262933dd616389d9100813befe094023.pdf
Media
Part of Przyczynki do drugiego wydania "Księgi przysłów" I/ Lud, 1900, t. 6
- extracted text
-
—
27
Pľzyczyli úi i i i yiyúia „Kiji przysft“
S. Adalberga,
Setka
pierwsza.
P o k siążkach i ro z p raw a ch , k tó re zresztą pośw ięcon e są
sp ra w o m b ardzo o d d alo n y m od lu d o znaw stw a, czyta się nieraz
p rz y sło w ia i w y ra ż e n ia p rzy słow iow e, k tó r y c h b y n ik t tam się
nie spodziew ał. W y d a w c a » K sięg i przysłów « (w W a rsz. 1894.)
nie m ó g ł — rozum ie się — p rz e g lą d a ć w szystkich druków , za p i
sa n y c h przez E strejchera. A le może i p o w in ie n znaleść w sp ó ł
p ra c o w n ik ó w chętn y c h w ludziach, czy tających czasopisma, dzien
niki i w o g ó le cok olw iek tło c zo n e g o sztu k ą g u te n b erg o w sk ą* ) ;
ich rzeczą b y ło b y zap isy w an ie przysłów , b ra k u ją c y c h w w y d a n iu
p. A d a lb e rg a , ich od m ian ek ch oćby najdrobniejszych, p ró b w ytłóm aczenia itd., a tem sam em ułatw ien ie zasłużonem u p arem jog ra fo w i naszem u p ra c y n a d w y d a n ie m d ru g iem , k tó re g o p o trze b a
stała się n ieodzow ną już chociażby ze w z g lę d u n a to, że pierw sze
je s t o d d a w n a w y c z e rp a n e w h a n d lu księgarskim . W z y w a ją c in n y ch
do ta k ie g o w sp ó łp ra c o w n ic tw a , a niechcąc b y ć dzw onem , co
»choć w szystkich woła, sam nie idzie do kościoła«, p rz ed k ład am
se tk ę u w a g i u zupełnień do »Księgi« A d a lb e rg a , po której dal
sze p ó jd ą z czasem. A b y zaś oszczędzić in n y m p o n o w n e g o tru d u
p r z e g lą d a n ia ty c h s a m y c h d ru ków , a sobie częstego w y p is y w a n ia
c a ły c h n a p isó w ro z p ra w i dzieł, z k tó ry ch czerpię, w y su w a m
n a czoło p rz y c z y n k ó w sw y ch spis i sk rócenia arty k u łó w , częściej
w s p o m in a n y c h poniżej :
Б — Berka A., słownik kaszubski P. F. III. ;
G — Gloger Z.. Słownik gwary ludowej P. F. IV.;
Gr — Grudziński St., Półpanek, powieść ukraińska (Biblioteka dzieł wyborowych,
W arszaw a t. 84);
L = Lubicz R., Przyczynki do słownika języka polskiego P. F. IV. ;
M = Malinowski L., Studja nad etymologją ludową P. F. III.;
P- B. = P. B., Wju-azy gwarowe z okolic Tarnowa, P. F. IV. 310;
P . F. = Prace filologiczne t. I. — IV. przejrzane szczegółowo;
T = Tydzień (piotrkowski) r. XXV. 1897 ;
W = W iarus Polski. Bochum, r. VII. 1897. ;
Z — Ziemba S. J., Słownik prowincjonalizmów pow. będzińskiego P. F. III. ;
Ź = Zwierciadło, dod. do W iarusa pol. r. V. 1897. nr. 11, str. 44 „Przysłow ia“.
P o d a ję u w a g i sw e p o d w y razam i, k tó re służą A d a lb e rg o w i
za hasła, lub p o w in n y b y ć h a s ła m i; liczba po haśle o d p o w ia d a
*) Pomijam sprawę spisywania przysłów z ust ludu, bo w tem nie wszyscy
mogą brać udział.
%
—
28
—
liczbie » K sięg i przysłó w « , odm. — o d m iank a, skrócenia, po ty m
w y r a ’zie oznaczają, sk ąd A. za czerpnął odm iankę.
1. B a b a 12. odm. Czel. m a też Gr. z wyr. koniom. N r. 68.
z K ra k o w a , 69. z W a r s z a w y i K r ó l e s tw a zna M. 780, gdzie m ów i
o ich s to s u n k u wzajem nym .
2. B alab a n 2. odm. P a u le g o ze zm ianą bałabąs n a barabańdci
p o d a je i¥. 781 jak o zna n ą w L ubelskiem , n a P o d la s iu i n a P o d o lu
g alicy jsk iem wraz z g e n e z ą te g o w y ra żen ia .
3. Bąki i. P. B. 310 p o d aje z okolic T a r n o w a przysl. to
w p o s ta c i: »zbijać kąki« (czy to może b łąd druku?). N a to m iast
tam że c z y ta m : »rznąć bąki«, obce p a n u A., a = roz m a w iać o
rzeczach bez znaczenia, także g a d a ć bajki. Źródło niem ieckie
w y ra ż e n ia »bąka strzelić« i »bąki zbijać« w sk az ał M. 779.
4. B ied a 57. odm. Now. po d aje też Gr. s. 24.
5. Bojaźń. B r a k przysł. : »Bojaźń P a ń s k a jest pocz ątk iem
mądrości«., p r z y ję te g o co p r a w d a z P is m a św. Z.
6. Bóg 50. D o te k s tu g łó w n e g o d od aj: Z. Do 208. odm.
Gr. s. 35.: » K o g o B ó g stw orzył, te g o nie um orzył«. Nr. 305. odm.
» P a n a B o g a chwalić, a djabła nie obrażać«, s tan o w i n ap is p e
w n e g o a r ty k u ł u ж Mieszczaninie, N o w y Sącz 1897 n r - 20., str. 61,
w y ra źn ie n a z w a n a tam przysłow iem . Nr. 369. w pełniejszej r e d a k
cji p o d a ł D e m b o w sk i w »S łow niku g w a r y podhalskiej« ( S p r a w o z d . k o m i s y i j ę z y k . t. V. str. 354): » W Boga. wierz,
d o b rz e mierz, a będzie dźw ierz (— Zwierz)«,
7. B rać M. 781. dorzuca »brać k o g o n a łapę« (Sewer M aciejo w
ski pisze : n a k lapę) i odnosi jego po w stan ie do szulerki ta k
samo, ja k w y ra żen ia »wziąć k o g o na fis«. J a znam z w ro t: w z ią ć
k o g o n a bas,, widocznie p o k re w n e.
8. Chcący 5. O d m ian k ę P o to c k ie g o znajduję też W Z.
9. Chytro. L 247. zapisał z C hełm sk ie go: »Siudro m u d ro
z niew ielkim kosztem «. J a k z tej o dm ian ki i te k stu L in d e g o
(u A.) w idać, nie je s t to po lsk ie przysłow ie. J a k o ż znam z l w o w
s k ie g o b r u k u o r y g i n a ł ru s k i: »C hytro m udro n e w e ły k y m ko szto m «.
10. C iągnąć k la m k ę — nie zn an e A - o w i — po d aje z L i t w y
U k r a i n y , W o ł y n i a i P o d o la M. 781 i w yjaśnia.
11. Cieluch. P rz e d ew szy stk iem n ależ y p o p ra w ić sam o hasło,
k tó re w y p is a n o b łę d n ie : Cielucha. N a stę p n ie n a le ż y dodać, że
—
29
—
przysłow ie, tu po d an e , pochodzi z Z. 304., gdzie c z y ta m y je pod
w y r. cieluch = wół.
12. Ciućka. Z upełnie odm ien ne przysł., choć zaczyn ające się
po dob nie, p od aje L . 189. z L u b e ls k ie g o : »Nie weźm ie ciućka,
k ied y nie d a suczka«.
13. Czynić 9. W nr. 114. s. 2. i nr. 136. s. 3.: »Co tobie nie
miło, d ru g ie m u nie czyń«. N a to m ia s t w Ż- cz y ta m y tosam o p rz y
słowie w odm iance R y s iń s k ie g o . Źródło łacińskie s tan o w i zdanie:
»Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris«, k tó re znajduję пр.
w p is a n e przez c z y te ln ik a jakiego ś, — b ie g łeg o zresztą w dziełach
k la s y k ó w , ja k dow odzą inne dopiski jeg o — na s tro n icy naczel
nej dzieła B. G ieo rg ie w ic’a »De T u rc a ru m moribus«, wyd. 1558.
(egz. Bibl. Ossol. nr. 46521, 1Ö'1).
14. Djabeł. P rz y s ł.: »K to za kim ręczy, te g o d ja b e ł męczy«
nie p o d a n o p o d djabłem , jeno p o d Bęczyć, 4. choć w odm iennych
nieco postaciach. O dm ianki, po danej przezem nie, u żył W e r y t u s
w art.. »Muchy« w Roli (1897. s - 479)15. Dobrze i. D o odm ian ki K o s iń sk ie g o zbliża się n a jb a r
dziej te k s t Z.: »Będzie dobre, j a k złe przeminie«.
16. D om i. (prw. Krowa 1.). Obecnie m am y s ta rs z y
te k s t
te g o przysł., choć b r a k li w y : »B y ad a tem u dom ow i gdze k r o v
[a] . . . « w raz z a n e g d o tą łać., k tó ra objaśnia p o w sta n ie jeg o
hu m ory sty czn ie , a zarazem dowodzi cudzoziem skiego pochodzenia,
gd yż pochodzi z A rn o ld a »narraciones«. P o chod zi z czasu ok.
1530. (p. Ł op ac iń sk i P. F. IV . 757).
17. D ziew anna. T e k s t K o l b e r g a zna też G. 815.
18. F a r a 3. P rz y s ło w ie to po w o łan o zw rotem n a s tę p u ją c y m ;
»K o śció łek bardzo ubo gi, d aleko uboższy n á d on, o k t ó ry m je s t
sta ra p rz y p o w ie ś ć : c h u d a fara, sam ksiąd z p le b a n dzwoni«
w dziełku ks. G a b riela L w o w c z y k a p. n. P a łasz d u c h o w n y albo
k a z a n ia n a św ięta i niedziele ca łeg o roku. W e L w o w ie 1619,
4 0 n a str. 99 wT k azaniu n a śro dę krzyżow ą. D od am , że sam n ie
raz słyszałem to przysłow ie, ale z d o d atk iem w yr. zębam i (dzwoni).
19. F e te ć (u A. niema). L . 195 zapisał z W ilk o ła z a (pow.
janov/ski w K ró l. Pol.) przysł. : »S tará dziewko, k u p se feteć
( = wstążkę)«, k tó re g o m yśl m a b y ć t a k ą sam ą, j a k : »N ierychło,
M ary c h n o po śmierci w ędrow ać«, (por. A. p. w. Marja 3.); por.
K o p e rn ic k i, P ieśni g ó ra li b e s k id o w y c h 1888, s. 24 nr. 295.
20. Firleje. P rz y sło w ie tu p o d a n e przez p a n a A. »Stroi b a b a
firleje, k ie d y sobie podleje«, a jed no brzm iące t a k w w o k a b u la -
— зо —
rz y k u z poł. X V I . w. (P. F. II. 277), ja k u R y s łń s k i e g o , je s t
w o ln y m p rz ek ład em ła c iń s k ie g o : »Anus cum ludit, m o r t i deli
cias facit«, j a k w idać z w o k a b u la rz y k a w s p o m n ia n e g o ; p o d noszę
to dlatego, że w y d a w c a Księgi z a o p a trz y ł p rz y s ło w ie o firlejach
o b sze rn y m w y w o d e m , p rzeoczył zaś okoliczność tę, w cale n ie m ałow ażną.
21. Galić. D o te k s tó w p o d 1. n ależy d o d ać w. 648 » K o m edji
o m ięsopuście z pocz. X V I . w iek u« , w y d a n e j przez prof. A. K a
lin ę : »Jako galisz, t a k cię biją«. (P. F. II. 558). Może też w. 599
(str. 557): »Jaki k to sam, sądzi insze« jest o d głosem p rz y s ło w io weg'o w yrażenia. T a k ż e w. 1140 d ja lo g u » P ro sty ch ludzi w wierze
nauka«, z a w a rte g o w ty m s a m y m rę k o p is ie : »Sami biją, sam i galą«
zdaje się b y ć o d m ia n k ą te g o p rz y s ło w ia (p. P. F. III. 345).
22. G ęba 45. u G. 900 b rz m i: » O tw orzył ziapę (== gębę)
ja k o w ro ta « .
23. G łow a 3. »B rak uje m u jednej k ro k iew k i« (P. B. 310).
— Nr. 8. R y ś . też ź.
24 Głupi (31. i 36.) D o daj z B. 663 p o d w yr. w e p r a c :
»G łepca n a w e t w k u escele po p e sk u wepierzóm « (tzn. g łu p c a n a
w e t w kościele p o p y s k u w ypiorą).
25. Gościniec i. odm. R y ś . p. Ź.
26. I w a n 8 — 10. I n n ą o d m ian k ę po d aje Gr. s. 32. »Niem a
p a n a z Iw a n a« . — D o n ru 6. o d m ian k ę p o d a n o tam że n a str. 42 ;
różni się od K re m . ty m ty lko , że jest pierw szą je g o po ło w ą.
27. Jaje. D o tekstów , p o d a n y c h :— niew iedzieć dlaczego n a
3 ró ż n y ch miejscach, choć sta n o w ią jedn o prz ysłow ie — m ia n o
wicie p o d Jajem 4. i 16., oraz K urą 28. n ależ y d o d ać z d ja lo g u
» P ro sty c h ludzi w w ierze nauki« w. 101 :
(Ta dziś p łu ży posłowica)
Niżli k u r y m ędrsze jajca. (P. F. III. 316).
28. Jałm u żna. » Jałm użn a to chleb o dd any « tzn. d o b r y u cz y
nek, k t ó r y musi o trzy m a ć n a g ro d ę , G. 849.
29. Jęz y k i. odm. K n a p . p. Ż.
30. K asza 8. Nie »jadłem«, ale »jąłem« b y ć p o w in n o (prw.
L . 211 p. w. krzyzowa kasza-, z te g o m iejsca w y n i k a jasno , że i
w in n y c h m iejscach np. L u t y i td. L . jest źródłem p. A., choć nie
w ym ienionem ).
31. K obieta 5. P rz y s ło w ie to świeżej d a ty , bo je s tto n ie d o
k ła d n e p o w tó rz e n ie w ierszy z K ra s ic k ie g o b a jk i I . :
wszystko to odmienne :
Łaska pańska, gust kobiet, pogody jesienne.
—
31
—
D o d a ć n ależ y p o d hasłem ty m p o w ied z enie »kaliciarzy«,.
tz. w łościan p ow . jano w . i b iłgoraj.: »Człowiek p rz y s ię g a k o b ie
cie i kalecie« (L. 203).
32.
Koń 17. odm., najbliższa Cinciały i Ł y sk . w Ż.-. » D a ro
w a n e m u k oniow i nie za g ląd ają w zęby«.
34. Koszula i. odm. Darnh. Kaz. ze zm ian k ą n a tu ra ln ą celow n.
ciała, n a dop. ciała (prw. B o g a rodzica — pierw. B o g u rodzica),
znajduje się w ź.
35. Koty 43. (prw. Drzeć Г) Ж 781 — 2 w ykazuje, że w yr.
»k o ty drzeć z kim« w w. X V I I . brzm iało jeszcze »(w) k u t y d. z
k.« i w y jaśn ia je z w y r. »w k u t y grać«, gdzie hut oznacza k o ść
p ierw szą najw yższą w przedniej części nogi,
36. Kręcić 34. G. 893 zna to przysł. bez w y r. »przy kądzieli«.
37. L a k T e k s t g łó w n y p od aje też T. nr. 26 s. 4 w art.
»W ianki«.
38. L e g a t i. D o odm. te g o przysł., p odanej ró w n ie , j a k
te k s t gł. bez źródła, prw . L . s. 214 p. w. l i g a t : »Dzieś św ieteg o
le g a ta , co po p iecu lata«, z Ł o m ży ń sk ieg o i z pow . łu k o w s k ie g o .
39. Licho. B ra k przysło w ia, k tó re B . 412 p o d w y r. lachy,
lechy p rz y ta cza jak o sta ro p o ls k ie : » K o m u p a d n ie cetno, k o m u
licho «.
40. L u ty 13. B r a k cy tatu, t a k tu, ja k i w u zu p e łn ie n ia ch
(s. 687). Może przejęte od L . 197, k t ó r y zna to przysł. z L u b e l
sk ie g o i Podlasia.
41. Maciej 14. »Maciek zaorał, M aciek zasiał i M aciek zjadł«
(T. nr. 25. odć. s. 2).
42. M anto (u A. niema). »S praw ić m anto« = d ać w s k ó rę
w K a lis k im (L. 216, gdzie też o d sy ła po o d p o w ie d n ik do K o l
b e r g a IV . 273.). J a łączę to z franc.
= płaszcz i u w a ż a m
za ta k i sam obraz, j a k »kurtę skroić« ; w y ra żen ie widocznie p r z y
ję te od inteligiencyi.
43. M aślanka (u A. niema). » W ozić m aślankę« — w k lę
czącej po staw ie żąć zboże (P. B.).
44. Mięso 20. M. 782 odm. : »Za tan ie pieniądze psi m ięso
jedzą« i p rz ekręcenie jej przez Boi. P r u s a w yr. psi (mian. 1. mn.)
n a psie (przyd. do mięsa).
45. M ichał św. 20. O sta tn ia odm. niem a źródła p o d a n e g o ;
z a p e w n e T yk o ciń sk ie, bo znajduję ją u G. 850 p. w. o gorzelina.
46. M uzykant 4. L . 219. p o d a je dw ie odm .: »Z m u zy k i a
z m a la rz a to niebędzie g o s po darza« z B iałk i pow . ra d z y ń s k ie g o
—
32
—
i : »Z m u z y k i i z m ły n a rz a niebędzie g osp od arza« z L u b e l s k i e g o
i o d s y ła do Zb ioru wiad. antr. I. 87.
47. N iepeć (u A. niema). » Jak jed no wziąść, to d r u g i e g o
niep eć« ( = niem ożna); p. L. 221 — 2.
48. Ochota i. i Praca. 1. O b a p rz y sło w ia łączy Ż.: »Bez
o c h o ty nie sp o re r o b o t y ; bez p ra c e nie b ę d ą kołacze«.
49. Ojciec. D od. z G. 816 : »Ojciec siwy, dzieci dziwy«.
50. Oko 13. odm. R y ś . p. Ź.
51. P a n 108. odm. M. 782: n a .bystrym k o n iu itd.
52. P a r y ż i. odm. Now. brzm i n iera z: »I w P a ry ż u nie zro
b i ą z osła ryżu« (Ж. 780). M oże tu n astąp iło pom ieszanie z nr-em
3,, gd zie m o w a jest rzeczywiście o ośle ?
53. P a trz y ć (u A. Patrzeć!). P o d 24— 5, 32, 42, (i może 49)
p o ro z rzu c an o p rz y sło w ia n a te m a t o p t a k u i kości. A j e d n a k
nigd zie niem a p o z n a ń s k ie g o : »Błyszczy ( = patrz y ) ja k s r o k a
w gnot« ( = g n a t, kość); p o d a ł je B. 363 p o d w yr. bleszcz.
P r z y nrze 24. nie p o d a n o ź ró d ła ; m ożna w skazać lud k o n iń s k i
{p. M a tla k o w s k i w S p r. k o m . j e z . Y. 131. p. w. g apa).
54. Pień. Dod. »mieć z k im na p ieńku«, w K r a k o w i e » n a
p iw k u « , w W p o l s c e »na pinku«. Źródło w sk az ał i odm. p o d a ł
M. 780.
55. Piętka. O u m y śle zniędołężniałym m ó w ią : »goni w p i ę t
kę« ; jestto zw rot, p rz e ję ty ze sło w n ik a m y śliw sk ieg o, g d z ie g o
u ż y w a ją o psie goń czy m , k t ó r y »na starość, n a p o tk a w s z y t r o p
zw ierza, g o n i nie za nim, ale wstecz« (6r. 819). P rw . też p o d W it.
56. Piłat 6. odm. Lip. brzm i w u stach wielu osób : »wlazł
j a k P ił a t w kredę« lub te ż : »jak piła w kredę« (Ж 779).
57. P iotr 6. G. 856 p o d a je od m .: »napędzić m u p ie trk a « ,
(cz. strachu).
58. Podolanka (u A. niema). »Bo te p o d o la n k i sam e osukanki (tzn. oszustki)« zapisał L . 227 z P o n ig w o d y p o d L u blin em .
59. Przyjaciel 9. odm. R y ś . p. ź.
60. P rz y w a ra . P o d ty m hasłem złączono trzy ró żne znacze
nia, w łaściw e tem u w y ra z o w i : 1) to, co prz y wrzało do g a r n k a ,
p o d 2.; 2) p rz en o śn ie = w ad a, p o d 1., 3., 5.; 3) n ie o b ja ś n io n e
w c a le przez p. A. znaczenie p o d n re m 4. » P rz y w a ra p o d
wieczór«. D o p ie r o k a s z u b s k a przyw ara (— piwo, z a g o to w a n e
z d o d a tk ie m c u k ru i żółtka) n ada je m y śl tem u prz y sło w iu R y siń s k ie g o (prw. B. 604).
61. Pszenica. Przysł., p o d a n e p o d 2. z R y s iń s k ie g o , ze s w y m
d z iw n y m »-wróble piją« w y ja ś n ia się d opiero, g d y się zw aży k a -
—
33
—
szubskie »opic«s = objeść zupełnie (p. B. 437, gdzie przytacza
owo przysł.), ty k o ciń sk ie »opić wiśnie«, u ży w an e o w róblach,
g d y objadają wiśnie (ćr. 851.), czerskie »pić« o w róblach n a psze
n icy (M atlakowski w S p ra w . kom. jęz. V. 129 p. w. chmara).
62. P ta k 59. Wiarus polski (Bochum 1897 n r - 66 s. 3.): »Znają
p t a k a po piórach«.
63. Ręka 10. D o te k s tu głów n. dodaj c y ta t z Ź.
64. R ękaw 1. odm. krak. p o d staw ia zam. wytrząść słow o w y
trząsnąć (ii/. 780).
65. Robić 45 ( = Rąbać 3). D o R y ś . zbliża się odm. G. 269 :
» R o b iący zziąbł, jedzący spocił się«.
66. Robota 28 i 29. P och odzą z L ubelskiego.
p. w. kobićcki.)
(Prw. L. 206
67. Sadno. M. 782 po daje odm. : »Trafić k o g o w sedno«,
w yjaśn ia to w y ra żen ie i w skazuje dziw ną przem ianę jeg o na
zw rot : »w cetno trafić«.
68. Sito 3. »Nowe sitko na kołek, stare w kąt« — pisze
p esy m istyczn ie n astro jo n y Janek w odcinku o »Tern i owem«
w T. nr. 23 s. 2. J e s tto te k s t najbliższy odm. K olb. V III. 263.
69. Skorupka 2. odm. K n a p s k ie g o p. Ż.
70. Stać 24. (prw. Głupi 65) w y jaśnia się należycie jed y n ie
w takim razie, g d y przyjm iem y u w a g ę M. 780, że tu chodzi
o »trzop« tzn. g arn ek , a nie o »czop« do beczki.
71. Stać się 2. odm. T ro tz a p. ź.
72. S y n o w a (brak u A.) »A kto w inien? to niew iestka
( = synowa)« z B iałki ptu radzyń. u L. 222. p. w. niewiasta.
73. Szczupak 6 ( = Karp 2). W s z y s tk ie te k s ty A. — a są brakliwe. P e łn y podaje G. jak o stare przysł.: »Szczupak od g ło w y ,
k a r p ’ od ogona, a p a n n a od śre dn iego dzwona«.
74. Ślepy się mu zaleca = drzemie (P. B ). Znajdujem y to
przysłow ie już w »Jasełkach krośn ieńskich z r. 1661« (w y d a n e
przezemnie w zesz. g rudn. Przeglądu powsz. 1899.) w w. 91. a k tu
II., gdzie pasterz P a m u ła p o w ia d a : »I m nieć sie też zaleca ślepy,
j a k mówicie«.
75. Ś piew ak 7. odm. Ś p ie w a ja k kołp, t. j. pięknie, z P o
b ło ckiego p ow tó rz o n a przez P . 403, zrozum iana m y ln ie ; b o ć w ia
domo, że łabędź [kołp po kasz u b sk u = łabędź morski) nie śpiew a
w cale pięknie. P rz y sło w ie to zatem tak samo szydercze, j a k np.
śpiew a ja k sroka, w ilk itp.
3
-
34
—
уб. T anecznica. Odm. »Złej ta ń co w n ic y zaw adza i obręb
spódnicy« pochodzi z pow . łu k o w sk ieg o (p. L . 257 prw . tańcownica).
77. Tanio. K u p i ć coś b ard zo tanio w y ra ż a się w Tyk ociń skim zw rotem : »taniej g rzy b a« ((?. s. 836 p. w. kupać).
78. T e r e - f e r e (u A. niema). U Gr. s. 18.
p o w ia d a pew na
o s o b a : » T e r e - f e r e tatu leń k u , gad a j z d r o wi N ib y to ja nie wiem,
co się święci«. .Sam znam zw rot »tere-fere« w znaczeniu p o w ą tp ie
w a n ia . P rw . T u rk i - mazurki.
79. T r z y 2. (== Prawić 12.) znane ż okolic
T a r n o w a »gadać
trz y po
trzy« albo »ni w pięć, ni w dziewięć« (P. B.).
80. T urk i m azurki (brak u A.). W gazecie
g d ańskiej (r. V II.
1897. nr. 29. str. 3. w kron.) c z y ta m : »Przed sądem o p o w iad a ł
tu rk i mazurki« — w znaczeniu : p ló tł sm alone duby.
81. Ubogi. D odaj z (?. 812 (p. w. drwi): »U bo giem u drzwi
tw a rd o się otwierajo«.
82. Ubogo. O d m ia n k a ż. znów najbliższa K o ś m iń sk ie g o
(p.w ) : Choć u b o g o , ale chędogo.
83. Ukraina. D od aję z P. B. : »iść w U k ra in ę , p rzychodzić
z U k ra in y , b y ć w U krainie« = daleko, z daleka, gdzieś n a koń cu
świata. P rw . też G. s. 810 pod wyr. d alecy ; G rzegorow icz
zP r z a s n y s k ie g o
( S p r a w . k o m . j ę z. V. 123 pod wyr. U kraina).
84. U roda.
W T y k o ciń sk im przysł. :
»U ro da ja k malon
( = dynia) z R a jg ro d a « ((?. 841).
85. U rw a ć 2. Odm. u G. 888: »Tu urwij, tu
daj«,
gdy k
ma k ło p o ty pieniężne i tu pożycza, tam płaci.
86. U rw a ń s k a ulica zn ana też w T y k o c iń sk im (G. 888), gdzie
oznacza dom, pełen zgiełku, nieładu, gdzie k a ż d y rwie, co może.
87. W a w rz y n ie c 8. u A. bez ź r ó d ła ; G. s. 853 p.
w. oz
miec p o daje t e k s t : »Na Święty W a w rz e n ie c cas o rać w oziemiec«.
Nieg-odzę się n a objaśnienie G., żeb y oziemiec = zagon, bo myśl
zdan ia dowodzi, że tu chodzi o oziminę.
88. Wilk. W czasopiśmie Syon (w K ra k o w ie r. 1868 nr. 9,
s. 66) czytam o Słow ian ach p o g ań sk ich , jak o 24. g ru d n ia »obno
sili w ilczątko lub niedźw iadka, alb o te ż przebierali się w wilczą,
niedźw iedzią skórę, sk ąd p o tem wzrosło 'przijsłowie: bieg a, b y
z wilczą sk ó rą po kolędzie!« W zbiorze p. A. niem a teg o w y
rażenia wcale Nry. 82 i 107. M yślow o to sam o w y ra ż a przysł.
P. B. »wilkiem pędzić« = próżnow ać.
89. W in c e n ty św. P o d nram i 1., 7. i 10. c z y ta m y w p r z y
słow iach »na W i c k a i P aw ła« (względnie »w św. W i n c e n t y
—
85
—
i P aw ła« !). Z d aw ało b y się, że tu m ow a o dw u św iętych, a więc
i dw u dniach kalend arzo w ych , co n a d a w a ło b y ty m przysłow iom ,
rów nież k a le n d a rz o w y m błędne znaczenie; n a w e t w nrze g. jakiś
m ę d rk u ją c y osobnik rozszerzył go n a »w dzień św. W in c e n te g o
i w N a w ró ce n ie św. P a w ła « z w idocznym celem p o p ra w ie n ia
i w yjaśnienia teg o zw rotu choć w b re w rytm ice. T ym czasem dość
zajrzeć do k a len d a rza p o d d atę 19. sierpnia, b y się przekonać,
że lud zrobił 2 św iętych z jed n eg o » W in c e n te g o à P aulo «. Może
też nie bez w p ły w u ta p rzem ian a b y ła na przysłow ie, om ów ione
p o d Witem ?
90. W isieć 6. odm. K n a p s k ie g o w ż.
91. W i t św. 18. (i 11) oraz. dopełń. D o m n óstw a odm ianek
na tem at legiendow ej rozm ow y P. B o g a ze św. W ite m p r z y b y w a
dzięki L. 231 p. w. p ią tk a n o w a : »Piotrze, P aw le, W icie, су je
p iu n tk a w życie? — Nie słyse, panie, az poło w a p ta s tw a śpie
w ać ustanie« z P o n ig w o d y p o d L u blinem (odsyła też do K o lb .
V III. 316 — A. ty lk o do 283 i 286). O dm ian k a to le g ie n d y k a
lendarzowej, ciek a w a z p o w o d u d o d a tk u imion śś. P io tr a i P a w ł a ;
w arto przypom nieć, że św. W i t a to 15 - ty, a śś. P io tr a i P a w ł a
2 9 - t y czerwca. P a n A. u w a ża wyr. piątka u W ó jc ic k ie g o za
om yłkę, bez p o trz e b y i w b re w g ło s o w y m i o dm ien n io w y m zasa
dom (p ią tk a i piętce — piątro i piętrze) ; obecnie L. potw ierdza
postać tę w yrazu, k tó rem u n ad to A. nadaje odm ienne znaczenie :
»zarodek ziarna zbożowego«, znów m ylnie, bo w yr. ten pochodzi
od pięty, od której łatw e przejście do »kolanka (w zbożu)«, ja k
L . wyr. ten objaśnia.
92. W ł a d y s ł a w (u A. niema). N a k. 146 v. rpsu. Bibl. Ossol.
nr. 1125 z w ieku X V I I ., o k t ó ry m szerzej piszę w J a s e łk a c h k r o
śnieńskich z r. 1661, cz y ta m y w a r ty k u le o W ła d y s ła w ie IV .
pełno pochw ał, jako o królu, zesłanym przez O patrzność, bo za
jeg o rządów pokój p a n o w a ł »unde pro v e rb iu m fu e rat : Za k ró la
W ła d y s ła w a nie bolała P o la k ó w głowa«. N a tu ra ln ie n ależy czy tać
W ła d y s ła w a z apo c h y lo n e m dla rym u.
93. W o d a 3. w odm. K o s iń s k ie g o połączono z Chodzić 23
K n a p s k i e g o w ż. D o odm. Feder, zbliża się p o dhalsk ie »cichá
w o d a n áb a rz y brzyzki po d m y w a« (p. D em bow sk i w S p r a w ,
k o m j e z . V. 342 p. w. bar-z.).
94. W o l a i. T e k st R y s iń s k ie g o też w Ż.
95. W y g l ą d a 37. odm. G. 900: » w y gląd a ja k j a k a zjawa
(tzn. widmo)«.
96 W z n ie c a ć się (!). D o te k stu główn. dodaj : ź.
—
36
—
97- Ziemia. G d y latem zobaczą w lesie d ro b n ą białą pleśń
n a ziemi, m ów ią w T y ko ciń sk im : »Ziemia kw itnie, b ę d ą g rz y b y «
{G. 837).
98. Złodziej
i i .
odm. Ł ysk. p. Ź.
99. Z naleść (prw. Swój 47. i Trafić 9.) Gr, s. 47 :
o nich ludzie, że znalazł swój swego«.
»Mówili
100. Ż yd 13. pochodzi ze S kierbieszow a p tu zamoj. (p. L . 263).
Nr. 53. (bez cyt.) P o p ra w n ie j p o d a ł to przysi. (»żydówkę«, nie
»z żydów ką«) L igg — 200 z T w o ry czo w a , pow. z a m o jsk ieg o ;
o n to z a p e w n e jest źródłem p. A. (p. w. Luty).
Dr. Franciszek Krcek.
0 lufcie P eJM aisk i i uuiości, а І и и г і w
W stęp.
B aw iąc w r. 1871 w czasie w a k a c y i po ukończeniu n a u k
g im n azy a ln y c h w Iw oniczu i najbliższej je g o okolicy, zach ęco ny
przez śp. Dra, E. Janotę, ów czesnego pro feso ra gdmnazyiim św.
A n n y w K r a k o w i e 1), do zbierania zw yczajów ludo w y ch, zająłem
się b ad a n ie m tutejszego lu d u p o d w zg lę d em fo lk lo ry sty cz n y m .
Dość obfitą w iązan kę etnograficzną, w z b o g a c o n ą ce n n y m zbior
kiem m ego k o leg i F ra n c is z k a K s a w e re g o K a n d e fe r a , Iw on iczanina,
oddałem prof. Dr. Janocie, k t ó r y p osiadając b o g a t e m a t e r y a ł y
do etnografii naszego P o d g ó rz a i G óralszczyzny, część ich, przedew szystkiem „Zwyczaje świąteczne“ zestawił w cennej swojej p ra c y
„Lud i jego zwyczaje“, dru k o w a n ej n asam p rzód w Przewodniku nau
kowym i literackim w t. VI. z r. 1878, a p o te m p rz e d ru k o w a n e j
z znacznemi p o p ra w k a m i p o d ty m s a m y m ty tu łe m (Lwów, 1878).
P rz e d w cze sn a atoli śmierć nie dozw oliła tem u nieodżałow anej
pam ięci mężowi d o k o ńczyć u p o rz ą d k o w a n ia i zestaw ien ia reszty
m a te ry a łu , za w ierającego g łó w n ie śpiew ki, za g ad k i, podania,
o b c h o d y w eselne i p o g rz e b o w e i t. d. W s k u te k ostatniej woli
') Od 1871 - 1878 profesor jgzyka niemieckiego i jego piśmiennictwa w uni
wersytecie we Lwowie. Umart w październiku 1878.