42a28edb9f5c81ca726a8b3243b5a034.pdf
Media
Part of O Piaście / Lud, 1902, t. 8
- extracted text
-
— 394 —
Pierw sza: — Kum osiu:
D ruga: — Coo?
Pierw sza: — Chuopiec tim ar.
D ruga: — Który?
P ierw sza: — T eęn, co byu chory.
W szystkie: — Puacm yz go...
P rzy naśladow aniu uw zględniają n atu raln ie tonacyę, ale przedew szystkiem ry tm brzm ienia, i n ad tern w artoby się zastanowić,
czy to nie w tern należałoby szukać pow stania m etryki? Bo n. p.
naśladując głos przepiórki, w ym aw iają pierw szą zgłoskę dłużej
i z p rzy cisk iem , dwie następne krótko, głos w rony (strach, strach)
obydwie długo, afrykanki — pierw szą krótko, drugą dłużej z przy
ciskiem , a powszechne k u k u k — pierw szą długo z przyciskiem ,
drugą krótko, czyli w pierw szym w ypadku najczystszy d a k t y l ,
w drugim s p o n d e j , w trzecim j a m b , w czw artym t r o c h e j .
Wincenty E. Badura.
O PIAŚCIE.
Na dowód, ja k żywo zajmowano się w ostatnich czasach po
czątkam i dziejów naszych, dość przypom nieć dzieło Małeckiego
o L echitach, obszerną rozpraw ę B ru ck n era o Piaście i poważne
studya prof. Potkańskiego: Lachowie i Leehici i Kraków przed
Piastami.
Nie w dając się w rozbiór tych dzieł i w szystkich kw estyi, tam
poruszonych, ośm ielam y się przedstaw ić w ynik w łasnych nad tą
spraw ą dociekań, prowadzonych od la t przeszło dw udziestu i to
w ynik dotyczący jednego szczegółu.
Poprzednikam i M ieczysława L, podług naszych kronikarzy, są
Z i e m o m y s ł ojciec, dziad L e s z e k , pradziad Z i e m o w i t i ojciec
tego ostatniego P i a s t , założyciel dynastyi. W szystko to imiona,
z którem i historycy i lingw iści jakoś sobie radzą, bo chociaż do
chodzi się do takich wyników, ja k n. p., że Mieczysław nie nazyw ał
-
395 -
się M ieczysławem , lecz N i e d ź w i e d z i e m (prof. B rückner) albo
M ś c i s ł a w e m (dr. Karłowicz), to jednakże wszyscy uznają, że to
im iona historyczne, gdyż pow tarzają się i później. P i a s t tylko ta k
dla historyków , ja k i lingw istów dotąd niejasny. Prof. B ruckner
w yraził naw et przekonanie, że to w ym ysł. Tw ierdzi on, że im ienia
osobowego P i a s t po prostu nigdy nie było, a gdyby było, to by
łoby przezw iskiem i znaczyłoby t ł u c z e k , przezw isk zaś n a owe
odległe czasy przypuścić praw ie niepodobna. T łuczek, Rzepka
i jak iś Chościszko, ojciec P iasta — to samo przez się zakraw a na
bajkę i bajką jest.
J e st najpierw praw dą niezbitą, bo historycznie w iadom ą, że
byli u nas P iastow ie, a skoro się ta k nazyw ali, to również je s t
rzeczą pew ną, że był ktoś m iędzy nim i, co p i e r w s z y nazyw ał
się P i a s t e m . Nazwa P i a s t nie je s t tedy bynajm niej zm yśleniem
ani k ronikarsklem , ani ludow em , ja k nie je s t fikcyą ani Mieczy
sław I , ani Chrobry, ani Kazimierz W ., ani żaden in n y P i a s t ,
historycznie znany, aż do XVII. w., kiedy ta rodzina w ygasła.
Nazwę tę odziedziczyli Piastow ie po przodkach jeszcze w czasach
przedchrześciańskich i z nią weszli do historyk Historyę popiera
ja k najusilniej lingw istyka.
L ingw istyka w ykazała, ja k wiadomo, że pew ne nazw y m iej
scowości pozostają w ścisłym zw iązku z im ionam i i nazw am i osób
irodzin. J a k się mówi po dziś dzień w ó j t ó w s y n l u b m a t c z y n
k a p e l u s z , ta k się mówiło K r a k ó w gród czyli gród K r a k a ,
L w ó w gród czyli gród L w a i stąd te nazwy. Takiego samego
pochodzenia i ta k samo pow stały: W r o c ł a w , S a n d o m i e r z ,
P r z e m y ś l i t. d. Otóż nazw y miejscowości stw ierdzają, że imię
P i a s t było u nas niegdyś dość rozpowszechnione. P i a s t pod
Trzebnicą n a Śląsku i w tym że k raju P i a s t e n t h a l (Gross i Klein)
to m iejscowości, które zapew ne m ają bezpośredni związek z n a
zw iskiem rodziny, niegdyś nam panującej. Ale trudniej ju ż łączyć
z tą rodziną P i a s t ó w wieś i folw ark w powiecie radom skim ;
P i a s t ó w o, wieś i folw ark w powiecie sierpeckim i tam że P i a
s t o w s k i e P i a s k i ; P i a s t o s z y n , wieś w powiecie tucholskim
i folw ark w powiecie chojnickim ; a trudniej jeszcze wsie i za
ścianki w powiecie dziśnieńskim n a Litw ie, ja k P i a s t u n , P i a s t u n y , P i e s t u n ó w k a lub P i s t u n y , P i s t y ń n a Rusi czer
wonej. Były też rodziny tego samego nazw ania n a Morawie i w Cze
chach, ja k tego niezbicie dowodzą miejscowości: P i s t o v , P i s t y ,
P i s t o y i c e , co rów na się najzupełniej polskim nazwom: P i a s t ó w ,
P i a s t y i P i a s t o w i c e , gdyż imię P i a s t brzm i po czesku P i s t .
— 396 —
L ingw istyka stw ierdza tedy najzupełniej fa k t znany z tradycyi
i historyi, że im ię P i a s t rzeczywiście istniało, a nadto dowodzi, że
im ię to nie było w yłączną w łasnością panującej rodziny, lecz m iały
je także i inne rodziny w Polsce, n a L itw ie i R usi, a również na
Morawie i w Czechach. Nie je s t tedy P i a s t bynajm niej bajką lub
zm yśleniem ; chodzić może tylko o to , czy to im ię , czy przezwisko
i co ono oznacza.
Aby pod tym w zględem dotrzeć do praw dy, trzeba w ejść
w tajn ik i daw nej nom enklatury polskiej, czego w szakże dotąd nie
uczyniono.
Jeżeli weźm iem y pod rozwagę miejscowość P i a s t ó w , to ona
nas poucza, że w łaściciel nazyw ał się P i a s t , od czego P i a s t ó w ,
rozum ie się g r ó d lub d w ó r . To samo dotyczy i miejscowości
P i a s t o w o , z tą tylko różnicą, że w tym w ypadku należy się do
m yśleć w yrazu m i a s t o, s i e d l i s k o lub pole, ta k ja k P i a s t o w a
rozum iałoby się wieś. T ak samo m am y od im ienia C h o t m iejsco
wość C h o t ó w i C h o t o w a (Galicya), od im ienia W i e k m iejsco
wość W i e k ó w (1189); od im ienia C z e c h miejscowość C z e c h ó w ;
od im ienia D o b r miejscowość D o b r ó w (1252); od im ienia S o b
miejscowość S o b ów (pow. T arnobrzeski w Galicyi); od im ienia
S t a s z (1241) m iejscowość S t a s z ó w ; od im ienia M i e s t m iejsco
wość M s t ó w (1193); od im ienia M i r (1244) miejscowość Mi r o w o ;
od im ienia D a l miejscowość D a l e w o; od im ienia G n i e w m iej
scowość G n i e wo w o (1242) (dzisiaj G n i e w ) ; od im ienia G o r z
miejscowość G ó r z e w o (1253); od im ienia W a r s z (1289) m iejsco
wość W a r s z e w a (1289, dzisiaj W a r s z a w a ) ; od im ienia W ł o s t
(1155) m iejscowość W ł o s t o w a (1254) i W ł o s t o w o (1155) i t. d.
A ja k rozum ieć miejscowości: P i a s t , P i s t y (Piasty), P i a s t u n , P i a s t u n y , P i s t u n y (Piastuny)? To miejscowości pier
w otnie bez nazw y? W miejscowości P i a s t osiadł P i a s t , w m iej
scowości P i a s t u n osiadł P i a. s t u n i nazw a jednego i drugiego
stała się nazw ą miejscowości; w m iejscow ościach P i s t y , P i a
s t u n y , P i s t u n y , osiadło k ilk u P i a s t ó w lub Pi a s t u n ó w i oto
od ich im ion nazw y miejscowości. Miejscowość P i a s t pow stała
ta k sam o, ja k miejscowości: R a d o s z , Z a w i c h o s t , Z a w ó j , Mi
k o ł a j , S a w a , O d r o w ą ż , O d r z y k o ń , a miejscowości P i s t y ,
P i a s t u n y , P i s t u n y , ja k m iejscowości: D o m o s ł a w i c e , B o g u miłowice, K ni a z ie , K r a w c e , L a s z k i , A d a m y , J a d a c h y
(Adachy == Adamy), W a w r z y n c e , C z e c h y , P r u s y , T a t a r y ,
Cygany.
P i a s t od P i a s t u n różni się tylko dodatkiem u n , który
je s t zw ykłem zjaw iskiem u im ion osobowych. I tak obok Ch o t ,
— 397 —
skąd C h o t ó w , mówiło się C h o t u n , skąd miejscowość C h o t u ń
(w Czechach); obok W i e l mówiono W i e l u ń , skąd W i e l u ń
(1120); obok B o g u s z mówiono B o g u ń (po ru sk u B o h u n ) , skąd
В o g u n o w o (1177); obok M iś (Mikołaj), skąd miejscowość M i s i e
(pow. radzyński) m ieliśm y M i s i u n , skąd M is i u n y ; obok В or u t a mówiono B o r u n , skąd n a Litw ie B o r u n y ; obok B a r t o s z
m ówiliśm y В a r t u n , skąd nazw isko rodowe B a r t u n e k i t. d.
Miejscowość P i e s t u n ó w k a oznacza posiadłość P i e s t u n a tak
sam o, P a l i s z ó w k a , P a l e j ó w k a , H e n r y k o w k a, I w a n ó w k a ,
J а полу к a, J a k u b ó w k a , J ę d r z e j ó w k a , K a z i m i r ó w k a ,
K l i m k ó w k a , L a s z k o w k a , posiadłość Palisza (Chwalisza) P a
l e j a (Chwalej), H e n r y k a , I w a n a i t. d.
Ruskie P i s t y ń brzm iałoby po polsku P i e ś c i ń z dom yślnem
g r ó d lub d w ó r , co znaczy P i e ś c i n a gród lub dwór ta k samo,
ja k W i e l u ń znaczy W i e l u n a g r ó d lub dwór. Imię zaś P i e ś c i n wywodzi się nie od nom inatiwu P i a s t lecz P i a s t a ; P i e ś c i n rozum ie się s y n , j a k c i o t c z y n n. p. k a p e l u s z . T ak od
im ienia B o r z ę t a m am y B o r z ę c i n (1240), dzisiaj B o ż ę c i n ro
zum ie się d w ó r l ub g r ó d , ja k od im ienia W i e r z b i ę t a (1228
pochodzi W i e r z b i ę c i n (1235).
Pozostaje nam jeszcze do objaśnienia P i a s t o s z y n . Po tern,
cośmy powiedzieli, nazw a zupełnie zrozum iała. W łaściciel nazyw ał
się P i a s t o s z a , a P i a s t o s z y n to jego g r ó d l ub d w ó r . Co do
form y P i a s t o s z a zauw ażyć tylko należy, że je s t to P i a s t o s z
z żeńskiem zakończeniem podobnie ja k je s t P i a s t a obok P i a s t ,
jak je s t C h o t a , skąd m iejscowość C h o c i n (Galicya), obok Ch o t ,
skąd om aw iany ju ż C h o t ó w . P i a s t o s z i P i a s t o s z a nie zdziwi
n a s , jeżeli sobie przypom nim y, że obok D o b r os z (1136) mówi
liśm y D o b r o s z ą (1270), że obok B o g u s z (1287) m ówiliśm y B o
g u s z a (1153), skąd B o g u s z y n (1065); że obok W y s z (1288) je s t
W y s z a (1259), skąd W y s z y n (1228), że obok B u d z i s z , skąd
B u d z i s z ó w (1193), było B u d z i s z a , skąd B u d z i s z y n , ż e obok
Z a w i s z (1264) było Z a w i s z a (1285) i t. d. Im iona, ja k M i ł o s z
(1136), R a d o s z (1245), J a r o s z (1245), W i l k o s z (1136), Ż y r o s z
(1228), U n os z, G n i e w o s z i t. d. używ ały się zawsze i z koń
cówką żeńską.
Z powyższego wywodu w y n ik a, że nazw a, o którą nam chodzi,
brzm iała: P i a s t , P i a s t a , P i a s t u n , P i a s t o s z i P i a s t o s z a ,
a brzm ienia te zgadzają się najzupełniej z brzm ieniam i rozlicznych
innych nazw.
Zobaczmy teraz, czem są te nazwy, z którem i P i a s t tak
zgodnie idzie w parze? Oto C h o t (od czego C h o t ó w , C h o t o w a )
— 398 —
inaczej C h o t a a także: C h o c i e s z , C h o c i s z , C h o c i e c h , Chot u c h , C h o t u n , C h o t e k , C h o t k o , skąd C h o t k ó w i nazwisko
C h o t колу s k i — to skrócenie im ienia Chocisław, co znaczyło w sła
w iający ukochaną, podobnie ja k O c i e s ł a w w sław iający ojca,
M a c i s ł a w w sław iający m atkę (w skróceniu M ą c i s z , skąd Mac i s z e w i nazw isko M a c i s z e w s k i ) , C i e c i s ł a w , w sław iający
ciotkę; B r a c i s ł a w , w stew iający b rata , w skróceniu B r a t k o , skąd
B r a t k ó w i nazwisko B r a t k o w s k i ) i t. d. W i l k (skąd W i l
k ó w) inaczej W i l k o s z , W i l c z e k , W i l c z ę t a , skąd także i owi
sław ni W i ł с у m iędzy Odrą a Łabą — to skrócenie im ienia Wilkomir. D o b r (skąd D o b r ó w ) , inaczej D o b r o s z , D o b r o s z a , Dob r o c h (skąd D o b r o c h o w o (1242), D o b r o t a (1225) i D o b r o s t a (1125), w reszcie D o b r z ę c h (skąd D o b r z e c h ó w ) — to skró
cenie im ienia D o b r o s ł a w , D o b r e m i r (1015), D o b r e g o s t ( 1 2 4 5 )
lub D o b r o w i t (1264). S o b (od czego So b ów), inaczej S o b a
(1136), S o b i e s z (1247), S o b i e s z a (skąd S o b i e s z y n o (1256),
S o b k o (1290) i S o b i ę t a (1136) — to skrócenie im ienia S o b i e
s ł a w . S t a s z (od czego S t a s z ó w ) , inaczej S t a ś , S t a s z e k ,
S t a s z k o (1394), S t a c h (skąd S t a c h ó w 1287, 1300), S t a n e k ,
S t a n k o (1293, 1330) — to ja k wiadomo skrócenie im ienia S t a
n i s ł a w . M i e s t (od czego Mstów) inaczej M ś c i s z (1276), Ms t u j
(1015), M ś c i ę t a (1243), M s z c z u j (1235) — to skrócenie im ienia,
M ś c i s ł a w , M ś c i w ó j l ub M ś c i g n i e w . M i r (od czego M ir o wo)
inaczej M i r o s z (od czego M i r o s z e w i nazw isko M i r o s z e w s k i ) ,
M i r z n (1246), M i r z ę t a (1218) — to skrócenie im ienia M i r o
s ł a w . D a l (od czego Ва і е л у о ) , inaczej D a l e s z (1136) i D a l e k
(1280) — to skrócenie im ienia D a l e b ó r (1259). G n i e w (od czego
G n i e w o w o), inaczej Gniewosz, G n i e w a n i Gniewon (1125)
i G n i e w k o (od czego Gniewków 1185) — to skrócenie im ienia
G n i e w o m i r (1120). W a r s z (od czego W a r s z a w a ) je s t nieza
wodnie skróceniem im ienia W a r t o s ł a w. W ł o s t (od czego W łos t o w o i W ł o s t o w a ) inaczej W ł o ś c i e j (1211) i W ł o s z c z o n ,
skąd W ł o s z c z o n ó w (1299) je s t skróceniem im ienia W ło ś с is ł a w l u b W ł o ś c i b ó r (1260). Skróceniam i są i w spom niane wyżej
im iona: В o g u s z , B o g u n z B o g u s ł a w ; W y s z , W y s z a z Wys z em i r; B u d z i s z z B u d z i s ł a w ; Zawi sz , Zawisza, Za
w i c h o s t , ( Z a w i c h , potem Z a w i c h o s t , j a k R a d o s t z R a d
a to z R a d o s ł a w ) z Z a w i s ł a w ; R a d o s z (inaczej R a d e k 1065,
R a d z i e j 1271, R a d z i e c h , R a d o n 1153, R a d z i s z , R a d z i e s z ,
R a d o s t i t._ d.) z R a d o s n y ; Ż y r o s z (inaczej Ż y r a 1065,
Żyro(n) 1187, Żyroch 1136) z Ż y r o s ł a w ; W i e l u ń (inaczej W i e -
— 399 —
l i s z , skąd W i e l i s z e w o 1254), i W i e l ę t a 1293 z W i e l i m i r
lub W i e l i s ł a w ; B o r u n z B o r y s ł a w .
Okazuje się tedy, że nazwy, z którem i nazw a P i a s t zgadza
się we w szystkich swych odcieniach, są im ionam i osób, z czego
w niosek, że i nazw a P i a s t je s t nie przezw iskiem , lecz im ieniem
osobowem i to, ja k tam te im iona, imieniem, skróconem. A ja k
brzm iało w całości, nie trudno dociec.
J a k W ł o ś c i s ł a w skracano n a W ł o s t , w form ie żeńskiej
n a W ł o s t a , S o b i e s ł a w na S o b i S o b a ; C h o c i s ł a w na
C h o t i C h o t a ; G n i e w o m i r na G n i e w i G n i e w a ; W i e l i s ł a w n a W i e l i W i e l a ; M i r o s ł a w na M i r i M i r a i t. d., tak
imię Pieścisław m usiano skracać n a P i a s t , w form ie żeńskiej
Piasta.
J a k zam iast B o g u s ł a w mówiono B o g u n , w form ie żeń
skiej B o g u n a , po ru sk u B o h u n , B o h u n a . J a k zam iast B o r y
s ł a w mówiono B o r u n , a potem n a wzór starodaw ny zam iast
B a r t ł o m i e j mówiono В a r t u n ; zam iast M iś (Mikołaj) M i s i u n;
tak zam iast P i e ś c i s ł a w mówiono P i a s t u n .
J a k obok R a d o s ł a w używano R a d o s z , w form ie żeńskiej
R a d o s z a ; obok M i ł o s ł a w — M i ł o s z i M i ł o s z a ; obok M ir os ł a w — M i r o s z i Mi r o s z ą ; obok J a r o s ł a w — J a r o s z i J a r o s z a ; tak obok P i e ś c i s ł a w , mówiono P i a s t , P i a s t o s z
i Piastosza.
Rozpatrzenie się w im ionach naszych starodaw nych poucza
n a s, że im ię P i e ś c i s ł a w mogło się pojawiać jeszcze w takich
skróceniach, ja k Piestek. Piestko-a (porów. Bolek, Bolko); Pieścisz-a
(porów. B r o n i s z 1230 z B r o n i s ł a w , W o l i s z 1136 z W o l i m i r 1238, B o l e s z 1136 z B o l e s ł a w , W r ó c i s z 1209 z W r ó c i s ł a w i t. d.)! Pieścich-a (porów. R a d z i c h 1209 z R a d z i s ł a w
1142, B o l e c h 1136 z B o l e s ł a w , G o ś c i c h 1234 z G o ś c i s ł a w 1211); Piastoch-a (porów. U n o c h 1125—1175 z U n i s ł a w
1222—1264, M i ł o c h 1136 z M i ł o s ł a w , Ż y r o c h 1136 z Ż y r o s ł a w 1120); Pieściej-a (porów. R a d z i e j 1271, B o l e j 1218, U n i e j
1260). B o ż e j 1218 z B o ż y s ł a w ) ; Pieszczon-a lub Pieszczan-a
(porów. W ł o s z c z o n i W ł o s z c z a n 1298, 1299, M i r z o n 1246);
Pieścik (porów. R a d z i k 1065, U n i k 1125—1275); Piestuj (porów.
L u t u j 1209 z L u t o s ł a w , M s z c z u j 1235 z Mś c i s ł a w ) ; Piastuta (porów. B o g u ł a 1136 z B o g u s ł a w ) ; Piech (porów. M i e c h
z M i e c z y s ł a w , skąd M i e c h ó w , C z e c h z C z e s ł a w , Z d z i e c h
1298, skąd Z d z i e c h ó w i Z d z i e c h o w s k i ze Z d z i e s ł a w 1228,
S t a c h ze S t a n i s ł a w ) .
— 400 —
Na szczególniejszą uw agę zasługuje skrócenie P i e s t e k ,
P i e s t k o , co daw niej brzm iało praw ie ja k P i s t e k , P i s t k o ,
gdyż w w yrazie tym m am y pierw otnie e długie, a z długiego e
wyłoniło się, ja k wiadomo, pochylone czyli ścieśnione, w ym aw iane
praw ie ja k і, y (porów, m l é k o , r z é k a ) . Skrócenie to zasługuje
n a uw agę, gdyż m ieliśm y w P ru sach Zachodnich za czasów krzy
żackich rodzinę szlachecką zw aną P i s t k o (zob. rozprawę W . K ę
trzyńskiego O narodowości polskiej w Prusiech Zachodnich. P am iętnik
Akad. Umiej, w Krakowie. 1874. str. 220) i m am y tam miejscowość
P i s t k i (niem. Pistken) (r. 1559). Zresztą jeszcze w XIV. w. uży
wano im ienia P i e ś c i s ł a w a w postaci P i e s t k o jako im ienia
chrzestnego, ja k świadczy księga m iasta Torunia z r. 1394, w której
wśród nazw isk czytam y Piestko (Pesthko) K r u d i n (K ętrzyński
1. c. str. 211).
Nie ulega tedy najm niejszej w ątpliw ości, że P i a s t był i że
to nie przezw isko, lecz im ię, które w całej rozciągłości brzm iało
Pieścisław.
W yraz p i e ś c i ć znaczyło pierw otnie ty le , co d z i e r ż y ć ,
t r z y m a ć , to samo praw ie, co dzisiaj jeszcze używ ane p i a s t o
w a ć n. p. jak iś urząd. P i e ś c i s ł a w więc je s t to sam o, co pó
źniejsze D z i e r ż y s ł a w , piastujący sławę. Skrócenia, ja k P i a s t ,
P i e s t k o , P i a s t o s z , P i a s t u n znaczą oczywiście to sam o, po
dobnie, ja k M i r o s ł a w , Mi r , M i r k o , M i r o s z , M i r u n , j a k
R a d o s ł a w , R a d o s z , R a d k o , R a d o s t , jak В o l e s ł a w , B o l k o ,
B o l e c h , ja k dzisiejsze W ł a d y s ł a w , W ł a d z i o , W ł a d e k lub
S t a n i s ł a w , S t a c h , S t a s z e k , S t a ś , S t a n e k , a w form ie
żeńskiej S t a n i s ł a w a , S t a c h a , S t a s z k a , S t a s i a , S t a n k a .
Z t ł u c z k i e m , o którym mówi prof. B rückner, m a P i a s t
tylko etym ologiczny zw iązek, a co do tego rzecz się m a, ja k n a
stępuje:
Istnieje w języku polskim podziśdzień w yraz p i a s t a po cze
sku p i s t a i oznacza ową głowę czyli puszkę u koła, w której
tkw ią sprychy. Prócz tego posiada języ k czeski w yraz p í s t w zn a
czeniu t ł u c z e k . W yraz ten brzm iałby po polsku p i a s t i m usiał
niegdyś w polszczyźnie być, bo od niego w łaśnie pochodzi p i a s t a
kołowa Pczasow nik p i e ś c i ć , piastować, w znaczeniu daw niejszem
d z i e r ż y ć , t r z y m a ć i dzisiejszem . Dlaczego czeskie p í s t (po
polsku p i a s t ) m a znaczenie t ł u c z k a , zrozum iem y odrazu, skoro
tylko sobie przypom nim y, z czego to pierw otnie t ł u c z k i robiono
i ja k one w yglądały. Przypom nienie to nie tru d n e , bo lud nasz
i dzisiaj takie sam e t ł u c z k i w yrabia i posiada. Są one zresztą
i po naszych dom ach w pow szechnem używ aniu. W m ałym roz-
tґЬ.
vi-
— 4oi
m iarze panie nasze nazyw ają ta k i tłuczek m ą t e w k ą (od mącić),
a n a Rusi k o ł o t e w k ą (od w yrazu ruskiego k o ł o t y t y , po pol
sku k ł ó c i ć ) . I każda z naszych pań w ie, ja k tak i tłuczek po
w staje. Drzew a szpilkowe, n. p. św ierki, m ają tę w łasność, że
w pew nych odstępach pień m a węzły lub głów ki, z których dokoła
w yrastają gałązki, zupełnie n a k ształt sprych, w ychodzących z p u
szki kołowej. U cina się młody pień takiego drzew ka szpilkowego
poniżej główki, potem skraca się tkw iące w niej gałązki do je d n a
kowej długości, obdziera się korę, u tn ie się u góry pień ta k daleko
od główki, ja k długi chcem y m ieć trzonek — i tłuczek gotowy.
Słabszy ta k i p i a s t służy do m ącenia lub kłócenia płynów i stąd
nazw a m ą t e w к i i k o ł o t e w k i ; m ocniejszy zaś do tłuczenia n. p.
ugotow anych ziem niaków i stąd nazw a t ł u c z e k .
Tkw i zatem ta k w w yrazie p i a s t a j a k i p i a s t pierw otnie
to samo znaczenie d z i e r ż e n i a , t r z y m a n i a ; obydwa różnią
się tylko rodzajem i, co z tern pozostaje w zw iązku, pew ną modyfikacyą tego samego pierw otnie pojęcia.
Jeżeli więc od w yrazu p i a s t (tłuczek) m am y w yraz p i a s t a
i p i e ś c i ć (piastować) w znaczeniu d z i e r ż y ć , to rzecz to cał
kiem n a tu ra ln a , gdyż w wyrazie p i a s t tkw i pierw otne pojęcie
d zi e r ż e n i a .
J e s t tedy m iędzy w yrazam i pospolitym i p i a s t , p i a s t a ,
p i e ś c i ć , p i a s t o w a ć , a im ieniem w łasnem , osobowem P i a s t
związek pod względem etymologicznego pochodzenia i pierwotnego
tkw iącego w nich pojęcia, ale to im ię protoplasty, panującej nam
przez tyle wieków z chw ałą i pożytkiem rodziny, nie w ten sposób
powstało, jakoby ów człowiek z jak ich ś względów był do tłuczka
podobny i dlatego ta k go nazwano. Co do tego niem a m iędzy rze
czownikiem p i a s t (tłuczek), a im ieniem osobowem P i a s t żadnego
a żadnego związku, im ię Piast powstało przez skrócenie im ienia.
P ieścislaw — oto nasze tw ierdzenie, oparte n a przytoczonych fa k
tach i znajom ości starodaw nych im ion polskich.
Jak . zaś im ię osobowe P i a s t mogło się stać nazw iskiem ro
dziny, — praw ie objaśniać nie trzeba, gdyż ogrom na ilość naszych
nazw isk rodowych, które codziennie słyszym y, od imion osobowych
pochodzi: Z a w i s z a to Z a w i s ł a w, M i e r (Mir) to M i r o s ł a w ,
B o g u s z , B o g d a n i k to B o g u s ł a w , G n i e w o s z to G n i e w o m i r , W ł o d e k to W ł o d z i s ł a w , W i e l o c h t o W i e l i s ł a w ,
W o l a n to W o l i s ł a w ; C z e c h to C z e s ł a w ; R a d e k to R a d o
s ł a w ; Ś w i ę t e k i Ś w i ę c h to Ś w i ę t o s ł a w ; J a r o s z to J a
r o s ł a w ; S t a n i s z , S t a c h to S t a n i s ł a w ; tak samo J a n u s z ,
J a n i k to J a n ; U r b a n e k to U r b a n ; A d a m i e c , J a k u b i e c ,
26
— 402 —
to s yn A d a m a , J a k u b a ; J a c a k , S z y m o n i a k , M a t u s i a k
to s yn J a c k a , S z y m o n a , M a t u s a . Im ię osobowe staw ało się
nazw iskiem rodzinnem oczywiście wtedy, jeżeli te n , co je posiadał,
zaznaczył się czemś ta k ie m , że zwrócił n a siebie pow szechną uwagę;
przez niego rodzina staw ała się znaną, n a niego sam a się powoły
w ała lub inni ją tem im ieniem powszechnie oznaczali.
Pod tym względem podanie o P i a ś c i e nie pozostawiło nas
ani n a chwilę w jakiejkolw iek wątpliwości. Stał się on sław nym
i głośnym powszechnie w rodzinie swej i w całym narodzie, ale
oczywiście nie przez to, że chłopom najlepsze w yrabiał wozy. Kołodziejstwo jego i w ieśniactw o je s t b a śn ią , której źródło dla k a
żdego widoczne.
Od chwili, ja k im ię to stało się nazw iskiem rodziny p a n u
jącej, n ik t zwłaszcza w W ielkopolsee, gdzie ono było n ajsły n n iej
sze, nie śm iał go sobie nadaw ać. Stało się też z biegiem czasu niezrozum iałem . F an tazy a ludzka, ja k zw ykle, p ragnęła uchylić za
słony i w tedy n asu n ął się związek im ienia z w yrazem p i a s t y
u koła. Nic innego — m ówiła ' sobie w tedy fantazya - tylko m usiał
być kołodziejem , a więc i w ieśniakiem , skoro się ta k nazywa.
P i a s t stał się głośnym i sław nym w swej rodzinie i w sw ym n a
rodzie nie przez kołodziejstwo i w ieśniactw o, lecz przez to, że był
założycielem dynastyi. T ak o' nim m ówią n a si kronikarze, a w ia
domość tę naszych kronikarzy popierają postronne fak ta historyczne.
Między P i a s t e m , a M ieczysławem L, który w r. 963 zasiada
ju ż n a tronie, m am y trzech Piastowiczów (Ziemowit, Leszek i Ziemomysł). P rzyjąw szy dla każdego z nich po lat 30, bo tak i je s t;
ogólnie biorąc, okres życia ludzkiego, a dojdziemy do r. 873. D ata
to bardzo w ażna, bo w tym czasie zaszedł w ypadek w dziejach
naszych, w ypadek znany ze współczesnego źródła, a m ianowicie
z „Żywota św. Metodego“. W żywocie tym czytam y, że „książę po
g ań sk i, bardzo potężny, w ziemi W iś ł a n siedzący, dręczył chrześcian i z nich się naśm iew ał; posłał tedy do niego (Metody), mó
wiąc: dobrzeby ci było, sy n u , ochrzcić się n a swojej ziem i, abyś
nie był ochrzczon poniewoli, jako jeniec w cudzej ziem i; co się
też — kończy pisarz — w ypełniło“. Na tronie w ielkom oraw skim
zasiadał w tedy, ja k wiadomo, sław ny Ś w i ę t o p e ł k . Jeżeli tedy
spełniło się to, co Metody przepow iedział, to nie kto inny, tylko
Świętopełk podjął w ypraw ę przeciw pogańskiem u księciu, pobił go
i wziął do niewoli. W niewoli został książę W iś ł a n ochrzczony
i ju ż ziemi ojczystej nie oglądał. Jeżeli do tego dodam y opowiada
nie naszego G allusa, podług którego nadzw yczajni jacy ś cudzo
ziem cy (hospites) w zgardzeni zostali przez Popiela w ładcę, a przy-
— 403 —
jęci przez jego podwładnego P i a s t a , cud uczynili, syna Ziemo
w ita m u postrzygli, a potem stało się, że władcę Popiela P an nad
pany ze szczętem zagładził (cum sobole radicitus estirpavi!), Zie
m owita zaś n a tron w yniósł, to praw da dziejowa staje nam żywcem
przed oczyma. Owym potężnym księciem W i ś l a n n a Podkarpaciu,
którem u ulega i książę P i a s t , w ładca Polan, je s t P o p i e l . Przeciw
Popiełowi niechętnem u wierze chrześciańskiej w ystępuje do w alki
Świętopełk, a w spiera go w tern P i a s t , książę P o l a n , u którego
owi h o s p i t e s znaleźli posłuch t. j. przychylność dla chrześciaństwa. Popiel pobity dostaje się dò niewoli i w niej trzym any um iera,
a P ia st czy jego syn obejm uje dzielnicę Popielową i zostaje naczel
nym księciem polskim , niem a bowiem o tem w zm ianki, żeby ziem ia
W iślan przeszła pod panow anie Świętopełka. Stać się to mogło, ja k
to z całą ścisłością w ykazał p. P o tk ań sk i w swej rozprawie „Kraków
przed P ia sta m i“, m iędzy r. 874 a 879, a zatem w chwili, kiedy
P i a s t mógł rzeczywiście żyć i działać.
J a k P i a s t , ta k nie je s t także zm yśleniem , ani żona jego
R z e p k a , ani ojciec C h o ś c i s z k o , ani P o p i e l e , ani L e c h o
w i e , ani W a n d a , ani K r a k ( u s ) , ale o tem ju ż chyba kiedyindziej.
S. M atusiai.
do
ІШЮВ,
(Zebrane w Sułkowicach i Mogilanach).
B a r t ł o m i e j u trzym aj dupę n a płom ieniu!
D y j o n i z y hejże nizy!
F r a n c i s z k u , zagrajcież m i n a pysku!
F r a n c i s k u , nauccie m ie po francusku.
F r a n e k , u k rád m atce obarzanek.
F r a n e k , ozbiu zbąnek, pozbieral czupecki, włożył do dupecki.
H a n k a pasła baranka, przyleciał wilcosek, ujád ji cycosęk. S .1)
H a n k a pasła b aran k a pod bożą m ęką, janioł ji sie ukazał,
do Betlejęm jiś kazał; una się go zlękła, do B etlejęm uciekła. M.
!) S = słyszane tylko w Sułkowipach; M — tylko w Mogilanach.
26*