po niemiecku Gratzen ;
polsk. Grodków, Grodziec, po niemiecku Graetz, Groeditzberg, Grodzisk, Grodzisko, po niemiecku Graetz, Grodziszcze,
Zagrodzie; górnołużyck. Hrodziszcio, po niemiecku Groeditz,
dolnołuż. Grodk, po niemiecku Spremberg (w dokumentach
Sprevenberc), Grożiszcio, po niem. Sonnenwalde ; Altenburg
(Oldenburg w Holsztynie), quae slavica lingua Starigard hoc
est antiqua civitas dicitur (Helmolda Kronika), Grodice (Reg.
Sax.), po niem. Roitzsch, Belgard (Belegard, Reg. Pomer.). Star
gard (Stargrod, Reg. Pomer.); nowogreck. EpavrÉT^i, out lar a
(słowiańsk. Gradiszte) w Epirze, EapcÍKa w Arkadyi i Messend,
rápotTTa w Messend, EapSevá w Achai, Eapoevíraa w Focydzie;
na Śląsku : Grodzisko w powiecie Wielkostrzeleckim, Alt-Loslau
albo Schlossgemeinde Loslau w powiecie Rybnickim, po pol
sku Grodzisko, Kritschen w powiecie Oleśnickim, 1391 Grodzisch,
po polsku Grodzisk, Graeditz w powiecie Grodkowskim, 1370
Grodisz, 1490 Gradiscza, Grosziste, po polsku Grodziszcze, Grottkau, miasto powiatowe, 1268 Grotchov, po polsku Grodków,
Grodofke w powiecie Milickim, po polsku Grodówko, Groditz
w powiecie Namysłowskim i Niemodlińskim, po polsku Gro
dziec; w obrębie czeszczyzny: Hratschein w powiecie Głubczyckim, po czesku Hradczany, Ratsch w powiecie Raciborskim,
po czesku Hradczany, Raczany, Hradczanky, Raczanky, Wuenschelburg w powiecie Kłodzkim, po czesku Hrádek, Ratschin
w powiecie Bystrzyckim i Szenawskim, po czesku Hradczyn ;
Graetz na Śląsku austryackim, po czesku Hradec, po polsku
Grodziec. Ob. także ol aśnienia, podane pod nazwą miejsco
wości Hratschein w powiecie Głubczyckim, Wisła, XI. str. 120,
i pod nazwą wsi Ratsch w powiecie Raciborskim, Wisła, XIX.
str. 507.
45. Gross - Ellguth, 1488 ze Lhoty (przypadek 2 gi), 1496
Eilgut, 1513 Ellguth, 1532 Ellgott, 1775 Ellgoth, 1782 Wielka
Ligotta, po polsku Wielka Ligota. Objaśnienie nazwy Ligota
ob. wyżej pod nazwą miejscowości Ellguth, „Wielką“ zaś zowie
się dla odróżnienia od swej skromniejszej imienniczki.
46. Gross-Grauden, 1223 Brudina, 1223, 1228, 1234, 1447
— 27 —
Stanisław Drzażdżyński
Grudina, 1335 ecclesia de Qrudin, 1381 Qrudyn, 1400, 1418
Qrawdin, 1416 Magna Grudina, 1437 Grawtten, 1532 GrossGrudny, 1679 Grudnia, 1775 gross Grauden, 1782 Wielka Grudeni, po polsku Wielka Grudynia. Z osnowy słowiańskiej grud,
gleba, skiba, bryła ziemi, grunt zmarzły, kamienisty, Scholle,
Erdscholle, gefrorener, steiniger Boden, mamy w starosłowiań
skim, słoweńskim, chorwacko - serbskim i polskim rzeczownik
gruda, w czeskim, małorusk. i białorusk. hruda, po rosyjsku
gruda, kupa, Haufe, w narzeczach zmarzłe błoto, gefrorener
Strassenkot ; z tej samej osnowy i z przyrostku -ynja, nadają
cego nowemu tworowi funkcyę przymiotnikową, powstała na
zwa Grudynia, która według ogólnego prawidła języków sło
wiańskich oznaczenie bliżej ją określające, jako to wieś, vicus,
Dorf, włość, dominium, possessio, Besitz, odrzuciła. „Wielką“
zaś nazwano tę starą osadę dopiero w późniejszych czasach,
dla odróżnienia od Małej Grudyni, wioski w tym samym po
wiecie leżącej ; ob. niżej Klein - Grauden. Por. nazwy miejsco
wości : słoweńsk. Rjepzz/e, Svibezz/; chorwack. Brotzz/a ; serbsk.
Dobri/z/a, Jagodzzje: Gruda, Grude, Zagruda ; małorusk. Bołotnia, Boryzzza, Czeremoszzzza, Javor/zzTz, Jemelzzza, Krapyvzzza,
Medynz’iz, Ostryzzza, Uhryzź; Berezyna, Bucz^zza, Liszczyzza; rosyjsk. \vnja; czesk Huszzza; Blatzzza, Borovzzza, Buczzzza, Bukovzzza, Dubzzza, Dubiczzzza, Habrzzzza, Lesztzzza, Hliniezza ;
polsk. Brzezina, Męcina; Bukowzzza (kraina i miejscowość);
Grudek, Grudza, Grudna, Grudynia; górnołuż. Buko/zza zamiast
Bukowzzza; dolnołuż. Gribovzzza; nazwę miejscowości na Ślą
sku : Grudschuetz w powiecie Opolskim, po polsku Grudzice.
Warto przytem zwrócić także uwagę na słowiańskie nazwy
miesiąca grudnia, powstałe z tej samej osnowy ; brzmi zaś on
po słoweńsku gruden, po chorwacku grudan, po czesk. hruden,
po małorusku hrudeń, po polsku grudzień (w dopełń, grudnia);
po litewsku grodinis.
47. Gross-Nimsdorf, 1223 villa Nazhlai, villa Nacezchlai,
1234 Nacesslavichi, 1305 Naceslavicze, 1306 Naculchsicz, 1400
Nymmsdorff, 1400, 1418 Nymsdortf, 1447 Nymandsdorff, 1479
z Neczeslawicz (przypadek 2-gi), 1488 Naczeslowska (nazwisko
posiedzicielki włości), 1488, 1497, 1513 z Naczeslawicz (drugi
przypadek), 1511 Naczeslawicz, 1679 Nacislowic, 1775 gross
Nimbsdorf, 1782 Gros-Niemsdorf, Gros-Niembsdorff, Wielki Naczislawice, 1825 Naczisławice, po polsku Naczesławiće, Nacisła-
- 28 —
Słowiańskie nazwy miejscowości na Śląsku pruskim
wice, utworzone jest od imienia osobowego słowiańskiego Na
czesław, w Regestach śląskich mającego postaci: 1222 Nace
slaus, Nachazlaw, 1223 Nacezchlaus, Nazchlaus, 1224 Machezlaw,
1228 Nachezlaw, Nachezlawus, 1267 Nacesslaus z przyrostkiem
odojcowskim ice i oznacza: potomków, poddanych, własność
Naczesława. Naceslaus, Nachazlaw, którego źródła pod r. 1222
wymieniają jako kasztelana kozielskiego, był prawdopodobnie
założycielem starodawnej tej osady. Imię osobowe Naczesław
objaśnić wypada jako złożone z osnowy słowiańskiej naczę,
(por. stsłow. cę-ti, naćęti), incipere, anfangen, i rzeczownika slav,
sława, nomen, gloria, imię, sława, Name, Ruhm, i znaczy „ab
incipiendo nomen habens“, odpowiada zatem dosłownie gre
ckim imionom osobowym ApyiKNjs, Apyias. Por. imiona oso
bowe: czesk. Naczek, Naczas, Naczesza (imię żeńskie), Naczehost, Naczepluk, Naczerad, polsk. Naczesław, Naceslaus (Reg.) ;
nazwy miejscowości na Śląsku: Netsche w powiecie Oleśnickim,
1288 Necischov, po polsku Naczysław, Naselwitz w powiecie
Niemieckim, 1335 Naslowicz, po polsku Nasławice. Ob. obja
śnienia podane niżej do nazwy miejscowości Klein-Nimsdorf.
48. Grzendzin, 1264 Grezen, 1316 Grenzyn, 1384 Grensen,
1400 Grenssen, 1418 Grenssen, Grenszin, 1447 Grenzen, 1532
Grzetzyn, 1679, 1775 Grzenzin, 1782 Grzendzin, Grzensin,
Grssenzin, po polsku Grzędzin, powstało z osnowy słowiań
skiej grend, trabs, Balken, ou które1’ pochodzi w jęz. starosło
wiańskim gręda, w słoweńskim greda, bierwiono, zagon, Balken,
Beet; gred, Huehnersteig, kurza grzęda; w bułgarskim i serb
skim greda, w czeskim hrzad, bierwiono, zagon, Balken, Beet,
w polskim grzęda, pręt, grzęda kokoszą, Stange, Huehnerstange ;
zagon, Beet; w małoruskim hrjada, zagon ; hrydy, hrjady, zrąb,
rusztowanie, Geruest; w rosyjskim grjadd; w rumuńskim grindę;
w madziarskim gerenda; w nowogreckim ypěvTcr, w staropruskim grandico; w litewskim grindis, greda; gristi, grindżu, ba
lami obłożyć; w łotewskim gride, tarcica, podłoga, Diele;
gr«da, zagon, Beet, — i z przyrostka in, nadającego wyrazowi
całemu funkcyę przymiotnikową. Wywodzenia nazwy tej miej
scowości od słowiańskiego Grad^, po polsku gród, po czesku
hrad, po rosyjsku gorod, jak to niezbyt jeszcze dawno stanow
czo twierdzono, nie można zatem uważać za słuszne; por. ob
jaśnienia wyżej podane pod nazwą wsi Groetsch. Por. nazwy
miejscowości : chorw. Greda, Pod Gredom, Gredice, Gredjani,
— 29 —
Stanisław Drzażdżyńsk»
Babina Greda; czesk. Hrádky; małorusk. Hrjada; madziarsk.
Gerenda; Grindiz (Reg. Pomer.) ; z przyrostkiem zaś in-. czesk.
Banż/z, Holubz/z, Kozz«, Zajeczż/z ; polsk. Go\eJ>ino, Gąsino, Gąsocin, Łączyzz, Żabino; małorusk. Horoszyzz, Kozy«, Łebedyzz,
Łoszaty/z, Łypy/z, Rohatyzz, Smoły/z, Żurayy/z, na Śląsku-.
Gogolz/z.
49. Habicht, 1775 Jastrzemb, 1782 Jastrzomb, Jastrzromb,
1825 Jastrząb, po polsku Jastrząb, w dopełniaczu Jastrzębia.
Nazwa niemiecka jest tylko dosłownem tłumaczeniem polskiej,
albowiem w językach słowiańskich, mamy : po starosłowiańsku
jastręb-b, po słoweńsku jastreb, jastrob, jastran, po serbsku
jastreb, jastrijeb, po czesku jestrab, po polsku jastrząb, (ja
strzębia), w górnołużyc. jatszob, w dolnołużyc. jaszczeb’, jaczeb’,
w małoruskim jastrjab, jestrub, w rosyjskim jastreb, accipiter,
Habicht. Por. nazwy miejscowości : słoweńsk. Jastroble, Jastroblek; chorwack. Jastrebica (strumień), Jastrebarsko ; serbsk.
Jastrebac, Jastrebnica; czesk. Je. sirab, Jestrab, Jestiibec, Jestrebi, po niemiecku Habstein, Jestrzebice ; polsk. Jastrzębie,
Jastrzębia, Jastrzębiec, Jastrzębica, Jastrząbka, Jastrzębniki-,
małorusk. Jastrjabyk, Jastrubec, Jastrubkov, Jastrubyczy ; rosyjsk. Jastrebino ; górnołużyck. Jatszob’, po niemiecku Jetscheba-,
Wiztrop, Wistrop (Reg. Sax.), po niemiecku Weisstropp ; Jastriuba, Jastroue, Jastrove, (Reg. Pomer.); na Śląsku: Jaestersheim w powiecie Górowskim, 1306 Jestremba, po polsku Ja
strzębie-, Nassadel w powiecie Namysłowskim, po polsku Ja
strzębie; Jastrzemb w powiecie Rybnickim, po polsku Jastrzę
bie. Por. także imione osobowe: polsk. Jastrzębiec (herb), Ja
strzębski (imię rodzinne).
(Ciąg dalszy nastąpi).
— 30 —