15aa8bdaaeccf9f4083b1331e4b8da1d.pdf
Media
Part of Nazwa i ludność miasta Koźla na Szląsku / Lud, 1896, t. 2
- extracted text
-
Nazwa i ludność miasta Koźla
na Szląskn.
N a Szląsku, n a w e t w zupełnie niem ieckich okolicach, istnieją
miejscowości, k tó ry c h nazw a pochodzi od polskiego słow a „ko
zio ł“ (po czesku i m o ra w s k u „kozel“), co dowodzi, że ow e miej
scow ości zawdzięczają P o la k o m p o cz ątek i n a polskiej p ie rw o tn ie
w zniosły się ziemi. T a k ie m i są: К o s e l p o d W ro c ła w ie m , К os e l i t z pod G ło g o w e m , K o ś l a w (1402 r.) po d B olesław cem
(Bunzlau), К o s i a pod Ż eganiem , p o d N isą (1254 r.) i pod S y c o
wem, K o z i a p o d R o z b o rk ie m (Rothenburg-), К o s i o w w p o
w iecie gliwickim , К o s i a u w pow iecie n o w o ta rg s k im (Neum arkt),
K o s l i t z w pow iecie bu k o w sk im (Lüben), K o s l o w a g u r a w p o
w iecie tarnow ickim , K o s l i n g (1274 r.) zw ane daw niej C o s e l o w,
C o s e l o w e , C e s s o l a w , po czesku K o z l u w k y , po po lsku
K o z ł ó w k o , w p ow iec ie g ł u b c z y c k i m ’), ja k o też wieś S t a r e
K o ź l e w pow iecie kozielskim , w y m ie n io n a po raz p ierw szy
1441 r. i leżące po drugiej stronie O d ry w ty m że pow iecie m iasto
K o ź l e , zw ane po łacin ie C o z i a , C h o s l e , po niem iecku z p o
czątku „ z u r K o z i l “, później K o s e l , K o s s e l , C o s e l 1).
Z te g o więc w zględu dziw nym b y ł rozkaz re je n c y i opolskiej,
d an y dnia 12 czerw ca 1863 r. Y'adzcy ziem iańskiem u i m a g is tra to w i
kozielskiem u, a b y urzędo w nie pisano C o s e l , a ni e K o s e l , c h y b a
że chciano zatrzeć tym s p o so b em polski p o cz ątek miasta.
O p o w s ta n iu K o ź la rozm aite k rą ż ą wieści. Otóż pod obn o
W o ło s i (tak zw ano tru d n iąc y ch się h o d o w lą b y d ła g órali z p o d
Bielic, J a b ło n k i i F r y d k a ) zw ykli byli pędzić m nó stw o kozłów
i owiec w okolicę dzisiejszego K o ź la , w y m ien io n eg o ja k o zam ek
po raz pierw szy w r. 1068, jako m iasto 1133 r. i stąd to m iała
p ow stać n az w a jeg o oraz herb — tr z y koźle głow y.
]) Stanislaw Drzażdżyński, Віз slavischen Ortsnamen Schlesiens.
Teil I. : Kreis Leobschütz. Program gimnazyum ghibczyckiego 1895 / 6 .
'*) Weitzel, Geschichte v. Kosel. 1888 , str. 606 .
13
-
194 -
PocĽug inny ch, wznosił się n ieg d y ś n ad O d rą o b ro n n y za
mek, w łasność trzech b ra c i K o złó w , k tó rzy z n ieg o n a zbójeckie
w y p a d a li w y p ra w y , aż ich wreszcie p o d s tę p e m s c h w y ta n o i z o k n a
z a m k o w e g o zrzucono. O ni to mieli u stóp zam ku zb u d o w a ć m ia
sto, k tó re od nich wzięło h e rb i nazwę. G niazdo K o z łó w m iał
zburzyć 1163 r. książęM ieszko z rod u P ia s tó w , p a n n a Cieszynie
i R aciborz u.
Z tem p o d a n ie m s ta ł zap ew n e w zw iązku s ta ro ż y tn y z w y
czaj, k tó ry u s ta ł d opiero w r. 1786.
Otóż w dzień św. J a k ó b a p rz y strajali sta rs i cechu rzeźnickiego w K o ź lu kozła, w y złacając m u ro g i i o b w ieszając g o m n ó
stw em w stążek. K o z ła teg o o p ro w a d zał cech rzeźnicki w śród w iel
k ieg o z b :e g o w is k a ludu po w szystk ich ulicach, drażniąc go i do
b ec z e n ia pobudzając. W r e s z c ie w p ro w ad zo n o g o n a s ta rą wieżę,
w znoszącą się p o n a d ra c ib o rs k ą b r a m ą i stara n o się w śró d w e
soły ch o k rz y k ó w g aw ie d zi p rz y m u sić go do zeskoczenia, a g d y
się w zbraniał, s trą c a n o g o przem ocą. Zw ykle b ie d n y kozioł ła m a ł
sobie nogi, p o cz em d o bijan o g o nożem.
G d y się o ty m zw yczaju dow iedział p r u s k i m in ister H oym ,
za k a z a ł 1786 r. m a g is tra to w i w y p ra w ia ć tak ie w idow isko, p o n ie
waż, j a k się w yraził, z a s łu g iw a ło sam o przez się n a p otęp ien ie,
ludzi p o b u d za ło do p różn ow ania, h u la ty k i i sw aw oli, a m ia n o
wicie zły w p ły w w y w ie ra ło n a młodzież, k t ó r a przez to p rz y z w y
czajała się do k a t o w a n ia zw ierząt, a n a w e t sro g ie g o o b cho dzenia
się z ludźmi.
N azw isk o К o s e l nosi k ilk a rodzin niem ieckich. Jed n a , h r a
bio w s k a , m ia ła po siad ło ści n a S zląsku, n a d R e n e m i w S a k so n ii;
z niej to p och o d z iła sły n n a k o c h a n k a A u g u s ta II. W P ru = ach do
tą d istnieje ro d z in a v. C o s e l , a w r. 1880 po zw olono p oto m k o m
dzielnego o b ro ń c y K o ź la z r. 1807, D a w id a N e u m a n n a , nosić n a
zw isko v. N e u m a n n - C o s e l .
Is tn ia ła też n ig d y ś w k a te d r z e w rocław skiej „K oźla k a p l i c a “
(K o s e le r-K a p e lle ).
N a jstarsza pieczęć m iejsk a z trz e m a k o źlem i g łow am i, z n a j
d ująca się p rz y p e w n y m d o k u m en cie w s tan o w e m a rch iw u m
w B e rn ie (Briinn), pochod zi z r. 1342.
L u d n o ś ć m iasta K o ź la b y ł a p ie rw o tn ie zu pełnie polską, ale
o d k ą d K a ź m ie rz II., p a n K oźla, jak o p ierw szy ze w szystkich P i a
stó w szląskich o d e r w a ł się od P o ls k i i uznał s w y m zw ierzchni
k iem k ró la czeskiego W a c ł a w a , zaczęli n a p ły w a ć do K o ź la N iem cy
lub zniem czeni Czesi. W y n a ro d o w ie n ie m iasta szy b k o postępo-
— 195 —
w alo za czasów k ró ló w czeskich z ro d u L u k s e m b u rg ó w i zniemcz ały ch k siążą t oleśnickich, k tó rzy od r. 1355—1476 b y li w p o
sia d a n iu Koźla. Później znow u w zm óg ł się żyw io ł polski, a w n io
sko w ać m ożna z tego, że za J a n a O ppersdorffa, k t ó r y od r. 1563 do
1584 trz y m a ł K o ź le zastaw em , k a z an o po p o lsk u we farze, a po
n iem ieck u w k a p lic y N. P . M aryi. P is a n o po m oraw sk u, m ówiono
po polsku, a u biera n o się po niem iecku.
W X V I I I . w iek u p e w ie n proboszcz kozielski prz etłó m a czy ł
łaciń sk i d o k u m e n t fu n d a c y jn y B r a c tw a lite ra c k ie g o n a ję z y k cze
ski, „a b y g o członkom tegoż zrozum iałym u c z y n ić “. S n a ć więc
w ów czas nie robiono różn icy p o m iędzy język iem p olskim i cze
skim, g d y ż m ieszkańcy P o la c y dobrze rozumieli ję z y k czeski.
W s z y s tk ie a k ta sądowe, ra ch un ki, k w ity i listy p isan o w m o
ra w s k im języ k u aż do zajęcia S z lą s k a przez P r u s a k ó w w r. 1741.
W opisie m iasta z r. 1645 p ojaw iają się już c a łk ie m n ie
m ieckie n az w isk a o b o k p o lsk ich lub czeskich : B ieniaszk ów , B o l
ków , Cichotów, D ra b k ó w , D u d k ó w , D w o raczk ów , F iałk ów , Gorkosów, K a ra z in k ó w , K oc zeró w , K ozłów , K u c zm en d ó w , K ozubków , K ru p ó w , L ab a ń sk ic h , N ieb o rak ó w , O rlików , P rz y g o d ó w ,
S idków , S ierpów , S te rb ó w , S zadkó w , Ś w iętkó w , Tłustych , W a w rzeskich, W ie lk o w s k ic h , W y s p a ło w.
G d y po przejściu S zląska p od p a n o w an ie pruskie, niem ieccy
urzędnicy, żołnierze i rękodzielnicy n a p ły n ę li do Koźla, p rz e
w a ży ł języ k niem iecki. W r. 1832 b y ło na 1284 k atolickich m ie
szk ań ców 252, k tó rz y tylk o polskim ję z y k ie m w ład a li ; w ogóle
m ówiono w m ieście po niem iecku. W r. 1867 liczyło miasto
3819 Niem ców , P o la k ó w zaś ty lk o 601. N a to m ia s t okolica pozo
s ta ła p o ls k ą z w y ją tk ie m k ilku posiedzicieli z :em skich i o sa d y
P a w ło w iz n y (Gnadenfeld), kolonii H e rn h u tó w .
Dr. Stanisław Karwowski.
d)@ hMaryl przesądów.
(Rozstrzelanie cholery na Syberyi w 1892 r.).
L u d n o ść rosy jsk a p ó łn o c n y c h stokó w A łtaju, rozsian a niewielkiem i g ru p a m i a p o m ięszan a te ry to ry a ln ie z lu d k a m i U ralskoA łtajskiej g ru p y , p rz e d s ta w ia dla e tn o lo g a b ardzo c ie k a w y o b raz ;
d w a św ia ty z e tk n ę ły się tu i p o m iesza ły z sobą. P o g l ą d y ludów
U ra ls k o -A łta js k ic h p rz esiąk n ęły p ow oli w ludność rosy jsk ą, k t ó r a
*