Cyfrowa Etnografia

8925a58b3e26b48fdade0ac237f19f85.pdf

Media

Part of Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło : część III: spuścizna rękopiśmienna, kalendarium podróży, bibliografia

extracted text

OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO

OSKAR KOLBERG

DZIEŁA WSZYSTKIE

O

S

K

A

R

K

O

L

B

E

DZIEŁA WSZYSTKIE
TOM 85/III

INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA
Pozna ń

R

G

Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa

OSKAR KOLBERG
CZŁOWIEK I DZIEŁO
Część III

SPUŚCIZNA RĘKOPIŚMIENNA.
KALENDARIUM PODRÓŻY.
BIBLIOGRAFIA

Poznań 2024

Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors
Poznań 2024

Rada Naukowa
Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący
Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz,
Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska

Recenzenci
dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN
dr Katarzyna Ceklarz

Skład i łamanie
Jacek Grześkowiak

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa,
przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki
w ramach Programu „Doskonała Nauka II”

ISBN 978-83-95-9125-9-7

Druk i oprawa
Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka

Spis treści

Agata Skrukwa

Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga.
Jej dzieje, edycje i stan obecny
s. 7
Elżbieta Millerowa

Kalendarium podróży Oskara Kolberga
s. 103
Agata Skrukwa

Bibliografia prac Oskara Kolberga
s. 159
Agata Skrukwa

Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów
jego rękopisów
s. 221

Indeks osób
s. 287

Indeks geograficzny
s. 321

Agata Skrukwa

Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga.
Jej dzieje, edycje i stan obecny

Testament Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego, s. 8
– Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914, s. 18 – Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939, s. 35 – Stan archiwum Kolberga po roku 1939, s. 45 – Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga,
s. 58 – Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej
Kolberga, s. 80

Rękopisy Oskara Kolberga opublikowane w monografiach wydanych
w ramach Dzieł wszystkich oraz wcześniej w drukowanych przez niego
w XIX wieku tomach Ludu i Obrazów etnograficznych są charakteryzowane we wstępach do tomów, w których je wykorzystano (T. 39–69) oraz
w suplementach (T. 70–84). Tu, w tomie zamykającym Dzieła wszystkie
i prezentującym dokonania Kolberga, należy te szczegółowe charakterystyki
zrekapitulować i uzupełnić, wskazując czytelnikom uwarunkowania, które miały decydujące znaczenie dla obecnego stanu źródeł zgromadzonych
przez Kolberga i ich wydania w Dziełach wszystkich. Opisać zatem trzeba
działania zmierzające do udostępnienia jego spuścizny w latach 1890–1961
i wydarzenia, które miały wpływ na stan rękopisów, oraz scharakteryzować obecny zasób archiwum Kolberga mający zasadnicze znaczenie dla
ostatecznego kształtu Dzieł wszystkich. Zebrane niżej informacje dotyczące tych zagadnień są wynikiem analizy dokumentacji zawartej przede
wszystkim w wydawnictwach Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiej
Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Redakcji Dzieł
Wszystkich O. Kolberga oraz w niedrukowanych archiwaliach tych instytucji. Dokumentacja ta pozwoliła w pewnej mierze zapoznać się z ponad stuletnimi dziejami spuścizny Kolberga, historią opracowywania jej do druku
i stosowanymi w tym czasie zasadami wydawania źródeł zgromadzonych
przez tego muzyka, folklorystę i etnografa. Wskazała też, jakim zmianom
7

podlegało jego archiwum. Prezentowane opracowanie to w dużym stopniu
także wynik wielostronnej i wieloletniej analizy rękopisów Kolberga wykonanej przez zespół pracujący od 1963 r. nad ich inwentaryzacją oraz nad
przygotowaniem do druku kolejnych tomów jego Dzieł wszystkich.
Testament Oskara Kolberga i wiążące się z nim
działania Izydora Kopernickiego
Ostatnie lata życia Oskara Kolberga wypełniała coraz bardziej dojmująca troska o opublikowanie dokumentacji kultury ludowej zgromadzonej
przez niego w ciągu wieloletnich badań. Już w 1882 r. w liście do Zygmunta
Glogera pisał:
Materiał tak liczny, który w ciągu lat tylu zdobyłem, wymaga bezustannego
przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na
cośkolwiek przydać. Co będę mógł za życia mego odrobić, to odrobię, resztę
szpargałów pozostawię Akad[emii] Um[iejętności], wierząc, że zużytkować go
naukowo potrafi.1

Przygotowywał wtedy do druku rocznie dwa, a nawet trzy tomy Ludu
i Obrazów etnograficznych, przeprowadzał ich korekty, ciągle zabiegał
o pieniądze na druk i porządkował swe materiały, jednak był w pełni świadomy, że sam nie zdąży już wydać planowanych tomów. W czerwcu 1890 r.
miał jeszcze w ręku pierwszą część Chełmskiego i korekty dwu początkowych arkuszy Przemyskiego, ale obie te monografie dokończył już kto inny.
W testamencie sporządzonym 3 czerwca 1890 r. przekazał w ręce Izydora
Kopernickiego wszystkie uprawnienia do dysponowania zgromadzonymi
zbiorami etnograficznymi:
Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji
memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za
stosowne uzna. Co do wydawnictwa pod swoją opieką i kierunkiem porozumie
się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa2.
1 Brulion listu do Z. Glogera z 10 IX 1882 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK

T. 65), s. 694.
2 Odpis testamentu ręką I. Kopernickiego z notą: „Dla W. Pani Kar. Wąsowskiej z oryginału
najwierniej przepisane przez dr I. Kopern.” Odpis ten znajduje się w Bibliotece Narodowej

8

Dokładnego stanu spuścizny wymienionej w tej części testamentu nie
znamy, jednak w świetle dostępnych dziś źródeł możemy mieć pewność, że
była ona do pewnego stopnia rozproszona już za życia Kolberga, a potem
ulegała dalszym podziałom.
W roku 1871 Kolberg, zachęcony obietnicą dotacji ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i zaproszony przez Józefa Konopkę,
przeniósł się z Warszawy w okolice Krakowa. Wyjeżdżając, zabrał – jak
sądzić można – wszystkie materiały zgromadzone do Ludu, zabrał też
zapewne książki potrzebne do dalszej pracy oraz druki i rękopisy wybranych własnych kompozycji i utwory innych muzyków. Ale w Warszawie,
poza jego fortepianem, zostały inne nuty i książki oraz większość egzemplarzy wydanych czterech tomów Ludu. Książki i nuty przechowywane
były w firmie wydawniczej Gebethner i Wolff, nuty także u jednego
z przyjaciół, Władysława Wierzbowskiego1 , a w drukarni J. Jaworskiego pozostały tomy Ludu wydawane nakładem autora w latach 1857–
–1869, tj. Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie i Kujawy. Pieczę nad
majątkiem pozostawionym w Warszawie sprawował Wilhelm, starszy
brat Oskara. W roku 1877, po śmierci Wilhelma, Oskar pisał do Gustawa
Gebethnera:
Co do papierów, nut i książek moich pozostawionych u Panów przy moim odjeździe z Warszawy, to istotnie postanowienia jeszcze żadnego względem nich
dotąd powziąć nie mogłem2.

U Gustawa Gebethnera, księgarza i wydawcy, znajdowały się wtedy
także egzemplarze trzech monografii odzyskane z drukarni Jaworskiego przez Wilhelma. Te tomy Oskar sprowadzał do Krakowa w miarę
(sygn. II 6487), przytoczony jest w cz. I tomu Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło (DWOK T. 85/I)
s. 493-494. Karolina Wąsowska była wychowanicą Karoliny Kolberg, matki Oskara i żoną jego
młodszego brata, Antoniego. Kilka lat po śmierci Antoniego Kolberga wyszła za mąż za Antoniego Wąsowskiego.
1 W. Wierzbowski w liście z 1 IV 1876 r. pisał: „Wyjeżdżając z Warszawy, Kochany Oskarze,
zostawiłeś u mnie paczkę różnych nut, miedzy którymi są i tańce, i kościelne melodie. Są to
rzeczy, z których zdaje mi się nie zamierzasz korzystać, czybyś więc nie zgodził się, aby te nuty
przesłać do biblioteki Towarzystwa Muzycznego, lub też wskaż, jaki by z nich użytek zrobić”,
Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 589.
2 Brulion listu do Gebethnera i Wolffa z 19 VIII 1877 r., Korespondencja... cz. II (DWOK
T. 65), s. 58.

9

potrzeby, ale nie podjął decyzji co do innych książek i nut pozostawionych w Warszawie. Jak wynika z późniejszej korespondencji z rodziną
oraz z firmą Gebethner i Wolff, a także z testamentu, swój księgozbiór
zamierzał oddać Bibliotece Jagiellońskiej. Dziś w tej bibliotece znajdują
się egzemplarze różnych książek z wyraźnymi śladami pracy Kolberga,
pochodzące niewątpliwie z jego podręcznego zbioru, ale nie zawsze wiadomo, czy są to jego bezpośrednie dary, czy też druki przekazane przez
Kopernickiego, wykonawcę testamentu 1. O pozostawionych u Gebetnera
książkach i nutach brak informacji.
Nie wiadomo też, jakie dokumenty osobiste pozostały w Warszawie, ponieważ archiwum rodzinne złożone w Bibliotece Krasińskich
przez potomków profesora Juliusza Kolberga, tj. przez rodziny Wilhelma
i Antoniego, dwu braci Oskara, spłonęło w czasie niszczenia Warszawy
przez Niemców po upadku powstania jesienią 1944 r.
Następna przeprowadzka Kolberga – z Modlnicy do Krakowa, nie była
tak dokładnie zaplanowana jak wyjazd z Warszawy do Modlnicy. W październiku 1884 r. pisał do Karoliny Kolberg, bratowej, po przyjeździe z kilkumiesięcznych badań terenowych w Sanockiem:
[…] do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie moje
manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta2.

Nie mógł wtedy, czy nie chciał zabrać całości swych materiałów
i część z nich pozostała w Modlnicy. Nie zabrał ich także później, a po
śmierci Kolberga rodzina Konopków, choć jej członkowie znali postanowienia testamentu3, nie przekazała posiadanych materiałów ani w ręce
Kopernickiego bezpośrednio po śmierci etnografa, ani później do zbiorów
1 Niektóre z nich mają w XIX-wiecznym katalogu adnotację „od Kopernickiego” lub „da-

rem dra I. Kopernickiego”, jest to m.in. egzemplarz Littauische Volkslieder G. H. Nesselmanna
(Berlin 1853), z widocznymi jeszcze ołówkowymi notatkami wykonanymi charakterystycznym
pismem Kolberga, a także A. Schleichera Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder
(Weimar 1857). Część posiadanych druków Kolberg sam ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej,
np. pięć tomików zbioru słoweńskich pieśni Emila Korytki, które nabył w Lublanie w 1857 r.,
a także kupione tam wtedy dwa kalendarze: „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855” i następne wydanie tegoż na rok 1856, obydwa z jego glosami.
2 Brulion listu O. Kolberga do Karoliny Kolberg z 17 X 1884 r., Korespondencja... cz. III
(DWOK T. 66), s. 200.
3 Tadeusz Konopka (1844–1903), syn Józefa, przyjaciela O. Kolberga, był jednym ze świadków spisania i odczytania testamentu etnografa.

10

Akademii Umiejętności. Maria Turczynowiczowa, muzykolożka, która
w latach 1937–1939 miała zamiar przygotować do druku korespondencję Kolberga i gromadziła potrzebną dokumentację, pisała, że w Modlnicy
w okresie jej poszukiwań znajdowały się należące niegdyś do Kolberga
rysunki, fotografie, notatki, listy i nuty1. Nie precyzowała dokładniej, czy
te ostatnie to kompozycje Kolberga, czy jego zapisy folkloru muzycznego, jednak późniejsze informacje wskazują, że były to materiały nie tylko
folklorystyczne, a wśród nut znajdowały się rękopisy i druki kompozycji
Kolberga. W Modlnicy pozostały prawdopodobnie także nuty wielu utworów różnych autorów, które grywał tam Kolberg sam lub na cztery ręce
z Antoniną Męcińską.
Tak więc w chwili śmierci Kolberga jego zbiory były już rozproszone. W Warszawie nie pozostały zapewne żadne rękopisy związane z badaniami etnograficznymi. Sądzić też można, że zasadnicza część materiałów
źródłowych do wydanych i niewydanych monografii, tzw. teki2 Kolberga,
bezpośrednio po jego śmierci znajdowała się u Kopernickiego, u którego
etnograf mieszkał w ostatnich miesiącach życia. Ale niewątpliwie ich część
pozostała we dworze Konopków w Modlnicy, a wśród nich były ryciny,
akwarele i fotografie gromadzone przez Kolberga jako źródła etnograficzne
w specjalnym albumie i w osobnej tece.
Wykonawca naukowej części testamentu, Izydor Kopernicki, już
w czerwcu 1890 r. zajął się Kolbergowskimi tekami z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi i sporządził cenne notatki3 o ich zawartości oraz
o pochodzeniu i przeznaczeniu niektórych rękopisów. Sam pisał do Jana
Karłowicza kilka dni po śmierci przyjaciela:
1

M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Ruch Muzyczny”
1948, nr 10, s. 13, zob. też jej wstęp do cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64, s. VII), taki stan
rzeczy opisywała również w ustnych relacjach.
2 Teki Kolberga i inne zespoły jego rękopisów są zestawione w: A. Skrukwa Wykaz tek
Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów, w: Oskar Kolberg.
Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III).
3 Większość notatek Kopernickiego znajduje się dziś w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w zbiorach Seweryna Udzieli, tylko część zachowała się w tekach, których dotyczą. W Muzeum mają nadany przez Udzielę tytuł: Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich
(Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP). Notatki te mają tak duże znaczenie, ponie­waż
w stosunku do niektórych rękopisów są jedynymi informacjami z XIX w.; wykorzystywano je
przy opracowywaniu tomów Dzieł wszystkich Kolberga, a przytoczono także w: A. Skrukwa
Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III).

11

Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny
po śp. Kolbergu. Od 6 z rana do zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku1.

Informacje odnoszące się do całej teki notował Kopernicki na osobnych
kartkach, czasem zapiski dotyczące tylko niektórych rękopisów zamieszczał bezpośrednio na obejmującej je obwolucie lub na pierwszej ich karcie.
Z niektórych takich notatek wynika, że Kopernicki przemieszczał rękopisy
miedzy tekami. Np. na pierwszej karcie rękopisu Augustowskie. Ubiory włościan2, z notatką Kolberga na marginesie „Litwa”, zanotował „Przeniesione
z teki 4”. Dziś dysponujemy notatkami Kopernickiego dotyczącymi większości tek3, ale brak ich dla niektórych zespołów istniejących w okresie, gdy
opiekował się on rękopisami Kolberga. Sądzić można, że albo nie objął nimi
całej spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, albo część kart zaginęła.
Notatki Kopernickiego na temat rękopisów składają się na jedyny inwentarz Kolbergowskiego archiwum informujący o jego stanie w roku
1890. Jest on jednak niekompletny i w odniesieniu do większości tek ograniczony do kilku zaledwie krótkich zdań. Nieco wcześniejsze dane o ilości
tek z rękopisami, ich tytuły, a także zawartość, choć tę ostatnią też bardzo
ogólnie, znamy z kilku wykazów4 z lat 1883–1887. Sporządzał je Kolberg dla
Akademii Umiejętności oraz dla innych instytucji, do których zwracał się
z petycjami o finansowanie badań i druku Ludu, a także dołączał do brulionów testamentu, przekazując zebrane przez siebie materiały Akademii
Umiejętności. Jednak dziś trudno porównać obecny stan spuścizny etnografa z przedstawionym przez niego i przez Kopernickiego z powodu lakoniczności wykazów obydwu autorów. Charakteryzowali oni w kilku słowach
tylko większe zespoły notatek, ale nie podawali liczby kart ani choćby przybliżonej objętości zapisów. Jedynie spis zawartości nieistniejącej dziś teki
3 Mazury pruskie wykonany przez Kopernickiego jest tak szczegółowy, że
1 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, wydał i wstępem opatrzył A. Wrzosek, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960,
s. 90, list z 10 VI 1890 r.
2 Rkp. prawdopodobnie Aleksandra Osipowicza, dziś w Arch. PTL, teka 30 Litwa, sygn.
1198, k. 42.
3 W zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie zachowały się notatki Kopernickiego dotyczące tek: 1-9, 12-17 i 19-38.
4 Zachowały się wykazy z r. 1883, 1886 i 1887 (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 71–80),
spis z 10 stycznia 1886 r. został opublikowany w aneksach do Korespondencji... cz. III (DWOK
T. 66), aneks 12, s. 743-749.

12

pozwala odtworzyć jej pierwotną zawartość i ustalić, jakie materiały z niej
zaginęły. Notatki Kopernickiego nie dotyczą korespondencji i innych dokumentów osobistych Kolberga ani jego kompozycji.
Z korespondencji Kopernickiego wynika, że niektóre swe decyzje co do
rękopisów Kolberga konsultował z Karłowiczem, który na miejscu w Krakowie zapoznał się z częścią przynajmniej tek Kolberga. W grudniu 1890 r.
Kopernicki pisał do niego:
[…] nie odmów przyrzeczonej interwencji swej w Szan. Towarzystwie Muzycznym Warszawskim, co do znanych Panu rękopisów muzycznych śp. O. Kolberga.
Czy przyjmą je do swoich archiwów, czy nie? A w razie odmowy proszę o radę,
co mam z tym zrobić1.

Zatem znajdujące się w spuściźnie Kolberga rękopisy kompozycji Kopernicki zamierzał wtedy przesłać do zbiorów Warszawskiego Towarzystwa
Muzycznego i prosił Karłowicza o wywiedzenie się, czy Towarzystwo przyjmie ten dar. Nie wiadomo jednak, czy zdążył doprowadzić ten zamiar do
końca. Obecnie biblioteka Towarzystwa nie ma informacji o pochodzeniu
przechowywanych tam utworów Kolberga i daty ich otrzymania, mógł jednak przekazać je około roku 1876 Wierzbowski, o czym już tu wspomniano.
Druga część znanych dziś rękopisów Kolbergowskich kompozycji, licząca
ponad 200 kart, znajduje się w jednej z tek w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale nie wiadomo, czy jest to całość muzykaliów
pozostałych po jego śmierci w Krakowie w r. 1890.
Karłowicz, do którego w przytoczonym fragmencie listu zwraca się Kopernicki, mógł zapoznać się w końcu roku 1890 nie tylko z rękopisami
kompozycji Kolberga, ale prawdopodobnie przeglądał także inne interesujące go materiały. Można tak przypuszczać, ponieważ na obwolucie jednego
z rękopisów z teki 30. Litwa obok notatki Kopernickiego: „Nie wiele, ale
rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zbioru Wiadomości«” widnieje notatka Karłowicza sygnowana jego inicjałami: „Trzeba
bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.” 2.
Prawdopodobnie w roku 1890 lub 1891, tj. w okresie gdy rękopisami Kolberga opiekował się Kopernicki, z materiałów znajdujących się
1 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza ..., s. 91, list z 14 grudnia 1890 r.

2 Notatki Kopernickiego i Karłowicza na obwolucie rękopisów w Arch. PTL, teka 30, sygn.

1298.

13

w spuściźnie etnografa korzystał Samuel Adalberg, przygotowując Księgę
przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich1. W spisie
wykorzystanych prac wymienia on tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Kolberga, a także rękopis W. Siarkowskiego2 znajdujący się i wówczas, i dziś w jednej z Kolbergowskich tek, nie notuje tam jednak innych
rękopisów autora Ludu ani ogromnego zbioru Konopki liczącego ponad
12 tysięcy tekstów. Uwagę Adalberga na rękopisy Kolberga, a także na obfity zbiór Józefa Konopki3 skierował za pośrednictwem Karłowicza właśnie
Kopernicki jeszcze za życia etnografa. W marcu 1888 r. pisał do Karłowicza:
Choć nieproszony, mam sobie za obowiązek za pośrednictwem Szanownego
Pana zawiadomić p. Adalberga, że olbrzymi zbiór przysłów polskich istnieje tu
o 2 mile od Krakowa, u p. Tadeusza Konopki, właściciela Mogilan4.

Kopernicki wymienia też autora Księgi przysłów w opisie jednej z Kolbergowskich tek Miscellanea: „Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane
z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych, mogą się przydać Adalbergowi” 5. W dokumentach dotyczących Kolberga i jego spuścizny zachowały się tylko te
wzmianki o Adalbergu. Nie ulega jednak wątpliwości, że sięgał on do części
przynajmniej materiałów znajdujących się w tekach autora Ludu, m.in. do
wymienionego wyżej rękopisu Siarkowskiego. Wobec zniszczenia w czasie
wojny archiwum Adalberga, głównie analiza zasobu tekstów w jego Księdze przysłów potwierdza dziś, że korzystał on w jakimś stopniu ze zbiorów
Kolberga i Konopki. Pisze o tym Stanisław Świrko we wstępie do Kolbergowskiego tomu Przysłowia:
Dowodem ostatnim, materiałowym i chyba najważniejszym, jest wreszcie wielokrotne cytowanie przez Adalberga, bez podania źródeł, przysłów rzadkich,
a występujących w zbiorach rękopiśmiennych Kolberga i Konopki. Wgląd Adalberga w rękopisy obu zbieraczy musiał być jednak pobieżny, gdyż nie wszystkie
1 S. Adalberg Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, War-

szawa 1889–1894.
2 W. Siarkowski Przysłowia i zdania z okolic Kielc, rkp. w Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200,
k. 1–6.
3 Zbiór przysłów J. Konopki mieści się dziś w tece 44 Przysłowia, sygn. Arch. PTL 1416,
k. 59–270.
4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza..., s. 69, list z 27 III 1888 r.
5 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27. Notatki te dotyczą zawartości teki 37. Miscellanea.

14

przysłowia nowe lub ciekawe warianty zostały z nich wyłowione. Być może
Adalberg czynił to już w trakcie druku Księgi i tylko niektóre, najciekawsze
materiały mógł do niej włączyć1.

Kopernicki przeżył Kolberga zaledwie o nieco ponad rok i w tym czasie,
kosztem własnych badań i wielkiego wysiłku, zdążył zakończyć prace nad
dwoma wspomnianymi już tomami: Przemyskiem i częścią II Chełmskiego2. We wstępie dołączonym do Przemyskiego zamieścił życiorys autora
oraz cenne wiadomości o jego badaniach terenowych, bowiem podał tam
nie tylko roczne daty pobytu Kolberga w różnych regionach, ale także opisał jego sposób przeprowadzania wywiadów z informatorami, czego bywał naocznym świadkiem, i scharakteryzował stosunek Kolberga do wykonawców folkloru. Obydwie monografie zawierały jednak tylko część ze
zgromadzonej przez Kolberga dokumentacji kultury ludowej tych regionów,
bowiem Kopernicki musiał, podobnie jak Kolberg, w wydawanych przez
siebie tomach, przeprowadzić pewną selekcję materiałów do Chełmskiego,
a objętość Przemyskiego ograniczona była do dwudziestu arkuszy druku
przez finansujące ten tom Muzeum Przemysłowe im. Dzieduszyckich we
Lwowie3. Monografie wydawane przez Kolberga dzięki dotacji Akademii
Umiejętności lub finansowane z innych źródeł, obejmujące region porównywalny obszarem, zwykle miewały nie jeden, a dwa lub więcej tomów i to
o nieco większej objętości.
Z relacji4 Kopernickiego wiadomo, że w ostatnich dniach życia Kolberg
przekazał mu wskazówki dotyczące materiałów do kilku tomów: drugiej części Chełmskiego, Przemyskiego, części VI i VII Mazowsza5 oraz
1 S. Świrko wstęp w: O. Kolberg Przysłowia (DWOK T. 60), s. XXVIII.

2 O udziale I. Kopernickiego w opracowaniu tych dwu monografii zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82),
s. XXXVII i nast., oraz tejże „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/I), s. XXXVI i nast.
3 Materiały źródłowe zebrane przez Kolberga w Przemyskiem, pominięte z konieczności
w edycji monografii tego regionu z 1891 r. finansowanej przez Muzeum Dzieduszyckich, wydano w 2012 r. w suplemencie (DWOK T. 83), zajęły tam blisko 50 arkuszy druku. W. Bieńkowski
w artykule Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie („Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” T. 1: 1999, s. 15 i 19) mylnie podaje, że druk
Przemyskiego w 1891 r. opłaciła Akademia.
4 I. Kopernicki Śmierć Oskara Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 510.
5 Miały to być tomy zawierające monografię Mazury pruskie oraz zapisy mazowieckich
bajek i wierzeń. Zob. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze.
Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/1), m.in. s. XXXVI, LXXIV–LXXVII.

15

drugiej części Kaliskiego. Kopernicki zamierzał wydać ponadto rękopisy
opublikowane później w Dziełach wszystkich w tomach Sanockie-Krośnieńskie. Niektóre zespoły materiałów uznał za zbyt szczupłe i niekompletne, aby „złożyć tom osobny” i zamierzał wydrukować je w „Zbiorze
Wiadomości do Antropologii Krajowej”, roczniku Akademii, albo w oddzielnym tomie gromadzącym dokumentację Kolbergowską z różnych regionów.
Niektóre, jako cząstkowe tylko lub bardzo szczupłe, chciał włączyć do prac
innych autorów. Część wreszcie uznał za nieprzydatne do jakichkolwiek
publikacji i albo je usunął, albo zostawił w tece jako świadectwo pracy
Kolberga. Np. o zawartości jednej z tek pisał:
Muzykalia, obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już
melodie i pieśni, w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane.
Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy, dające wyobrażenie o tym,
w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu1.

W testamencie Kolberg przekazał swemu przyjacielowi i zarazem wykonawcy ostatniej woli nieograniczone prawo dysponowania pozostawionymi
materiałami etnograficzno-folklorystycznymi. Jeżeli chodzi o rękopisy wykorzystane w Ludzie i Obrazach etnograficznych, „nieograniczone prawo”
oznaczało także możliwość usunięcia ich, czyli praktycznie zniszczenia. Stąd
o niektórych tekach lub zespołach rękopisów Kopernicki pisał np.:
Teka 28 [...] Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisanych w Borowej,
w Pińszczyźnie, nie wiadomo czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zienkiewicza. Te pieśni wszystkie
były już drukowane w XIII tomie „Zbioru Wiadomości” i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem2.

Uwagę „poprzekreślane, więc wydane” zauważamy kilkakrotnie, np.
w notatkach o tekach 16, 17, 20 i 35. Niektóre z tak charakteryzowanych
zespołów Kopernicki usunął bezpowrotnie. Potrzebę zachowania innych
rękopisów, określał też często według tego kryterium, np. o części zawartości teki 7. Kujawy pisał:
1 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich..., k. 24, prawdopodobnie notatka ta dotyczy rękopisów znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea, o czym niżej.
2 Tamże, k. 19.

16

Wszystko wyczerpane w serii III–IV (Kujawy) i XXII (Łęczyckie). Zostały odpadki muzyczne: melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące
się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez
O.K. w innych seriach1.

Dziś wiemy, że Kolberg swe zapisy terenowe przygotowywał do druku
i przepisywał czasem nawet kilkakrotnie, ponieważ służyły mu one do
różnie sprofilowanych publikacji, które wydawał od roku 1842. Przekreślenie w notatkach terenowych skośną kreską całej pieśni lub melodii na ogół wskazuje, że sporządził czystopis tego utworu, selekcjonując materiały do planowanego, lecz nie zawsze ostatecznie oddanego do
druku tomu. Dokładniejsze analizy w trakcie inwentaryzacji rękopisów
potwierdziły, że nie wszystkie skreślone zapisy były opublikowane. Pamiętać musimy, że Kopernicki miał prawo usunąć wybrane materiały, ale
wartość oryginalnych rękopisów Kolberga, zwłaszcza jego bezpośrednich
zapisów ze słuchu, nawet jeżeli były wydane w Ludzie, oceniamy obecnie inaczej niż wykonawca testamentu, a także sam ich autor w ostatnim okresie życia. Pewną część swych rękopisów usunął bowiem już
wcześniej Kolberg, co kilkakrotnie odnotował w wykazie tek z 1886 r.
O zapisach z Poznańskiego pisał np.: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie[…]”, o zapisach
z Krakowskiego: „Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach […]”,
podobne informacje podał przy spisie zawartości teki 7. Kujawy, 17. Lubelskie i 21. Pokucie 2.
Korespondencja Kolberga według testamentu miała być oddana Bibliotece Jagiellońskiej. Składały się nią listy otrzymane od rodziny, przyjaciół,
współpracowników, wydawców i uczonych oraz bruliony listów pisanych
przez niego. Dziś wiemy o dwu jej zespołach. Jeden zawierający przede
wszystkim listy związane z badaniami Kolberga i jego publikacjami to blisko 900 listów i brulionów znajdujących się w Bibliotece Naukowej PAU
i PAN3. W drugim, mniejszym, znajdującym się już przed rokiem 1936
1 Tamże, k. 5.

2 Zob. sporządzony przez Kolberga Wykaz tek rękopiśmiennych z datą 10 stycznia 1886 r.

w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 744–746, oraz opis zawartości odpowiednich
zespołów rękopiśmiennych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III).
3 W zbiorach BN PAU i PAN mają one sygnaturę 2185, t. 1-4. Wymieniony dalej drugi zespół
listów przechowywany przed rokiem 1936 w bibliotece PAU miał sygn. 2030.

17

w zbiorach Biblioteki PAU przechowywane były głównie listy do i od rodziny. Nie udało się ustalić, czy na dwa odrębne zespoły korespondencję podzielił jeszcze Kolberg, czy też zrobił to Kopernicki w trakcie przeglądania
rękopisów pozostawionych przez przyjaciela. Najbardziej prawdopodobne
jest, że dokonał tego dopiero Roman Zawiliński, który w lutym 1914 r. na
uroczystym posiedzeniu Komisji Antropologicznej zobowiązany został do
napisania biografii Kolberga. Z późniejszych informacji wynika, że wypożyczył wtedy dokumenty osobiste Kolberga przechowywane w sali Komisji
Antropologicznej Akademii, w tym potrzebną mu część korespondencji.
Interesowały go prawdopodobnie głównie listy dotyczące kontaktów Kolberga ze światem nauki, więc jeżeli korespondencja nie była podzielona
wcześniej, on właśnie mógł przeprowadzić tę selekcję, zabierając część listów i pozostawiając w zbiorach Komisji inne, w większości poruszające
sprawy ściślej prywatne.
Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914
Teki Kolberga po śmierci Kopernickiego we wrześniu 1891 r. zostały
przekazane Akademii do dyspozycji Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU. Nie były one włączone do zbiorów biblioteki Akademii 1.
W gmachu Akademii przy ul. Sławkowskiej znalazła się wtedy także korespondencja Kolberga oraz jego dokumenty osobiste. Księgozbiór zdążył
przynajmniej w części przekazać Bibliotece Jagiellońskiej jeszcze Kopernicki, podobnie jak niektóre wyselekcjonowane rękopisy2, które uznał za
cenne, ale nieprzydatne do dalszych tomów Ludu.
Po śmierci wykonawcy testamentu prace nad przygotowaniem do druku
spuścizny Kolberga zostały na około dziewięć lat zarzucone. J. Karłowicz
po wydaniu Przemyskiego zadał retoryczne pytanie:
1

Potwierdza to późniejsza dokumentacja: Katalog rękopisów Akademii Umiejętności
w Krakowie wydany przez J. Czubka w 1906 r. nie wymienia tek Kolberga, jego nazwisko
widnieje tam dwukrotnie w związku z innymi materiałami: w informacji o rękopisie pieśni
litewskich zebranych przez J. Juszkiewicza (sygn. 1438), ponieważ Kolberg przygotował do
druku część melodii z tego rkp., oraz jako darczyńcy autografu F. Chopina: Wariacje E-dur na
temat piosenki „Steh’ auf, steh’ auf, o du Schweitzer Bub” (sygn. 1439).
2 Zob. np. spis zawartości teki 24, 30 i 38 w notatkach Kopernickiego przytoczonych
w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III).

18

Kto i kiedy dostarczy nam reszty spuścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już ubezwładniła1.

Na przerwanie prac nad rękopisami Kolberga złożyło się wiele przyczyn.
Jednym z powodów było to, że wśród niedrukowanych rękopisów przeważały pieśni i melodie, a Sekcja Etnologiczna Komisji Antropologicznej AU
otrzymywała tak wiele materiałów pieśniowych, że zdominowałyby one
przeznaczony dla niej dział rocznika „Zbiór Wiadomości do Antropologii
Krajowej” i jego kontynuacji – „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Już znacznie wcześniej zarząd Sekcji starał się
ograniczyć zarówno napływ, jak i druk pieśni, ponieważ zapisywane były
najczęściej bez melodii, a przysyłane bez krytycznego opracowania stawały
się gąszczem nieuporządkowanych materiałów trudnym do wykorzystania
w dalszych pracach naukowych. Ponadto zredagowanie do druku zapisów
Kolberga wymagało specjalistycznych umiejętności, takich jakie miał ich
autor – wykształcony muzyk, a w kręgu Sekcji Etnologicznej brakowało ludzi o takim przygotowaniu. Niewątpliwie zabrakło też osoby tak zdeterminowanej jak Izydor Kopernicki, który przekonany o znaczeniu materiałów
przyjaciela, skłonny był odłożyć własne prace, aby przygotować do druku
kolejny tom Ludu.
Spuścizna Kolberga została na około dziesięć lat zapomniana. Jedynie
w roku 1897 jego materiałami śląskimi zainteresował się Władysław Nehring, historyk literatury i językoznawca, wówczas profesor Uniwersytetu
Wrocławskiego, a także członek krakowskiej Akademii Umiejętności. Kolberga poznał prawdopodobnie jeszcze w roku 1865, gdy autor Ludu starał
się o pomoc materialną na druk swoich prac w Poznańskim Towarzystwie
Przyjaciół Nauk, Nehring był wtedy jeszcze profesorem gimnazjum Św.
Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1897 r. Nehring wypożyczył tekę Kolberga
z rękopisami dotyczącymi Śląska i zdał sprawę z jej zawartości w artykule
zamieszczonym w „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”. Szczególną uwagę poświęcił tekstom bajek śląskich zapisanych
przez Kolberga w roku 1868, podając treść kilku z nich2.
1 Tak J. Karłowicz zakończył recenzję Przemyskiego w „Kwartalniku Historycznym” T. VI:

1892, s. 357.
2 W. Nehring Zweiter Bericht über Aberglauben, Sagen und Märchen in Oberschlesien,
“Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde” 1897, H. IV, No 4, s. 75–87, część
pierwsza artykułu tamże H. III, No 1.

19

Starania o wydanie spuścizny Kolberga zostały wznowione dopiero dzięki inicjatywie Romana Zawilińskiego, sekretarza Komisji Antropologicznej
w latach 1891-1903. Zawiliński 30 października 1900 r. na posiedzeniu Komisji poinformował zebranych, że po śmierci Kolberga pozostało do opublikowania 21 tek materiałów o różnej objętości i postulował:
Chodzi tu o to, aby opracować wszystko i w krótkim czasie wydać; uczynić to
można przy współpracownictwie członków Komisji krajowych, którym po porozumieniu się należy przesłać rękopisy z instrukcją, celem jednolitości w opracowaniu. Ponieważ się znaleźli ochotnicy, należy rzecz bezzwłocznie rozpocząć 1.

Wniosek Zawilińskiego Komisja uchwaliła. Trzy lata później w sprawozdaniu z posiedzenia odbytego dnia 31 marca 1903 r. czytamy:
Sekretarz p. Zawiliński zdał następnie sprawę z dalszych przygotowań do wydania materiałów etnograficznych po Kolbergu i wyjaśnił stronę finansową
tego wydawnictwa. Po ożywionej dyskusji, która rozwinęła się nad sposobem
dalszego wydania tych materiałów przyjęto za zasadę, aby materiały będące
wycinkami z rzadkich czasopism i dzienników drukować, natomiast wyjątki
z dzieł tylko zacytować2.

W latach 1902–1912 podjęto prace nad kilkoma zespołami rękopisów
i starania Zawilińskiego i innych członków Komisji doprowadziły do opu­
blikowania czterech pozycji: uzupełnień do Pokucia3 przygotowanych
przez Stanisława Zdziarskiego w 1904 r., Szląska Górnego4 przez Sewe­ryna
Udzielę w 1906 r., Wołynia5 przez Józefa Tretiaka w 1907 r. i Tarnowa–
1 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. VII. Określenie
„członków krajowych” wskazywało na współpracowników Komisji mieszkających w Galicji.
2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, MAAE T. VII: 1904,
s. VIII. „Zacytować” – tu w znaczeniu: zamieścić jako notę bibliograficzną.
3 O. Kolberg Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr S. Zdziarski, MAAE T. VII: 1904, s. 174–194. Teksty i melodie
tam zamieszczone zostały na podstawie zachowanych rękopisów opracowane na nowo i w ramach Dzieł wszystkich wydane w tomie Ruś Karpacka (DWOK T. 54–55).
4 O. Kolberg Szląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, MAAE T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906.
Rękopisy wykorzystane przez Udzielę zostały opracowane na nowo i wydane razem z innymi
dotyczącymi Śląska w tomie Śląsk (DWOK T. 43).
5 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907; wydanie Tretiaka w Dziełach wszystkich przedrukowano w serii fotooffsetowej jako tom 36.

20

–Rzeszowa1 w 1910 r. również przez Udzielę. Kilka innych opracowań,
w różnym stopniu zaawansowanych, drukiem się nie ukazało, głównie
z powodu braku pieniędzy.
Pewne znaczenie dla prac nad rękopisami Kolberga miała dyskusja
wokół zasad drukowania folkloru tocząca się w latach 1888-1900 w Komisji Antropologiczno-Archeologicznej, do której należała Sekcja Etnologiczna. Językoznawcy postulowali zapisywanie w terenie i wydawanie
tekstów ludowych w pisowni fonetycznej (zwanej wówczas także pisownią
organiczną). Etnografowie byli przeciwni takiej metodzie notowania
i publikowania bajek i pieśni2. W czasie posiedzenia 19 grudnia 1900 r.
R. Zawiliński dramatycznie pytał:
Dialektologia zażądała od etnografii materiału i zaprzągłszy ją do swego pługa,
poganiała nią do ostateczności. Powstało hasło przeciwne dawnemu zwyczajowi: pisać wszystko jak najwierniej, a że do tej wierności nie wystarczał zasób
grafiki języka literackiego, potworzono nowe znaki i znaczki, ciągle nowe i ciągle
inne, a zawsze jeszcze niewystarczające. Nad rozwojem naszej etnografii zaciążyła klątwa, podana w służbę językoznawcom zaledwie dycha. Czyśmy nie zaszli
za daleko?3

Na tym posiedzeniu uchwalono, że teksty ludowe Komisja drukować
będzie w swoich wydawnictwach „wiernie podług opowiadania ludu, ale
środkami graficznymi języka literackiego, z dodaniem do abecadła st.pol.
á, é”4.
Już w marcu w r. 1902 Zawiliński zawiadomił Komisję, że Śląsk Górny
opracowany przez Jana Bystronia jest gotowy5, jednak do wydania tej pozycji nie doszło. Bystroń, członek utworzonej w 1895 r. komisji Akademii
do uporządkowania metod zapisu tekstów ludowych, był zwolennikiem
1 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Zebrał, uporządkował i wydał
S. Udziela, MAAE T. XI: 1910, s. 116–323 i odbitka: Kraków 1910. Materiały z tego regionu, także
te opublikowane przez S. Udzielę, zostały opracowane na nowo i wydane w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48).
2 Sprzeciw wobec stosowania pisowni fonetycznej dla druku folkloru już w r. 1888 wyrażał
Kopernicki, zob. jego Listy do Jana Karłowcza..., list z 15 I 1888 r., s. 65–66.
3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. IX.
4 Tamże.

5 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903,
s. XII.

21

notacji fonetycznej. Na jego wniosek komisja postanowiła w 1898 r. wydać
bajki śląskie Lucjana Malinowskiego w pisowni stosowanej w pracach dialektologicznych. Zapisane one były tą metodą przez autora, językoznawcę,
już w czasie badań terenowych. Teksty bajek śląskich Kolberga, najcenniejszą część przygotowywanej publikacji, poddał Bystroń transkrypcji wbrew
uchwale Komisji z 1900 r. i chciał je w takiej postaci oddać do druku. Jego
rękopis Kolbergowskiej bajki Jak to syn rzeźnicki został królem w notacji fonetycznej zachował się w tece śląskiej1 wraz z notatką sporządzoną
prawdopodobnie przez Jana Łosia, kwestionującą celowość takiego opracowania:
Teksty zebrane przez Kolberga drukujemy tak, jak przez niego zostały zapisane,
z zachowaniem wszystkich właściwości jego ortografii. Pisownia ta nie zawsze
jest konsekwentna; do sprawdzenia jednak, o ile ona odpowiada istotnemu
wymawianiu ludowemu, należałoby tekst zapisany sprawdzić w tych samych
okolicach Szląska, które badał Kolberg. Bez tego każdy językoznawca z równą
łatwością poprawi to, co mu się wyda błędnym, jak by to zrobił redaktor, wydający pracę Kolberga. Lepiej ściśle wydać tekst tak, jak został zapisany, aniżeli
narażać się na niebezpieczeństwo zepsucia go przez poprawki, które choćby
z pozoru najracjonalniejsze, mogłyby nie zgadzać się z faktycznym wymawianiem ludu szląskiego2.

Bajki śląskie Malinowskiego zapisane były przez językoznawcę w pisowni fonetycznej i taką postać otrzymały w druku, natomiast śląskie bajki Kolberga, zapisane jego własną metodą w znacznej mierze oddającą wymowę
narratora, zanotowane były w roku 1868, ponad trzydzieści lat przed próbą
ich transkrypcji. Weryfikacja ich brzmienia u informatora Kolberga była
nie tylko niemożliwa, ale z racji upływu czasu także pozbawiona sensu.
Prawdopodobnie opinia Łosia i głos Zawilińskiego, przeciwnika stosowania
zapisu fonetycznego w publikowaniu materiałów folklorystycznych, zaważyły na tym, że opracowania Bystronia nie oddano do druku.
1 Rękopis J. Bystronia w Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 27, oryginał Kolberga tamże,

k. 25; tekst tej bajki opublikowany jest według zapisu Kolberga w tomie Śląsk (DWOK T. 43),
s. 109–119.
2 Notatka zachowana w tece Śląsk (Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 1) nie ma daty i nie jest
podpisana, pod tekstem inną ręką (prawdopodobnie przez S. Udzielę) dopisane „prof. dr Jan
Łoś”. Tekst ten Udziela przytoczył w całości (bez podania autora) w swoim krótkim wstępie do
Szląska Górnego, zamieszczonym w T. VIII MAAE w r. 1906, s. 140. Tam w końcowym zdaniu
błędnie „fonetycznym” zamiast „faktycznym” jak w oryginale notatki.

22

Kolbergowski Śląsk przygotował do wydania cztery lata później Seweryn Udziela, od roku 1903 redaktor „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W tym roczniku Komisji Antropologicznej
Udziela w roku 1906 oddał do druku 13 bajek, 21 pieśni, garść notatek
słownikowych, noty bibliograficzne różnych publikacji dotyczących regionu, kilka wypisów z prasy z połowy XIX w. oraz szkic stroju „wieśniaka ze
Szląska Górnego” 1. Nie wprowadził pisowni fonetycznej, ale nie odwzorował też w tekstach bajek pisowni Kolberga2, przyjętej przez tego muzyka
o znakomitym słuchu i równie znakomitej umiejętności notowania odcieni
wymowy narratora. Kolberg używał zapisu piętrowego, więc trzeba by było
w drukarni sporządzać odlewy wielu nowych, specjalnych czcionek, co
by znacznie utrudniło składanie i spowodowało wyraźny wzrost kosztów
druku. Monika Gruchmanowa, która przygotowała bajki śląskie do druku
w Dziełach wszystkich, nie zgadzała się z powtórzoną przez Udzielę za Łosiem opinią o niekonsekwencji zapisów Kolberga: „Sądzę, że to informator
miał już rozchwiany system gwarowy, zaś Kolberg po prostu zapisów nie
ujednolicał”3. Analizując notację bajek śląskich Kolberga, M. Gruchmanowa
podsumowała swe rozważania następująco:
Kolberg nie tylko dostrzegał gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna
dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych4.

Jeszcze przed wydaniem Śląska Górnego, na początku roku 1902 był
gotowy do druku tom zatytułowany Galicja Wschodnia5. Na podstawie
rękopisów z teki 19. Ruś Czerwona II i 20. Ruś Czerwona III przygotował go Wojciech Grzegorzewicz, filolog, od r. 1897 nauczyciel gimnazjum
we Lwowie. Grzegorzewicz pisał do Zawilińskiego, że rękopisy przeczytał,
1 Wszystkie zgromadzone przez Kolberga materiały ze Śląska, także nieliczne znajdujące się
w innych tekach i pominięte przez Udzielę, zostały wydane w T. 43 Dzieł wszystkich.
2 Zob. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890,
Kraków 1998, seria „W Służbie Nauki” nr 1, s. 27–34, tam o zapisach bajek śląskich s. 31–33.
3 Tamże, s. 31.
4 Tamże, s. 33.
5 Mówił o tym R. Zawiliński na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 20 marca 1902 r., zob.
Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII.
Nie był to nowy rękopis, ale znajdujące się dziś w tekach 19 i 20 uporządkowane geograficznie
i następnie tematycznie rękopisy Kolberga, a w części ich kopie.

23

miejsca trudniejsze do odczytania przepisał, zawartość tek ułożył według
powiatów, a w obrębie materiałów z jednego powiatu zgodnie z porządkiem, jaki „zaprowadził sam Kolberg w [...] dziele Lud”1. Informował wtedy
o ukończeniu pracy nad tomem pierwszym, wkrótce też miał odesłać drugi. Śladem pracy Grzegorzewicza są liczne kopie sporządzone przez niego
i umieszczone bezpośrednio obok oryginałów Kolberga w tekach 19 i 20,
a także wprowadzony – również przez niego – nowy układ materiałów,
zapewne odmienny od pozostawionego przez Kolberga. Na posiedzeniu
Komisji 20 marca 1902 r., na którym Zawiliński przedstawił stan prac nad
materiałami Kolberga, postanowiono „zwrócić się do Wydziału III z prośbą,
aby wyznaczył stosowną kwotę na wydawnictwo dawniej przerwane”2. Galicja Wschodnia miała być wydana w dwu tomach, na co potrzebne było
„około 6 200 koron”. W protokole dodano zastrzeżenie, że koszt ten ma być
pokryty „z dochodów nadzwyczajnych, o ile zdoła je Komisja uzyskać”3.
Jednak potrzebnej dotacji Komisja nie otrzymała i opracowanie Grzegorzewicza nie zostało wydane. W trakcie przygotowywania do druku w ramach
Dzieł wszystkich monografii Ruś Czerwona (tomy 56-57 DWOK) porównano kopie Grzegorzewicza z oryginałami i stwierdzono, że jego odpisy
tekstów i nut są dokładne. Dlatego wydawcy postanowili wykorzystać je
w kilku przypadkach, gdy były jedynymi śladami dokumentacji Kolberga,
tj. gdy oryginały zaginęły.
W 1904 roku w „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” Stanisław Zdziarski zamieścił część niedrukowanych tekstów
z teki 21/22 jako uzupełnienie do Pokucia, monografii wydanej przez Kolberga w latach 1882–1889. Wybrał do publikacji m.in. niedrukowane przez
Kolberga teksty z rękopisu Bazylego Jurczeńki4. Mimo wcześniejszej uchwały komisji zapisy te Zdziarski dał do druku w transkrypcji fonetycznej.
1 List W. Grzegorzewicza do R. Zawilińskiego z 5 II 1902 r., rkp. w BN PAU i PAN, sygn.
2185, t. 3, k. 338.
2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, Protokół z posiedzenia 20 III 1902 r., MAAE T. VI: 1903, s. XII.
3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, Protokół z posiedzenia 20 XI 1903 r., MAAE T. VII: 1904, s. IX. Tam tytuł tomu przygotowanego przez W. Grzegorzewicza: Ruś Czerwona.
4 O udziale B. Jurczeńki w gromadzeniu materiałów do monografii Pokucia zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK
T. 81), s. XXX–XXXIII. Tam też charakterystyka rękopisów Jurczeńki i innych materiałów
wybranych do druku przez Zdziarskiego.

24

Jurczeńko sporządził swoje rękopisy alfabetem łacińskim jako eksponat na
wystawę etnograficzną w Kołomyi, która odbyła się we wrześniu 1880 r.;
był wtedy młodym nauczycielem w Ispasie. Jego manuskrypt to 62 karty
zawierające 74 pieśni i 189 przyśpiewek, wszystkie z notami lokalizacyjnymi, ale bez melodii. Znaczną część materiału z tego rękopisu Kolberg zamieścił w Pokuciu, uzupełniając tam niekiedy zapis nutowy1, część pominął,
przede wszystkim dlatego że nie pochodziły z „dolnego Pokucia”, które
było przedmiotem monografii. Zapisy z Huculszczyzny (m.in. z Kosmacza)
Kolberg zamierzał wydać w osobnej monografii poświęconej „górnemu
Pokuciu”, czyli Huculszczyźnie i wybór tych właśnie opublikował Zdziarski2. Porównał on dokładnie zawartość rękopisu Jurczeńki z monografią
Kolberga i teksty już drukowane opatrzył w rękopisie odsyłaczami do Pokucia, sygnując te notatki swoim podpisem. W krótkim wstępie zaznaczył,
że rękopis pieśni pochodzi z roku 1880, nie podał jednak nazwiska autora3
i nie poinformował, że sam dokonał transkrypcji oryginalnych zapisów.
Celowość takiego potraktowania ukraińskich tekstów Jurczeńki po dwudziestu czterech latach od daty ich powstania jest tym bardziej wątpliwa, że
już notacja autora zapisu była uproszczona. Zatem autorytet Zdziarskiego,
filologa i folklorysty, mógł sugerować, że rękopisy Jurczeńki sporządzone
były od początku metodą fonetyczną i zamieszczone w takiej postaci w druku oddają wymowę mieszkańców „górnego” Pokucia około roku 1880.
Na początku roku 1905 Zdziarski zakończył również prace nad dwuczęściowym tomem Sąde[c]czyzna i Podhale4 zawierającym materiały
z teki 11. Górale. Zawartość rękopisu pierwszego tomu z tytułem Sąde[c]
1 Kolberg był w 1880 r. kuratorem naukowym wystawy etnograficznej w Kołomyi, znał
Jurczeńkę i jego rękopisy eksponowane na tej wystawie, ponadto w okresie organizacji wystawy przebywał od połowy czerwca do połowy listopada na Pokuciu i odwiedził tam wiele miejscowości. Mógł wtedy usłyszeć i zanotować melodie do tekstów znajdujących się w rękopisie
Jurczeńki.
2 Materiały dotyczące „górnego Pokucia” zawarte były głównie w tece 23, zatytułowanej
Huculi, natomiast w tece 21/22 Pokucie znajdowały się tylko te z huculskich, które na jednej
karcie lub w jednym zespole przemieszane były z pochodzącymi z „dolnego Pokucia” lub z innych regionów Ukrainy.
3 S. Zdziarski mógł nie dotrzeć do wskazówek na temat autorstwa tego rękopisu znajdujących się m.in. w notatkach Kopernickiego i w korespondencji Kolberga, nie podał jednak
informacji, że autorem opracowywanego rękopisu nie był Kolberg, ale inna osoba.
4 Rękopis S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale znajdował się do roku 1936 w Kolbergowskiej tece 11 Górale, został z niej wyjęty prawdopodobnie jeszcze przez S. Udzielę, obecnie
znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie (sygn. archiwum MEK I/369/ RKP).

25

czyzna to pieśni, a w większości tylko ich teksty, do drugiego, pt. Podhale,
Zdziarski znalazł w tece materiały także do kilku innych rozdziałów, choć
i tu przeważają pieśni. W krótkim wstępie zwrócił uwagę na ograniczony
zakres rzeczowy zawartych w tece zapisów, podkreślił bogactwo melodii
z Podhala i na końcu zauważył:
Co się tyczy strony czysto wydawniczej, nie mam nic do dodania, gdyż stosując
się do uchwały Komisji Antropologicznej, przyjąłem układ rzeczy taki, jakim
posługiwał się śp. Kolberg1.

Do druku przeznaczył jednak tylko część materiałów znajdujących się
w tece i odnoszących się do regionów podanych w tytule. Dla swoich potrzeb rękopisy w Kolbergowskiej tece ułożył w trzech działach: materiały
oryginalne (tj. notatki z badań Kolberga), materiały wypisane i – na końcu – dotyczące Spiszu. Karol Hławiczka, kompozytor, pedagog, historyk
muzyki, który w 1936 r. zapoznał się z tekami Kolberga, pisał, że przygotowany przez Zdziarskiego rękopis monografii, przechowywany wówczas
w tece 11, zawiera m.in. 689 pieśni, w tym 363 z melodiami, i dodał:
Tom Sądecczyzna i Podhale jest zbiorem tak cennych materiałów, że można
wyrazić tylko zdziwienie, iż możliwy jest fakt zapomnienia co najmniej przez
30 lat gotowego do druku manuskryptu2.

Opracowany przez historyka literatury Józefa Tretiaka i wydany
w 1907 r. Wołyń3 jest najobszerniejszym spośród tytułów opublikowanych w latach 1890–1914 na podstawie materiałów Kolbergowskich. Wydawca dał mu podtytuł Obrzędy, melodie, pieśni, a z teki wołyńskiej
1 S. Zdziarski Sąde[c]czyzna i Podhale... , k. 1 nlb. Zdziarski do swego opracowania włą-

czył jedną kartę z czystopisami ośmiu melodii tańców wyjętą z manuskryptów Kolberga z teki
11, pozostałe karty w jego rękopisie są kopiami. Materiały ujęte w opracowaniu Zdziarskiego
zostały razem z innymi zapisami z tych regionów opublikowane w tomach Góry i Podgórze
(DWOK T. 44-45) na podstawie oryginałów Kolberga. Z pracy Zdziarskiego wykorzystano tylko oryginalny rękopis wyjęty przez niego z teki 11 (w tomie Góry i Podgórze cz II, DWOK T. 45,
melodie nr 1937, 1955, 1956, 1996, 1997, 2036, 2079 i 2122).
2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV : 1936, nr 47.
3 Edycja Tretiaka została bez zmian i uzupełnień włączona do Dzieł wszystkich Kolberga
jako ostatni tom z serii wydawanych techniką fotooffsetową (DWOK T. 36), niedrukowane tam
materiały wołyńskie z tek Kolberga i przypisy źródłowe do wydania Tretiaka zamieszczone są
w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84).

26

wybrał do druku opisy wesel z trzech miejscowości, 148 pieśni obrzędowych, głównie weselnych, 484 pieśni innych i 25 tekstów prozatorskich.
Jako zasadę przyjął publikowanie tylko materiałów zebranych przez Kolberga w terenie, a pomijanie wszystkich odpisów i wyciągów z druków.
Porównanie obecnej zawartości teki wołyńskiej1 z edycją Tretiaka pozwala stwierdzić, że kryteria jego wyboru nie są czytelne, nie uwzględnił
bowiem wielu zapisów z badań terenowych Kolberga, choć nie są one
wariantami tekstów przez niego opublikowanych. Niemniej udostępnił
do dalszych badań duży, bo liczący ponad 630 utworów zbiór pieśni,
w większości z melodiami, zanotowanych przez Kolberga głównie w ciągu
sierpnia i września 1862 roku, oraz znacznie wcześniejsze zapisy prozy
Jana Prusinowskiego2.
J. Tretiak, podobnie jak inni współcześni mu wydawcy materiałów Kolberga, nie odtworzył w druku pisowni badacza. We wstępie zaznaczył:
Co się tyczy gwarowych właściwości pod względem wymowy pewnych głosek
(w szczególności samogłosek), to i te właściwości widocznie starał się Kolberg
uwzględniać, ale bardzo często, jak to widać z jego brulionów, wahał się między
użyciem takiej lub innej litery. Już z tego tylko powodu ubieganie się o zupełną
ścisłość dialektologiczną przy wydaniu niniejszego zbioru jego pieśni uważałem
za rzecz niewłaściwą, bo niepodobną w danych warunkach do osiągnięcia. […]
Trzeba więc było zrezygnować z tego, aby zbiór niniejszy mógł być materiałem
dialektologicznym, za jaki np. może być uważane Pokucie, owoc ostatnich lat
pracy Kolberga i dlatego sądziłem, że wypada mi w pewnej mierze ujednostajnić
pisownię, albo raczej wymowę3.

Brulionami nazywa Tretiak zapisy prymarne, wykonane ze słuchu
w czasie badań terenowych, a zastosowana w nich notacja nie ukazuje wahania Kolberga co do „użycia takiej lub innej litery”, ale jest udaną próbą
odtworzenia głosek pośrednich przez zapis piętrowy. Taką metodę zapisu
1 Teka ta miała w spisach Kolberga numer 26. Dziś są to dwa zespoły rękopisów opatrzone

w BN PAU i PAN w Krakowie sygnaturami 3206 i 3207.
2 Tretiak nie wiedział, kto zapisał zamieszczone w Wołyniu bajki, podpis autora uznał za
nieczytelny. Na podstawie notatki Kopernickiego i listów Kolberga, do których Tretiak zapewne nie mógł wtedy dotrzeć, wiemy dziś, że teksty te zapisał około roku 1835 Jan Prusinowski
(1818–1882), wówczas student, później adwokat z zawodu, a literat z zamiłowania, mieszkający
w Żytomierzu. Rękopis Prusinowskiego zaginął.
3 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X–XI.

27

stosował Kolberg także później, m.in. w czasie badań terenowych na Kujawach w 1865 r. i w trakcie wywiadów ze Ślązakami w 1868 r.
Po wydaniu Wołynia na trzy lata zamarły prace nad rękopisami Kolberga. Jedynie w r. 1909 odnotowano, że na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 16 grudnia „prof. Rostafiński wyraził życzenie, aby Komisja zajęła
się sporządzeniem i wydaniem indeksu do dzieł Kolberga”1. Propozycji tej
jednak nie podjęto.
W roku 1910 Seweryn Udziela ponownie zajął się spuścizną Kolberga
i opublikował materiały z teki 15 Tarnów–Rzeszów. Tak jak inni ówcześni
edytorzy rękopisów Kolberga do wydania przeznaczył tylko zapisy z tej
teki, choć zapisy pochodzące z opracowywanego przez niego regionu znajdowały się także w innych zespołach. Wybrane materiały w druku ułożył
według porządku stosowanego przez Kolberga w tomach Ludu, nadał również rękopisom nowy układ według kolejności tekstów i melodii przyjętej
w edycji. Recenzent, Mieczysław Treter, pisząc o tej publikacji, podkreślił
zasługi wydawcy:
Na gorące uznanie jednak zasługuje sumienna praca wydawnicza Seweryna
Udzieli, który sam będąc jednym z najwybitniejszych polskich etnologów, skąpy
czas swój poświęca na rzecz tak żmudną, niewdzięczną, zamiast obracać go na
własne prace krytyczne, które przecież o tyle więcej zadowolenia przynoszą2.

Dodać tu trzeba, że członkowie Sekcji Etnologicznej zarabiali na życie
najczęściej jako nauczyciele, zaś Udziela był w tym okresie inspektorem
szkolnym. Dlatego własnym badaniom i opracowywaniu ich wyników nie
mogli poświęcić wiele czasu – na przygotowanie do druku zbiorów Kolberga oddawali skąpe godziny kosztem własnych badań naukowych lub
wypoczynku, a za prace na rzecz Akademii nad edycją Kolbergowskich
rękopisów nie otrzymywali honorariów.
Tarnów-Rzeszów opracowany przez Udzielę był ostatnim zbiorem
materiałów Kolberga opublikowanym przed pierwszą wojną światową. Nie oddano bowiem do druku, poza wcześniej opracowanymi przez
1 Sprawozdania z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1908 i 1909. Protokół z posiedzenia

16 XII 1909 r., MAAE T. XI: 1910, s. XIII. Józef Rostafiński (1850–1928), botanik, był członkiem
czynnym Akademii od 1887 r.
2 Recenzja M. Tretera była zamieszczona w czasopiśmie „Lud. Kwartalnik Etnograficzny”,
R. 16: 1910, s. 410-411.

28

W. Grzegorzewicza Galicją wschodnią i przez S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzną..., także przygotowanych przez Jana Bielę w 1911 r. Materiałów etnograficznych z Podkarpacia1 i nieco późniejszego Podgórza zachodniej
Galicji Władysława Kosińskiego.
Jan Biela2, filolog, pedagog, zajął się rękopisami znajdującymi się wówczas w tece 18. Ruś Czerwona I. Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl. Starannie przepisał notatki Kolberga, opatrując je własnym wstępem datowanym „Lwów, we wrześniu 1911”. Przepisując materiały Kolberga, zgodnie
z instrukcją Komisji opuścił niektóre teksty zaczerpnięte z druków i parę
innych, nie mających not lokalizacyjnych, bądź treścią wykraczających jego
zdaniem poza Kolbergowski Lud. Porównał materiały przejęte ze zbiorów
poprzedników z ich podstawą, m.in. z Pieśniami ludu ruskiego Ż. Paulego
i Ruskim weselem J. Łozińskiego, a we wstępie scharakteryzował odpisy
Kolberga z tych źródeł3. Redagując materiały, zachował pisownię oryginałów, a przepisane teksty uporządkował według planu, jaki w monografiach stosował Kolberg. Z zapisów dotyczących okolic Przemyśla wybrał
do druku pominięte w tomie przygotowywanym w r. 1890 przez Kolberga,
a ukończonym przez Kopernickiego. Tekturową teczkę, do której włożył
swój rękopis, opatrzył tytułem: „18. teka Kolberga przygotowana do druku, J. Biela”. Przygotował więc do wydania rękopisy z określonej teki, nie
materiały do planowanej przez Kolberga monografii regionalnej. Rękopis
ten, wzorowo wręcz kaligrafowany, nie doczekał się druku.
W roku 1912 miał też być gotowy obszerny tom Podgórze zachodniej
Galicji4 przygotowywany przez Władysława Kosińskiego, wówczas emerytowanego nauczyciela gimnazjum. Kosiński, badający wcześniej gwary
1 Taki tytuł opracowania J. Bieli podany był w protokole z posiedzenia Komisji dnia 21 XII

1911 r., zob. MAAE T. XII: 1912, s. XVIII. Niewątpliwie chodziło o zachowany do dziś rękopis
J. Bieli znajdujący się obecnie w tece 18a. Rękopis nie ma tytułu, swój wstęp Biela zatytułował
Materiały etnograficzne zebrał Oskar Kolberg, wydał Jan Biela.
2 W spisie członków przybranych Komisji Antropologicznej przy nazwisku J. Bieli do roku
1910 jest nota „Drohobycz” (np. MAAE T. V: 1901, s. XI), był tam wtedy zapewne nauczycielem – tekturowa teczka, w której umieścił swój rękopis Rusi Czerwonej, ma nadruk „Szkoła
przygotowawcza uzup. w Drohobyczu. Ćwiczenia polskie i rysunkowe”. Później J. Biela był
nauczycielem w liceum we Lwowie.
3 O Kolbergowskich odpisach z pracy Ż. Paulego i tłumaczeniu J. Łozińskiego zob. też
E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. LXVI–LXXIV.
4 Zob. Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Góry i Podgórze
cz. I (DWOK T. 44), s. XXVI.

29

i folklor mieszkańców Beskidów, wybrał do opracowania do druku tekę 12.
Podgórze krakowskie i sporządził kopie większości zapisów terenowych
i innych notatek Kolberga tam przechowywanych. Tytuły i własne notatki
na obwolutach do rękopisów Kolberga wpisywał notacją stenograficzną.
Kopie Kosińskiego, przemieszane z oryginałami Kolberga znajdują się dziś
w tece 12a Podgórze utworzonej specjalnie dla tych materiałów oraz w zespole rękopisów nazwanych później teką 50. Miscellanea. Po porównaniu
kopii z zapisami Kolberga można było stwierdzić, że odpisy Kosińskiego są
dokładne, dlatego użyto ich kilkakrotnie w edycji Dzieł wszystkich, jeżeli
oryginały Kolberga zaginęły1. Jednak opracowanie Kosińskiego nie zostało
ukończone, na co wskazuje dzisiejszy stan jego kopii. Również w protokołach z posiedzeń Komisji Antropologicznej przed wybuchem wojny nie ma
o nim wzmianki.
Prawdopodobnie w tym okresie, tj. przed rokiem 1914, niekiedy sięgano do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, traktując zawarte tam rękopisy
jako materiały przydatne do własnych prac. Korzystał z tej możliwości
Adam Fischer, etnograf zainteresowany kulturą ludową Rusinów. W jego
materiałach wśród jego własnych maszynopisów znajduje się ponad trzydzieści kart pochodzących niewątpliwie z archiwum Kolberga2. Są to trzy
rękopisy wspominanego tu już Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie,
Przysłowia i gadki i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa, oraz rękopis nieznanego autora, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wypasu bydła przez Hucułów.
Pierwotnie znajdowały się one na pewno w zbiorach Kolberga, widać
na nich ślady jego pracy w postaci drobnych dopisków, poprawek i wyjaśnień słownikowych, jednak jako materiały z Huculszczyzny teksty te
nie weszły do czterotomowego Pokucia. Zostały opublikowane dopiero w Dziełach wszystkich w monografii Ruś Karpacka razem z innymi
1 Kosiński kilkakrotnie wyciął z manuskryptu Kolberga fragment z zapisem nutowym lub
rysunek i przykleił go nad swoja kopią tekstu pieśni czy opisu. Pozostałe fragmenty oryginalnego rękopisu Kolberga zaginęły. Zob. np. w tece 12a, sygn. 1185, k. 9–10, 19, 24–27 oraz ryc.
w T. 73/I, na której przedstawiony jest rysunek czepca wycięty z oryginalnej karty, naklejony
na nowej kartce przez Kosińskiego i przez niego podpisany.
2 Rękopisy A. Fischera przechowywane są obecnie w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, wywiezione zostały ze Lwowa razem z dokumentacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Olgę i Józefa Gajków w 1945 r., bezpośrednio po wojnie. Karty pochodzące
ze spuś­cizny Kolberga, a znajdujące się obecnie w zespole „Ze zbiorów śp. A. Fischera” mają
w Archiwum PTL sygn. 99 (dawniej 323).

30

zgromadzonymi przez Kolberga na temat Hucułów i Bojków 1. Fischer
zainteresował się rękopisami Kolberga, przygotowując w 1914 r. rocznicowy artykuł2 o nim zamieszczony w „Ziemi”; m.in. pisał tam, że spuścizna
autora Ludu zawiera materiały na co najmniej trzydzieści następnych
tomów. Wśród regionów, których monografie można opracować na podstawie zachowanych rękopisów, wymienia np. Mazury pruskie, Pomorze
i Spisz. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające ustalić datę
wypożyczenia wymienionych wyżej rękopisów wyjętych przez niego z tek
Kolbergowskich. Można tylko stwierdzić, że mieszkający i pracujący we
Lwowie Adam Fischer, wypożyczył interesujące go manuskrypty, ale nie
zwrócił ich do przechowywanej w Krakowie spuścizny Kolberga.
Wydawcy rękopisów Kolberga w latach 1902–1914 spośród jego tek
wybierali do opracowania tę, która miała zawierać materiały z regionu
nie objętego jeszcze tomami Ludu, kierowali się przy tym nazwą regionu
w tytule. Jednak w archiwum Kolberga wielokrotnie nie tylko w jednej
tece, ale i na jednej karcie zauważamy melodie i teksty pochodzące z różnych regionów. Dotyczy to między innymi czystopisów redagowanych do
publikacji podobnych do Pieśni ludu weselnych z lat 1847–1849 i Pieśni
ludu polskiego z roku 1857, tj. do monograficznych zbiorów pieśni. Wtedy na jednej karcie zapisane są pochodzące z różnych regionów warianty
wątku tekstowego z melodiami i notami o ich lokalizacji. Również w zapisach terenowych na jednej karcie wielokrotnie notował Kolberg utwory
wykonane przez kilku instrumentalistów czy śpiewaków, pochodzących
z różnych miejscowości. Karty takie znajdują się dziś w jednej z tek regionalnych, choć nie wszystkie zapisane na nich utwory pochodzą z tego
właśnie regionu. Ówcześni edytorzy kierowali się tylko tytułem, choć do
wybranego regionu odnoszą się także zapisy zawarte w kilku lub kilkunastu innych tekach. Nie zawsze zdawali sobie z tego sprawę, nie mieli też
wówczas „klucza”, aby dotrzeć do rękopisów znajdujących się poza teką,
która ich zainteresowała. Część takich problemów rozwiązałyby indeksy
geograficzne do wszystkich tek, choć nie byłyby one wystarczające, ponieważ część rękopisów Kolberga nie miała odnotowanej lokalizacji. Jak
1 Zob. m.in. w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), tam s. 172–175 – pytania i od-

powiedzi na temat wypasu na połoninach, tamże cz. II (DWOK T. 55) s. 446–447 – przysłowia,
s. 449–450 – przekleństwa, natomiast liczne pieśni rozproszone są w różnych rozdziałach obu
części tomu Ruś Karpacka.
2 A. Fischer Oskar Kolberg, „Ziemia” R. V: 1914, nr 8, s. 113-115 i nr 9, s. 129-132.

31

pokazały wyniki prac prowadzonych wiele lat później, w czasie redagowania Dzieł wszystkich, dopiero wielostronne analizy rękopisów
i publikacji autora Ludu pozwoliły zadowalająco uściślić pochodzenie
regionalne większości znajdujących się w spuściźnie Kolberga zapisów
pozbawionych not lokalizacyjnych.
Niektórzy z ówczesnych wydawców materiałów Kolberga pomijali też
fakt, że w każdej z wybranych tek są mniej lub bardziej liczne materiały
dotyczące innych regionów i publikowali je także, mimo oznaczonej proweniencji, wskazującej, że powinny być zamieszczone w innej monografii.
Udziela, przygotowując Śląsk Górny, wziął pod uwagę tylko materiały śląskie, natomiast w przygotowanym przez niego Tarnowie-Rzeszowie znalazły
się, nieliczne wprawdzie, pieśni ze Lwowa, z Krakowa czy z Sandomierskiego.
Tretiak, redagując Wołyń, zauważał, że „nie wszędzie wreszcie oznaczoną
była miejscowość lub okolica, gdzie pieśń zapisano”1, ale selekcjonując pieśni
do druku nie kierował się czytelnym kryterium, jakim mogła być ich lokalizacja (tj. nota o miejscu zapisu) lub jej brak. W swej edycji zamieścił pieśni
pozbawione w rękopisie lokalizacji (możliwej jednak często do odtworzenia
np. przez porównanie zapisów terenowych i czystopisów, gdzie była ona odnotowana), ale także pieśni z notami „od Kamieńca Podolskiego”, „od Kijowa”,
„od Nieświeża”, czyli z okolic i miejscowości spoza Wołynia2.
Opracowując do druku wybrane materiały, ówcześni wydawcy spuścizny
Kolberga starali się ułożyć je według planu przyjętego w Ludzie, uwzględniali na ogół noty lokalizacyjne i zwykle także odsyłacze do wariantów wpisane w czystopisach, ale tylko niekiedy informowali o autorze rękopisu, chociaż nie zawsze był nim Kolberg. Wydawali we własnym wyborze rękopisy
znajdujące się w danym zespole archiwalnym, a nie zapisy do planowanej
przez Kolberga monografii, ponieważ nie orientowali się w charakterze jego
spuścizny. Chodzi tu m.in. o nawarstwienie się w niej wersji pochodzących
z różnych etapów dokumentowania i redagowania wyników badań terenowych przechowywanych w różnych tekach, a przygotowywanych do różnych
1 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X.

2 W opracowaniach obu autorów, tj. w Wołyniu Tretiaka i Tarnowie-Rzeszowie Udzieli niektóre pieśni pochodzące z innych regionów bywają wariantami tekstów zanotowanych
w regionie tytułowym, czasem w czystopisach zapisane są one przez Kolberga na tej samej
karcie, na której znajduje się wariant właściwy dla opracowywanego regionu. Nie dotyczy to
jednak większości pieśni z notami lokalizacyjnymi spoza regionu tytułowego opublikowanych
przez Tretiaka i Udzielę.

32

planowanych i nie zawsze wydanych publikacji oraz o wspomniane już częste notowanie przez Kolberga na jednej karcie folkloru z różnych regionów.
Po śmierci Kopernickiego, znającego plany i warsztat edytorski Kolberga, zabrakło osoby, która chciałaby zapoznać się z całością pozostawionych przez
niego materiałów oraz z ich zróżnicowanym profilem źródłowym i mogła
dzięki temu koordynować prace wydawnicze.
Jak już tu wspominano, wydawcy z lat 1902–1912 „porządkowali” zawartość wybranych tek. Zmieniali wtedy układ rękopisów nadany przez Kolberga, zacierając stan pierwotny, a nie dysponujemy dziś żadnym dokumentem
pozwalającym odtworzyć dokładniej zawartość tek z okresu poprzedzającego
ich działania. Dotyczy to zarówno liczby kart, jak i ich kolejności w zbiorze.
To ostatnie mogło mieć jednak znaczenie dla interpretacji zapisanych tekstów, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić1. Niektórzy edytorzy notowali
swe uwagi bezpośrednio na kartach z zapisami Kolberga lub jego współpracowników, nie zawsze sygnując swoje dopiski. Dotyczą one najczęściej klasyfikacji pieśni lub innych tekstów, zauważyć też można wskazówki wydawcy
tekstów dla współpracownika opracowującego melodie. Niekiedy posuwali
się do działań jeszcze bardziej radykalnych, wyjmując oryginalny rękopis
z teki lub wycinając jego fragment i włączając go do swojego manuskryptu.
Stwierdzić też trzeba, że w każdej tece, której zawartość była wówczas opracowywana, brakuje obecnie kilku lub kilkunastu pojedynczych kart, a czasem
nawet większych zespołów. O ich zniknięciu świadczy istnienie kopii sporządzonych w trakcie przygotowywania materiałów Kolberga do druku, a także
zamieszczenie w wydanym drukiem opracowaniu tekstów i melodii, których
dziś nie znajdujemy2 w spuściźnie Kolberga. Zaginął np. „Rękopism oprawny
Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe […]”3. O bajkach tych wspomniano już
charakteryzując Wołyń przygotowany do druku przez Tretiaka.
Czasem rękopisy Kolberga nieznaną dziś drogą dostawały się do
popularnych w XIX w. kolekcji autografów. Np. w takich zbiorach

1 Zob. informacje o układzie zawartości dawnej teki 34, s. 90–91.

2 Informacje o takich faktach są zamieszczane w monografiach i innych tomach wydawa-

nych na podstawie rękopisów (T. 39–63 DWOK) i w przypisach źródłowych w tomach suplementowych (T. 70–84 DWOK).
3 Notatka I. Kopernickiego dotycząca dawnej teki 26 Wołyń, obecnie w zbiorach Muzeum
Etnograficznego w Krakowie, zob. przypis 3 na s. 11.

33

przechowywanych dziś w Bibliotece Jagiellońskiej znalazły się dwie karty
z pieśniami z Wołynia oraz karta z pieśniami z Wielkopolski1.
Po roku 1910 nie ukazały się drukiem nowe opracowania rękopisów
Kolberga. Problem edycji jego zbiorów na forum Akademii wrócił dopiero
na początku roku 1914, gdy Komisja Antropologiczna postanowiła uczcić
stulecie urodzin etnografa. Na zorganizowanym 24 lutego uroczystym posiedzeniu komisji R. Zawiliński przedstawił fragment przygotowywanej przez
siebie biografii Kolberga. W sprawozdaniu z posiedzenia czytamy:
Po odczycie rozwinęła się ożywiona dyskusja, podczas której obecni członkowie
Komisji przypominali z własnego życia stosunki z Kolbergiem, który był też członkiem Komisji Antropologicznej. Sekretarz generalny Akademii postawił wniosek,
aby uprosić p. Romana Zawilińskiego, by opracował całą monografię O. Kolberga,
którą Akademia Umiejętności wyda własnym nakładem. Wniosek uchwalono.
Prof. Ciechanowski wniósł, by wydać muzykę O. Kolberga, a do opracowania
i przygotowania tego wydawnictwa uproszono prof. Z. Jachimeckiego2.

Zawiliński wypożyczył wtedy ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga
potrzebne mu dokumenty i listy, o czym już wyżej wspomniano, jednak
do wydania biografii jego autorstwa3, ani „muzyki O. Kolberga”, czyli kompozycji, ani nowych monografii regionalnych nie doszło. Wybuch wojny
w sierpniu 1914 roku praktycznie przerwał działalność Komisji Antropologicznej na ponad cztery lata.
1 Zbiór autografów Ciechanowskiej, sygn. Biblioteki Jagiellońskiej 7891, k. 107 i 108, oraz

zbiór autografów Dynowskiej, tamże, sygn. 7892, k. 41.
2 Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej jakie odbyły się w latach 1914–
–1919, Protokół z posiedzenia 24 II 1914 roku, MAAE T. XIV: 1919, s. VIII. Sekretarzem generalnym Akademii był wówczas Bolesław Ulanowski, prawnik i historyk prawa. Wymieniony w sprawozdaniu Stanisław Ciechanowski był lekarzem anatomopatologiem, a Zdzisław
Jachimecki, któremu powierzono wydanie twórczości muzycznej Kolberga – kompozytorem
i historykiem muzyki.
3 R. Zawiliński opublikował kilka rocznicowych artykułów w prasie krakowskiej i warszawskiej: Skarby Oskara Kolberga (W setną rocznicę jego urodzin), „Świat” 1914, nr 10; Pamięci
Kolberga w setną rocznicę jego urodzin (1814–1914), „Czas” 1914, nr 54; Kolberg a Jenike, „Tygodnik Ilustrowany” 1914, nr 9; Kolberg a Bliziński, „Nowa Reforma” 1914, nr 50. W dwu ostatnich artykułach opierał się na listach pisanych do Kolberga i brulionach jego odpowiedzi znajdujących się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, wydanych w Korespondencji… (DWOK T. 64–66).
Ponadto w „Nowej Reformie” Zawiliński opublikował w r. 1926 (nr 272 i 273) artykuł pt. Kolberg
a Chopin, oparty na korespondencji Kolberga z M. A. Szulcem i M. Karasowskim znajdującej się
obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, a wydanej także w Korespondencji… (DWOK T. 64–66).

34

Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939
W okresie międzywojennym nie podjęto opracowania żadnej spośród
planowanych przez Kolberga monografii, nie wydano tomów przygotowanych przed wybuchem wojny przez Zdziarskiego, Bielę i Grzegorzewicza, nie próbowano też dokończyć pracy Kosińskiego. Przez kilkanaście
lat o tym, że teki z rękopisami Kolberga znajdują się w siedzibie Akademii
Umiejętności wiedzieli prawdopodobnie tylko Seweryn Udziela, wówczas
zastępca przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, a później Tadeusz
Seweryn, od r. 1929 zastępca jej sekretarza, a w latach 1935–1952 sekretarz.
On właśnie starał się zainteresować władze Akademii opublikowaniem materiałów Kolberga. W maju 1931 r. Stanisław Kutrzeba, wówczas sekretarz
generalny PAU pisał do Udzieli: „Dr Seweryn dał mi wykaz rkp. Kolb[ergowskich…]. Podaje, że do druku nadaje się 128 arkuszy, w tym wymienia
tekę Górale tatrzańscy i beskidowi”1. Działania Seweryna nie odnosiły
jednak wtedy skutku.
Treść testamentu Kolberga i fakt zdeponowania tek z jego rękopisami w Akademii były całkowicie nieznane innym członkom Komisji Etnograficznej i zaskoczeniem dla nich stało się odnalezienie tych rękopisów
właśnie w jej pomieszczeniach. Odkrycia tego dokonano, gdy w 1933 r.
zwrócone zostały materiały Kolberga wypożyczone przed pierwszą wojną
światową przez R. Zawilińskiego, a równocześnie S. Udziela na posiedzeniu komisji podniósł sprawę druku niewydanych dotąd rękopisów autora
Ludu. Tym dwu wydarzeniom związanym ze sobą trzeba tu poświęcić nieco więcej miejsca.
Na początku roku 1933 dwaj badacze kultury ludowej Podhala, Juliusz
Zborowski i Adolf Chybiński, poszukiwali zapisów Kolberga z tego regionu
i zwrócili się w tej sprawie do Udzieli. Kierowali się informacjami zaczerpniętymi z artykułów Łopacińskiego i Fischera2, w których wymienione są
m.in. teki o tytułach Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Z nieznanych powodów Udziela nie udostępnił wtedy teki 11 Górale, natomiast
1 Przytoczono za: Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga (DWOK T. 44), s. XXVI.
Teka 11 w spisach Kolberga miała osobne tytuły dla dwu odrębnych części: Górale tatrzańscy
i nowotarscy oraz Spisz. Na zachowanej do dziś okładce teki widnieje tytuł: Górale. Nowy
Targ, Nowy Sącz, Jasło. Spisz.
2 H. Łopaciński Oskar Kolberg, w: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, T. 1 Warszawa 1901, s. 480; A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130.

35

wypożyczył Chybińskiemu tekę 12 Podgórze krakowskie, co doprowadziło
do nieporozumień. Zborowski, mylnie poinformowany przez Udzielę, że
tek o wymienionych przez niego tytułach w spuściźnie Kolberga nie ma,
zamieścił w roczniku „Wierchy” list pt. Rzekome teki Oskara Kolberga
o Podhalu i Spiszu.1 Zawartą w tytule tezę odwołał cztery lata później oraz
ponownie w „Ludzie” w roku 1946.
Prawdopodobnie zainteresowanie Chybińskiego i Zborowskiego przypomniało Udzieli o istnieniu niedrukowanych rękopisów, ponieważ 12 maja
1933 r. na posiedzeniu Komisji Etnograficznej poruszył on „sprawę dalszego
druku prac O. Kolberga”2. Z protokołu z następnego posiedzenia, odbytego
dnia 19 marca 1934 roku wynika, że rękopisy Kolberga, o których wydaniu
Udziela mówił poprzednio, to właśnie teka 12 Podgórze, którą tymczasem
udostępnił już Chybińskiemu. Reakcja członków Komisji była jednoznaczna, w protokole zanotowano:
Komisja uchwaliła prosić p. Udzielę, by zwrócił się do prof. Chybińskiego z zapytaniem, czy wspomniane rękopisy bezwarunkowo do druku przygotuje i w razie odpowiedzi przeczącej, by rękopisy od niego wycofał, zwracając je Komisji3.

Brak dziś informacji, czy Chybiński zamierzał opracować do druku4
część zapisów Kolberga, czy też zainteresowany muzyką góralską chciał
1 J. Zborowski Legendy i błędy w dawniejszych i nowszych wydawnictwach o góralszczyźnie, „Wierchy” T. XI: 1933, s. 249, list Zborowskiego do redakcji „Wierchów” ma datę „maj
1933”. Odwołanie zamieszczone było w „Wierchach” T. XV: 1937, s. 253, oraz w „Ludzie” T.
XXXVI za lata 1939-1945, s. 402-403.
2 Protokół 15. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 12 V 1933 r., Archiwum PAU,
sygn. PAU I – 29, k. 20.
3 Protokół 16. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 19 III 1934 r., Archiwum PAU,
sygn. PAU I – 29, k. 23.
4 Wprawdzie W. Bieńkowski, pisząc o działalności Komisji Etnograficznej w latach 19331937, dodaje m.in.: „Prócz tego część tek Kolberga (Sandeckie, Od Wisły po Górali beskidowych) przygotował do druku Adolf Chybiński, a Mazury pruskie – Karol Hławiczka”
(zob. W. Bieńkowski Etnografia, w: Polska Akademia Umiejętności 1872-1954, Wrocław
1974, s. 145), nie podał jednak źródeł, które potwierdzałyby istnienie opracowania Chybińskiego, jego tytuł albo obecne miejsce przechowywania. Tak samo Bieńkowski informował
później w r. 1996, m.in. w artykule: Działalność Tadeusza Seweryna w Polskiej Akademii
Umiejętności w latach 1924-1952 („XIII Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1996,
s. 37). Bieńkowski powoływał się w swych artykułach na protokóły z 15 i 16 posiedzenia
Komisji Etnograficznej PAU (sygn. PAU I – 29, k. 20 i 23), w których jest tylko przytoczona
wyżej informacja o wypożyczeniu Chybińskiemu w roku 1933 teki 12 Podgórze. Chybiński

36

jedynie zapoznać się z jej stosunkowo wczesnymi zapisami wykonanymi przez Kolberga. Data zwrotu wypożyczonych przez niego rękopisów
z teki 12. Podgórze nie jest znana, wiadomo tylko, że znalazły się ponownie
w zbiorach Komisji przed rokiem 19391.
Zainteresowanie się w tym czasie rękopisami Kolberga przez Komisję
Etnograficzną PAU było spowodowane także zwrotem jego dokumentów
osobistych przez spadkobierców R. Zawilińskiego. Jak już tu wspomniano,
został on w roku 1914 zobowiązany do napisania biografii autora Ludu
i wypożyczył jego papiery osobiste i korespondencję. W aktach Komisji
szukano rewersu Zawilińskiego potwierdzającego przynależność tych dokumentów do zbiorów PAU, ale pisma takiego nie odnaleziono, odkryto natomiast istnienie rękopisów Kolberga, przekazanych Akademii testamentem
etnografa. W protokole Komisji Etnograficznej PAU odnotowano 19 marca
1934 r.:
Prof. Semkowicz 2 w r. 1933 zawiadomił sekr[etarza] 3, że w posiadaniu rodziny śp. R. Zawilińskiego znajduje się teka z dokumentami osobistymi po
O. Kolbergu. Zachodziła wątpliwość, czyją ta teka jest własnością. Sekretarz poszukiwał odpowiednich śladów co do ewentualnego wypożyczenia itp.
w dawnych protokółach. Przy tej sposobności stwierdził, o czym ani jemu, ani
jego poprzednikowi, prof. Bystroniowi4 nie było wiadome, że w posiadaniu
Komisji znajduje się szafa nr [tu w oryginale brak liczby] w pokoju 22. W szafie
tej obok klisz itp. przedmiotów znajdują się teki po O. Kolbergu. Inwentarza
brak. Śladów wypożyczenia teki z dokumentami osobistymi śp. R. Zawilińskiemu nie odnaleziono. Wobec tego poprzestano na zeznaniu piśmiennym dyr.
interesował się muzyką góralską, ale nie ma w jego dorobku śladów opracowania do druku
rękopisów Kolberga. Podobnie Hławiczka nie przygotował do druku ani Mazur pruskich, ani
innych materiałów Kolberga. W latach 1936-1937 Mazury pruskie, rękopis tomu pozostawionego przez Kolberga w postaci praktycznie gotowej do wydania, Hławiczka przepisał, ale nie
wiadomo, czy zamierzał to opracowanie wydać. Gajek w roku 1957 korespondował z nim na
temat druku tej kopii, zanim dowiedział się o odnalezieniu oryginału Kolberga w stopniowo
porządkowanych po wojnie zbiorach krakowskiej Biblioteki PAU.
1 W inwentarzu z 1934 r. (o którym nieco dalej) obok nazwy teki 12 notatka: „Teki 12 brak”,
ale obok inną ręką dopisano „jest”, notatki te nie są datowane.
2Władysław Semkowicz, prawnik, historyk i geograf, członek Polskiej Akademii Umiejętności, był od 1926 r. członkiem Komisji Etnograficznej PAU, a w latach 1935–1937 jej przewodniczącym.
3 Sekretarzem Komisji w tym czasie (do 1 IX 1935 r.) był Kazimierz Moszyński.
4 Jan Stanisław Bystroń był sekretarzem Komisji Etnograficznej PAU w latach 1926–1932.

37

S. Udzieli, któremu również i spadkobiercy śp. Zawilińskiego zaufali (odpis
zeznania w załączeniu)1.

Komisja Etnograficzna uchwaliła na posiedzeniu 19 marca 1934 r., że odzyskane papiery osobiste etnografa należy przekazać do Biblioteki PAU.
Wśród zwróconych wtedy przez rodzinę R. Zawilińskiego materiałów,
poza dokumentami (m.in. świadectwa pracy i paszporty) była także znaczna
część korespondencji Kolberga – blisko 900 listów skierowanych do niego
i bruliony jego listów, a prawdopodobnie także inne rękopisy złożone później w tece Miscellanea2. Korespondencja podzielona była wcześniej – jak
już wspomniano – na dwie części, prawdopodobnie właśnie przez Zawilińskiego. Rękopisy Kolberga oraz dokumenty oddane przez rodzinę Zawilińskiego w 1934 r. zostały wpisane do inwentarza biblioteki PAU z notą:
„Zapis Oskara Kolberga”.
Zbiór listów przekazany w 1934 r. bibliotece PAU został znacznie wzbogacony trzydzieści lat później. W sierpniu 1963 r. dołączono do niego sto
listów, brulionów i ich fragmentów. Znajdowały się one w tece 35 Miscellanea, gdzie sześćdziesiąt z nich miało obwolutę z notatką: „Listy wyłączone
z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”, czterdzieści następnych włożono do teki 35 w latach 1959–1961 w czasie prac nad rękopisami Kolberga w Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Redakcja Dzieł
Wszystkich Kolberga, działająca w Poznaniu, listy te na prośbę Zbigniewa
Jabłońskiego, dyrektora Biblioteki PAN w Krakowie, przekazała tej bibliotece w sierpniu 1963 r. przed ostatecznym skatalogowaniem i oprawieniem
korespondencji znajdującej się już w jej zbiorach3.
W marcu 1934 r., po nieoczekiwanym odnalezieniu tek Kolberga, na
posiedzeniu Komisji Etnograficznej postanowiono sporządzić inwentarz
rękopisów znajdujących się w archiwum komisji i wystąpić do zarządu
1 Protokół 18. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 23 stycznia 1936 r., w Archiwum
PAU, sygn. PAU I-29, k. 26. W aktach Komisji znajduje się wspomniane w protokóle oświadczenie S. Udzieli z 12 lipca 1933 r. potwierdzające, że rękopisy znajdujące się u rodziny Zawilińskiego są częścią spuścizny Kolberga należącej do Akademii oraz że kilkakrotnie upominał się
on u Zawilińskiego o ich zwrot.
2 Korespondencja podzielona na cztery woluminy otrzymała w Bibliotece PAU sygnaturę
2185, t. 1-4, dokumenty osobiste Kolberga miały pierwotnie sygnaturę 2184 (obecnie 2183),
a pozostałym rękopisom nadano tytuł Miscellanea i sygnaturę 2183 (obecnie 2184).
3 Przekazane wówczas rękopisy zostały włączone do zespołu o sygn. BN PAU i PAN 2185,
t. 1-4.

38

Akademii o specjalny zasiłek na ten cel. W aktach Komisji istnieje niedatowany, wykonany prawdopodobnie wtedy wykaz1 rękopisów znajdujących
się w jej posiadaniu, w którym na pierwszym miejscu wpisano 41 tek z manuskryptami Kolberga2. Powstały wtedy inwentarz nie był jednak spisywany po dokładnym zapoznaniu się z zawartością tek odkrytych w jednej
z akademickich szaf. Jest on praktycznie powtórzeniem wykazu3 sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r., znajdującego się wówczas (a także
obecnie) wśród papierów osobistych, a drobne różnice miedzy inwentarzem
a spisem Kolberga wynikają z nielicznych prób dostosowania tekstu z roku
1886 do stanu o pół wieku późniejszego.
Zbiegiem okoliczności w roku 1936 dwie wspomniane już tu osoby –
Maria Turczynowiczowa i Karol Hławiczka – niezależnie od siebie poszukiwały Kolbergianów. Turczynowiczowa interesowała się przede wszystkim
korespondencją Kolberga, którą miała zamiar opracować do druku, i starała się dotrzeć także do innych dokumentów, aby zebrać materiały do planowanej biografii. Poszukiwała ich w Modlnicy u Konopków i w Krakowie,
w Komisji Etnograficznej PAU. W maju 1936 r. skontaktowała się z Sewerynem, sekretarzem Komisji, i otrzymała od niego spis, który – jak stwierdza – wykonany był w 1886 r. przez Kolberga, „a prof. Seweryn uzupełnił
go swymi uwagami”4. Spis ten znamy z jej artykułu drukowanego w roku
1948, nie jest to jednak wierny odpis wykazu tek Kolberga z 10 stycznia
1886 r. ani żadnego z kilku sporządzonych później, ale wyciąg z inwentarza
Komisji Etnograficznej z dodatkowymi uwagami Seweryna.
1 Inwentarz ten jest obecnie w aktach Komisji Etnograficznej PAU, sygn. PAU I – 29f,

rękopisów Kolberga dotyczą k. 1–5 (rękopis) i k. 7-8 (maszynopis, nieco późniejszy, być może
już powojenny). Znajdował się on w dokumentach Akademii Umiejętności złożonych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako depozyt, a zwróconych Akademii dopiero w roku
1986, zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli
w Krakowie, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznice
Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 486.
2 W inwentarzu wymieniono teki o numerach 1 do 25, 27 do 31 oraz 33 do 43. Odnotowano
tam wypożyczenie teki 3 Mazury do biblioteki PAU oraz istnienie nowych tek 41-43, pominięto
tekę 32, którą zlikwidował Kopernicki, nie wpisano także teki 26 z materiałami z Wołynia – nie
wiadomo, gdzie się ona wówczas znajdowała.
3 Oryginał tego spisu tek (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76) opublikowany jest
w aneksach do korespondencji Kolberga, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 743–
–749. Próby przystosowania tekstu Kolbergowskiego wykazu do sytuacji o wiele lat późniejszej
są w inwentarzu nieliczne i niekonsekwentne.
4 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 12–13.

39

Poszukując korespondencji Kolberga, Turczynowiczowa zwróciła się
także do rodziny Konopków. We wstępie do części I Korespondencji… Kolberga, wydanej w 1965 r., o jego materiałach znajdujących się przed rokiem
1939 w posiadaniu Konopków pisała:
Z informacji córki ostatniego właściciela Modlnicy, Marii, dowiedziałam się,
że ojciec jej, Adam Konopka, w latach trzydziestych materiały Kolbergowskie
uporządkował i zinwentaryzował. Oprócz Kolbergianów modlnickich w rękach
Konopków znajdowała się jeszcze jedna ich grupa. Józef Konopka z Warszawy,
wnuk i imiennik autora Pieśni ludu krakowskiego, posiadał listy, nuty, notatki
Kolberga, wypełniające, jak doniósł w swym liście z 25 III 1937 r., dużą skrzynię1.

Autorka przytoczonych słów nie zdążyła przed wojną zapoznać się z tą
częścią spuścizny Kolberga, którą mieli Konopkowie w Modlnicy i w Warszawie. Jak już wspomniano, dotarła tylko do korespondencji Kolberga
przechowywanej w bibliotece PAU, na którą składały się 624 listy, dotyczące przede wszystkim spraw rodzinnych. Kto i kiedy przekazał je do
zbiorów biblioteki, nie udało się ustalić, można jedynie przypuszczać, że
zostały one przyjęte do Biblioteki PAU nieco wcześniej niż zespół listów
zwróconych przez spadkobierców Zawilińskiego2. W 1936 r. ten mniejszy
objętościowo zbiór listów wypożyczono do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie w latach 1936–1939 Turczynowiczowa mogła wykonywać ich kopie3. Wspomnianego już tu obszerniejszego zespołu
listów, dotyczących głównie badań i prac edytorskich Kolberga, wtedy M.
Turczynowiczowej nie udostępniono. Być może nie był on jeszcze włączony
do katalogu biblioteki.
Drugą znaną nam osobą poszukującą Kolbergianów w tym okresie był
Karol Hławiczka, który kompletował Lud potrzebny mu do pracy nad
1 M. Turczynowiczowa Przedmowa, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. VII.

2 Miały sygnaturę 2030, czyli nieco wcześniejszą od listów przekazanych w roku 1934 mających sygn. 2185.
3 M. Turczynowiczowa mieszkała wówczas w Poznaniu i na jej prośbę ten zespół listów
(sygn. Bibl. PAU 2030) został wówczas przesłany do Poznania do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tam sporządziła ona przed rokiem 1939 kopie wszystkich listów
i innych dokumentów znajdujących się w zespole wypożyczonym z biblioteki PAU; kopie te
znajdują się obecnie w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. M. Turczynowiczową z rodziną wysiedlili Niemcy z Poznania późną jesienią 1939 r., przedtem kopie Kolbergowskiej
korespondencji oraz oryginały wspomnień Konopczanek i córek Antoniego Kolberga pozostawiła u dozorcy domu, w którym mieszkała. Otrzymała je nienaruszone po powrocie w 1945 r.

40

polską muzyką ludową. Mając część pierwszą Kaliskiego, starał się kupić w antykwariatach część drugą tej monografii z nadzieją, że będą tam
melodie tańców, które go szczególnie interesowały. Dopiero z przedmowy Kopernickiego zamieszczonej w Przemyskiem dowiedział się, że część
druga Kaliskiego pozostała w rękopisie. Rękopisów Kolberga szukał m.in.
w Bibliotece Akademii Umiejętności, w Muzeum Etnograficznym i w Komisji Językowej Akademii. O odnalezieniu ich Hławiczka pisał w 1936 r.:
[…] dotarłem w końcu do osoby kompetentnej, zasłużonego etnografa, dr. Tadeusza Seweryna, który potrafił mi udzielić wyczerpujących informacji co do
spuścizny Kolbergowskiej. Przejrzałem więc niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu i same teczki znajdujące się w salach
Komisji Etnograficznej A.U. Dłuższe studium tych teczek podczas następnego
pobytu w Krakowie pozwoliło mi zdać sobie sprawę z olbrzymiej ilości materiałów etnograficznych, częściowo przygotowanych do druku, częściowo wymagających jeszcze uporządkowania, a dotychczas nie wydanych1.

W dalszym ciągu przytaczanego wyżej obszernego artykułu o Kolbergowskich rękopisach Hławiczka pisał m.in.:
[…] olbrzymia ilość materiałów pośmiertnych Kolberga (zaznaczmy to zaraz
z góry – niezwykle cennych) od czasu śmierci Kolberga w roku 1890 czeka na
wydawcę. Pewna część tych materiałów została co prawda opublikowana, nie
są to jednak materiały najwartościowsze. […] Ponieważ materiały pozostawione
przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano,
chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. Zaznaczam przy tym, że jako muzyk interesowałem się przede wszystkim
tym działem, który Kolbergowi szczególnie był bliski i z tego punktu widzenia
głównie będę przedstawiał spuściznę Kolberga2.

Hławiczka scharakteryzował w tym artykule zawartość teki 3. Mazury
pruskie, opisał tekę 8, zawierającą rękopisy do drugiej części Kaliskiego,
oraz teki 11. Górale i 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, Łużyce, a krótko omówił także materiały do Rusi Czerwonej z tek 18., 18a., 19. i 20.
1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, tu i w cytacie następnym wyróżnienia fragmentów tekstu pochodzą od autora przytaczanego artykułu.
2 Tamże, s. 3.

41

Zafascynowany zawartością zapomnianych rękopisów Kolberga zwrócił
szczególną uwagę na znaczenie zapisów folkloru z Mazur, podlegających
stałemu naciskowi germanizacyjnemu i konsekwentnie badanych przez
uczonych niemieckich. Sporządził też wtedy odpis gotowej już do druku monografii tego regionu opracowanej przez Kolberga w roku 1889
i znajdującej się w tece nr 3. Sporo uwagi poświęcił materiałom z Podhala i odnotował wspomniany już rękopis tomu Sąde[c]czyzna i Podhale,
przygotowany do druku w 1905 r. przez S. Zdziarskiego, a znajdujący się
wtedy w tece 11.
Następnie Hławiczka przytoczył też stwierdzenia A. Fischera z roku
1914, że Kolberg „[…] pozostawił w rękopisie w swych słynnych tekach
na drugie trzydzieści tomów materiału”1. Dlatego ze zdziwieniem cytuje
nieuzasadnione opinie późniejsze (opatrując niektóre sformułowania wykrzyknikami):
[…] urobiło się przekonanie, że wszystko, co Kolberg zebrał, zostało bądź to
przez niego, bądź to przez jego następców wydane. Dr Zdz. Jachimecki2 pisze
w wydawnictwie zbiorowym Polska, jej dzieje i kultura na s. 670: „Po śmierci Kolberga w r. 1890 doprowadzili jego dzieło do końca (!), wydając zebrane
przez twórcę Ludu materiały, dr I. Kopernicki i S. Udziela”. Podobnie pisze dr
St. Łobaczewska3 w artykule Muzykologia polska w wydawnictwie Muzyka
polska, Warszawa 1927: „Pośmiertne materiały po Kolbergu zostały wydane
przez Polską Akademię Um. w Krakowie oraz uzupełnione melodiami z ziem
poznańskich przez Kantora (?!) i Szembekównę”4.

W swym artykule Hławiczka pominął ciąg dalszy wypowiedzi S. Łobaczewskiej:
Poza tym posiadamy jeszcze zbiory tekstów i melodyj ludowych w tekach rękopiśmiennych Muzeum Etnograficznego w Krakowie; niestety ta praca zbieracka
została przerwana z wybuchem wojny […]5.
1 Zob. A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130.

2 Z. Jachimecki Muzyka polska, w: Polska, jej dzieje i kultura, Warszawa 1932, s. 670.

3 S. Łobaczewska Muzykologia polska, w: Muzyka polska, Warszawa 1927, monografia

zbiorowa pod red. M. Glińskiego wydana jako zeszyty 7-9 miesięcznika „Muzyka” R. 4: 1927,
s. 150.
4 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, przypis.
5 S. Łobaczewska Muzykologia polska…, s. 150.

42

Hławiczka pisał o dorobku Kolberga z wielkim szacunkiem, stwierdzał,
że potrzeba wydania go w całości nie ulega żadnym wątpliwościom, ale
nie ukrywał, że jego notacje melodii i tekstów nie spełniają wszystkich wymogów dokumentacji źródłowej obowiązujących w XX w. Mocno jednak
podkreślał, że znaczenie tej dokumentacji jest bezsporne i potrzeba wydania
jej w całości nie ulega żadnym wątpliwościom:
Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną,
ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa
była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia1.

Z przytoczonych wyżej wypowiedzi wynika, że w okresie dwudziestolecia
międzywojennego niewydane drukiem rękopisy Kolberga były właściwie
zapomniane, być może dlatego, że w kilku publikacjach bezzasadnie uznano je za opublikowane w całości lub godne wydania tylko w niewielkiej
części. Nawet władze Akademii nie zawsze były informowane o rzeczywistej wartości spuścizny rękopiśmiennej Kolberga. Kutrzeba, odpowiadając
prawdopodobnie na nalegania Seweryna, pisał do niego w maju 1937 r.:
Był u mnie p. insp. Udziela, który mnie jednak poinformował, że warte są druku
tylko materiały tyczące się Sandomierszczyzny i Beskidu2.

Opinia Udzieli była całkowicie błędna, o czym świadczą wydane w ramach Dzieł wszystkich nowe monografie, na przykład Pomorze, Mazury
pruskie, trzyczęściowe Sanockie-Krośnieńskie, czy zbiór bajek i wierzeń
uzupełniający wydaną przez Kolberga monografię Mazowsza (DWOK
T. 42) albo zapisy melodii góralskich wydane w tomach Góry i Podgórze.
Teki Kolberga nie objęte katalogami Biblioteki PAU „zniknęły” z pola
widzenia osób z zewnątrz, niezwiązanych bezpośrednio z Komisją Etnograficzną PAU i nie wykazujących dostatecznej determinacji (jak Hławiczka
i Turczynowiczowa), aby do nich dotrzeć. Wspomniany przez Hławiczkę
„niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu”, tj. inwentarz zbiorów Komisji Etnograficznej, z którego korzystał on
w roku 1936, był prawdopodobnie dostępny tylko dla osób zgłaszających
się bezpośrednio do przewodniczącego lub sekretarza Komisji Etnograficznej. Szukał tego katalogu Józef Burszta po objęciu w roku 1961 redakcji
1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 4.

2 List S. Kutrzeby przytoczono tu za: Z. Jasiewicz Góry i Podgórze Oskara Kolberga…, s. 3.

43

Dzieł wszystkich Kolberga, jednak w zbiorach Akademii nie udało się
wówczas trafić na jego ślad. Znacznie później okazało się, że inwentarz
rękopisów będących w posiadaniu Komisji Etnograficznej, zawierający spis
tek z rękopisami Kolberga, zdeponowany był wtedy w krakowskim Muzeum Etnograficznym razem z wieloma innymi dokumentami Komisji Etnograficznej PAU, wówczas niezinwentaryzowanymi. Andrzej Rataj w artykule
Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli
w Krakowie pisze:
A o bogactwie zbiorów Muzeum może także świadczyć fakt, że w roku 1986 na
prośbę reaktywowanej Polskiej Akademii Umiejętności, popartej zresztą przez
władze Polskiej Akademii Nauk, Muzeum przekazało tam część swoich zbiorów
zakwalifikowanych wcześniej jako „depozyt Polskiej Akademii Umiejętności”,
aczkolwiek brak w Muzeum dokumentacji dotyczącej zdeponowania tych zbiorów przez Akademię 1.

Rataj dodaje, że wśród zwróconych dokumentów była m.in. wspominana tu już Księga inwentarzowa Komisji Etnograficznej PAU, która rozpoczyna się spisem tek Kolberga.
Spuścizna rękopiśmienna Kolberga do roku 1939 była w gestii Akademii, najpierw Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, później Komisji Etnograficznej powołanej w r. 1926. W roku 1939 była już podzielona:
korespondencja i inne dokumenty osobiste oraz część tek regionalnych (26
Wołyń, 27 Ruś Chełmska i 34 zawierająca rękopisy wydane później jako Sanockie-Krośnieńskie) a także jedna teka Miscellanea znajdowały się w zbiorach Biblioteki PAU. Pozostałe teki regionalne i miscellanea oraz znaczna
część kompozycji przechowywane były w sali Komisji Etnograficznej. Przez
cały ten okres, od śmierci Kopernickiego w r. 1891 do wybuchu wojny
w 1939 r., o rękopisach Kolberga i udostępnianiu ich badaczom decydowali
w zasadzie sekretarze tych komisji, przy czym udokumentowane są działania
w tym zakresie trzech osób. W latach 1891–1903, po śmierci Kopernickiego,
sekretarzem Komisji był Roman Zawiliński, którego starania o opublikowanie dorobku Kolberga już tu przedstawiono. Następnie do roku 1925 funkcję
tę pełnił Seweryn Udziela, wówczas także organizator i pierwszy dyrektor
Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a po utworzeniu Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności zastępca jej przewodniczącego w latach
1 Zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 486.

44

1926–1937. Od r. 1935 do końca działalności Komisji w r. 1952 sekretarzem
był Tadeusz Seweryn, kustosz, a po śmierci Udzieli także dyrektor krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Z racji łączenia dwu funkcji przez Udzielę,
później także przez Seweryna, informacje o losach spuścizny rękopiśmiennej
Kolberga splatają się z historią zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego i w jego archiwum znajdują się do dziś niektóre dokumenty dotyczące
tek Kolberga oraz rękopisy z nich wyjęte1.
Stan archiwum Kolberga po roku 1939
Po zakończeniu drugiej wojny światowej okazało się, że część spuścizny
rękopiśmiennej Kolberga została bezpowrotnie zniszczona, część zaginęła
i rozpoznana została dopiero po latach, część zaś – i to jak sądzić można
najważniejsza i największa – ocalała, więc choć podzielona i przechowywana w różnych miejscach, mogła być później podstawą edycji nowych
monografii, kontynuacji Kolbergowskiego Ludu.
Dramatyczne niekiedy losy rękopisów Kolberga w latach 1939–1945 znane są tylko częściowo. Już jesienią 1939 r. Niemcy na dziedzińcu siedziby
Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk spalili wiele dokumentów ze
zbiorów PTPN, m.in. trzy teki z listami Kolberga wypożyczone z Biblioteki
PAU2. Niemcy zniszczyli wtedy także odpowiedzi na ankietę Towarzystwa,
tzw. Szematy […] do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego3. Ankiety
rozsyłane były od r. 1858 do wielu miejscowości w Wielkopolsce, zawierały
22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, przebieg
obrzędów, oracje towarzyszące zaręczynom i weselom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet wypełnionych zwykle
przez miejscowych księży i właścicieli majątków. Dosyć często w ankietach
1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III).

2 Według ustnych informacji Marii Turczynowiczowej świadkiem spalenia tych i innych
rękopisów ze zbiorów PTPN była Wiesława Turczynowicz, pracująca wówczas w Bibliotece
PTPN. Obserwowała ona zza zasłony okna działania Niemców na dziedzińcu PTPN i relację
swą przekazała Marii Turczynowiczowej. M. Turczynowiczowa częściowo wykorzystała te informacje we wstępie do Korespondencji Oskara Kolberga (DWOK T. 64).
3 Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105.

45

wpisane były odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym i po zapoznaniu się z nimi w roku 1868 Kolberg wypożyczył 31 ankiet lub ich fragmenty.
Jednak po wykorzystaniu w monografii Wielkopolski informacji zapisanych
w Szematach… nie zwrócił wszystkich do zbiorów Towarzystwa. Dlatego
zbiegiem okoliczności jedynymi ocalałymi oryginalnymi dokumentami tej
wielkiej akcji są zachowane w archiwum Kolberga dwa fragmenty i jeden
cały egzemplarz Szematów.
W Warszawie w roku 1944, w czasie niszczenia miasta przez Niemców
po powstaniu, w mieszkaniach potomków braci Oskara, Wilhelma i Antoniego, spłonęły dokumenty rodzinne, portrety malowane przez Antoniego,
muzykalia i listy, w tym także portret Oskara1 i jego kompozycje. W tym
czasie również zostały zniszczone albo rozgrabione Kolbergiana przywiezione do Warszawy przez Józefa Konopkę2, wnuka XIX-wiecznego właściciela Mogilan, zawierające m.in. – o ile wiadomo – ważną część kolekcji
ikonograficznej autora Ludu. Na pewno spłonęły dokumenty złożone przez
rodzinę Kolbergów w Bibliotece Krasińskich, wśród nich listy pisane przez
Oskara do rodziny; ich treść zapewne pomogłaby wyjaśnić przyczyny niektórych podejmowanych przez niego decyzji.
Spalona mogła też zostać część spuścizny Kolberga pozostawiona przez
niego we dworze Konopków. Według ustnej relacji Marii Turczynowiczowej, która po powstaniu dotarła z rodziną do Modlnicy, archiwum Konopków na początku wojny zostało zamurowane w korytarzu piwnicznym,
a nową ściankę osłonięto drewnem opałowym. Biwakujący w ogrodzie żołnierze Armii Czerwonej po zużyciu drewna dotarli do świeżego muru i zburzyli go, a nie znalazłszy niczego cennego, do palenia ognisk użyli odkrytych tam papierów. M. Turczynowiczowa w r. 1948 pisała: „[…] w Modlnicy
1 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882). Warszawski malarz portretów, obra-

zów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 61 i 63.
2 W roku 2004 rodzina Józefa Konopki odzyskała obraz Madonny z XV-wiecznego
tryptyku pozostawiony w 1944 r. w mieszkaniu w Warszawie. Odnaleziono go w Stanach
Zjednoczonych, a po powrocie obrazu do Polski rodzina Konopków złożyła go jako depozyt
w Muzeum Narodowym w Krakowie. Z tej okazji, po rozmowie z Anną Konopką-Unrug,
córką Józefa, autor artykułu w „Gazecie Wyborczej” pisał: „Podczas ewakuacji po powstaniu nietknięte mieszkanie zamknięto na klucz. Wszyscy domownicy zostali wywiezieni przez
Niemców do obozu w Pruszkowie. Po wojnie matka Anny Konopki-Unrug zastała mieszkanie
całkowicie rozgrabione” (W. Kalicki Jest Madonna! „Gazeta Wyborcza” z 10 grudnia 2004 r.,
s. 17). Przypuszczać więc można, że również zbiór rycin Kolberga mógł zostać wtedy zagrabiony i być może ocalał.

46

przepadła skrzynia, w której z wielką czcią i pietyzmem zebrane były listy,
fotografie itp., należące ongiś do Kolberga”1. Jak się później okazało, niektóre znajdujące się w Modlnicy materiały Kolberga lub rękopisy związane
z jego pracami jednak wtedy ocalały.
Ocalała także największa i niezwykle ważna część archiwum Kolberga
– jego teki z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi znajdujące się
przed wybuchem wojny w sali Komisji Etnograficznej PAU i w Bibliotece
PAU. Trudno jednak dziś ustalić, w jakim stopniu ich zawartość pozostała
nienaruszona. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności zostały na polecenie Niemców przetransportowane na początku 1940 r. do nowego, jeszcze pustego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znalazły się również
zbiory Muzeum Etnograficznego usunięte z Wawelu. Część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, na pewno teka 3. Mazury pruskie, pozostała jednak
w Akademii przy ul. Sławkowskiej. Seweryn w rozmowie telefonicznej2
z Bursztą mówił, że po wkroczeniu Niemców teki Kolberga były w Akademii i chowano je „za szafami wraz z tablicami owadów […]. Po wyzwoleniu
[przeniesiono] teki do muzeum na Karmelicką 70 – tam wszystkie te, co
[były] w AU”. Również Władysław Ogrodziński, pracownik Akademii Umiejętności przed wojną, pisał, że rękopis Mazury pruskie i część pozostałej
zawartości teki o tym tytule „zakonspirowana została w czasie okupacji
hitlerowskiej w Muzeum Przyrodniczym PAU”3.
Bezpośrednio po wyzwoleniu budynek Akademii Umiejętności był częściowo zajęty przez Uniwersytet Jagielloński i dopiero od połowy roku
1948, po opróżnieniu pomieszczeń i pozyskaniu niezbędnych sprzętów
zbiory Biblioteki PAU stopniowo wracały z nowej Biblioteki Jagiellońskiej
do swego macierzystego gmachu i tam były katalogowane i inwentaryzowane4. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga – jak wspominano już wcześniej – była wtedy podzielona: kilka tek znajdowało się w Bibliotece PAU,
większość do września 1939 r. przechowywana była również w gmachu
1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 13.

2 Dalej przytoczono fragmenty odręcznej notatki sporządzonej przez J. Bursztę w trakcie tej

rozmowy w r. 1964, notatka w aktach Instytutu im. O. Kolberga.
3 W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie
(DWOK T. 40), s. XVIII. Władysław Ogrodziński w latach 1935–1939 studiował prawo na
Uniwersytecie Jagiellońskim i równocześnie pracował w Bibliotece PAU.
4 Zob. D. Rederowa, Z. Jabłoński Zarys dziejów Biblioteki PAN w Krakowie w latach
1856–1956. „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 1: 1955 (Wrocław
1957), s. 40–43.

47

PAU, ale należała razem z rękopisami innych autorów do Komisji Etnograficznej. W okresie porządkowania i katalogowania zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1948–1957 teki 26. Wołyń, 27. Ruś Chełmska
i Podlaska oraz 34. Sanockie były już w posiadaniu Biblioteki PAU, gdzie
podzielono je na mniejsze jednostki i każdą z nich opatrzono sygnaturami
tej biblioteki. W publikowanych drukiem katalogach zbiorów rękopisów
Biblioteki Naukowej PAU i PAN mają one notę „dar Komisji Etnograficznej PAU”. Także zachowane, choć rozproszone fragmenty teki 3. Mazury
Pruskie po wojnie wpisano do inwentarza tej biblioteki i każdemu nadano
odrębną sygnaturę1. Znajdujący się pierwotnie w tej tece ukończony przez
Kolberga rękopis monografii Mazury pruskie przez dziesięć lat uchodził
za zaginiony, a ponieważ pozbawiony był karty tytułowej i wstępu Kolberga, rozpoznany został dopiero w roku 1955 w trakcie katalogowania
zbiorów w Bibliotece PAN2. Związek innych fragmentów dawnej teki Mazury pruskie ze spuścizną Kolberga został na wiele lat zatarty. Dotyczy
to m.in. rękopisów Gustawa Gizewiusza, Wojciecha Kętrzyńskiego i innych osób, a także map i druków wymienionych w notatce Kopernickiego
z roku 1890.
Jednak większość spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, tj. teki regionalne i miscellanea o numerach 1–2, 4–25, 28–31, 33, 35–42, razem z innymi rękopisami należącymi do Komisji Etnograficznej, bezpośrednio
po wojnie trafiła – jak wynika z cytowanej tu już notatki Burszty – do
tymczasowej siedziby Muzeum Etnograficznego przy ul. Karmelickiej.
Stało się tak dlatego, że opiekunem ich był Seweryn, wówczas sekretarz Komisji Etnograficznej a równocześnie dyrektor Muzeum Etnograficznego, odpowiedzialny za zbiory tych dwu instytucji, a budynek PAU
był wówczas jeszcze niedostępny. Potem przez jakiś czas manuskrypty
Kolberga razem ze zbiorami muzealnymi znajdowały się w dawnych koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej. W połowie roku 1948 Muzeum Etnograficzne otrzymało jako stałą siedzibę dawny ratusz dzielnicy
Kazimierz przy placu Wolnica i tam stopniowo przenoszono jego zbiory,
1 Zawartość dawnej teki 3. Mazury pruskie została wyjątkowo dokładnie podana w notatkach Kopernickiego z roku 1890, zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/
III). Notatki Kopernickiego nie były znane redakcji Dzieł Kolberga w czasie przygotowywania
do druku tomu Mazury pruskie. Znajdowały się wtedy w nieskatalogowanej jeszcze spuściźnie
S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie.
2 Zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga…, s. XVIII.

48

a z nimi także teki Kolberga. Pozostawały one jednak własnością Komisji
Etnograficznej PAU 1.
Dla późniejszych wydawców przydatne byłyby informacje o stanie tek
Kolberga i o podejmowanych wobec nich działaniach nazywanych „porządkowaniem rękopisów” w latach 1945–1961, ale informacji na ten temat
jest niewiele i są one czasem sprzeczne. Wiadomo, że w krótkim okresie,
gdy teki Kolberga znajdowały się razem z biurem, biblioteką i archiwum
Muzeum Etnograficznego w jego prowizorycznej siedzibie przy ul. Karmelickiej, zgodę i pieniądze na uporządkowanie ich otrzymał z Ministerstwa
Kultury i Sztuki muzyk, pedagog i kompozytor, Czesław Kozietulski2. Przeglądał on część Kolbergowskiego archiwum i szczegółowo spisał zawartość
teki 1 Mazowsze. Po powrocie Seweryna3 do obowiązków sekretarza Ko1 Dokładne poznanie wszystkich wydarzeń wpływających na spuściznę Kolberga od września 1939 r. do marca 1953 r. jest dziś praktycznie niemożliwe. Andrzej Rataj, pracownik krakowskiego Muzeum Etnograficznego, w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 483, pisze: „Losy tek Kolbergowskich jak widać ciągle wiązały się z Muzeum, ale
od okresu okupacji niemieckiej do dziś pozostają nieco tajemnicze”. Istotnie, „nieco tajemnicze”,
bo nie w pełni udokumentowane są działania dotyczące rękopisów Kolberga w okresie od początku wojny w roku 1939 do momentu wpisania większości z nich w roku 1953 do inwentarza
Archiwum PTL.
2 W lutym 1964 r. Janusz Kamocki na prośbę Burszty rozmawiał z Kozietulskim na temat
jego udziału w pracy nad rękopisami Kolberga bezpośrednio po wojnie. Odpowiedni fragment
listu J. Kamockiego brzmi: „Teki, o których mowa znajdowały się w piwnicach koszar przy ul.
Warszawskiej 24 (obecnie Politechnika, przed wojną żandarmeria). Prof. Seweryn przewoził
je do prof. Reinfussa (wtedy jeszcze doktora) na Karmelicką 70, a dopiero stamtąd brał Kozietulski do opracowywania. Opracował szczegółowo 1-ą tekę – spis zawartości włożył do teki,
a odpis wysłał do prof. Zofii Lissy. Następnie teki zostały zwrócone do P.A.U., gdzie mógłby
opracowywać je tylko przed południem, wobec czego musiał zaprzestać tej pracy” (list w archiwum Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu). Marian Sobieski, który przed r. 1964 rozmawiał z Kozietulskim, poinformował Bursztę, że według Kozietulskiego teki Kolberga odnalezione zostały po wojnie w styczniu 1945 r. w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej (notatki
J. Burszty w archiwum Instytutu). Być może wersja o odnalezieniu rękopisów Kolberga w tych
koszarach utrwaliła się w pamięci Kozietulskiego i przekazana została przez niego innym osobom, ponieważ do tego budynku przeniesiono czasowo zbiory Muzeum, wśród nich także rękopisy Kolberga, ale działo się to prawdopodobnie w r. 1946, nie bezpośrednio w styczniu 1945 r.
Zob. E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910–
–1948), „Lud” T. LXXVI za r. 1993, s. 86–87. Z innej notatki zachowanej w archiwum Instytutu im.
O. Kolberga wynika, że w jednej z rozmów telefonicznych na podstawie relacji Kozietulskiego poinformowano Bursztę o odnalezieniu (po wyzwoleniu Krakowa) „tek Kolberga na kupie w śniegu
na dziedzińcu 20 pułku”. Potwierdzenia tego faktu u innych osób później nie uzyskano.
3 T. Seweryn, zaangażowany głęboko w działalność konspiracyjną, już na początku okupacji niemieckiej przekazał sprawy muzeum ówczesnemu kustoszowi, Romanowi Reinfussowi,

49

misji Etnograficznej PAU i dyrektora Muzeum Etnograficznego, Kozietulski
nie pracował już nad zbiorami Kolberga. W sprawozdaniu Komisji Etnograficznej Akademii Umiejętności z lat 1947–1948 czytamy:
W okresie sprawozdawczym odszukano zaginione materiały rękopiśmienne po
Kolbergu i zinwentaryzowano je szczegółowo. Dotychczas nie odnaleziono tek
zawierających materiały z Podhala i Sądecczyzny. Inwentaryzację spuścizny
rękopiśmiennej po O. Kolbergu przeprowadził prof. Cz. Kozietulski w bibliotece
Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie wszystkie odnalezione teki zostały tymczasowo zdeponowane1.

Dodać trzeba, że zwrot „zinwentaryzowano je szczegółowo” w tym
sprawozdaniu dotyczy tylko teki 1. Mazowsze, to jest niewielkiej cząstki
archiwum Kolberga. Kozietulski na oryginalnych kartach z tej teki zanotował nadane przez siebie tytuły zapisanym na nich tekstom lub streścił je
oraz podał ich źródła, jeżeli zaznaczone były w rękopisie przez Kolberga,
sporządził też spis zawartości teki powtarzający te notatki. W roku następnym w sprawozdaniu Komisji Etnograficznej jest tylko krótka informacja:
„Dr Anna Kutrzebianka i Lutosława Hajówna inwentaryzowały materiały
rękopiśmienne po O. Kolbergu”2. Inwentarzy tych oraz spisu wykonanego
przez Kozietulskiego szukał Burszta po objęciu w październiku 1961 r. stanowiska redaktora Dzieł wszystkich Kolberga, ale mimo starań nie udało
się ich wtedy uzyskać3.
który na polecenie władz konspiracyjnych pracował w czasie wojny w muzeum jako dozorca,
a według E. Pietraszka „techniczna pomoc konserwatorska”. Po wyzwoleniu Krakowa Seweryn
został aresztowany w kwietniu 1945 r. przez UB, zwolniono go z więzienia po kilku miesiącach
i wtedy wrócił do organizowania Muzeum Etnograficznego i Komisji Etnograficznej PAU. Zob.
A. Jacher-Tyszkowa Tadeusz Seweryn (1894-1975), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy.
Sylwetki, szkice biograficzne, T. 1, Kraków 2002, s. 266–271, oraz E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie…, s. 86.
1 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1947
do czerwca 1948, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności” lata 1947/1952, Kraków 1953, s. 5–6.
2 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca
1948 do czerwca 1949, tamże s. 72. Być może wynikiem pracy A. Kutrzebianki i L. Hajówny
jest wspomniany już maszynopis, kopia sporządzonego odręcznie w 1934 r. inwentarza tek
Kolberga i innych rękopisów znajdujących się w zbiorach Komisji Etnograficznej PAU (zob.
przypis 1 na s. 39).
3 Instytut im. Oskara Kolberga dostał dopiero w 2014 r. kopię spisu zawartości teki 1. Mazowsze wykonanego przez Cz. Kozietulskiego, stało się to tak późno, ponieważ znajdował się on
w nieskatalogowanych poprzednio zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie.

50

W 1951 r. powołano Polską Akademię Nauk z siedzibą w Warszawie,
która decyzją rządu przejęła majątek Polskiej Akademii Umiejętności. Krótko potem została zlikwidowana Komisja Etnograficzna PAU. Na początku
roku 1953 według protokołu z 31 marca teki Kolberga zostały przez Tadeusza Seweryna, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, „w którym
znajdowały się one jako depozyt PAU” przekazane Witoldowi Dynowskiemu, stałemu przedstawicielowi „Komisji Etnograficznej przy Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN” 1 . Krótko potem,
2 maja 1953 r., ten największy zachowany zespół rękopisów Kolberga został
za zgodą Ministerstwa Kultury i Sztuki przekazany przez Komisję Organizacyjną IHKM PAN jako depozyt do Archiwum Naukowego Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, mającego wówczas siedzibę w Poznaniu2.
W Archiwum Naukowym PTL znalazły się te teki, które od wielu lat
znajdowały się pod bezpośrednią opieką Komisji Etnograficznej PAU, a po
wojnie przechowywane były razem ze zbiorami Muzeum Etnograficznego,
to jest teki regionalne o numerach 1–2, 4–25 i 28–30, teki miscellanea nr
31, 33, 35–40 oraz utworzone po roku 1890, po śmierci Kolberga, teki 12a,
18a, 41–42 i 43. W protokole nie wymieniono teki 32 zlikwidowanej przez
Kopernickiego oraz tek o numerach 26, 27, 34, a także listów i dokumentów osobistych. Znalazły się one wcześniej, część już przed wojną, inne
prawdopodobnie po wojnie, ale przed rokiem 1953, w Bibliotece PAU. Nie
wymieniono też teki 3, jej rozproszona zawartość, jak już wspominano,
znajdowała się również w zbiorach Biblioteki PAU.
Protokół przekazania tek Kolberga z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przedstawicielowi Komisji Organizacyjnej IHKM w Warszawie
z 31 marca 1953 r. jest bardziej szczegółowy niż sporządzane przed tą datą
wykazy autora Ludu i będący ich powtórzeniem inwentarz Komisji Etnograficznej z roku 1934. Zawartość każdej teki podzielona jest na „podteczki”; podział ten być może w części dokonany był już przez Kolberga,
ale sądzić można, że w większości raczej przez osoby przygotowujące do
druku którąś z tek przed pierwszą wojną światową, albo podejmujące próby
„porządkowania” rękopisów. Dla części podteczek starano się w protokole
1 Protokół w aktach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tu przytoczono fragmenty we-

dług kopii znajdującej się w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu.
2 Kopia protokołu i spisu rękopisów w aktach Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu.
W imieniu Towarzystwa teki przyjęła Olga Gajkowa, a spis otrzymanych rękopisów sporządziły M. Turczynowiczowa i H. Przesławska w Poznaniu 26 czerwca 1953 r.

51

podać ich objętość (np. „kart 7”, „kartek 5”, „arkuszy 17”, „stron 21”, „stron
105”, „13 notatek”), a treść zawartych w nich rękopisów charakteryzowano
różnie, niekiedy bardziej szczegółowo, niekiedy ogólnie (np.: „Przysłowia
z okolic Kielc, kartek 6 + 2”, „Nazwy wsi w Lipnowskiem i rodowe Kurpiów,
10 kartek”, „Pieśni ludowe z nutami i bez (kartek 111)”, „Pieśni ukraińskie”,
„Nuty, 2 karty”, „Notatki muzyczne”, „Piosenki rozmaite”).
W Archiwum PTL sporządzono ogólny inwentarz depozytu, przy czym
zachowano numerację tek, a także ich tytuły nadane przez Kolberga, jeśli
istniały jeszcze pierwotne okładki, na których on sam je wpisał1. Zachowano także podział na podteczki. Wtedy też zostały one ujęte w papierowe
obwoluty, zwykle z tytułami lub krótkimi określeniami ich zawartości zanotowanymi wcześniej przez różnych autorów, albo wprowadzonymi dopiero wówczas. W archiwum PTL każdy z tych zespołów otrzymał odrębną
sygnaturę, a zawartym w nich kartom nadano paginację. Poprzednio dotyczyło to tylko części rękopisów – całostki wyraźnie jednorodne miewały
karty numerowane wcześniej przez Kolberga lub przez autora przysyłającego swoje zapiski do użytku w Ludzie, a niekiedy także przez późniejszych wydawców. Podział na podteczki, a także paginacja kart – jak ocenić
dziś można – były czasem przypadkowe, ponieważ przeprowadzono je bez
wnikliwej analizy związków miedzy poszczególnymi rękopisami, a czasem
nawet wbrew ich widocznej korelacji.
Razem z tekami przekazano wtedy do archiwum PTL kopertę z rycinami. Nie towarzyszyła jej dokładna informacja o pochodzeniu znajdujących
się tam obiektów, jedynie z nielicznych notatek dołączonych do niektórych
kart wnioskować można było, że wyjęto je z tek Kolberga w Muzeum Etnograficznym w ramach prowadzonej pod kierunkiem Seweryna kwerendy
pod kątem ikonografii etnograficznej. Koperta zawierała ryciny wykonane
różnymi technikami, a także fotografie i odbitki drzeworytów. Później, w latach 1954–1961, w Archiwum PTL dołączono do nich inne wyjmowane z tek
materiały ikonograficzne i utworzono z nich tekę rycin2, nadając jej nr 47.
1 Inwentarz opracowała do druku Zofia Staszczak, informacje o każdej tece obejmują jej
nazwę, sygnatury poszczególnych podteczek oraz bardzo krótką charakterystykę zawartości,
zob.: Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1945–1955, Wrocław 1955, w serii „Archiwum Etnograficzne” nr 11, tam pozycje
426–465, s. 11–15.
2 W sprawozdaniu Komitetu Kolbergowskiego, istniejącego wówczas przy Zarządzie
Głównym PTL, z działalności za rok 1959 odnotowano: „Wysegregowano rysunki z całości

52

W 1959 r. archiwum PTL, przeniesione tymczasem do Wrocławia,
wzbogaciło się o nowe manuskrypty Kolberga i dokumenty z nim związane.
W kwietniu tego roku Towarzystwo kupiło w warszawskim antykwariacie
trzynaście rękopisów1, z których każdy miał na pierwszej karcie owalną
pieczęć „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W Archiwum PTL zakupione materiały podzielono na trzy części, jedna otrzymała tytuł Przysłowia
i numer teki 44, a dwie tytuły Miscellanea i numery tek 45–46. Zakupione
wtedy rękopisy w części były fragmentami archiwum Konopków, w części
były to materiały pozostawionych przez Kolberga w roku 1884 w Modlnicy.
Podział ich na trzy zespoły nie zawsze był konsekwentny.
W nowej tece 44 znalazły się rękopiśmienne zbiory przysłów kilku
autorów, spośród których największy jest rękopis Józefa Konopki2 (ponad
200 kart), wynik wieloletniej kwerendy literatury przedmiotu dokonanej
przez tego badacza. Umieszczony został tam także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), obszerny, liczący ponad
1000 tekstów rękopis nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart) oraz o wiele szczuplejsze zbiory innych osób – Andrzeja Jakubowskiego, notującego
przysłowia w okolicy Lwowa, nieznanego bliżej Marcina Prawdzica, a także
niewielki rękopis pt. Niektóre przysłowia litewskie z notą Kolberga o autorze: „Akielewicz z Mariampolskiego”. Kilka kart to rękopisy przysłów
innych nieznanych osób. Cała zawartość obecnej teki 44 należała do Józefa
materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikom”.
Rysunki i inne materiały ikonograficzne na polecenie ówczesnego redaktora Dzieł Kolberga,
J. Gajka, wyjmowano z tek także później, do roku 1961, w trakcie sporządzania odręcznych kopii rękopisów i większość z nich włączono do utworzonej wtedy teki rycin o numerze 47 (zob.
Sprawozdanie z działalności ..., „Lud” T. XLVI za rok 1960, s. 539–540).
1 Antykwariusz, do którego trafiły te rękopisy, zawiadomił o możliwości ich zakupu Zofię
Lissę, wówczas kierowniczkę Zakładu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ona z kolei
poinformowała o nich Zarząd Główny PTL, dodając w liście 18 sierpnia 1954 r., że rękopisy
należą do Archiwum Konopków i są sprzedawane przez osobę prywatną z Warszawy (list
Z. Lissy w Archiwum PTL). Na polecenie Zarządu Głównego PTL archiwalia te zakupił Bolesław Kuźmicz, protokół ich przekazania znajduje się w archiwum PTL we Wrocławiu. Podział
zakupionych materiałów na trzy teki dokonany został w archiwum PTL we Wrocławiu i był
kilkakrotnie zmieniany w latach 1959-1961, o czym świadczą notatki Gajka w jego rękopisie
pt. Zarządzenia w pracowni Kolbergowskiej w roku 1961 (rkp. w Archiwum PTL).
2 Rękopis Konopki ma tytuł: Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał i z przysłowiami w językach słowiańskich i innych europejskich toż samo
znaczenia mających zestawił…, dziś w tece 44, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. Wszystkie
przysłowia polskie z rkp. J. Konopki oraz innych osób przechowywane w tej tece (razem 8287
tekstów) wydane zostały w T. 60 DWOK, zob. tam wstęp S. Świrki s. XIII i XVII–XX.

53

Konopki, a później do jego syna Tadeusza. Dotyczy to także rękopisów
Kolberga i niektórych innych autorów, ponieważ Kolberg po zapoznaniu
się z planami Konopki co do wydania pełnego zbioru przysłów polskich,
zrezygnował z drukowania większości tych tekstów w Ludzie i oddał mu
posiadane zapisy, a później przekazywał otrzymane rękopisy innych osób.
W tece 45. Miscellanea znajdują się w części rękopisy stanowiące dawniej również własność Konopków Do najciekawszych należy tzw. Raptularz Konopczanki1, tj. wykonane przez Antoninę Konopczankę zapisy ze
słuchu bajek i informacji o wierzeniach. Autor Ludu nie otrzymał tego
prymarnego rękopisu, ale sporządzone przez Konopczankę czystopisy, które
stały się jednym ze źródeł do Krakowskiego. Do archiwaliów Konopków
należało także kilka znajdujących się w tej tece listów Kolberga do Romana i Józefa Konopków, kopia biogramu Józefa napisanego przez Kolberga
dla „Kłosów” po śmierci przyjaciela w 1880 r. oraz rękopis utworu Józefa
Konopki zatytułowanego Imienie wsi Modlnicy Wielkiej… , który jest wierszowaną historią rodzinnej wsi autora2.
Natomiast ze zbiorów Kolberga pochodzą znajdujące się dziś w tece 45
obszerne fragmenty (ponad 80 kart) Kolbergowskiego rękopisu części pierwszej i drugiej Krakowskiego. Mają one wpisany nieznaną ręką tytuł: „Oskar
Kolberg Ułomki z rękopismu Lud »Krakowskie«”. Kilkakrotnie zauważyć
tam można wskazówki dla drukarza, informujące, w którym miejscu mają
być włamane drzeworyty. Rękopis ten wrócił do autora po wydrukowaniu
tomu, podobnie jak znajdujące się tam trzy arkusze korekty tegoż tomu. Do
zbiorów Kolberga należał też rękopis Józefa Konopki Pieśni ludu z okolic
Czerska, Piaseczna. Powstał on w roku 1841, podczas wspólnej z Kolbergiem i dwoma innymi osobami czterodniowej pieszej wycieczki z Warszawy do Czerska, w czasie której Kolberg zapisywał melodie, a Konopka
teksty. Pieśni z tego rękopisu opublikował Kolberg w części II monografii
1 Tak nazwany został rękopis A. Konopczanki zawierający zapisane przez nią wywiady,
głównie z mieszkańcami Modlnicy. Zob. H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195, oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany
w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. W całości
Raptularz został opublikowany w tomie: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8
(DWOK T. 73, cz. III, s. 5–105).
2 J.K. [Józef Konopka] Imienie wsi Modlnicy Wielkiej na pamiątkę dla rodziny opowiedział rymem… , z datą: „1874 w Mogilanach”, rkp. w Arch. PTL w tece 45, sygn. 1419, k. 1–28,
z dopiskiem Tadeusza Konopki na k. 29.

54

Mazowsza. Scharakteryzowane tu krótko materiały należały do rękopisów
pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r.
Niewielka objętościowo teka 46. Miscellanea zawiera materiały w całości należące dawniej do Kolberga, pozostawione przez niego w Modlnicy
w 1884 r., podobnie jak znajdujące się w tece 45. Są to głównie pisma
związane z organizacją wystawy etnograficznej w Kołomyi w 1880, której
Kolberg był kuratorem naukowym: bruliony listów do kilku osób przypominające o terminie przysłania zgłoszonych okazów, brulion katalogu
zgromadzonych na wystawie przedmiotów oraz kopia artykułu z „Gazety
Narodowej” poświęconego również wystawie. Ponadto znajdują się w tej
tece – prawdopodobnie przypadkiem – także uwagi Emila Kierskiego dotyczące wstępnej redakcji monografii Poznańskiego, której część pierwsza
miała być drukowana w Poznaniu w roku 1870.
Kolejne zespoły rękopisów pochodzących ze spuścizny Kolberga Archiwum PTL otrzymało w roku 1963. W Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie odnaleziono i przekazano działającej już wtedy w Poznaniu redakcji Dzieł Kolberga cztery paczki, z których trzy1 zawierały rękopisy autora Ludu oraz innych osób bezpośrednio związane
z pracami nad tą serią wydawniczą. Były to zapewne fragmenty zespołu
rękopisów przesłanego Komisji Organizacyjnej IHKM w 1953 r. w Warszawie przez dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jak już tu
wspomniano, przekazane wówczas rękopisy zostały z Warszawy oddane do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale widocznie
część przypadkiem została w Warszawie. Odnalezione w 1963 r. fragmenty spuścizny Kolberga otrzymały w Archiwum PTL tytuły Miscellanea
i kolejne numery 48, 50 i 51. W trzech przekazanych wówczas zespołach
znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: liczne rękopisy kompozycji
Kolberga, w tym fragmenty jego utworów scenicznych i libretta do nich,
dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych, każda obejmująca zapisy
ponad 700 tańców, które Kolberg chciał wydać jako część trzecią monografii Kujawy, duża liczba rękopisów Kolberga z dawnej teki 12 wraz
z kopiami W. Kosińskiego redagującego przed rokiem 1914 tom, któremu
nadał tytuł Podgórze zachodniej Galicji, Kolbergowskie zapisy pieśni
1 Czwarta paczka zawierała rękopis (w części maszynopis) pracy H. Biegeleisena Obchód
weselny ludu polskiego na tle indoeuropejskiego rytuału, wydanej pt. Wesele w 1929 r. we
Lwowie. Rękopis ten otrzymał numer 49, choć nie jest to „teka Kolbergowska”.

55

i melodii tanecznych z różnych regionów, a także inne drobne rękopisy,
m.in. przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego
pióra Juliusza Kolberga, ojca Oskara. Te trzy nowe zespoły rękopisów
zawierają materiały wyjęte z różnych tek prawdopodobnie w r. 1953. Być
może wydzielone zostały w Muzeum Etnograficznym w trakcie pakowania
rękopisów Kolberga przed przewiezieniem ich do Warszawy. Takie wrażenie z racji swego formatu i objętości sprawia np. zawartość obecnej teki
51, na którą składają się muzykalia o różnym charakterze (kompozycje Kolberga1 i dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych), ale o takim samym
formacie i zewnętrznie podobne. W czasie przekazywania tek Kolberga do
Archiwum PTL w 1953 r. zapomniano o tych czterech paczkach; rozpoznane zostały dopiero po dziesięciu latach i wtedy połączono je z podstawowym zespołem rękopisów autora Ludu.
Do opisanego wyżej korpusu materiałów w latach następnych dołączone zostały jedynie dwa zespoły rycin, które – choć niewielkie – są cenną dokumentacją etnograficzną i wzbogacają wiedzę o ikonograficznych
zbiorach Kolberga. Pierwszy z nich to część dawnej kolekcji Kolberga
zakupiona krótko po wojnie przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie
od nieznanej dziś osoby, a jako materiały związane z Ludem rozpoznana
nieco później2. Jest to zbiór 25 akwarel, rysunków i szkiców Wojciecha
Gersona potrzebnych autorowi do ilustrowania Ludu. Część z nich to
akwarele, według których wykonywano w Dreźnie w firmie JHG Rau
& Sohn litografie do Pieśni ludu polskiego, Sandomierskiego, Kujaw,
Krakowskiego i Lubelskiego. Akwarele te odsyłano Kolbergowi z Drezna razem z litografiami gotowymi do wklejenia do drukowanej książki.
Wskazane tu tomy wydał Kolberg przed przeniesieniem się z Modlnicy
do Krakowa jesienią 1884 r. Również znajdującą się w tym zbiorze akwarelę Gersona przygotowaną do Mazowsza (wydanego w 1885 r.) odesłano Kolbergowi z Drezna do Modlnicy jeszcze w lipcu 1884 r. Ponieważ
1 Wcześniej, w r. 1883. stanowiły być może zawartość jednej z tek Miscellanea, określonej

tam: „Prywatne (teksta oper itd.)”, taka notatka widnieje przy tytule teki 40 w spisie dołączonym
do konceptu ostatniej woli z 7 maja 1883 r. (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN 2183, k. 72),
w późniejszym spisie z roku 1886 nie ma już tego podtytułu.
2 Zob. K. Ruszel Rysunki Wojciecha Gersona polskich strojów ludowych w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXXIII: 1979, nr 3, s. 161–170.
Zob. też A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał...
s. 171–172.

56

rysunki, szkice i akwarele ze zbioru znajdującego się obecnie w muzeum
w Rzeszowie były w posiadaniu Kolberga przed końcem lata 1884 r.,
sądzić można, że ryciny te są fragmentem materiałów pozostawionych
przez niego w Modlnicy u Konopków, gdy przeprowadzał się do Krakowa
w październiku 1884 r.
Drugi zespół stanowią ryciny odnalezione stosunkowo niedawno w papierach przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego bezpośrednich
spadkobierców Józefa Gajka. Gajek, który w latach 1959–1961 był redaktorem Dzieł Kolberga, o czym będzie mowa dalej, polecił osobom przepisującym rękopisy w archiwum Towarzystwa we Wrocławiu, aby wyjmowały
z tek Kolberga wszystkie znajdujące się w nich rysunki i przekazywały takie
karty bezpośrednio jemu. Większość z nich włączono do utworzonej krótko
przedtem Teki rycin noszącej w archiwum PTL numer 47. Jednak część
wyjmowanych z tek rysunków, szkiców i fotografii pozostała w prywatnych
papierach Gajka razem z niektórymi dokumentami Towarzystwa. Zostały
one zwrócone do Archiwum Naukowego PTL1 w roku 2013 po ponad pięćdziesięciu latach od czasu ich zabrania ze spuścizny Kolberga. Wśród nich
znajdują się 63 rysunki i fotografie z dawnej teki Chełmskie, w znacznej
części autorstwa Marii Hemplówny, oraz pięć z teki 6. Pomorze2. Ryciny
z Chełmskiego3, odkryte kilka lat po wydaniu suplementu do monografii
tego regionu, tj. tomu 82. Dzieł, zostały opublikowane w aneksie do tego
suplementu w roku 2020. Ryciny wyjęte przez Gajka z teki 6 otrzymał Kolberg prawdopodobnie w czasie badań terenowych prowadzonych przez
niego na Pomorzu w roku 1875. Znajduje się wśród nich niewielki szkic
nieznanego autora podpisany przez Kolberga „Baba” z notą lokalizacyjną
„Grudziądz” również wpisaną przez niego. Babą nazywany był ostatni snop
zwożony z pola po zakończeniu grabienia zboża, był on znacznie większy
od poprzednich i bywał ubierany i przyozdabiany4. Rysunek dokumentuje
istnienie tego zwyczaju około roku 1875 także w okolicy Grudziądza. Obok
1 Pochodzące z tek Kolberga ryciny znajdujące się w papierach po J. Gajku zwróconych do

Archiwum PTL przez krewnego jego spadkobierców, zidentyfikował w 2013 r. etnolog Filip
Wróblewski.
2 Ryciny pochodzące z teki 6. Pomorze zostały zamieszczone w: Oskar Kolberg. Człowiek
i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II).
3 O autorstwie tych rycin i ich znaczeniu dla całości monografii Chełmskiego zob. wstęp
E. Millerowej w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Aneks do T. 82 (DWOK
T. 82 aneks), s. V i nast.
4 Zob. Słownik gwar polskich T. 1, Wrocław 1980, hasło „baba 13”.

57

rycin jest wśród odzyskanych w 2013 r. fragmentów spuścizny Kolberga
także rękopis odpowiedzi na recenzję Biegeleisena 1, wykazujący drobne
różnice redakcyjne w stosunku do wersji znanej poprzednio.
Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga
Już bezpośrednio po wyzwoleniu w 1945 r. badacze kultury ludowej
różnych specjalności upomnieli się o druk zbiorów Kolberga. Chodziło
przy tym nie tylko o dokumentację pozostającą od ponad pięćdziesięciu
lat w rękopisach, ale także o reedycję Ludu i Obrazów etnograficznych.
Zniszczenie i rozgrabienie w czasie wojny wielu bibliotek naukowych, także
prywatnych, przymusowe pozostawienie znacznej części zbiorów bibliotecznych i innych na terenach przyłączonych do ZSRR, organizacja nowych
ośrodków naukowych na Śląsku, Pomorzu, Warmii i Mazurach, powodowały potrzebę wznowień lub nowych opracowań wielu dzieł literackich
i edycji źródłowych. O udostępnienie Ludu Kolberga i pełne wydanie zgromadzonych przez niego materiałów zabiegali przede wszystkim etnografowie, folkloryści, etnomuzykolodzy i literaci2. A. Chybiński pisał w 1947 r.:
Należy przede wszystkim raz nareszcie postawić jasno i zdecydowanie sprawę
wydania rękopiśmiennych tek O. Kolberga, mającą już swą dość osobliwą i niezbyt pochlebną dla Kolbergowskiego „kultu” historię. […] Nie jest do pomyślenia,
aby jakiekolwiek państwo nie wydało dotychczas zbiorów rękopiśmiennych
swego folkloru muzycznego, gdyby ich twórcą był folklorysta wielkości O. Kol1 Recenzja Biegeleisena dotyczyła 22. tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych
przed rokiem 1886, opublikowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1886, T. 4, s. 431–441.
Zob. E. Millerowa Krakowskie lata Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz.
I (DWOK T. 85/I), s. 448–452. Tekst odpowiedzi Kolberga, niedrukowanej w XIX w., w redakcji
zachowany w BN PAU i PAN (sygn. 2183, k. 12–18) opublikowano w tomie: O. Kolberg Studia,
rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 391–411.
2 Trudności w dotarciu do Kolbergowskiego Ludu odnotował także znany bibliofil, Julian
Tuwim:
„Na co mam przysiąc, Piękna, że z żalu umieram?
Że mi się na Twój widok serce w pieśń rozdzwania?
Na komplety Kolberga, »Wisły«, Estreichera!
Na dziadowskich kantyczek groszowe wydania!”

(J. Tuwim Zakochany bibliofil. Ballada tragiczna, w: tegoż Dzieła T. 3, oprac. J. Stradecki,
Warszawa 1958, s. 314.)

58

berga. Paradoksalny jest fakt, że istnieje wydany kilkutomowy zbiór muzyki
ludowej Pokucia, a więc ostatecznie nie rdzennie polskiej ziemi, opracowany
przez Kolberga, a równocześnie jego zbiory z niektórych ziem polskich czekają
dziesiątki lat na wydanie, co tak utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę naukową nad całością polskiej muzyki ludowej1.

Starania o druk zgromadzonych przez Kolberga źródeł długo nie przynosiły rezultatów. Z początku zresztą nie było jednomyślności co do kształtu
przyszłej edycji. W roku 1949 J. Gajek, charakteryzując w czasie walnego
zgromadzenia zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mówił:
Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl
reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się
słuszna – należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie, uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej – o opracowaniu poszczególnych
monografii2.

Byłoby to wydawnictwo o charakterze podobnym do Nowego Adalberga
lub Nowego Korbuta3, w których pierwotna autorska formuła jest znacznie poszerzona i wypełniana w większości nowym materiałem lub notami
bibliograficznymi nowych opracowań. O ile postępowanie takie było uzasadnione w wypadku zbioru przysłów pochodzących z różnych publikacji
i rękopisów czy bibliografii historyczno-literackiej, to nie mogło dotyczyć
dziewiętnastowiecznych źródeł dla folklorystyki, etnomuzykologii i etnografii. Proponowanej wówczas postaci przyszłych Dzieł Kolberga sprzeciwiło
1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, w: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961,
s. 82–83; pierwodruk: „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1–2, oraz 1948 nr 1. Chybiński pisał
tamże [s. 84]: „Komplet Ludu Kolberga należy już obecnie niemal do »białych kruków«”.
2 J. Gajek Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio
lecia. (Przemówienie wygłoszone na XXIV Walnym Zgromadzeniu PTL w Toruniu w 1949 r.)
„Lud” T. XXXIX za lata 1948-1951, s. 607.
3 Nowym Adalbergiem nazywane jest czterotomowa Nowa księga przysłów i wyrażeń
przysłowiowych polskich opracowana przez zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, T. 1–4, Warszawa 1969-1978; Nowy Korbut to dziewiętnastotomowa obecnie Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” wydawana od 1963 r. przez Instytut Badań Literackich PAN; Nowym Kolbergiem nazywana jest seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa. Źródła
i Materiały, wydawana przez Instytut Sztuki PAN, ukazały się już tomy poświęcone Kujawom,
Kaszubom, Warmii i Mazurom, Lubelskiemu oraz Podlasiu.

59

się wielu obecnych na tym spotkaniu etnografów i folklorystów. Głosy
podobne do przytoczonego postulatu J. Gajka, pojawiały się prawdopodobnie wcześniej, dlatego A. Chybiński już w 1947 r. pisał:
Niekiedy można się również spotkać z inną jeszcze sugestią: aby „nowe wydanie”
dzieła Kolberga „uzupełnić” nowymi materiałami zebranymi już po Kolbergu
w nowszych, a nawet najnowszych czasach, a równocześnie „usunąć” z dzieła
Kolberga te jego „teoretyczne” wywody, które nie wytrzymują krytyki w świetle wyników nowoczesnej etnografii muzycznej wraz z całą jej problematyką.
Jednakże system i metody Kolbergowskie są tak jednolite, a materiały jego tak
dalece „historyczne”, że „klasyczność” publikacji Kolberga wymaga zachowania
pierwotnej postaci. […] Magnum opus O. Kolberga może mieścić w sobie tylko
to, co zebrał sam Kolberg. Nie jest to wymaganie wynikające z pietyzmu wobec jego pracy. Jeśli już chodzi o „teoretyczne” wywody Kolberga w zakresie
etnografii, względnie nawet etnologii muzycznej, to i one pozostać musiałyby
w pierwotnej postaci, jako ważny bardzo rozdział w historii polskich badań
w tych zakresach. Są one integralną częścią Kolbergowskiego dzieła. Bezcelowe
z naukowego punktu widzenia byłoby jakiekolwiek „uzupełnianie”, „ulepszanie”
monumentalnej publikacji Oskara Kolberga, ponieważ w pracy naukowej nie
można by żadną miarą pominąć pierwotnej jej postaci1.

Projekt fotooffsetowego wydania tomów Kolberga drukowanych w XIX w.
został przegłosowany jednomyślnie na walnym zgromadzeniu PTL
w 1953 r. Ważnym wydarzeniem dla dalszych starań o edycję spuścizny
Kolberga stała się sesja naukowa poświęcona dorobkowi etnografa, zorganizowana przez Zarząd Główny Towarzystwa w 1954 r. w Jeleniej Górze.
Jej pokłosiem była uchwała o wydaniu przez Towarzystwo Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (przewidywano wówczas, że Dzieła wszystkie obejmą czterdzieści cztery tomy) oraz tom „Ludu”, rocznika PTL, zawierający
wygłoszone podczas sesji referaty2. Opublikowane tam artykuły były
w tym okresie najpełniejszą prezentacją stanu wiedzy o badaniach i dorobku Kolberga na podstawie dostępnych wówczas jego publikacji, głównie
Ludu i Obrazów etnograficznych.
Wysiłki naukowców działających w Towarzystwie na rzecz pełnej edycji Kolbergowskich materiałów odniosły sukces dopiero w okresie przygotowań do obchodów 1000-lecia państwa polskiego. W kwietniu 1959 r.
1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej… , s. 84–85.
2 Jest to tom 42 „Ludu” wydany w roku 1956.

60

Towarzystwo wystąpiło z wnioskiem o włączenie dzieł Kolberga do programu obchodów Millenium jako wydawnictwa pomnikowego. Wniosek
ten poparła Polska Akademia Nauk oraz sejmowa Komisja Nauki i Oświaty1, a następnie zatwierdziła Rada Ministrów, przyznając kwotę 8 milionów
złotych na opracowanie i druk dzieł w latach 1959–1966. Rada Państwa
uchwałą2 z dnia 13 lipca 1960 r. uznała wydanie Dzieł wszystkich Oskara
Kolberga za jeden z pomników tysiąclecia i zatwierdziła finansowanie ich
edycji ze środków przeznaczonych na uczczenie tej rocznicy3. Do koordynowania prac edytorskich Towarzystwo powołało Komitet Kolbergowski
pełniący rolę rady naukowej z przewodniczącym Julianem Krzyżanowskim
na czele, a przy Zarządzie Głównym we Wrocławiu powstała Pracownia
Kolbergowska zajmująca się pracami przygotowawczymi. Już od września
1959 r. wykonywano w Pracowni Kolbergowskiej odręczne odpisy materiałów znajdujących się w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga oraz sporządzano kartkowy indeks incipitów tekstów pieśni opublikowanych w Ludzie
i w Obrazach etnograficznych. Redaktorem naczelnym Dzieł został Józef
Gajek, prezes Towarzystwa w latach 1953–1956, a następnie jego sekretarz
generalny do roku 1961. Świadkowie starań Gajka o edycję Dzieł Kolberga
1 Sejmowa Komisja Nauki i Oświaty zwróciła się 21 X 1959 r. do Prezesa Rady Ministrów
o polecenie umieszczenia i wyodrębnienia w budżecie PAN odpowiedniej kwoty na koszt druku tomów Dzieł Kolberga na rok 1960 oraz o „polecenie, by Ministerstwo Kultury i Sztuki
zarezerwowało niezbędną moc produkcyjną drukarń (na około 200 arkuszy) i odpowiednie
zaopatrzenie w papier” (odpis tego pisma w aktach PTL, podkreślenia autorki
2 Na uchwałę tę (nr 45/60) powoływali się wszyscy zainteresowani podjęciem i kontynuowaniem edycji dzieł Kolberga, nie udało się jednak odszukać jej w oficjalnych wydawnictwach
sejmowych i rządowych. W aktach ZG PTL jest jej odpis, którego zgodność z oryginałem potwierdzona jest podpisem Pauliny Segalewicz, wicedyrektorki Biura Prawnego Kancelarii Rady
Państwa i pieczęcią Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego.
3 Organizatorzy obchodów tysiąclecia uzależnili wyrażenie zgody na finansowanie druku
Dzieł wszystkich Kolberga ze swoich funduszy od zebrania zgłoszeń 1200 subskrybentów. Ten
warunek udało się spełnić szybko, ponieważ inspektoraty szkolne poleciły podjęcie subskrypcji szkołom, a Zjednoczone Stronnictwo Ludowe przez swoje lokalne struktury nakazało subskrypcję Gminnym Spółdzielniom Samopomoc Chłopska. Wpłata na rzecz subskrypcji była
w finansowej działalności tych spółdzielni kwotą niewiele znaczącą, a otrzymywane później
książki przekazywały one lokalnym lub szkolnym bibliotekom. Gminne Spółdzielnie stanowiły
około 10% subskrybentów, a większość to były szkoły, biblioteki (m.in. powiatowe), instytucje naukowe i odbiorcy prywatni. Na początku subskrybentów było 1642, ale stopniowo ich
liczba z wielu różnych przyczyn malała. Zob. też D. Pawlak Odbiorcy dzieł Oskara Kolberga,
w: Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1972, s. 307–320.

61

podkreślają jego energię i wieloletni wysiłek włożony w uzyskanie zgody
i środków finansowych na realizację tego zadania.
Komitet Kolbergowski przewidywał wtedy reedycję fotooffsetową tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w XIX w., edycję nowych monografii etnograficzno-folklorystycznych na podstawie zachowanych rękopisów oraz wydanie drukiem korespondencji Kolberga, jego
kompozycji, pism muzycznych i biografii. Niezależnie od ilości przyznanych
pieniędzy wydanie Dzieł wszystkich Kolberga w przewidzianym okresie,
tj. do końca 1966 r., było niemożliwe. Dlatego władze Wydziału Nauk Społecznych PAN, któremu podlegało Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo
nie zgadzały się na podjęcie przez nie tak wielkich zobowiązań, przewidując
słusznie, że po zakończeniu obchodów tysiąclecia zostaną obciążone dalszym finansowaniem prac nad tym wydawnictwem.
Nieco wcześniej, przed ogłoszeniem uchwały Rady Państwa, mając już
zapewnienie dotacji z funduszu obchodów tysiąclecia, zarząd Towarzystwa
rozpoczął wielokierunkowe działania przygotowujące edycję Dzieł Kolberga. Pierwszoplanowe było zgromadzenie informacji o wszystkich istniejących rękopisach Kolberga i innych materiałach z nim związanych.
Archiwum PTL posiadało jako depozyt już od roku 1953 większość tzw. tek
Kolberga., tj. jego zachowanych rękopisów. Wypożyczono też wtedy pozostałe teki regionalne oraz korespondencję i papiery osobiste przechowywane w Bibliotece PAN w Krakowie. W poszukiwaniu rękopisów Kolberga
zwrócono się do innych bibliotek naukowych, ponadto we wszystkich czasopismach poświęconych życiu umysłowemu, kulturze i literaturze zamieszczono apel do szerszej publiczności o informacje na ten temat. Działania
te przyniosły tylko ograniczoną ilość liczących się odkryć. Napłynęły wiadomości o pewnej liczbie oryginałów listów Kolberga, jego kompozycjach
i brulionach artykułów drukowanych w XIX w. Do większych objętościowo
zespołów materiałów znajdujących się poza Archiwum PTL i Biblioteką
PAN, o których uzyskano wtedy informacje, należy rękopis Przemyskiego,
monografii, którą przygotowywał Kolberg w ostatnich miesiącach życia
i dokończył Izydor Kopernicki. Jest on przechowywany w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jako depozyt Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Ponadto potwierdzono istnienie rękopisów wielu kompozycji Kolberga w bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego.
Zaznaczyć jednak trzeba, że w okresie tych poszukiwań jeszcze nie wszystkie zasoby bibliotek, muzeów i archiwów były zinwentaryzowane i niektóre
62

cenne materiały Kolbergowskie, takie jak np. wspomniany już tu zespół
rycin znajdujący się w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie czy rękopis
Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich w zbiorach Muzeum
Etnograficznego w Krakowie odnajdywano lub rozpoznawano także znacznie później.
Po podjęciu decyzji o fotooffsetowym wydaniu Ludu najpilniejszym zadaniem było wyszukanie i zakupienie wydanych w XIX w. egzemplarzy
w nienagannym stanie i z wszystkimi ilustracjami, niezbędnych do wykonania klisz, podstawy druku fotooffsetowego1. Nie było to łatwe, zwłaszcza
jeżeli chodzi o ryciny. Tomy Ludu pojawiały się wprawdzie w handlu antykwarycznym, ale najczęściej pozbawiono je litografii, które bywały wyrywane z książek i po oprawieniu sprzedawane jako dekoracyjne obrazki.
Barwne litografie zamieszczane w wielu tomach Ludu, wykonywane najczęściej według akwarel Gersona, Kolberg zamawiał w renomowanej firmie
w Dreźnie; nie tylko stanowiły one znakomitą dokumentacją etnograficzną,
ale miały także dużą wartość artystyczną. Natomiast egzemplarze tomów
ilustrowanych czarno-białymi drzeworytami miewały ryciny ręcznie kolorowane, jeżeli były przeznaczone przez Kolberga dla prenumeratorów lub
odbiorców płacących wyższą cenę. Odnalezienie nielicznych egzemplarzy
z barwnymi ilustracjami wymagało kwerend w wielu zbiorach, także prywatnych, i nie do końca się powiodło2.
Plan wydawniczy Dzieł wszystkich Kolberga przyjęty przez Komitet
Kolbergowski w roku 1959 obejmował początkowo 59 tomów. Lud liczył
23 tomy, Obrazy etnograficzne 9 tomów, poza tymi seriami wydał Kolberg pierwszą część Chełmskiego, a Kopernicki drugą część tej monografii
i Przemyskie. Stanowiło to 35 tomów przeznaczonych do wydania fotooffsetowego. Pierwotnie chciano do nich dołączyć także Śląsk i Tarnów-Rzeszów opracowane przez S. Udzielę, fragmenty materiałów z Huculszczyzny
wydane przez S. Zdziarskiego i Wołyń J. Tretiaka, ale ostatecznie w tej
części Dzieł pozostał tylko Wołyń jako tom 36. Pozostałe 23 tomy były
przeznaczone na nowe monografie, pisma muzyczne, studia i rozprawy,
1 Fotooffsetowa część Dzieł wszystkich, tj. reedycja Ludu i Obrazów etnograficznych,
drukowana była za pośrednictwem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Niezbędny retusz wszystkich tomów wykonywany był w odpowiedniej pracowni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego.
2 Nie odnaleziono wtedy egzemplarza tomu W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10) z ryciną, choć na karcie tytułowej pierwodruku Kolberg dał notę: „Z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”.

63

kompozycje, korespondencję oraz biografię Kolberga. Według sporządzonych wtedy planów każdy tom wydawany fotooffsetowo miał być opatrzony wstępami etnografa, muzykologa, folklorysty i dialektologa, komentarzami dotyczącymi tekstów i melodii, bibliografią, indeksami oraz nowym
materiałem ikonograficznym pochodzącym spoza spuścizny Kolberga1.
W tomach tych miały też być opublikowane znajdujące się w rękopisach
niewydane dotąd materiały odnoszące się do regionu przedstawionego
w XIX-wiecznej monografii, czyli suplementy.
Osobnym problemem było utworzenie listy ineditów, tj. nowych tomów
publikowanych na podstawie rękopisów. Wiadomo było od początku, że
posłużenie się wykazem tytułów proponowanych przez Kolberga w roku
1869 w liście2 do Augusta Bielowskiego, wówczas dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, dziewięćdziesiąt lat później jest
niemożliwe. Nie wszystkie regiony udało się Kolbergowi przebadać; nie
starczyłoby na przykład jego materiałów na planowane dwa osobne tomy
poświęcone Podolu, czy na cztery tomy Śląska pruskiego i Śląska austriackiego. W niektórych wypadkach wyznaczone przez Kolberga regiony
w mniejszym lub większym stopniu pokrywały się (np. Polesie pińskie
i wołyńskie oraz Wołyń zachodni). Największą pomocą w ustaleniu tytułów ineditów byłoby na tym etapie dokładne rozpoznanie regionalnej przynależności wszystkich tekstów i melodii oraz notatek zawartych w tekach
z rękopisami i porównanie ich z tomami Ludu. Przyniosłoby to podstawowe informacje służące do ustalenia zasobu źródeł niepublikowanych przez
Kolberga. Niestety w trybie działań przyjętym w latach 1959-1961 nie było
przewidziane równoległe analizowanie całości spuścizny rękopiśmiennej
i drukowanej Kolberga, co okazać się miało wkrótce zasadniczym błędem,
a wynikało m.in. z nieznajomości warsztatu autora Ludu jako badacza terenowego i wydawcy, a także ze zbyt krótkiej perspektywy czasowej przewidzianej na wydanie całości Dzieł wszystkich.
Duże problemy stwarzały nowej edycji także warunki stawiane wówczas planom wydawniczym, ograniczające ostatecznie na początku roku
1961 Dzieła wszystkie Kolberga do sześćdziesięciu sześciu tomów. Aby
1 Przewidywano zamieszczenie fotografii i rysunków wykonanych współcześnie, ale pre-

zentujących obiekty pochodzące z czasów badań Kolberga oraz reprodukowanie obrazów i rycin malarzy XIX-wiecznych przedstawiających polską wieś i życie chłopów.
2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64),
s. 301–305.

64

wydać wtedy książkę naukową, należało mieć nie tylko zgodę cenzury i na
jej treść, i na wysokość planowanego nakładu, ale także przydział papieru1 zależny od decyzji odpowiedniej jednostki w Ministerstwie Kultury
i umowę z koncesjonowanym wydawnictwem, które miało dostęp do również koncesjonowanych drukarni. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nawiązało współpracę z dwoma wydawnictwami: Polskim Wydawnictwem
Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie. Wydawnictwo krakowskie było oczywistym wyborem ze względu na
konieczność składania w ineditach dużej ilości nut, ponadto już wcześniej
jego dyrekcja planowała reedycję Ludu Kolberga, a w roku 1957 zgłosiła
chęć współpracy tym zakresie z Towarzystwem Ludoznawczym. Mieczysław Tomaszewski, redaktor naczelny PWM od r. 1954, później dyrektor
tego wydawnictwa, wiedział, jak ważny dla dalszego rozwoju badań etnomuzykologicznych jest dostęp do źródeł zgromadzonych przez Kolberga.
Udział Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w druku tej serii, zawierającej
dokumentację XIX-wiecznej kultury ludowej, wiązał się po części z rolą
Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (do którego należała wówczas LSW)
w uzyskaniu zgody władz na druk Dzieł wszystkich.
W połowie roku 1961 w druku był tom pierwszy Dzieł Kolberga: fotooffsetowa reedycja Pieśni ludu polskiego z 1857 r., kilka tomów następnych przekazanych było do retuszowania2 w PWM w Krakowie, ale nie
przygotowano do nich jeszcze planowanych uzupełnień z rękopisów ani
komentarzy, indeksów itp., a nawet nie ustalono autorów większości tych
opracowań. Natomiast spośród przewidzianych ineditów jako możliwe
w najbliższych latach rysowało się jedynie wydanie korespondencji i Mazur pruskich. Korespondencja była wtedy jedynym zespołem materiałów
formalnie łatwych do wydzielenia z całości spuścizny Kolberga, wiadomo
też było, że nad jej przygotowaniem do druku pracuje od dawna M. Turczynowiczowa. Tom Mazury pruskie istniał w postaci opracowanego przez
Kolberga rękopisu, który – jak się wtedy wydawało – zawiera całość zbiorów Kolberga z tego regionu. Niewłaściwe planowanie i ogromne opóźnienie prac nad Dziełami Kolberga były między innymi przyczyną, dla której
na walnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we wrześniu
1 Zob. przypis 1 na s. 61.

2 Przed sporządzeniem klisz do druku fotooffsetowego retuszowano egzemplarz tomu: poprawiano niewyraźne czy odwrócone czcionki oraz błędy wskazane przez Kolberga w erracie,
o ile wprowadzenie erraty możliwe było w obrębie jednego wiersza lub jednego taktu w nutach.

65

1961 r. przyjęto rezygnację Józefa Gajka ze wszystkich pełnionych wówczas przez niego funkcji. Redaktorem Dzieł wszystkich został wtedy Józef
Burszta, a redakcję przeniesiono z Wrocławia do Poznania1. Formalnie stało
się to w październiku 1961 r., ale praktycznie przekazanie nowemu redaktorowi uprawnień i dokumentacji trwało rok.
Józef Burszta, po wstępnym zapoznaniu się ze stanem prac wydawniczych i będącym wówczas w drukarni pierwszym tomem Dzieł wszystkich
Kolberga postanowił zmienić część przyjętych zasad. Konieczne dla każdej
monografii regionalnej charakterystyki zebranych przez Kolberga źródeł,
materiały uzupełniające (suplementy) pochodzące z rękopisów, komentarze
źródłowe do tekstów i melodii zamieszczonych w danej monografii, zestawienia bibliograficzne, a także indeksy, nowy redaktor postanowił publikować w zeszytach odrębnych dla każdego regionu. Zeszyty te razem złożyłyby się na tomy 37-38, następujące bezpośrednio po części reedycyjnej
Dzieł. Przyczyn tej decyzji było kilka, m.in. stan prac nad planowanymi
opracowaniami, które w większości nie były jeszcze w ogóle podjęte przez
autorów2, a przede wszystkim bardzo ograniczona wówczas orientacja
w zawartości zachowanych rękopisów Kolberga. Do Pieśni ludu polskiego, pierwszego tomu Dzieł, który był antologią polskich ballad ludowych
i tańców, nie przewidywano suplementów, były one jednak konieczne dla
innych wznawianych tomów zawierających materiały regionalne, a opracowanie ich bez pełnego rozpoznania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga
było niemożliwe. Również niemożliwe było przygotowanie komentarzy źródłowych do melodii i tekstów wydanych przez autora Ludu w XIX w. bez
wskazania i scharakteryzowania ich zapisów zachowanych w spuściźnie
rękopiśmiennej. Przedwczesne byłoby nawet zestawienie literatury wykorzystanej przez Kolberga w danej monografii bez wyłonienia wszystkich
odnoszących się do niej materiałów zawartych w tekach. Pewne znaczenie
miało także znaczne opóźnienie w przekazywaniu obiecanych tomów subskrybentom 3.
1 Zob. Sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku w dniach 15. i 16. IX 1961 r., „Lud” T. XLVII za rok 1961, s. 628.
2 Jedynie wstępy do Pieśni ludu polskiego (T. 1 DWOK) były już przygotowane przez autorów, ale do tomów następnych nie było jeszcze podobnych opracowań.
3 Przedpłaty subskrybentów osiągnęły wtedy ponad milion złotych, zawarta z nimi umowa
przewidywała przekazanie im w roku 1961 sześciu tomów, a całości dzieł Kolberga do roku
1966.

66

Koncepcja ta, tj. oddzielenie komentarzy, suplementów i innych uzupełnień od fotooffsetowo drukowanych tomów, została w listopadzie 1961 r.
zaakceptowana przez Komitet Redakcyjny działający pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego i przez Wydział Nauk Społecznych PAN, sprawujący
opiekę naukową nad edycją Dzieł wszystkich Kolberga. Druk 36 tomów
techniką fotooffsetową, więc nie wymagający prac autorskich i redakcyjnych, udostępniał etnografom, folklorystom, muzykologom i regionalistom
dużą część potrzebnych im źródeł, a wydawcy dawał nieco czasu potrzebnego na opracowanie do druku tomów opartych na zachowanych rękopisach. Ponadto pozwalało to stosunkowo szybko spełnić choć w części
zobowiązania wobec subskrybentów, którym Towarzystwo w roku 1960,
ogłaszając przedpłaty, obiecało dostarczenie całości Dzieł Kolberga w ciągu pięciu lat.
Do najpilniejszych zadań nowego redaktora należało skompletowanie
zespołu stałych pracowników redakcji, zorganizowanie warsztatu edytorskiego, zweryfikowanie dotychczasowego planu tytułowego i szybkie podjęcie prac nad tomami edycyjnymi Dzieł Kolberga, tj. nad tomami opracowywanymi na podstawie rękopisów1. W ciągu dwu początkowych lat
w redakcji zatrudnione zostały, poza sekretarzem redakcji, trzy redaktorki,
z których dwie były polonistkami, a tylko jedna muzykolożką. Przez kilkanaście lat następnych nie udało się powiększyć tego zespołu z powodu
narzucanych przez władze ograniczeń w tworzeniu nowych etatów i braku
pieniędzy na zatrudnienie nowych osób. Powracające co jakiś czas rządowe nakazy tzw. „kompresji etatów”, a przede wszystkim stałe ograniczanie
funduszy na wydanie Dzieł Kolberga uniemożliwiały zaangażowanie kolejnych pracowników, a ze względu na specyfikę Kolbergowskich źródeł,
w których tak wiele miejsca zajmuje muzyka, konieczne było od początku
przede wszystkim zatrudnienie jeszcze co najmniej jednego muzykologa,
a także poszerzenie zespołu o innych specjalistów.
1 Zob. J. Burszta „Dzieła wszystkie” Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, „Litera-

tura Ludowa” R. VIII: 1964, nr 4–6, s. 34–47; J. Burszta i M. Tarko Wydanie „Dzieł wszystkich”
Oskara Kolberga, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I PAN” 1964, z. 4, s. 45–56;
J. Burszta Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. V–XIX; tegoż Oskara Kolberga opus magnum, „Nowe Książki” 1980,
nr 12, s. 1–6. Zob. też A. Skrukwa Dzieje edycji „Dzieł wszystkich” O. Kolberga, „Twórczość
Ludowa” R. V: 1990, nr 4/17, s. 17–21, oraz tejże Profesor Józef Burszta – redaktor „Dzieł
wszystkich” Oskara Kolberga, w: Od etnografii wsi do antropologii współczesności, pod red.
W. Dohnala, Poznań 2014, s. 303-314.

67

Redakcja Dzieł wszystkich Kolberga w Poznaniu dopiero we wrześniu 1962 r. otrzymała uprawnienia zapewniające jej w ramach Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego konieczny zakres samodzielności. Wówczas przekazano też do Poznania rękopisy z Pracowni Kolbergowskiej we
Wrocławiu. Upłynęły wtedy już ponad dwa lata z sześciu przewidzianych
przez uchwałę z 1960 r., a ten ogromny zespół rękopisów – jak się wówczas okazało – nadal pozostawał praktycznie nierozpoznany. Dlatego bez
względu na czasochłonność tego zadania konieczne było wykonanie szczegółowej i dokładnej inwentaryzacji całości Kolbergowskiego archiwum.
Przed podjęciem jakichkolwiek prac edytorskich trzeba było ustalić, które
zapisy opublikowane już były w XIX w. przez autora Ludu, a które należy
wydać obecnie, oraz jakich regionów dotyczą materiały dotąd nie drukowane. Ponadto ze względu na charakter spuścizny rękopiśmiennej Kolberga
wyjaśnienia wymagały nie tylko relacje miedzy zachowanymi rękopisami
a drukowanymi tomami Ludu i Obrazów etnograficznych, ale także wzajemne zależności miedzy tekstami i melodiami znajdującymi się w rękopisach (zapisy ze słuchu, tzw. terenowe, oraz ich kopie, tj. czystopisy zredagowane do różnych publikacji), do czego trzeba będzie tu jeszcze wrócić.
Wyłonienie materiałów do tomów o profilu rzeczowym, takich jak Pisma
muzyczne, Kompozycje oraz Studia, rozprawy i artykuły, wymagało, poza
rozpoznaniem rękopisów, także kwerend1 w prasie i innych publikacjach
XIX-wiecznych oraz w zbiorach bibliotek i archiwów, ponieważ bibliografie
etnograficzne, muzyczne i historyczno-literackie zawierały noty tylko cząstki drukowanych prac i utworów Kolberga.
Ministerstwo Kultury przed przekazaniem następnych rat dotacji wymagało podania planu tytułowego Dzieł wszystkich, dlatego zanim można było podjąć rzeczywistą inwentaryzację, konieczne było szybkie, ale
z konieczności dosyć ogólne rozpoznanie rękopiśmiennej i drukowanej
spuścizny Kolberga. W połowie roku 1964 zapoznanie się z rękopisami,
1 Kwerendy niezbędne do ustalenia wykazu publikacji Kolberga przeznaczonych do Pism

muzycznych (DWOK T. 61-62), m.in. w całości Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda
i „Ruchu Muzycznego”, wykonał wydawca tych tomów, Mieczysław Tomaszewski. Poszuki­
wania kompozycji Kolberga w zbiorach różnych instytucji w Polsce i poza krajem przeprowadziła Danuta Idaszak, która także przygotowała je do druku (DWOK T. 68 i 69). Kwerendy
w XIX wiecznej prasie polskiej i innych wydawnictwach w poszukiwaniu tekstów Kolberga
zamieszczonych później w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63) przeprowadziły
Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa.

68

trzeba podkreślić że jeszcze bardzo ogólne, pozwoliło ustalić ten plan Dzieł
wszystkich Kolberga na 70 tomów1. Na poszerzenie liczby tomów z przewidzianych poprzednio 66 oraz na nowe tytuły i inne zmiany planów wyraził
zgodę Komitet Redakcyjny oraz władze PAN.
Już to wstępne zapoznanie się z rękopisami Kolberga w latach 1963
i 1964 wskazało, że spośród materiałów dotąd niepublikowanych najłatwiejsze do wyodrębnienia są zapisy dotyczące Pomorza i Mazur. Decyzja
o przygotowaniu do druku monografii tych regionów przed wykonaniem
inwentaryzacji całości rękopisów była trudna i nieco ryzykowna, ale jak
się później okazało niezbędna, ponieważ po zakończeniu obchodów Millenium dalsze finansowanie edycji Dzieł wszystkich Kolberga i przydział
papieru na druk były bardzo niepewne. Przez cały czas trwania „realnego
socjalizmu” papier drukarski był towarem deficytowym. Już w roku 1964,
gdy dobiegało końca wydawanie części fotooffsetowej Dzieł, delegacja
Komitetu Redakcyjnego starająca się w Ministerstwie Kultury o przydział
papieru na tomy następne, usłyszała od ówczesnej dyrektorki departamentu książki: „Przecież macie już swojego Kolberga, czego więcej chcecie”.
Dlatego Burszta, redaktor Dzieł wszystkich, postanowił możliwie szybko,
jeszcze przed zakończeniem finansowania obchodów Millenium, wydać
dwie monografie: Pomorze i Mazury pruskie (tomy 39 i 40) jako początek
serii ineditów oraz w tym samym czasie oddać do druku Korespondencję
Oskara Kolberga (tomy 64–66). Uważał, że nieodzowne jest stworzenie faktów dokonanych w postaci druku tych tomów, aby wypełnienie luki między
nimi było niepodważalną koniecznością. Dodać tu trzeba, że do monografii
Pomorza i Mazur w latach następnych nie odkryto w zbiorach Kolberga
materiałów innych poza pierwotnie wskazanymi2, nie odnaleziono także
nowych tekstów do Korespondencji3. Natomiast przygotowanie do druku listów pisanych przez Kolberga i przez niego otrzymanych przed zinwentaryzowaniem i dokładnym poznaniem całości jego spuścizny rękopiśmiennej,
1 Plan wydawniczy z 1964 przedstawiony jest m.in. w artykule J. Burszty i M. Tarki Wyda-

nie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga…, s. 52-53. Wykaz wydanych tomów Dzieł wszystkich znajduje się w Bibliografii prac Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło
cz. III (DWOK T. 85/III).
2 Jedynie w roku 2013 wśród kilkudziesięciu rycin wyjętych z tek Kolberga w okresie, gdy
redaktorem Dzieł był Gajek, tj. przed rokiem 1962, odnaleziono pięć rysunków otrzymanych
przez Kolberga w czasie badań na Pomorzu w 1875 r., zob. s. 57.
3 Korespondencja Oskara Kolberga została wydana jako tomy 64-66 Dzieł wszystkich w
latach 1965-1969.

69

choć przyniosło poprawnie wydane teksty, uniemożliwiło opracowanie
zadowalającego komentarza do tej korespondencji1.
W trakcie redagowania Pomorza i Mazur pruskich zostały ustalone
i spisane w odpowiednich instrukcjach ogólne zasady opracowania nowych
monografii2. Po analizach treści tomów wydanych przez Kolberga przyjęty
został ramowy porządek rzeczowy dla nowych monografii regionalnych,
wzorowany na stosowanym przez autora Ludu. Powstały też specjalistyczne instrukcje dotyczące m.in. zasad odczytywania melodii w zapisach terenowych, systematyki pieśni, porządkowania w druku melodii tańców3,
zakresu modernizacji pisowni oraz transkrypcji tekstów gwarowych4. Instrukcje dotyczące języka musiały uwzględnić jego znaczne zróżnicowanie
ponieważ w spuściźnie Kolberga, poza polszczyzną potoczną, np. w spisanych przez niego relacjach o obrzędach czy w opisach strojów, znajdujemy zapisy literatury ludowej z różnych regionów, przede wszystkim Polski
i Ukrainy, tj. język artystyczny folkloru polskiego i ukraińskiego, przykłady
potocznej mowy ludowych informatorów polskich i ukraińskich oraz polski
język literacki z różnych epok, np. w przytaczanych fragmentach dawnych
dzieł, m.in. kronik, utworów Jana Kochanowskiego, Wespazjana Kochowskiego, Jędrzeja Kitowicza, renesansowych zielników, fragmentów literatury
sowizdrzalskiej czy prac XVIII i XIX-wiecznych historyków i historyków
literatury. Dla notowanych przez Kolberga (lub jego współpracowników)
informacji pochodzących z wywiadów i obserwacji, m.in. opisów z zakresu
kultury materialnej, notatek na temat przebiegu obrzędów, wierzeń, praktyk
leczniczych itp. w zakresie modernizacji języka i interpunkcji przyjęto zasady edytorskie stosowane przy wydawaniu XIX-wiecznych źródeł literackich
i historycznych. Osobne instrukcje dotyczyły zapisów tekstów folkloru, aby
1 M.in. nie można było wskazać miejsca druku materiałów etnograficznych dołączonych

przez autora listu, ponieważ odpowiednie tomy nie były jeszcze opracowane, nie zawsze też
można było powiązać treść listu z notatkami zawartymi w innych rękopisach.
2 Zasady opracowania nowych tomów przedstawił ogólnie J. Burszta m.in. we wstępie do
tomu Pomorze (DWOK T. 39), s. V-XIX. On też był autorem instrukcji ramowej i niektórych
szczegółowych.
3 Instrukcje związane z przygotowaniem do druku zapisów nutowych Kolberga i ich porządkowaniem w nowych tomach przygotowali Marian Sobieski i Danuta Pawlakowa.
4 Instrukcję taką dla tekstów polskich opracowała Monika Gruchmanowa, dla ukraińskich Władysław Kuraszkiewicz. W rękopisach znajdują się również teksty w innych językach
słowiańskich oraz litewskie, których opracowanie wymagało każdorazowo konsultacji ze specjalistami.

70

prawidłowo oddać w druku notację Kolberga. Specjalnego potraktowania
wymagały też liczne przykłady wyrażeń i zwrotów gwarowych zestawiane
w osobnych słownikach lub wplatane w opis, ponieważ dokumentowały
one stan gwar danego regionu w okresie prowadzonych przez Kolberga
badań, a dla niektórych dialektów bywały dokumentacją najwcześniejszą.
Konstruując plan wydawniczy w 1964 r. na podstawie wstępnego rozpoznania rękopisów, postanowiono wydać jedenaście nowych monografii, tj.
wspomniane już tu Pomorze i Mazury pruskie oraz Śląsk, Góry i Podgórze,
Podole, Tarnowskie–Rzeszowskie, Sanockie–Krośnieńskie, Białoruś–Polesie, Litwa, Ruś Karpacka i Ruś Czerwona. Planowano ponadto wydanie
trzech tomów uzupełniających monografie, których druk rozpoczął Kolberg:
Mazowsze cz. VI i VII i Kaliskie cz. II. Pozostałe materiały etnograficzne
i folklorystyczne miały się znaleźć w suplementach do Ludu i Obrazów etnograficznych oraz w tomach Przysłowia, Materiały do etnografii Słowian
i Miscellanea. Ponadto zaplanowano osobne tomy na opracowania melodii
ludowych, kompozycje Kolberga, jego pisma muzyczne, studia rozprawy
i artykuły oraz korespondencję. Dla przygotowania tych 34 tomów oraz
planowanych zeszytów przeznaczonych na uzupełnienia dla tomów 1–36
i komentarze do nich konieczna była – jak już tu stwierdzano – inwentaryzacja wszystkich rękopisów, tj. szczegółowe rozpoznanie zawartości całej
zachowanej spuścizny Kolberga.
W trakcie inwentaryzacji dla każdej teki lub innego zespołu rękopisów
mającego własną sygnaturą archiwalną założono odrębną „księgę inwentarzową” i notowano w niej wszystkie zapisy znajdujące się na kolejnych
kartach w danej tece, niezależnie od ich autorstwa, treści, formy, postaci czy
gatunku folkloru. Notowano więc incipity wszystkich pełnych i fragmentarycznych utworów, wszystkich opisów, notatek i not bibliograficznych, wykonanych zarówno przez Kolberga, jak i jego współpracowników, znanych
z nazwiska bądź nieznanych, a także kolejny numer melodii służący do
identyfikacji zapisów nutowych bez tekstu. Zapisów takich na niektórych
kartach jest nawet ponad pięćdziesiąt na jednej stronie, ponieważ Kolberg
w czasie badań terenowych notował melodie często in continuo, po kilka
na jednej pięciolinii. Równocześnie sprawdzano, czy były one zamieszczone w którymś z tomów Ludu i po ustaleniu miejsca druku, wpisywano
informacje o tym w inwentarzu, a w roboczym egzemplarzu tomu na odpowiedniej stronie notowano dane o rękopisie. Dla zapisów niedrukowanych przez Kolberga wpisywano w inwentarzu na podstawie proweniencji
71

geograficznej informację o regionie, którego dotyczą. Przedtem po analizie
tomów wydanych przez Kolberga i innych jego wypowiedzi uściślono zasięgi poszczególnych monografii składających się na Lud i Obrazy etnograficzne, nanosząc je na mapę z zaznaczonymi granicami administracyjnymi
obowiązującymi w XIX w. Granice terytoriów objętych monografiami najczęściej nie były przez Kolberga dokładnie precyzowane, w znacznej też
mierze zależały od obowiązujących w jego czasach podziałów politycznych
i administracyjnych, co dotyczy zwłaszcza granic zaborów. Ściślejsze wyznaczenie zasięgów regionów etnograficznych było też niemożliwe przed
zbadaniem ich kultury ludowej, a publikacje Kolberga bywały w tym zakresie pionierskie. On sam dla określenia terytorium objętego monografią
z konieczności posługiwał się często terminem „powiat”, a jego monografie
obejmowały najpierw jedną taką jednostkę administracyjną lub dwie (jak
Sandomierskie i Kujawy), później kilka lub kilkanaście (jak Poznańskie
czy Radomskie). Zresztą dość często wydając kolejny tom, „wkraczał” na
teren monografii sąsiedniego regionu, np. zapisy folkloru z Sandomierskiego wydał już w 1865 r. w osobnej monografii, w drugim tomie Ludu,
a późniejsze materiały uzupełniające z tego regionu zamieścił w wydanym
w latach 1887–1888 Radomskiem. Przyczyną bywało nie tylko pozyskanie
materiałów uzupełniających, ale także sztuczność granic politycznych, m.in.
dzielących Kujawy granicą prusko-rosyjską, a Krakowskie między zabór
rosyjski i austriacką Galicję. Np. część zapisanych przez siebie pieśni reprezentujących folklor krakowski z okolic Olkusza, Ojcowa i paru innych miejscowości leżących w zaborze rosyjskim, opublikował Kolberg w monografii
Krakowskie, a wiele lat później inne pieśni i melodie z tych miejscowości
w Kieleckiem. Jednak w trakcie ustalania przeznaczenia niedrukowanych
dotąd materiałów trzeba było rozstrzygać takie problemy jednoznacznie,
kierując się wynikami wspomnianych analiz i ustaleń.
Inwentaryzacja rękopisów była bardzo czasochłonna między innymi dlatego, że znaczna część zawartości tek to pieśni, często z melodiami, oraz melodie tańców i melodie wokalne bez tekstów. W sumie w charakteryzowanym
tu archiwum znajduje się nieco ponad 25 000 melodii w różnym stadium
opracowania, a tekstów pieśni i przyśpiewek jest znacznie więcej1. Są to zapisy Kolberga ze słuchu i kopie znacznej ich części przygotowywane przez
1 Np. w dwu rękopisach z przyśpiewkami (bez melodii), które będą scharakteryzowane
nieco dalej, jest około 5000 jedno- i dwuzwrotkowych tekstów.

72

niego do różnie sprofilowanych, ale nie zawsze wydanych publikacji, a także
pewna liczba kopii sporządzanych przez późniejszych wydawców w latach
1900–1914. Jednak te kolejno powstające „warstwy”, tj. prymarne rękopisy
Kolberga i późniejsze ich wersje redakcyjne nie przetrwały w całości, a zachowane ich fragmenty przechowywane są dziś w różnych tekach niezależnie
od pochodzenia regionalnego, o czym już tu wspominano. Melodii i tekstów
pieśni zapisanych na kartach z odnotowaną lokalizacją1 szukano w trakcie
inwentaryzacji w monografii określonej przez tę notę. Zwykle trzeba było
starannie przeglądać cały tom, aby upewnić się, czy dany utwór był drukowany, czy jednak nie, bowiem w rękopisach znaczna część pieśni i melodii
nie ma adnotacji dotyczącej ich funkcji. Jednak nawet jeżeli w rękopisie melodia miała np. notę „weselna” lub „dożynkowa”, to nie zawsze można było
być pewnym, że w druku znalazła się w rozdziale określonym taką notatką.
Jak sam Kolberg pisał, melodie służyły do różnych tekstów i wykonywane
były w różnych sytuacjach, a teksty – zwłaszcza przyśpiewki – podkładano
pod różne melodie. Dlatego dopiero dokładne przejrzenie całej monografii
dawało pewność, że analizowana pieśń czy melodia nie była rzeczywiście
przez Kolberga opublikowana. Znacznie więcej pracy wymagało ustalenie
przynależności regionalnej pieśni i melodii oraz miejsca ich druku, jeżeli na
karcie nie było noty lokalizacyjnej, a w wypadku tych utworów zdarzało się
to stosunkowo częściej niż w rękopisach pozostałych gatunków folkloru czy
w notatkach etnograficznych. Dotyczyło to także zapisów terenowych. Uszkodzenia narożnika2, na którym była wpisana nota lokalizacyjna, albo zatarcie
jej, co zdarzało się po latach w wypadku notatek ołówkowych, utrudniało
odczytanie lub próby rekonstrukcji tych not, tj. odtworzenia pochodzenia
regionalnego utworów znajdujących się na karcie. Podobne problemy stwarzały przypadkowe podziały kart czy arkuszy dokonywane przez wydawców
1 Problemy związane z interpretacją not lokalizacyjnych w rękopisach Kolberga szerzej
omawia E. Milller w artykule Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, zob. tam zwłaszcza s. 17–26.
Zob. też: E. Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg.
Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II).
2 Jedną z przyczyn takich uszkodzeń było to, że tekturowe teczki używane przez Kolberga
do przechowywania rękopisów mają zwykle wymiary 34,3 × 22,5 cm albo nieco mniejsze, a np.
używany przez niego papier nutowy ma wymiary 35 × 27,2 cm, dlatego jego brzegi wystawały
poza okładkę teki i z czasem ulegały uszkodzeniom. W Archiwum PTL w roku 1953 umieszczono rękopisy razem z oryginalnymi tekami w nowych odpowiednio większych okładkach.

73

materiałów Kolberga i osoby „porządkujące” rękopisy po śmierci Kopernickiego, tj. po roku 1891. Ponieważ notę lokalizacyjną zapisywał Kolberg często
tylko u góry pierwszej strony złożonego na pół arkusza1, tworzącego dwie
połączone karty, po rozdzieleniu takich połówek na osobne karty, do czego
dochodziło po wielokrotnym ich rozkładaniu, druga pozbawiona była lokalizacji. W sumie kart, dla których lokalizację regionalną trzeba było odtwarzać,
było wiele. Dla odszukania miejsca druku pieśni i melodii zanotowanych na
takich kartach lub właściwego przypisania ich do którejś z planowanych nowych monografii regionalnych trzeba było często przeprowadzać szersze analizy i poszukiwania w wielu tomach, a także w innych zespołach rękopisów.
Przy ustalaniu miejsca druku tekstów pieśni możliwe było w pewnym
stopniu wykorzystanie indeksów incipitów sporządzonych do tomów Ludu
i Obrazów etnograficznych. Jednak Kolberg w wielu monografiach łączył
przyśpiewki w kilkuzwrotkowe „aglomeraty” (tak sam nazywał takie zestawienia tekstów zamieszczone pod jedną melodią), czasem nawet kilkunastozwrotkowe, a w pierwotnym indeksie incipitów ujęta była tylko ich
pierwsza zwrotka. Dopiero wykonany w latach 1965–1966 indeks incipitów
zwrotek obejmujący wszystkie tomy serii fotooffsetowej i część wydanych
już tomów edycyjnych ułatwiał wyszukiwanie tekstów przyśpiewek. Indeks
incipitów tekstów pieśni i przyśpiewek był jednak narzędziem tyko pomocniczym. Redagowanie przez Kolberga do druku melodii wiązało się często z powstawaniem drobnych odmianek w incipitach (np. obecność albo
brak interiekcji oj, da, da dana, ej itp.), nieistotnych dla identyfikacji tekstu
pieśni, ale wpływających na miejsce jej incipitu w alfabetycznie szeregowanym indeksie. Te drobne różnice między zapisanym ze słuchu tekstem,
a ostateczną jego postacią w drukowanym tomie, utrudniały odszukanie
tekstu przy pomocy indeksu incipitów.
Próby skonstruowania indeksów zapisów nutowych dla tomów Kolberga nastąpiły już po zinwentaryzowaniu znacznej części jego tek i również
nie zawsze były pomocą wystarczającą w wyszukiwaniu w druku melodii
znajdujących się w rękopisach2. Obecnie funkcjonuje Elektroniczny Indeks
1 Tak zapisane są noty lokalizacyjne np. w większości rękopisów terenowych pochodzących prawdopodobnie z lat 1839–1870, znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea (Arch.
PTL, sygn. 1352, np. k. 34-62, 70-71).
2 Już w 1955 r. Adam Rieger pisał: „Indeks melodyczny do zbiorów Kolberga z przytoczeniem początkowych fragmentów melodii pozwoliłby w pełni wyzyskać trudno dostępny
materiał muzyczny z prac Kolberga i ułatwiłby konieczną konfrontację z obecnie zbieranymi

74

Folkloru Muzycznego (EIFM) Instytutu im. Oskara Kolberga1 , który pozwala przeszukiwać incipity melodii i tekstów zapisanych pod nimi i kieruje do
miejsca druku w Dziełach wszystkich Kolberga.
Pozostałe gatunki folkloru i notatki dotyczące języka, zwyczajów, wierzeń czy kultury materialnej nasuwały zwykle nieco mniej problemów
w trakcie ustalania miejsca ich druku w Ludzie, choć i one zamieszczane
były przez Kolberga nie tylko w osobnych, wyłącznie im poświęconych
rozdziałach. Np. informacje o wierzeniach i podania wierzeniowe ilustrowały czasem materiały na temat budowy chaty czy prac polowych.
Podobnie przysłowia wykorzystywał Kolberg m.in. do charakteryzowania w rozdziale „Lud” stosunku miejscowej ludności do bliższych i dalszych sąsiadów i innych grup etnicznych. Natomiast słownictwo gwarowe
znajduje się praktycznie w każdym rozdziale – nazwy narzędzi, naczyń,
części stroju, czynności podawał Kolberg w tym miejscu tekstu, w którym jest o nich mowa. Czynił tak nawet w początkowych monografiach
(Kujawy, Krakowskie i Poznańskie), mimo że liczne przykłady miejscowego dialektu podawał tam w osobnych rozdziałach i zestawieniach
słownikowych2.
Wyjaśnienia przynależności regionalnej wymagały też często rękopisy
innych osób, które przekazały Kolbergowi swe zbiorki pieśni lub notatki,
zwłaszcza jeżeli w korespondencji nie zachowały się ślady ich wzajemnych
kontaktów, a rękopis był pozbawiony noty lokalizacyjnej i podpisu autora.
Ustalenia wymagało wtedy nie tylko miejsce sporządzenia zapisów, ale i ich
autorstwo. Jak wspominano już w biografii Kolberga, jego współpracownicy starali się przekazywać swe notatki osobiście lub przez okazje, aby
uniknąć dosyć wygórowanych opłat pocztowych, a przede wszystkim kontroli poczty stosowanej w zaborze rosyjskim nie tylko na granicy, ale także
wewnątrz Królestwa. Nie wszyscy z nich podawali miejsce zanotowania
melodiami”, A. Rieger Zagadnienia leksykalnego indeksowania melodii ludowych, „Lud”
T. XLII za rok 1955, s. 554–606. Zob. też E. Dahlig Z zagadnień komputerowej archiwizacji
i analizy melodii ludowych, „Muzyka” R. XLIV: 1999, nr 2, s. 101–113; E. Antyborzec i Ł. Smoluch Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną, „Lud” T. 98: 2014,
s. 109–112; E. Antyborzec, S. Zielonka Cyfrowy świat Kolberga, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi”
T. 4 za rok 2020, s. 11–21.
1 Dostępny jest na stronie: www.oskarkolberg.pl, zakładka Archiwum/Indeksy.
2 Dialektom wielkopolskim poświęcił nie rozdział w monografii, a osobną pracę Rzecz
o mowie ludu wielkopolskiego (ZWAK T. I: 1877, s. 3-36), przedruk w tomie Studia, rozprawy
i artykuły (T. 63 DWOK), s. 342–388.

75

przysyłanych materiałów, mimo że Kolberg przypominał o tym, prosząc
o zapisanie i dostarczenie potrzebnych mu informacji lub dziękując za
otrzymane teksty. Nie wszyscy też podpisywali się, zwłaszcza gdy była to
kartka z pojedynczym tekstem pieśni. Niekiedy Kolberg sam na rękopisach swych korespondentów odnotował nazwisko osoby, która je przysłała, a czasem notatki włączone były bezpośrednio do listu, co wskazywało
i autora, i miejsce zapisu oraz graniczną datę powstania rękopisu. W szczególnych sytuacjach pochodzenie regionalne zapisu można było ustalić przy
pomocy kopii sporządzonych przez Kolberga. Np. porównanie pieśni znajdujących się w ofiarowanym Kolbergowi w 1862 r. rękopisie pt. Ukraińskie
śpiewy i tańce1 z wykonanymi przez niego kopiami tych tekstów i melodii,
mającymi notę „od Kowla” lub „z Polesia (od Kowla)”, pozwoliło uściślić
pochodzenie tego zbioru obejmującego ponad 100 tekstów i 74 melodie,
którego autor nie odnotował lokalizacji geograficznej. Nazwisko autora (autorki?) tego obszernego rękopisu pozostało jednak nieznane. Na nieco inną
sytuację wskazuje związek kilku zapisów nutowych Kolberga ze zbiorkiem
pieśni zanotowanych bez melodii przez nieznanego autora w niewielkim zeszyciku2. W jednym z rękopisów Kolberga znajduje się sześć początkowych
tekstów z tego zbiorku w tej samej kolejności, są tam opatrzone melodiami i notą „Krzeszowice”. Sądzić można, że Kolberg po otrzymaniu zeszytu
skłonił autora do zaśpiewania zapisanych tam pieśni, a nota „Krzeszowice”
nad każdą z melodii wskazuje lokalizację tych i innych pieśni ze zbiorku
tekstów3. Takie możliwości porównania pozbawionego lokalizacji rękopisu anonimowego autora z zapisem lub kopią Kolberga nie są jednak zbyt
liczne.
1 Rękopis Ukraińskich śpiewów i tańców znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN

PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170-186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu
Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), zob. tam s. XXXI-XXXII. Większość Kolbergowskich kopii pieśni z tego zbioru przechowywana jest w tece 28. Polesie (Arch. PTL) oraz
w zbiorach o sygnaturach 3206 i 3207 Wołyń (BN PAU i PAN).
2 Rkp. nieznanego autora w Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1325, k. 39–79.
3 Zob. np. pieśni 873, 879, 886, 891, 896, 909 oraz 912 w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). Dodatkową przesłanką było opatrzenie przez
autora rękopisu tekstu jednej z pieśni notą „Krakowiak z dn. 21/6 z r. 1868”, tj. datą ślubu Róży
Potockiej z Władysławem Krasińskim, który odbył się w Krzeszowicach. Melodię tej pieśni
z pierwszą zwrotką tekstu (z notą „włościanie krzeszowieccy w dn. 21/6 1868”) zamieścił Kolberg w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 276, nr 495, pełny tekst znajduje się w: O. Kolberg
Krakowskie. Suplement… cz. III (DWOK T. 73/III), s. 223.

76

Wyniki inwentaryzacji wskazały, w których tekach znajdują się materiały do planowanych nowych monografii, a okazało się także, że dla większości regionów objętych monografiami wydanymi przez Kolberga istnieją
w rękopisach obfite i cenne materiały, które z różnych powodów nie zostały przez niego opublikowane w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych.
Najbardziej oczywiste są przyczyny pomijania przez Kolberga tekstów patriotycznych, zwłaszcza pieśni i podań związanych z historią Polski, ponieważ na druk ich w tomach wydawanych w Warszawie nie dawała zgody
cenzura rosyjska, a zamieszczenie takich utworów w późniejszych tomach
drukowanych w Krakowie zamykało książce drogę do odbiorców w zaborze rosyjskim1 – na granicy rosyjskiej cenzurowane były wszystkie przewożone lub przesyłane druki i rękopisy. W innych przypadkach wynikało
to stąd, że część zapisów uzyskał już po wydaniu odpowiedniej monografii, np. tekst szopki2 Jana Hyłki, murarza krakowskiego, otrzymał Kolberg
w roku 1887, wiele lat po wydaniu Krakowskiego. Niektóre inne materiały,
np. rysunki3 zabudowań z Lubelskiego wykonane przez Ciesielskiego były
nieudolne i wymagały poprawek z udziałem dobrego rysownika, na co
Kolberg widocznie nie mógł się zdecydować. Część wreszcie została pominięta przez Kolberga, gdyż ograniczony objętością książki selekcjonował
zebrane materiały, kierując się ich reprezentatywnością dla kultury ludowej
regionu, a w wypadku utworów wiejskich instrumentalistów, śpiewaków
i narratorów – jak można dziś sądzić – także wartością artystyczną. Teksty,
melodie i opisy pominięte przez autora Ludu, niezależnie od powodów
tej selekcji, podczas inwentaryzacji przeznaczane były do druku w suplemencie do danej monografii, a zapisy nierozpoznane co do przynależności
regionalnej miały być zamieszczone w tomie Miscellanea, ponieważ od
początku prac nad spuścizną Kolberga przyjęto, że opublikowane powinny
być wszystkie zgromadzone przez niego źródła.
W trakcie inwentaryzacji zidentyfikowano też wiele rękopisów, które
były podstawą druku melodii i tekstów zamieszczonych przez Kolberga
1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach
1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych
do obiegu przez carska cenzurę zagraniczną, T. 1-3, Warszawa 2006. Tam wymieniono
wszystkie prace Kolberga wydane w Krakowie, a zakazane w Warszawie w całości lub w części.
2 Tekst opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. I (DWOK T. 73/I), s. 23–38.
3 Zob. w O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 11–25 oraz
uwagi Wilhelma Kolberga o rysunkach Ciesielskiego tamże, s. 360–362.

77

w Ludzie i Obrazach etnograficznych, czyli istotnym materiałem do komentarzy źródłowych dotyczących zapisów opublikowanych w XIX w. Komentarze te są ważną częścią suplementów uzupełniających monografie
wydane przez Kolberga, tj. tomów 70-84 Dzieł wszystkich. W roku 1963
zaplanowano dla nich zaledwie dwa tomy, czego przyczyną była nie tylko wspomniana już ograniczona wówczas liczba tomów dzieł Kolberga,
ale także nieznajomość niezinwentaryzowanych jeszcze rękopisów. Pełne
rozpoznanie zawartości tek Kolberga oraz zmiany w statusie redakcji i polityce wydawniczej spowodowały wiele lat później decyzję o przeznaczeniu w Dziełach wszystkich osobnej serii dla uzupełnień oraz komentarzy i zamieszczenie ich w tomach 70–84, odrębnych dla każdej z piętnastu
monografii wydanych techniką fotooffsetową. Przewidziano, że znajdą się
tam materiały dotyczące danego regionu odnalezione w rękopisach i dotąd
niedrukowane (tj. suplementy), komentarze źródłowe do tekstów i melodii
opublikowanych przez Kolberga oraz charakterystyka jego pracy nad monografią i zgromadzonych do niej materiałów, wykaz cytowanej i odnotowanej w niej literatury a także indeksy obejmujące całość materiałów z danego regionu, tj. tomy wydane w XIX w. i tom suplementowy. Komentarze
miały za zadanie wskazanie wykorzystanych przez Kolberga źródeł, bardzo
zróżnicowanych autorsko i formalnie. Są to przede wszystkim rękopisy pochodzące z jego własnych badań, zachowane w wersji prymarnej, powstającej w czasie bezpośredniego kontaktu z wykonawcami i informatorami. Nie
przetrwały one wprawdzie w całości, ale w różnym stopniu dla różnych
regionów, jednak nawet w takim stanie pozwalają formułować wnioski na
temat badań terenowych Kolberga w danym regionie i metod jego pracy.
W komentarzach wykorzystano także sporządzane przez Kolberga kopie
własnych zapisów, pochodzące dosyć często jeszcze z okresu przed podjęciem edytorskiego programu Ludu. Czasem są one jedynym świadectwem
potwierdzającym pochodzenia melodii czy tekstu z badań Kolberga. Zachowane rękopisy innych autorów wskazują, że część z nich powstała na
prośbę Kolberga, a część to zbiorki pieśni lub notatki etnograficzne spisane
dla własnych potrzeb i przekazane mu przez osoby nie zawsze dziś znane.
Zgodnie z wolą autorów Kolberg w druku często nie informował o autorskim pochodzeniu uzyskanych od nich materiałów. Gdy zachowały się ich
rękopisy, możemy dziś część takich danych uzupełnić.
Przypisy źródłowe do monografii wydanych przez Kolberga dotyczą także wykorzystanych przez niego publikacji. Literatura cytowa78

na lub przywoływana w monografiach jest bardzo zróżnicowana – od
współczesnych mu zbiorów pieśni, podań i bajek, prac historyków i ludoznawców, artykułów etnograficznych i krajoznawczych ogłaszanych
w prasie itd., do dawnych kronik i tekstów literackich, a także druków
straganowych, np. przyśpiewek i pieśni dziadowskich oraz funkcjonujących jako popularne piosenki fragmentów oper i wodewilów. Wobec częstego w tomach wydanych przez Kolberga podawania odsyłaczy do literatury przedmiotu w postaci niepełnej, a czasem nawet ich braku, wszystkie
wskazówki bibliograficzne trzeba było weryfikować, aby w przypisach
źródłowych znalazły się pełne adresy bibliograficzne prac cytowanych
lub odnotowanych w danej monografii. Czasem w ustaleniu lub uściśleniu not bibliograficznych cytatów, wyciągów i odesłań znajdujących się
w Ludzie pomagają zachowane rękopisy.
Poza identyfikacją źródeł komentarze zawierają informacje o sposobie
ich wykorzystania przez Kolberga oraz o istotnych różnicach między zachowanymi rękopisami lub oryginałami cytowanych prac a tekstami i melodiami zamieszczonymi w monografiach wydanych. Chodzi tu m.in. o teksty
pieśni, które w druku bywają skrócone i zamiast kolejnych zwrotek mają
odsyłacz do bliskiego wariantu, a także o teksty w druku zniekształcone.
Najbardziej wyrazistymi przykładami przywracania w komentarzach pierwotnego brzmienia tekstu zapisanego w terenie są podania i pieśni wzmiankujące o wydarzeniach z historii Polski i odwołujące się do uczuć patriotycznych. Kolberg zwykle rezygnował z publikowania takich tekstów, ale
czasem, aby jednak zamieścić ich melodię w monografii, stosował „retusz”,
zamieniając w druku np. Rosjan na Francuzów. Podobne praktyki dotyczyły
tekstów obscenicznych, w których Kolberg wyrazy niecenzuralne również
w druku kamuflował.
Koncepcja i zasady opracowania suplementów i komentarzy przedstawione1 zostały we wstępie do pierwszego ich tomu wydanego w 2003 r.,
odnoszącego się do Pieśni ludu polskiego z 1857 r.

1 Zob. E. Millerowa i D. Pawlakowa „Suplementy” do monografii wydanych przez Oskara

Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. V–XVIII.
Zob. też E. Miller Suplementy do monografii regionalnych Kolberga. Koncepcja i funkcja tej
serii w edycji „Dzieł wszystkich”, w: Ja daję właśnie materiał..., s. 505–527.

79

Ogólna charakterystyka obecnego stanu
spuścizny rękopiśmiennej Kolberga
Jak zaznaczono na początku, większość rękopisów została scharakteryzowana we wstępach towarzyszących tomom Dzieł wszystkich Kolberga.
Tu natomiast można przedstawić jedynie ogólnie obecny stan jego archiwum, a także opisać te manuskrypty, które z racji swego charakteru nie
były przedmiotem analiz w dotychczasowych opracowaniach.
Już przeglądając wszystkie rękopisy w trakcie wstępnego rozpoznania,
można było dość szybko zauważyć, że Kolberg, orientujący się doskonale
w zawartości swoich zbiorów, nie pozostawił spisanych wskazówek dotyczących chronologii i przeznaczenia posiadanych materiałów i ich związku
z kolejnymi podróżami badawczymi. O stanie swoich zbiorów informował
tylko bardzo ogólnie we wspominanych już tu spisach tek sporządzanych
pod koniec życia, a jedynym pozostawionym przez niego wykazem podróży,
w większości poświęcanych na badania terenowe, jest itinerarium1. Zawiera
ono jednak tylko roczne daty wyjazdów oraz nazwy odwiedzanych miejscowości i regionów, czasem także nazwiska goszczących go osób, a w konfrontacji z innymi źródłami stwierdzić można, że nie jest to wykaz kompletny.
Itinerarium spisane zostało pod koniec życia Kolberga, prawdopodobnie na
prośbę Kopernickiego, w okresie przygotowań do obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy autora Ludu. Jednak bardzo trudno połączyć podane
tam roczne daty pobytu w różnych miejscowościach z zachowanymi zapisami folkloru i notatkami etnograficznymi. Nieco dokładniejsze informacje na
temat podróży przynoszą zapiski w notatniku zawierającym spisy dochodów
i wydatków2, ale dotyczą one jedynie lat 1859–1869 i tylko w niewielkim
stopniu pozwalają powiązać materiały znajdujące się w tekach regionalnych
z konkretną podróżą. Dokumentację wyników badań terenowych ograniczał
Kolberg do odnotowania lokalizacji geograficznej zapisu, a w wypadku pieśni i melodii także informacji o ich związku z obrzędami, jeżeli taki zachodził. W całej zachowanej spuściźnie nie znajdujemy wykazów zapisanych
1 Itinerarium zamieszczone zostało jako aneks w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66),
s. 704–707. Prawdopodobnie sporządzone zostało dla Kopernickiego jako materiał do rocznicowego artykułu zamieszczonego w „Nowej Reformie” w r. 1889, nr 107–109. Zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III
(DWOK T. 85/III).
2 Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210.

80

w terenie źródeł ani osobnych wskazówek dotyczących planowanego wykorzystania posiadanych materiałów. Wiadomości na te tematy przekazane
w sporządzanych przez Kolberga spisach tek są bardzo skrótowe, a innymi
nie dysponujemy. Jedynie rękopis melodii przechowywany dziś w tece 33.
Miscellanea i powiązane z nim rękopisy przyśpiewek z teki 13. Kraków i 16.
Radom, Opatów, Sandomierz zdają się wskazywać na tworzenie przez Kolberga katalogu melodii, do czego wrócimy nieco dalej. Z nielicznych świadectw wynika, że sam zdawał sobie sprawę z trudności, jakie może mieć
wydawca jego spuścizny. Już w roku 1873 pisał o niej:
[…] życzyć by wypadało, aby jeszcze zanim do druku oddana zostanie, została
opracowana przeze mnie, świadomego znaczenia wszelkich szczegółów1.

Poznanie całości stworzonego przez Kolberga archiwum pozwoliło
w pewnym stopniu odkryć specyfikę warsztatu terenowego i edytorskiego
autora Ludu, a przede wszystkim właściwą mu wielowarstwowość łatwą
do zauważenia nawet przy jego pobieżnym oglądzie: zachowane rękopisy
reprezentują różne etapy prac badawczych i redakcyjnych. Z wypowiedzi
i drukowanego dorobku Kolberga wiadomo, że ostateczny program badań
etnograficznych ukształtował on w latach 1864–1865, a wynikiem była
seria etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych wydawanych jako Lud i Obrazy etnograficzne. Początkowo, od pierwszych badań
w roku 1839, swe zapisy melodii uważał za materiał do badania „charakteru muzyki” ludowej, a równocześnie publikował pieśni ludowe z akompaniamentem fortepianu, aby spopularyzować je jako muzykę narodową.
Następnie planował dokumentację folkloru poprzez monograficzne zbiory
różnych gatunków pieśni, czego wynikiem są pieśni weselne drukowane
w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849, a przede wszystkim cenny zbiór ballad, tj. Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Kolejny plan, dotyczący
również folkloru, przewidywał wydawanie zbiorów pieśni regionalnych na
tle opisu zwyczajów i obrzędów, którym towarzyszą – taką zawartość miał
mieć pierwotnie tom Sandomierskie oddany do druku w r. 1862. Ostateczny program edytorski, polegający na wydawaniu regionalnych monografii
etnograficzno-folklorystycznych, przedstawił Kolberg publicznie w lutym
1865 r. w Liście otwartym do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” i zawarł
1 Brulion listu do nieznanego adresata z datą „Kraków, 10 lutego 1873”, Korespondencja...
cz. I (DWOK T. 64), s. 442, tekst napisany nieznaną ręką i podpisany przez Kolberga.

81

go w tytule: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia,
obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Do tych kolejnych wydawnictw służyły mu gromadzone podczas badań w terenie od roku 1839
melodie i teksty i część z nich, zwłaszcza ta najdawniejsza, była kilkakrotnie
przepisywana i opracowywana. Żadna z tych „warstw”, tj. prymarne zapisy
terenowe, następne ich wersje redakcyjne ani rękopisy ostatecznie oddane
do drukarni, nie przetrwała do naszych czasów w całości, nienaruszona
i zebrana w jednym miejscu. Wprost przeciwnie – jak już tu wspominano –
rękopisy bywały usuwane i przemieszczane między tekami przez Kolberga,
następnie przez Kopernickiego, upoważnionego do takich działań, a potem
przez osoby, które sięgały do spuścizny Kolberga, aby jej wybrane cząstki
przygotować do druku lub wykorzystać we własnych pracach. Duży wpływ
na obecną zawartość tek Kolberga i utworzenie nowych zespołów, a zubożenie dawniej istniejących, miały nie do końca wyjaśnione losy rękopisów
w czasie wojny i w ciągu kilku lat bezpośrednio po niej.
Część zapisów prymarnych, tj. powstających w czasie bezpośredniego
kontaktu Kolberga z wykonawcami folkloru lub informatorami, usunął on
sam po wydaniu monografii, w której zostały wykorzystane. Stało się tak
z rękopisami użytymi w tomach wydanych przed rokiem 1883, w Kujawach, Poznańskiem i Lubelskiem, a po części także w Krakowskiem i Pokuciu. W spisie tek z roku 1883, najwcześniejszym z zachowanych, notatka
„odpadki od […]” widnieje przy tytułach tek nr 7, 9, 13 i 17, w których przechowywał rękopisy do wymienionych monografii. Częściowo opróżnione
zostały także dawne teki nr 21. Pokucie I i 22. Pokucie II, z których większość materiałów po wydaniu czterotomowej monografii została usunięta,
a pozostawione karty połączono później w jedną tekę. Sądzić więc można,
że Kolberg starannie przechowywał notatki terenowe i czystopisy powstające na ich podstawie do chwili wydania danej monografii, później usuwał
część z nich, uznając, że w przyszłości nie będą już potrzebne. Niektóre
zapisy dotyczące tych regionów ocalały, ponieważ z powodu tematyki lub
lokalizacji zawartych tam zapisów pojedyncze karty lub całostki z zapisami
prymarnymi po wydrukowaniu monografii bywały przez niego przenoszone z tek regionalnych do innych. Np. złożony na pół arkusz z zapisanymi
ze słuchu pieśniami i melodiami wykonanymi w większości w Lubelskiem1
1 Chodzi tu o kartę (Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1320, k. 51) z zapisami terenowymi pieśni z notami lokalizacyjnymi: Zamość, Bortatycze, Lublin, Lubartów, Tatary, Miechów,

82

znajduje się obecnie w tece 36. Miscellanea, której zawartość Kolberg
w swoim spisie określił jako „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Na karcie
tej zapisanych jest blisko sto pieśni, z których tylko 28 zamieścił Kolberg
w tomach Lubelskiego. Pozostałe, m.in. patriotyczne, wśród nich mało znaną pieśń związaną z Wiosną Ludów na Węgrzech, opublikowano dopiero
w uzupełnieniach do Kolbergowskiej monografii1. Podobnie niektóre ze
źródeł do Poznańskiego, jako nie w pełni wykorzystane, przeniósł Kolberg
do teki 37. Miscellanea mającej podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia
i zdania. Mieszczą się tam teraz, obok zapisów z innych regionów, także
własne notatki Kolberga na temat wierzeń w Poznańskiem i dwa teksty
innych autorów: obszerna praca Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, zawierająca głównie materiały z Poznania,
i niewielki rękopis Emila Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie
w Wielkopolsce2. Z tych samych powodów pozostał w tece 21/22. Pokucie
rękopis3 Bazylego Jurczeńki, ponieważ nie został wykorzystany w całości.
Poza pieśniami z Pokucia „dolnego” zawiera teksty z Huculszczyzny, którą
Kolberg zamierzał objąć osobną monografią.
Nie zawsze oczywiste jest, dlaczego i przez kogo rękopis został przeniesiony do innej teki, nie znamy np. przyczyny, dla której kilkadziesiąt
kart z zapisami terenowymi z Mazewa (Łęczyckie) znajduje się obecnie
w tece 38. Miscellanea, a kilka kart z takimi zapisami z Wielkopolski umieszczonych jest w tece 35. Miscellanea. Najczęściej nie wiemy
też, jaki był udział późniejszych wydawców w przemieszczaniu rękopisów miedzy tekami. Dodać trzeba, że przemieszczane były nie tylko
całe rękopisy i pojedyncze karty, ale także fragmenty kart. W trakcie
opracowywania tomów suplementowych zauważyć było można, że czasem wycięty fragment znajduje się w innej tece 4 niż „macierzysta” karta.
W takich sytuacjach w większości wypadków również nie można dziś
Firlej, zob. w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), m.in. pieśni nr 119–121 i 139–
–141.
1 Tamże, pieśń nr 141, s. 103.
2 Rkp. T. Klepaczewskiego znajduje się w tece 37. Miscellanea (Arch. PTL, teka 37, sygn.
1327, strony 1–59), rkp. E. Kierskiego tamże (sygn. 1328, k. 111–112). Obydwa opracowania są
często cytowane przez Kolberga w cz. VII Poznańskiego (DWOK T. 15).
3 Rkp. B. Jurczeńki znajduje się w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1258, k. 13–75.
4 Np. z karty z zapisami terenowymi z Jarochowa (wówczas pow. Łęczyca) znajdującej się
dziś w tece 7. Kujawy (sygn. Arch. PTL 1157, k. 5a) wycięta jest prawa górna ćwiartka, która
przeniesiona została do jednej z tek Miscellanea (teka 38, sygn. Arch. PTL 1134, k. 29);

83

jednoznacznie stwierdzić, czy podziałów tych dokonał już Kolberg, czy
też późniejsi użytkownicy jego rękopisów. Niektóre pojedyncze zapisy ze
słuchu zachowały się w swych macierzystych zbiorach zapewne dlatego,
że zawierają, poza wydanymi drukiem, także zapisy tekstów i melodii
nieopublikowanych w monografii, np. w tece 7. Kujawy niektóre bajki
i kilka kart z pieśniami z Bodzanowa na Kujawach czy w tece 17. Lublin
karta z trzema bajkami zapisanymi na lubelskim przedmieściu Piaski.
W tece tej znajdują się też niewykorzystane w tomach Lubelskiego wspomniane już rysunki Ciesielskiego i innych autorów. W tece 14. Kielce
pozostały nie w pełni wykorzystane rękopisy ks. Władysława Siarkowskiego. Podobnie w innych tekach regionalnych zachowały się rękopisy
z melodiami i tekstami pominięte w druku przez Kolberga, a dziś zamieszczane w tomach suplementowych.
Największym zachowanym zbiorem zapisów terenowych są rękopisy
przechowywane obecnie w tece 43. Miscellanea1. Samych melodii teka
ta zawiera nieco ponad cztery tysiące, a są to w przeważającej większości
Kolbergowskie prymarne zapisy ze słuchu. Niegdyś znajdowały się one
prawdopodobnie w tece 33. Miscellanea – o nich Kopernicki napisał, że
zostawia je jako „okazy dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O.
Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu”2. W większości zapisy te wykonane
były w różnych regionach Królestwa Polskiego, głównie na Mazowszu, ale
także w Kaliskiem, Kieleckiem, Radomskiem i Łęczyckiem oraz na Kujawach, ­niewielką część stanowią zapisy z Małopolski wydane w Krakowskiem i w tomach Góry i Podgórze, a kilka zaledwie pochodzi z Wielkopolski. Rękopisy te pochodzą w całości sprzed roku 1871, tj. z okresu gdy
Kolberg mieszkał i pracował w Warszawie3, a badania terenowe prowadził
przede wszystkim w zaborze rosyjskim. W sumie jest tam 129 kart zawierających pieśni z melodiami lub bez nich oraz melodie instrumentalne
i wokalne bez tekstów. Wśród nich jest kilka kart papieru nutowego, na
których Kolberg zapisał od trzydziestu do ponad pięćdziesięciu melodii
na jednej stronie. Poza rękopisami Kolberga znajduje się w tej tece zaledwie kilka kart z tekstami pieśni zanotowanymi przez inne osoby, między
1 Teka ta zawiera obecnie ogółem 129 kart numerowanych 1–100 i 126–154, karty 101–125

zaginęły przed wrześniem 1962 r.
2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 24.
3 Świadczą o tym m.in. noty lokalizacyjne wskazujące miejscowości, w których Kolberg
bywał tylko w tym okresie.

84

innymi dwie z dopisaną przez Kolberga lokalizacją: „Wysoce” i „Mokrylas”1.
W miejscowościach tych był w roku 1843 w towarzystwie Teofila Lenartowicza, którego list z 1857 r., napisany po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego
potwierdza, że poeta i przyszły etnograf razem odwiedzili tamtejszy dworek
Norwidów:
[…] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty
za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze
zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida2.

Z badań w Wysocem nie zachowały się zapisy melodii wykonane przez
Kolberga ze słuchu, a jedynie teksty pieśni pióra nieznanego autora, prawdopodobnie Lenartowicza. Ekspertyza grafologiczna nie potwierdziła jego
autorstwa ani też mu nie zaprzeczyła3. Drugą osobą, której rękopis z tekstami znajduje się w tej tece jest Józef Konopka. Jego zapisy4 noszą datę 21
sierpnia 1857 r. i są wynikiem wspólnych badań prowadzonych w okolicy
Krakowa podczas pobytu Kolberga u Konopki.
Nie wiadomo, kiedy rękopisy krótko tu scharakteryzowane wyjęto z teki
33. i włożono do osobnej okładki, nadając jej kolejny numer 43 i tytuł Miscellanea. Teka ta nie była odnotowana w wykazach Kolberga, wymieniona
jest dopiero w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU wykonanym
w roku 1934 jako „43. Miscellanea. Pieśni”. Przechowywany w niej zespół
stanowi bezcenny materiał do badań nad folklorem, zwłaszcza muzycznym,
jako bezpośrednia dokumentacja wykonań ludowych instrumentalistów
i śpiewaków z lat 1839–1871. Zawarte tam zapisy w trakcie edycji Dzieł
wszystkich zamieszczane były w odpowiednich tomach suplementów bądź
służyły jako materiał do komentarzy źródłowych dotyczących pieśni i melodii publikowanych przez Kolberga w Ludzie i Obrazach etnograficznych.
Podobnie jak zapisy prymarne, także czystopisy, tj. teksty i melodie zredagowane na podstawie zapisów terenowych, nie zachowały się w całości.
Pojedyncze ich karty znajdują się dziś w prawie każdej tece, nie zawsze
1 Są to karty 36-37 w Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, być może jest to rękopis Lenartowicza.

2 List T. Lenartowicza z 25 marca 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66;
w Wysocem (wówczas pow. Ostrów Mazowiecka) Kolberg i Lenartowicz byli gośćmi Pauliny
Suskiej i Ludwika Norwida, siostry i brata Cypriana.
3 Ekspertyzę wykonano w r. 1968 na zlecenie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga.
4 Rkp. J. Konopki z datą 21 sierpnia 1857 r. znajduje się w Arch. PTL, teka 43. Miscellanea,
sygn. 1352, k. 133–134.

85

umieszczone tam zgodnie z jej tytułem. Często są to pieśni i melodie przygotowywane do publikacji przewidzianych jako kontynuacja zbiorów wydawanych w latach 1842–1849 lub do planowanych tomów monograficznych,
takich jak zbiór ballad w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. Zachowały
się więc redakcyjne wersje pieśni z melodiami z akompaniamentem fortepianu1, a także późniejsze rękopisy zawierające na jednej karcie pieśni
z różnych regionów, będące wariantami tego samego wątku lub zebrane
razem ze względu na temat czy sytuację wykonawczą2. Te ostatnie są fragmentami przygotowywanych, ale nie ukończonych monograficznych zbiorów pieśni, których publikowania Kolberg zaniechał. Zachowały się także
czystopisy materiałów do tomów nie zawsze przez niego dokończonych
w postaci pełnej monografii. Np. wśród zapisów z Wołynia pochodzących
z badań w 1862 r. znajduje się wiele czystopisów pieśni oraz opisy wesel
zredagowane na podstawie notatek terenowych. Jednak krótko po podróży
na Wołyń Kolberg ogłosił program Ludu, a z tego regionu Ukrainy nie
miał wszystkich materiałów potrzebnych do monografii, brakowało mu
m.in. zapisów dotyczących kultury materialnej i wierzeń. Dlatego zapewne
dokończenie prac nad Wołyniem odłożył, a po powstaniu styczniowym,
a tym bardziej po zamieszkaniu3 w Galicji nie mógł już powtórzyć badań
w tym regionie i uzupełnić zbiorów.
Jedynym zachowanym w całości rękopisem tomu Ludu, który Kolberg
uważał za gotowy, choć sam nie zdążył oddać go do drukarni, są Mazury
pruskie4. Dziś jest on pozbawiony karty tytułowej i wstępu, ale poza tym
zawiera całość monografii. Rękopis ten został wydany w tomie 40 Dzieł
1 Zostały one wydane w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym
(DWOK T. 67), tam nr 599-834.
2 Np. zapisane na jednej karcie trzy kołysanki z melodiami i melodia z notą „usypiająca”
w tece 42. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1349, k. 6) z lokalizacjami: „Przysucha”, „od Poznania”
i „od Warszawy”; piętnaście wariantów z melodiami pieśni rekruckiej „Oj, wyjechał Jasieńko…”
z całego Królestwa Polskiego tamże (k. 21–22), cztery warianty z melodiami pieśni „Z tamtej
strony jeziora stoi lipka zielona” w tece 33. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1308/I, k. 12) zapisane
w Łeczyckiem, na Mazowszu i w Kaliskiem lub dziewięć wariantów tejże pieśni z melodiami
zapisanych w różnych regionach Królestwa Polskiego (tamże k. 16–17).
3 Kolberg przeniósł się w roku 1871 do Galicji, tj. do zaboru austriackiego, a ponieważ nie
przedłużył ważności rosyjskiego paszportu, po upływie sześciu miesięcy stał się emigrantem
i miałby duże kłopoty i koszty związane z uzyskaniem nowego paszportu. Zresztą można wątpić, czy po powstaniu styczniowym polski etnograf uzyskałby paszport umożliwiający podróż
po Wołyniu.
4 Rękopis ten znajduje się w BN PAU i PAN, sygn. 3208.

86

wszystkich, a w aneksach do niego zamieszczono pieśni i inne materiały z Mazur pochodzące z odnalezionych fragmentów dawnej teki nr 3.
W spisie tek w 1886 r. przy tytule Mazury Kolberg zapisał: „Monografia
w znacznej części gotowa do druku”, Kopernicki cztery lata później w informacjach o tej tece opisał część jej zawartości jako „Materiały przysposobione już przez O.K.”. Rękopis Mazur pruskich sporządził Kolberg na
ćwiartkach arkuszy i zwykle zapełniał obydwie strony karty, czasem tylko
wykorzystywał niezapisane odwrotne strony niepotrzebnych już fragmentów innych własnych czystopisów, np. monografii Radomskiego. Staranne
pismo, stosunkowo niewielka liczba poprawek w tekście i w numeracji
pieśni, wpisanie odsyłaczy do źródeł, a także odsyłaczy do wariantów
w tomach poprzednio wydanych wskazuje, że Mazury pruskie były przygotowane w stosunkowo dobrych warunkach, wprawdzie w pośpiechu,
który towarzyszył wszystkim pracom Kolberga, zwłaszcza w ostatnich
latach życia, ale nie tak gorączkowym, jak w czasie opracowywania Przemyskiego.
Zachował się także rękopis przygotowywanej przez Kolberga trzeciej
części Kujaw, to jest zbiór tańców z tego regionu. Dysponujemy dziś trzema
kolejnymi wersjami1 tego planowanego tomu, z których każda obejmuje
ponad 700 tańców składających się z jednej, dwu lub trzech części: chodzony, czyli polski, odsibka, czyli kujawiak właściwy i ksebka, tj. mazur lub
obertas. Ta planowana trzecia część Kujaw pozostała w rękopisie z braku
pieniędzy na druk. Kolberg zalegał Jaworskiemu z zapłatą za wydanie drugiej części Kujaw w 1869 r. Jedynie fragmenty zbioru kujawiaków opublikował później w monografii Łęczyckiego jako osobny rozdział, a nieliczne
melodie zamieścił rozproszone w Poznańskiem. Fakt istnienia trzech kolejnych rękopiśmiennych redakcji zbioru tańców z Kujaw świadczy o przywiązywaniu przez autora Ludu dużej wagi do tych utworów i determinacji
w próbach ich opublikowania.
Druga część Kaliskiego, oceniana przez autora jako „monografia w połowie dokończona”, a przez Kopernickiego jako zawierająca: „materiały
o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku […]”2, nie została
1 Zbiór tańców kujawskich wydany został w tomie Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4

cz. I (DWOK T. 72/I), zob. tam wstęp D. Pawlakowej. Rękopis, który był podstawą druku znajduje się w Arch. PTL w tece 42. Miscellanea (sygn. 1350, k. 139-184), a dwie inne jego redakcje
tamże w tece 51. Miscellanea (sygn. 1358, k. 1-40).
2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 5.

87

przez Kolberga opracowana do końca. Przeznaczone do tego tomu melodie
tańców są w większości zredagowane, ponumerowane oraz opatrzone notami lokalizacyjnymi i odsyłaczami do utworów zamieszczonych w tomach
wydanych wcześniej. Jednak redakcja tych materiałów wymagała jeszcze
dalszej pracy, m.in. dlatego że numeracja melodii jest niekonsekwentna,
melodie powtarzają się, a te same teksty przyśpiewek wpisywane są pod
różnymi melodiami. Jeszcze Hławiczka o zbiorze melodii tańców w tece 8
pisał: „Materiały te rzeczywiście są uporządkowane i ponumerowane przez
Kolberga, wymagają jednak jeszcze pewnych – niewielkich zresztą – uzupełnień”1. Niestety obecny stan tego rękopisu, głównie powtórzenia wielu
materiałów i wyraźne braki kart, uniemożliwił rekonstrukcję Kolbergowskiej wersji tej części tomu. Ponadto nie zostały przygotowane przez Kolberga pozostałe rozdziały monografii: bajki i inne utwory prozą oraz wierzenia.
W przeciwieństwie do Mazur pruskich drugą część Kaliskiego opracowano
w ramach Dzieł wszystkich na nowo.
Rękopisów służących bezpośrednio do druku Kolberg nie przechowywał po ukazaniu się monografii i sądzić można, że znane dziś takie manuskrypty zachowały się przypadkiem. Są to wspominane już tutaj dość
obszerne fragmenty rękopisu pierwszej i drugiej części Krakowskiego
znajdujące się wśród rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r., przechowywane dziś w tece 45. Miscellanea oraz prawie
kompletny rękopis tomu Przemyskie2. Redakcję tej monografii rozpoczął
Kolberg w ostatnich miesiącach życia, a zakończył ją Kopernicki w roku
1891. Autograf tomu po wydrukowaniu, razem z pozostałymi materiałami
z Przemyskiego (a także z innych regionów), nieznaną dziś drogą dostał się
do rąk Michała Federowskiego, etnografa, folklorysty i kolekcjonera dokumentów. Zbiory swe Federowski testamentem przekazał Towarzystwu
Naukowemu Warszawskiemu, a archiwum TNW, razem z Przemyskiem
Kolberga, trafiło po roku 1945 jako wieczysty depozyt do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Rękopis Przemyskiego jest jednak w znacznej
mierze rezultatem pracy Kopernickiego, nosi też jej liczne ślady3. Rękopis
ten oraz inne źródła wskazują, że mocno już schorowany Kolberg skupił się
przede wszystkim na opracowaniu zapisów nutowych, w przepisywaniu
1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3.

2 Zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. XLVII–LII.
3 Zob. tamże, s. XXXV–XXXVI.

88

tekstów pieśni pomagała mu Pelagia Blizińska, żona przyjaciela, a inne
notatki redagował do druku Kopernicki. Kolberg i Blizińska często używali czystych stron mających na odwrocie zapisy do monografii już wydrukowanych, m.in. Poznańskiego, Łęczyckiego, Mazowsza i Kujaw, a że
Kopernicki włączał do przygotowywanego rękopisu oryginały notatek
Kolberga o różnym formacie, manuskrypt Przemyskiego stanowi dziś po
części swoistą wyklejankę.
Do nielicznych przykładów czystopisów przygotowanych przez Kolberga do druku i do dziś zachowanych należą też niewielkie fragmenty Mazowsza Leśnego (DWOK T. 26) znajdujące się w tece 2. Mazury podlaskie1,
oraz Obrazów Słowiańszczyzny południowej, obszernego studium drukowanego w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2.
W kilku tekach znajdujemy kopie zapisów Kolberga wykonane przez
późniejszych wydawców, którzy w latach 1900–1914 przygotowywali do
druku nowe tomy z polecenia Komisji Antropologicznej AU. Wspominano
już tu o kopiach wykonanych przez J. Bielę, W. Grzegorzewicza, S. Zdziarskiego i W. Kosińskiego. Redagując odpowiednie monografie, porównywano te kopie z oryginałami Kolberga, a ponieważ stwierdzano, że zarówno
teksty, jak i nuty zostały przepisane dokładnie, użyto ich w nielicznych wypadkach jako podstawy druku lub materiału do komentarzy źródłowych,
gdy oryginały Kolberga zaginęły.
Wspomnieć tu jeszcze można o odnalezieniu wśród rękopisów odbitek
korektorskich z poprawkami Kolberga. Jest ich niewiele: w trzech zachowanych arkuszach drukowanej w roku 1871 pierwszej części Krakowskiego
zauważyć można tylko oczywiste poprawki błędów literowych w tekstach
i nieliczne w zapisach nutowych, korygujące ten sam typ błędów. Kilka kartek korekty Kaliskiego, wydanego w 1890 r., wskazuje, że jeszcze w trakcie
druku wprowadzał w tym tomie3, poza poprawkami także szersze uzupełnienia.
1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do

tomów 24-28, DWOK T. 80/I, s. XXXVIII.
2 Czystopis ten znajduje się w tece 40. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1345, k. 13-16), tam
skierowane do drukarza notatki dotyczące stopnia pisma. Przedruk całego artykułu w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26-258.
3 Korekty trzech arkuszy Krakowskiego cz. I znajdują się w tece 45. (sygn. Arch. PTL 1418/
II, k. 36–40)), korekty Kaliskiego w tece 8 (sygn. 1160, k. 365-347), zob. też ryc. 8 przed s. 143
w tomie Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79).

89

Nie zachowały się żadne wypowiedzi Kolberga na temat stosowanego
przez niego systemu w układzie rękopisów w tekach regionalnych. Nie wiemy, jaki porządek nadawał swoim zbiorom folklorystyczno-etnograficznym;
zapewne zmieniał się on w ciągu lat, zwłaszcza z powodu podejmowania
nowych planów wydawniczych i narastania ilości zapisów po każdym sezonie badań terenowych. Porządek ten został w większości zatarty przez
późniejszych wydawców i archiwistów. J. Biela i W. Grzegorzewicz w opracowywanych przez siebie tekach gromadzili razem karty z materiałami
z danej miejscowości czy powiatu, a te układali alfabetycznie. Podobnie
około roku 1972 postąpili archiwiści z rękopisami Kolberga pochodzącymi
z trzech ostatnich lat jego badań terenowych. Przechowywane były one
niegdyś w tece 34., a opublikowane zostały w tomach Sanockie-Krośnieńskie w latach 1972-1974. Rękopisy te pierwotnie były podzielone rzeczowo
na osiem „podteczek”, dziś stanowiących odrębne jednostki archiwalne1.
Każda z nich zawierała zapisy określonych gatunków folkloru lub notatki
na jeden z głównych tematów monografii. Np. zapisy dotyczące obrzędów
dorocznych z pieśniami i melodiami znajdowały się w osobnej podteczce,
a wewnątrz niej ułożone były chronologicznie od Adwentu do kończącego
rok obrzędowy dnia św. Andrzeja. Zebrane w innej składce materiały na
temat obrzędów rodzinnych podzielone były również rzeczowo (chrzciny,
wesele i pogrzeb) niezależnie od miejscowości, w której zostały sporządzone w czasie badań. Widać więc, że dla Kolberga w ostatnim okresie życia
– zapisy z Sanockiego wykonane były w przeważającej większości w latach
1883-1885 – nadrzędne było wydzielenie w osobnej tece materiałów do
1 Materiały z dawnej teki 34. (dziś w BN PAU i PAN objęte sygnaturami 3194–3201) nie
były porządkowane przez późniejszych wydawców i dysponentów spuścizny Kolberga do roku
1972. Układ ich został zmieniony w Bibliotece PAN dopiero w trakcie redagowania odpowiedniego tomu inwentarza rękopisów drukowanego w r. 1973. Wtedy w każdej pierwotnej „podteczce” ułożono zapisy według not lokalizacyjnych, tj. nazw miejscowości, w których zostały
wykonane, lub której dotyczyły, a następnie alfabetycznie według tych nazw geograficznych.
Zatarło to związek niektórych pieśni z obrzędem, o ile ich przynależność do niego nie była
wprost zapisana na karcie. Ponieważ inwentaryzację tych rękopisów wykonano w redakcji
Dzieł Kolberga przed zmianą układu, można było odtworzyć pierwotną kolejność kart nadaną przez Kolberga i powiązać wszystkie teksty z ich miejscem w roku obrzędowym. Przed
drukiem inwentarza w Bibliotece PAN przemieszczono także niektóre karty między dawnymi
zespołami, np. cztery karty znajdujące się w zespole o sygnaturze 3200 przeniesiono do zespołu
o sygnaturze 3194. Przemieszczono też karty z zapisami z Wołynia w obrębie dawnej teki 26,
stanowiącej dziś dwa zespoły o sygnaturach BN PAU i PAN 3206 i 3207 i zmieniono ich kolejność w każdym z nich.

90

regionu, w tym wypadku obejmującego Sanockie i Krośnieńskie, a dopiero
wewnątrz teki przyjęcie porządku rzeczowego podobnego do kolejności
problemów w monografii. Być może układ rzeczowy miały także rękopisy
przechowywane np. w tekach zatytułowanych Ruś Czerwona, ale został on
całkowicie zatarty przez późniejszych wydawców.
Rzeczowego układu nie mógł Kolberg stosować dla wszystkich materiałów, ponieważ często, nawet już po podjęciu prac nad monografiami
regionalnymi notował na jednej karcie opisy, teksty i melodie przeznaczone później do różnych rozdziałów tomu, a nawet do różnych monografii.
Wynikało to zapewne – jak już wspominano – z repertuaru informatora,
z którym miał do czynienia, a po części także z konieczności oszczędzania
papieru zabranego na parotygodniowy wyjazd.
Dokumentację kultury ludowej zebraną w ciągu pięćdziesięciu lat badań pozostawił Kolberg w trzydziestu tekach regionalnych i w niektórych
z dziesięciu tek zatytułowanych Miscellanea. Dziś dysponujemy blisko
siedemdziesięcioma odrębnymi jednostkami archiwalnymi, w części tylko
odpowiadającymi dawnym tekom1 i już to świadczy, że w stanie źródeł
zgromadzonych przez Kolberga zaszły zmiany. Zachowane spisy Kolberga
pochodzące z lat 1883–1887 obejmują 40 tek z bardzo ogólnymi uwagami
o ich zawartości. Jak już tu wspominano, w roku 1965 w zbiorach Muzeum
Etnograficznego w Krakowie w papierach S. Udzieli odnaleziono notatki
Kopernickiego na temat zawartości niektórych z nich2. Notatki te są również
skrótowe, ale w połączeniu z zapiskami w innych dokumentach pozwalają
stwierdzić, że po śmierci Kolberga z jego archiwum zaginęło co najmniej
kilka obszerniejszych rękopisów oraz druków z jego glosami. Ustalenia te
dotyczyć mogą tylko większych całostek wymienionych w spisach Kolberga lub Kopernickiego, albo zamieszczonych w tomach wydanych i opracowanych już po śmierci Kolberga w latach 1902-1914. Między innymi
z dawnej teki 26 Wołyń zaginął zeszyt z tekstami 25 bajek i innych tekstów
1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Wykorzystując spis

Kolberga z 1886 r. i późniejsze notatki Kopernickiego, wskazano tam ogólnie jakie zmiany zaszły w zawartości poszczególnych tek i w skrócie opisano obecną zawartość każdej z nich.
2 Większość notatek Kopernickiego wyjął z tek Kolberga Udziela i opatrzył tytułem Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (zob. przyp. 3 na s. 11); w zbiorach S. Udzieli
w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wówczas nieskatalogowanych, odszukał je w roku
1965 Kamocki, który na prośbę Burszty przeprowadził kwerendę w papierach pozostawionych
przez Udzielę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wszystkie notatki Kopernickiego przytoczone są w Wykazie tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III).

91

prozą spisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego1, wręczony
Kolbergowi przez autora w 1862 r. w Żytomierzu. Z teki tej zaginął także
Kolbergowski zapis terenowy wesela z okolic Łucka2, który zachował się
tylko w czystopisie. W tece 25. Ukraina znajdował się rękopis Antoniego
Marcinkowskiego zawierający pieśni i opis wesela przeznaczone przez tego
autora do druku jako trzecia część jego Ludu ukraińskiego3. W tece 18
brakuje drukowanego zbioru bajek z glosami Kolberga, o którym J. Biela
w roku 1911 pisał:
Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – dopisek Kolberga) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się
tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim
i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy4.

Z teki 34. zaginął wydany przez J.K. Turowskiego Dodatek do zbiorów
pieśni ludu polskiego i ruskiego (Lwów 1846) zawierający teksty zapisane
w okolicy Sanoka. Z teki Chełmskie usunięte zostały odbitki prac Marii
Hemplówny5 ofiarowane Kolbergowi przez autorkę.
1 Rękopis Prusinowskiego miał jeszcze w ręku J. Tretiak, opublikował zawarte tam teksty
w Wołyniu w 1907 r. (zob. O. Kolberg Wołyń, T. 36 DWOK, s. 412-450), ponadto z teki tej zaginęło także kilka rękopisów pojedynczych pieśni wydanych przez Tretiaka, dwa z nich znajdują
się dziś w zbiorze autografów M. Ciechanowskiej (zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… DWOK T. 85/III, s 282).
2 O ile udało się ustalić, Kolberg nie usuwał zapisów terenowych przed wydaniem drukiem
monografii, do której służyły, więc rękopis ten zaginął raczej po jego śmierci, tj. po roku 1890.
Opis wesela z Łucka zachował się tylko w czystopisie (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 60–61),
opublikował go J. Tretiak (T. 36, s. 51–58).
3 Rękopis ten wymienia Kolberg w koncepcie ostatniej woli z 7 maja 1883 r., tam dodał
o nim notatkę „w ręku dra Kopernickiego” (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72).
W spisach tek z lat 1886 i 1887 (rkp. tamże, k. 76 i 80) wymienia również rękopis Marcinkowskiego, ale bez uwagi o przekazaniu go Kopernickiemu. Rękopis Marcinkowskiego jako znajdujący się w tece 25 wymieniony jest także w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., ale
inwentarz ten – jeżeli chodzi o rękopisy Kolberga – jest dosyć mechanicznie sporządzoną kopią
własnoręcznego spisu etnografa z 1886 r., wiec nie jest miarodajny. Dziś w spuściźnie Kolberga
rękopisu Marcinkowskiego nie ma.
4 Wstęp J. Bieli do rękopisu Rusi Czerwonej, rkp. w Arch. PTL, teka 18a, sygn. 1230, k. 1.
5 Były to dwa artykuły: M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupi
Nadbrzeżnej, zebranych przez…, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153, oraz tejże
Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, zebranych przez…, tamże,
s. 154–159.

92

Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu pieśni żniwiarskich odnotowanego przez niego w spisach z lat 1883 i 1886 jako część teki 31, przeniesiona później do teki 33. Nie wiadomo nawet, czy był to tylko zespół
luźnych zapisów, czy materiał już uporządkowany, np. według wariantów
tekstowych lub geograficznie. Nie ma też w spuściźnie Kolberga notatek
o gwarze złodziejskiej wymienionych przez niego w spisie tek z roku 1883.
Poza tekami Kolberga przechowywany jest obecnie rękopis Zdziarskiego
Sąde[c]czyzna i Podhale, opracowany na podstawie rękopisów z teki 11
Górale. Wyjęty z tej teki znalazł się po roku 1936 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie1. Tamże jest teraz przechowywany brulion spisu
rycin strojów ludowych wykonany przez Kolberga w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie dla Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU obejmujący 127 obiektów. Poza tekami Kolberga znajdują się też wspomniane
już tutaj rękopisy otrzymane przez Kolberga od Bazylego Jurczeńki i Sofrona Witwickiego, a wypożyczone przez Adama Fischera2 i razem z innymi
materiałami tego etnografa przechowywane dziś w Archiwum PTL. Z teki
43 zaginęły przed rokiem 1962 karty 101-125 zawierające zapisy terenowe
Kolberga. Czasem jego rękopisy dostawały się do popularnych w XIX w.
kolekcji autografów3, przy czym nie wiemy, czy działo się to zawsze za
wiedzą i zgodą autora lub późniejszych dysponentów jego spuścizny. Jedynie Cyprian Walewski, zaprzyjaźniony z Kolbergiem bibliograf i bibliofil,
rękopis jednej z jego recenzji do swej kolekcji dostał zapewne od autora4.
Ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga zaginęły nie tylko materiały folklorystyczne i etnograficzne. Zaginęły lub zostały rozproszone druki i rękopisy utworów wielu polskich kompozytorów z końca XVIII w. i pierwszej
połowy wieku XIX. Kolberg gromadził utwory kompozytorów współczesnych sobie i nieco wcześniejszych, a jego zbiór tańców był zapewne reprezentatywny dla polskiej twórczości w tym zakresie z pierwszej połowy XIX
w. W roku 1881 wydał w firmie Breitkopfa i Härtla pięćdziesiąt utworów
polskich kompozytorów z lat 1790–1850 pt. Polnische Tänze. Mazurkas
für das Pianoforte. Publikacja ta była pomyślana jako przegląd tego specyficznie polskiego gatunku ukazujący jego historyczny rozwój w latach
1 Rękopis ten znajdował się w tece 11 jeszcze w roku 1936, wspomina go K. Hławiczka,

zob. s. 42.
2 Zob. s. 30.
3 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), s. 282.
4 Zob. tamże, s. 270.

93

1790-1850. Planował też wydanie podobnie pomyślanego zbioru polonezów.
W roku 1884 pisał do Juliana Horoszkiewicza, zbieracza i wydawcy polskich pieśni wojskowych i patriotycznych:
Polonezów dawnych z akompan[iamentem] fortepianu przez różnych napisanych
autorów i anonimów posiadam kilkadziesiąt i zbieram ich więcej, by je kiedyś
sam publikować, jakem to już zrobił z mazurami […]1.

Obecnie w zachowanej spuściźnie Kolberga nie ma druków ani rękopisów mazurków i polonezów polskich kompozytorów, które wydał lub
zamierzał wydać jako antologie ukazujące stan tych gatunków przed pojawieniem się kompozycji Chopina.
Teki regionalne i miscellanea o numerach od 1 do 40 powstały za życia
Kolberga i przynajmniej w części z nich obecna zawartość bliska jest pozostawionej przez autora. W każdej z tek regionalnych (tj. 1–30) znajdują
się materiały z tytułowego regionu, choć obok nich są tam także zapisy
pochodzące z innych terenów. W pewnej mierze spowodowane jest to metodą zapisywania folkloru przez Kolberga. Wiele kart z zapisami melodii
i pieśni, zwłaszcza pochodzącymi z badań prowadzonych przed podjęciem
programu Ludu, zawiera utwory notowane w kilku miejscowościach leżących czasem w różnych regionach. Mogło to wynikać – jak już wspomniano – z konieczności oszczędzania papieru zabranego na wycieczkę
przebiegającą przez kilka miejscowości albo z nawiązywania w jednym
miejscu kontaktów z wykonawcami pochodzącymi z różnych okolic. Niektóre zachowane zapisy prymarne wskazują, że zwłaszcza podczas badań
prowadzonych w początkowych latach Kolberg notował repertuar spotykanych muzyków kolejno na jednej karcie. Karty takie zapisane obustronnie zawierają niekiedy ponad sto melodii, a nowa nota lokalizacyjna nad
którąś z kolejnych wskazuje, że zmienił się instrumentalista albo śpiewak.
Również część tek Miscellanea2 utworzonych przez Kolberga i zachowanych do dziś zawiera rękopisy o treści określonej ich podtytułem, choć
1 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 29 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66),
s. 137.
2 Pierwotnie tek Miscellanea było 10, obecnie spośród utworzonych przez Kolberga istnieją teki Miscellanea o numerach 31, 33, 35–40, jednak ich zawartość nie zawsze odpowiada
pozostawionej przez Kolberga. W brulionie spisu z roku 1883, dołączonym do konceptu testamentu (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k.74), odnotowane są także teki o numerach 41 i 42, ale opis

94

w każdej zauważymy także karty włożone tam raczej przypadkowo1. Dosyć
jednolity charakter mają manuskrypty z teki 31. Miscellanea z podtytułem Bibliografia, notatki, które w większości powstały zapewne krótko po
opracowaniu programu Ludu, tj. około roku 1865. Są to wyniki dokładnych i systematycznych kwerend całych roczników czasopism, np. na k.
1–4 zestawione są wszystkie przydatne dla etnografa artykuły z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w latach 1834–1849, na kartach
następnych znajdują się podobne spisy zawartości roczników wileńskiego „Athenaeum” z lat 1841–1851, poznańskiego „Tygodnika Literackiego”
z lat 1842–1844 czy znacznie wcześniejszego „Dziennika Wileńskiego” z lat
1806–1830. Spisy te obejmują zawartość kilkunastu czasopism polskich,
głównie wydawanych w pierwszej połowie wieku XIX. Na wielu innych
kartach zanotowane są informacje o drukowanych w różnych czasopismach
artykułach związanych z określonym regionem lub tematem, tj. zestawione rzeczowo, a nie według źródeł. Razem spisane są np. noty artykułów
o ludach azjatyckich zamieszkujących Syberię, a także noty zbiorów bajek
ludowych wydanych w języku niemieckim w latach 1836–1869. Notatki
z systematycznych kwerend2 dotyczą w większości publikacji sprzed roku
1865, rzadko odnotowane są artykuły z późniejszych roczników „Kłosów”
czy „Tygodnika Ilustrowanego”. W sumie jest tam ponad 1800 not bibliograficznych, głównie artykułów z czasopism i prac zbiorowych, rzadziej
prac zwartych, na temat folkloru i innych dziedzin kultury ludowej, a także
zawierających opisy podróży, informacje o zabytkach, ryciny strojów ludowych, podania i legendy związane z różnymi miejscowościami. Sądzić więc
zawartości tek Miscellanea 39–42 i ich numeracja są poprawiana i teki 41 i 42 zostały tam
ostatecznie skreślone.
1 Np. w tece 31. po arkuszach z notami bibliograficznymi znajduje się czystopis artykułu
o rodzinie muzyków francuskich Philidor Danican przeznaczony do Encyklopedii powszechnej, ale tam niedrukowany, zob. w Pismach muzycznych (DWOK T. 62), s. 191–192,
2 W trakcie poszukiwań bibliograficznych Kolberg korzystał z czasopism, których część
znajduje się obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Na paru egzemplarzach gazet
warszawskich i innych czasopism w tej bibliotece zobaczyć można charakterystyczne zakreślenia ołówkiem, takie same, jakie zauważamy w drukach pochodzących z podręcznej biblioteki
Kolberga lub na fragmentach czasopism przechowywanych w tekach z jego rękopisami. Widoczne są one w egzemplarzach w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej na marginesach artykułów cytowanych lub odnotowanych w Ludzie. Niekiedy są to nawet notatki, np. obok artykułu
O. Grudy Ślesin w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 70, 71, 73–75. Te ostatnie zauważył
W. Sobisiak, wydawca materiałów Kolberga z Kaliskiego, zob. O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie
(DWOK T. 46), przypis we wstępie W. Sobisiaka na s. XII.

95

można, że bezpośrednio po opracowaniu programu Ludu i ogłoszeniu Listu
otwartego w 1865 r. podjął Kolberg poszukiwania literatury na temat kultury ludowej i wtedy powstała większość notatek mieszczących się w tece 31.
Miscellanea. Później w kolejnych tomach zamieszczał wyciągi, streszczenia
i cytaty z artykułów odnotowanych w tym zespole.
Materiały w większości jednorodne treściowo zawierają także trzy wspominane tu już teki Miscellanea: teka 33 z dłuższym podtytułem Muzykalia,
odpadki od serii I („Pieśni ludu polskiego”); P[ieśni] żniwiarskie, teka 36.
z podtytułem Pieśni patriotyczne i szlacheckie i 37. mająca podtytuł Czary.
Wierzenia. Przysłowia, zdania. Do charakterystyki rękopisów z teki 33.
trzeba będzie tu jeszcze wrócić, natomiast w dwu pozostałych tekach (tj. 36.
i 37.) przechowywane są rękopisy umieszczone tam przez Kolberga i odpowiadające w dużej mierze tytułowi. Podobnie w tekach 39. i 40. znajdują
się nadal materiały dotyczące folkloru Łużyczan i innych narodów Słowian
zachodnich i południowych a po części także wschodnich. Natomiast rękopisy znajdujące się obecnie w dwu innych tekach Miscellanea nie mają
wiele wspólnego z wcześniejszą zawartością, tj. manuskryptami dawniej
złożonymi tam przez Kolberga. Przeciwnie – układem i treścią sprawiają
wrażenie materiałów zebranych razem raczej przypadkowo. Dotyczy to
teki 35., której pierwotną zawartość usunął Kopernicki, a także teki 38.,
której skład najpierw zmienił Kolberg, a później prawdopodobnie osoby
„porządkujące” jego spuściznę. Obydwie zawierają dziś materiały etnograficzne i folklorystyczne z różnych regionów, w większości w rękopisach
Kolberga, a zebranie ich razem nie jest uzasadnione ani treścią zapisów, ani
ich charakterem czy lokalizacją geograficzną.
Dziełem późniejszych wydawców, archiwistów i innych osób odpowiedzialnych za spuściznę etnografa jest utworzenie tek o numerach 41–51. Powody wydzielenia znajdujących się w nich obecnie rękopisów nie zawsze
są znane. Teka 41. to rękopis Kolberga, który odnotowany jest z tym numerem i z tytułem Pieśni ludowe religijne w inwentarzu Komisji Etnograficznej w 1934 r., gdzie opatrzony jest notatką „przygotowane do druku”. We
wcześniejszych spisach Kolberga i innych dokumentach nie ma wzmianek
o istnieniu takiej pracy autora Ludu. Przekazana była w osobnej kopercie
w roku 1953 do Archiwum PTL i tam została zapisana jako teka 41 Materiały
do pracy o śpiewach religijnych ludowych. Również teki Miscellanea o numerach 42 i 43 są wymienione po raz pierwszy dopiero w inwentarzu z roku
1934, z nich teka 42 jest dosyć przypadkowym zbiorem rękopisów o różnym
96

charakterze, a zawartość teki 43 i znajdujące się w niej rękopisy z badań
terenowych już tu wspominano. Obydwie powstały prawdopodobnie przed
rokiem 1914, tj. w okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się już pod opieka
Komisji Antropologicznej i korzystały z nich osoby przygotowujące wybrane
rękopisy do druku lub szukające materiałów do własnych prac.
Odmienne jest pochodzenie trzech następnych tek o numerach 44–46.
Rękopisy tam zawarte mają pieczęcie „Archiwum familii Nowina Konopków” i pochodzą ze zbiorów niegdyś przechowywanych w Modlnicy lub
w Mogilanach. Jak podano wyżej, zostały one nabyte przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w jednym z antykwariatów warszawskich w roku
1959. Część z nich to fragmenty rękopisów Kolberga pozostawionych przez
niego w Modlnicy w 1884 r., ale znaczna część zakupionych manuskryptów nie należała do Kolberga, a do Konopków. Z trzynastu pozyskanych
wtedy odrębnych rękopisów w archiwum PTL we Wrocławiu utworzono
trzy nowe teki, kierując się ich treścią, a po części autorstwem i nadano im
kolejne numery i tytuły: tece 44 tytuł Przysłowia a następnym 45 i 46 –
Miscellanea.
Również teka 47 została utworzona w archiwum PTL we Wrocławiu
z rycin otrzymanych w roku 1953 z krakowskiego Muzeum Etnograficznego w osobnej kopercie, poza tekami, oraz wyjętych z tek później, w latach
1956–1961 w Pracowni Kolbergowskiej działającej przy Zarządzie Głównym PTL. Dołączono do nich w 2013 r. wspominane już tutaj ryciny odnalezione w papierach J. Gajka. Razem ze szkicami, rysunkami oraz fotografiami
zachowanymi w tekach regionalnych stanowią one ważną dokumentację
uzupełniającą opisy strojów, chat, naczyń itd., i są publikowane w nowych
monografiach regionalnych i w suplementach. Nie jest to jednak kontynuacja zgromadzonej przez Kolberga kolekcji, składającej się m.in. z fotografii
specjalnie na potrzeby Ludu wykonywanych w Krakowie w firmie W. Rzewuskiego i w Kołomyi u J. Dutkiewicza, a także z rysunków i akwarel, m.in.
W. Gersona, T. Konopki i T. Rybkowskiego. W wykazie tek z 10 stycznia
1886 r. na końcu Kolberg odnotował:
A nadto zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp., przedstawiających
przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach1.
1 Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga, Korespondencja… cz. III
(DWOK T. 66), aneks 12, s. 748.

97

Wspomniany przez Kolberga „osobny spis” rycin nie zachował się,
a późniejsze losy kolekcji, opisanej tak skrótowo w przytoczonym wykazie,
nie są znane. Ta część zbiorów ikonograficznych Kolberga prawdopodobnie
zaginęła w Warszawie w 1944 r., po powstaniu, lub w Modlnicy. Jej odpryskiem jest kolekcja rysunków i akwarel W. Gersona przechowywana
obecnie w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie.
Rękopisy przechowywane dziś w tekach Miscellanea 48, 50 i 51 robią
wrażenie zespołów utworzonych przypadkowo. Wspomniano już, że jako
trzy pakunki zostały odnalezione w Instytucie Historii Kultury Materialnej
PAN w Warszawie prawie dziesięć lat po przekazaniu przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga do tworzonego
w roku 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej. Odnalezione w pomieszczeniach IHKM na początku roku 1963 r. pakunki zostały przywiezione do
redakcji Dzieł Kolberga w Poznaniu. W archiwum PTL otrzymały numery
kolejnych tek i tytuły Miscellanea. Trudno dziś ustalić, w której z tek założonych przez Kolberga znajdowały się dawniej. Np. rękopisy kompozycji
Kolberga wypełniające dziś znaczną część nowej teki 51 (tam karty 41–232)
nie były ujęte1 w spisie z 1886 r.
Stwierdzano już tutaj, że nie odnaleziono w spuściźnie Kolberga wykazów czy indeksów zawartości tek, poza konceptem ostatniej woli z roku
1883 i spisami dołączonymi w latach 1886 i 1887 do pism kierowanych do
Akademii Umiejętności i Wydziału Krajowego we Lwowie, a te są bardzo
skrótowe. Dlatego trudno dziś porównać obecną zawartość tek ze stanem
zostawionym przez Kolberga oraz bezspornie ustalić wiele faktów z dziejów
rękopisów pozostawionych przez niego testamentem w roku 1890 do dyspozycji Akademii Umiejętności.
Za jedyny odkryty w zbiorach Kolberga swoisty katalog dotyczący zapisanych przez niego melodii tańców, ślad warsztatu edytorskiego z lat
1845–1857, uznać można trzy odrębne rękopisy przechowywane obecnie
w różnych tekach. Jeden z nich to obszerny czystopis melodii2, znajdujący
1 W spisie tek dołączonym do konceptu ostatniej woli (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN,
2183, k. 72) z 7 maja 1883 r. przy tytule teki 40. widnieje notatka „Prywatne (teksta oper itd.)”,
być może później, po roku 1883, Kolberg własne kompozycje przeniósł do innego zespołu –
w spisie z roku 1886 nie ma tego podtytułu. Zbiór autografów znajdujący się dziś w tece, której
nadano w 1963 r. tytuł Miscellanea i numer 51, jest być może fragmentem zbioru własnych
utworów przechowywanych dawniej przez Kolberga w tece 40.
2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 1-81; karty tego rękopisu są błędnie
ponumerowane: k. 1–28 zawierają melodie nieparzyste nr 1535–2606, k. 29–44 melodie parzyste

98

się w tece 33. Miscellanea, zawierający ponad 3200 zapisów. Melodie te
skorelowane są z tekstami przyśpiewek zawartych w dwu innych manuskryptach1 i połączonych z tymi melodiami systemem odsyłaczy. Zapisy
nutowe znajdujące się dziś w tece 33 są kopiami melodii z notatek terenowych. Obejmują one prawdopodobnie znaczną część (być może nawet
całość) melodii tanecznych zapisanych od początku badań do połowy roku
1857. Jest to 81 kart grubego papieru nutowego, na których wpisanych jest
dwukolumnowo 2605 melodii tanecznych w metrum nieparzystym, 591
w metrum parzystym, ponadto kilkanaście melodii nieliczbowanych z tytulikiem „Kozaki”, ponad trzydzieści określonych jako „Polki” oraz kilkanaście
innych, też nieliczbowanych. Dla każdej melodii Kolberg przeznaczył dwie
pięciolinie połączone akoladą i kreskami taktowymi. Wskazuje to na zamiar wpisywania na dolnej pięciolinii akompaniamentu, który został jednak
opracowany tylko dla niewielkiej części, w sumie mniej niż stu zawartych
tam melodii. Na początku rękopisu, w obu grupach tańców, nieparzystych
i parzystych, na górnej pięciolinii Kolberg wpisał kolejno melodie tańców
(tylko tańców, melodie pieśni opuszczał) wydane w jego pierwszym zbiorze2
drukowanym w latach 1842–1845, z odsyłaczami do tego druku, następnie
wpisywał melodie taneczne z różnych regionów, głównie z Królestwa Polskiego, pochodzące z narastających stopniowo zapisów terenowych. Pod
nutami często widnieją incipity przyśpiewek, niekiedy ograniczone do jednego lub dwu słów. Wszystkie melodie mają noty lokalizacyjne dotyczące
pojedynczych utworów albo kilku czy kilkunastu następujących kolejno po
sobie.
Znaczna część zapisów nutowych zawartych w tym rękopisie połączona
jest odsyłaczami z dwoma zbiorami tekstów przyśpiewek, przechowywanych dziś w innych tekach. Jeden z nich to znajdujący się w tece 16. Radom.
Opatów. Sandomierz rękopis pt. Obertasy i mazurki. Zawiera on ponad
1900 tekstów, w większości jedno- i dwuzwrotkowych przyśpiewek, między
nr 1–595, k. 45–46 nieliczbowane kozaki i inne tańce (50 melodii), k. 47–81 melodie nieparzyste
nr 1–1534.
1 Jeden to Krakowiaki i polki, obecnie w Arch. PTL teka 13, sygn. 1193, k. 1–34, drugi –
Obertasy i mazury tamże, teka 16, sygn. 1209, k. 1–25.
2 Tj. w Pieśniach ludu polskiego drukowanych w Poznaniu u Żupańskiego. A. Pawlak we
wstępie do Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/I), s. XV, pisze mylnie, że w omawianym
rękopisie z teki 33 na początku wpisane są melodie z Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r.
i z tego powodu ocenia jego powstanie na lata 1857–1862.

99

którymi sporadycznie zapisane są teksty pieśni. Przyśpiewki te pochodzą
z własnych badań Kolberga, prowadzonych głównie w regionach leżących
w Królestwie Polskim. Wiele z nich ma zwrotne odsyłacze do melodii znajdujących się w zbiorze nut z teki 33. Drugi rękopis to teksty pt. Krakowiaki i polki, dziś przechowywany w tece 13. Kraków. Wpisanych jest
tam ponad 2900 przyśpiewek, również jedno lub dwuzwrotkowych i tak
jak teksty w Obertasach połączonych zwrotnymi odsyłaczami z melodiami
z teki 33. Większość przyśpiewek w tym rękopisie jest przepisana przez
Kolberga z kilku zbiorów pieśni innych wydawców z lat 1833–1856, a blisko 750 wpisanych na końcu pochodzi z jego własnych badań terenowych.
Ostatnie z nich (w sumie 157 tekstów) mają noty lokalizacyjne: „Zakopane,
Hamry”, „Czorsztyn”, „Szczawnica” i „Mogilany”. Te nazwy miejscowości
mogą wskazywać, że ostatnie przyśpiewki w rękopisie Krakowiaki i polki
wpisał Kolberg po swej wycieczce w roku 1857 do Zakopanego i okolic.
Były to jego pierwsze badania terenowe na Podhalu i prowadził je w tych
właśnie miejscowościach. Natomiast zanotowanych wtedy melodii już nie
włączył do rękopisu z teki 33. Miscellanea – nie ma tam zapisów z Podhala
i Tatr, co być może znaczy, że uzupełnianie w nim melodii zakończył przed
pobytem w Zakopanem w roku 1857.
Trzy rękopisy tu scharakteryzowane stanowiły prawdopodobnie – jak
już zaznaczono – rodzaj katalogu czy kartoteki służącej do wyszukiwania
potrzebnych melodii tańców, a następnie odpowiadających im przyśpiewek.
Tworzenie omawianego zespołu Kolberg rozpoczął po zredagowaniu zbioru
Pieśni ludu polskiego drukowanego w latach 1842–1845 w Poznaniu albo
nawet dopiero po jego wydaniu, a „zamknął” jako uzupełniany na bieżąco
rękopis prawdopodobnie w połowie roku 1857, po kolejnej zmianie programu wydawniczego. Przedtem mógł mu służyć jako pomoc we wstępnym
wyborze materiałów do różnie sprofilowanych gatunkowo i tematycznie
zbiorów tańców z przyśpiewkami i melodii instrumentalnych. Zgromadzone tam zapisy nutowe łatwiej było przeglądać i wybrane melodie odszukać potem w rękopisach terenowych, aby włączyć je do przygotowywanej
publikacji. Wskazówką służącą do wyszukiwania i identyfikacji melodii
w prymarnych zapisach ze słuchu były noty lokalizacyjne. Prawdopodobnie już wtedy, tj. przed rokiem 1857, założył Kolberg część przynajmniej
tek regionalnych, w których przechowywał narastające zapisy terenowe.
Po podjęciu pracy nad regionalnymi zbiorami pieśni i tańców, a tym bardziej po stworzeniu programu Ludu, gdy nadrzędnym kryterium wyboru
100

do druku stało się pochodzenie geograficzne materiałów, te trzy rękopisy
przestały służyć jako swoisty indeks zapisanych w terenie melodii tańców.
Później, już tylko niekiedy wpisywał Kolberg przy zapisach nutowych i tekstach przyśpiewek odsyłacze z tytułem lub numerem tomu Ludu, w którym
zostały opublikowane.
*
Cała zachowana spuścizna Oskara Kolberga, drukowana i rękopiśmienna, została opublikowana w 84 tomach jego Dzieł wszystkich. Pierwsza
część Dzieł (tomy 1-36) to reedycja fotooffsetowa monografii regionalnych,
tj. Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1857–1890, obok
których znalazły się wydane poza tymi cyklami Chełmskie i Przemyskie
oraz Wołyń, jedno z opracowań późniejszych wydrukowane w roku 1907
na podstawie rękopisów Kolberga. W drugiej części Dzieł w tomach 37–69
opublikowano zgromadzone przez niego i zachowane w rękopisach źródła folklorystyczne i etnograficzne oraz artykuły i inne drukowane jego
prace, materiały i utwory o bardzo zróżnicowanym charakterze, tj. kompozycje, artykuły z zakresu historii i teorii muzyki oraz korespondencję.
Najobszerniejsza w tej części edycji jest bogata dokumentacja kultury ludowej, co najmniej dorównująca wartością, znaczeniem i objętością tomom
wydanych przez Kolberga w XIX w. Ostatnie tomy 70–84 to suplementy
i komentarze źródłowe do monografii opracowanych przez Kolberga. Trzyczęściowy tom Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zamyka Dzieła wszystkie.
Warto jeszcze na zakończenie przypomnieć najważniejsze zasady edycji
Dzieł wszystkich Kolberga. Dla wydawców spuścizny autora Ludu podstawowe było założenie, że źródła przez niego zebrane powinny być przygotowane do druku zgodnie z jego koncepcją monografii regionalnej, do
której były ostatecznie przeznaczone, tzn. w takim układzie treści, jaki dla
niej przyjął on w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Kontynuacja
Kolbergowskiego modelu monografii uznana została za zabieg celowy już
na początku edycji Dzieł wszystkich przez Józefa Bursztę, ich redaktora
od jesieni 1961 do lata roku 1987. Zdanie to podzielał Komitet Redakcyjny
kierowany w latach 1962–1976 przez Juliana Krzyżanowskiego, w latach
1976–2010 przez Gerarda Labudę, a później przez Aleksandra Posern-Zielińskiego. Założenie to realizował zorganizowany przez Józefa Bursztę
w latach 1962–1963 niewielki zespół stałych pracowników Redakcji Dzieł
101

Wszystkich Oskara Kolberga, przekształconej w roku 1997 w Instytut im.
Oskara Kolberga. Z upływem czasu zespół ten nieco się zmieniał, jednak
zawsze pozostawał zbyt szczupły w stosunku do zadań, jakie trzeba było
wykonać.
Równie istotna była zasada, że różne typy źródeł zgromadzonych przez
Kolberga w czasie badań terenowych, przekazanych mu przez współpracowników, a także pochodzących z jego kwerend w drukach XIX-wiecznych
i wcześniejszych powinny zostać potraktowane w edycji Dzieł wszystkich
równorzędnie, zgodnie z założeniami i praktyką autora Ludu. Do druku
przeznaczono więc wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne zachowane w archiwum Kolberga, bez ich wartościowania czy selekcjonowania, niezależnie od autorstwa, charakteru czy stopnia opracowania. On sam
mógł przed zakończeniem prac nad monografią uzupełnić i weryfikować
swe notatki, powtarzając badania lub odwołując się do współpracowników i literatury, mógł także dokonywać ich selekcji, wybierając pewne
materiały do opublikowania, a zostawiając inne niedrukowane w archiwum. Współcześni wydawcy możliwości takich nie mieli, miedzy innymi
dlatego, że Kolberg nie pozostawił w tym zakresie żadnych wskazówek.
Ostateczny kształt przygotowanych przez nich monografii może więc być
nieco inny od tego, jaki oddałby do druku on sam. Zawartość nowych tomów jest jednak uwarunkowana zwłaszcza stanem zachowania rękopisów
Kolberga, a u podstaw edycji jego spuścizny leży przede wszystkim przekonanie, że zgromadzone przez niego i do dziś zachowane materiały folklorystyczne i etnograficzne są niepowtarzalnymi źródłami do dziejów kultury
ludowej, które powinny być opublikowane w całości, ponieważ nie można
ich niczym zastąpić.

Elżbieta Millerowa

Kalendarium podróży Oskara Kolberga

W ciągu półwiecza swojej działalności Kolberg nie prowadził systematycznie diariusza podróży badawczych. Nie zachowały się też w jego
archiwum rękopiśmiennym regularne notatki dotyczące kontaktów z regionalistami, współpracownikami i życzliwymi mu osobami, które gościły
go w swoich dworach i miejskich domach w trakcie wypraw terenowych
podejmowanych w latach 1839–1885. Informacje o podróżach rozproszone
są w zachowanych rękopisach i drukowanych tomach autora Ludu, a próba
pełnej rekonstrukcji jego wędrówek etnograficznych, nawet w zakresie podstawowym, tj. dat rocznych, odwiedzanych miejscowości i kontaktów, osób
gospodarzy i współpracowników oraz konkretnych zbiorów wiążących się
z tymi eksploracjami, napotyka na zasadnicze trudności. Powodują je nie
tylko luki w faktografii, ale także częsta ogólnikowość informacji i liczne
sprzeczności danych z różnych źródeł, co stwarza dylematy, które komplikują, niekiedy wręcz uniemożliwiają jednoznaczne ustalenie faktów, pewne
i prawidłowe wnioski co do miejsc pobytu, trasy podróży, a nawet jej czasu.
Tak więc zastrzeżenie podstawowe dotyczy nie tylko kompletności i jednoznaczności, ale i wiarygodności przekazów dokumentujących wyprawy
Kolberga. Z pewnością przedstawiany tu wykaz nie obejmuje wszystkich
podróży badacza, niektóre w rzeczywistości mogły przebiegać inaczej, zaś
jeszcze inne nie zawsze musiały być poświęcone badaniom etnograficznym.
Analiza zachowanych źródeł umożliwiła zbudowanie kalendarium, które
opiera się wprawdzie na całej dostępnej dokumentacji, z odnotowaniem zawartych w niej danych także sprzecznych lub wątpliwych, ale nie rozstrzyga wszystkich problemów dotyczących chronologii, kierunków i etapów
poszczególnych podróży. Z konieczności pozostało więc ograniczenie się do
rzetelnej prezentacji zachowanego materiału źródłowego i ewentualnych
wniosków z niego wynikających, często jedynie hipotetycznych.
Opracowując kalendarium, wykorzystano wyniki wieloletnich kwerend
dokonywanych w trakcie prac redakcyjnych i edytorskich nad materiałami
103

Kolberga i obejmujących cały zachowany zasób rękopiśmienny i publikowany. Uwzględniono także literaturę przedmiotu, XIX-wieczną prasę, publikacje wspomnieniowe i pamiętnikarskie, rozpoznane jako przydatne do
przygotowania biografii Oskara Kolberga. W sumie opracowanie stanowi rezultat wieloletnich analiz i badań nad jego życiem, działalnością i spuścizną.
Jedynym i najpełniejszym dokumentem sporządzonym przez Kolberga
jako wykaz odbytych podróży jest brulionowy szkic, z lapidarnie ujętymi
informacjami o miejscowościach i czasami związanymi z nimi osobach odwiedzanych w poszczególnych latach, począwszy od roku 1836 do 1885.
Powstał pod koniec życia: w rękopisie widnieją na końcu wykazu lata 1886,
1887 i 1888 niewypełnione danymi, co zgodne jest z faktem, że nie odbył
już wtedy dłuższych podróży. Najprawdopodobniej spis ten sporządzony
został około 1889 roku na prośbę Izydora Kopernickiego, który z okazji
jubileuszu 50-lecia pracy naukowo-badawczej Kolberga przygotowywał
biografię jubilata. W rękopisie wykazu widoczne są wahania i poprawki,
informacje podane zostały wyraźnie skrótowo, są często niepełne i jak się
wydaje, nie zostały ponownie zweryfikowane. Brulion ten ma charakter roboczego zestawienia ewidencyjnego dla celów własnych; nie stanowi próby
usystematyzowania danych do publikacji. Spis tego rodzaju, sporządzany
po latach, kiedy daty i miejsca mogły się już zatrzeć w pamięci, zawiera też
niedokładności i błędy, co powoduje wspomniane komplikacje i wątpliwości co do chronologii, dat i kierunków wędrówek.
Omawiany wykaz, zwany dalej itinerarium (rkp. BN PAU i PAN, sygn.
2183, k. 69, opublikowany w części III Korespondencji Oskara Kolberga,
DWOK T. 66, s. 704–706 aneks 1), jako zestawienie własne Kolberga dotyczące podróży z lat 1836–1885, cytowany jest pod każdą datą roczną, przy
czym niejednokrotnie przywoływany jest pierwszoplanowo jako jedyny lub
najpełniejszy, choć niekoniecznie precyzyjny przekaz świadczący o odbytej
wyprawie. Odsyłając do tego źródła, nie podaje się każdorazowo sygnatury
i karty rękopisu (jest jedna).
W zebranej dokumentacji wykorzystane zostały także inne zachowane
świadectwa, tj.:
– rkp. Kolberga Szkic autobiografii obejmujący okres do 1861 roku (BN
PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68);
– rkp. Kolberga pt. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869 (BN PAU i PAN, sygn. 3210,
k.1– 24), w którym znalazły się m.in. informacje o podróżach i ich kosztach,
104

zapisywane jednak z różnym stopniem szczegółowości – dalej w odesłaniach do tego manuskryptu podaje się jego sygnaturę i kartę;
– korespondencja z rodziną, przyjaciółmi, mecenasami itd., w której temat wypraw Kolberga przewija się w różnym kontekście i formie, od lakonicznych wzmianek do obszerniejszych opisów i relacji (Korespondencja
Oskara Kolberga, cz. I–III, DWOK T. 64–66);
– informacje podawane przez Kolberga we wstępach do tomów Ludu
i Obrazów etnograficznych, w których niekiedy wymienia on lata badań,
najważniejsze dla swoich eksploracji i zbiorów miejscowości pobytu i prac
terenowych, współpracujące z nim osoby;
– sprawozdania z podróży bądź opracowane przez Kolberga dla Akademii Umiejętności, która poza finansowaniem jego wydawnictwa w niektórych latach przyznawała specjalne fundusze na wyprawy badawcze (zob.
np. rok 1875), bądź publikowane w formie korespondencji prasowych z odwiedzanych miejscowości czy krajów (zob. np. rok 1857);
– dokumenty poświadczające urlopy Kolberga, paszporty podróżne,
określające cel i kierunek wypraw, z potwierdzeniem miejsca i daty wyjazdu, pobytu i powrotu do Warszawy, zachowane w tece z papierami osobistymi Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183);
– luźne i rozproszone notatki Kolberga, drukowane i rękopiśmienne,
w których okazjonalnie wymienia niekiedy daty i miejsca przez siebie odwiedzane;
– materiały do biografii Kolberga zebrane przez Izydora Kopernickiego, przyjaciela, świadka pracy autora Ludu w latach krakowskich, wykonawcy jego testamentu i pierwszego biografa, tj.: rękopiśmienne notatki
tego autora, dotyczące podróży Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68)
oraz opracowana przez niego biografia Kolberga, opublikowana jako studium wstępne do tomu Przemyskie wydanego po śmierci przyjaciela w 1891
roku (Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie, DWOK T. 35,
s. V–XX).
Notatki swe sporządził Kopernicki jako uzupełnienie rękopiśmiennego
Szkicu autobiografii Kolberga, obejmującego okres do roku 1861 (zamieścił
je na tej samej karcie manuskryptu). Powstały zapewne w oparciu o wspólne z Kolbergiem ustalenia, choć są fragmentaryczne, zawierają skomasowane daty roczne podróży w poszczególne regiony bądź do konkretnych
miejscowości Rzeczypospolitej od 1842 do 1870 roku. Nie obejmują jednak
wszystkich lat z tego okresu.
105

Z kolei w ramach drukowanej Przedmowy wydawcy Kopernicki zamieścił (na s. IX, X i XI) sumaryczny spis podróży Kolberga do poszczególnych regionów (bez podawania miejscowości i goszczących Kolberga
osób) uporządkowany chronologicznie (daty roczne). Dane zawarte w obu
opracowaniach Kopernickiego po części potwierdzają informacje podane
przez Kolberga w itinerarium i w pozostałych źródłach, inne dopełniają
je, jeszcze inne są jednak odmienne bądź z nimi sprzeczne i podważające
materiał Kolberga. Niezależnie od tego wszystkie zostały przytoczone w kalendarium, gdyż nie zawsze mamy pewność, które informacje są prawdziwe
i wiarygodne.
Dalej przy opisie poszczególnych podróży nie przywołuje się każdorazowo sygnatury i karty notatek Kopernickiego z rękopisu (jedna karta),
natomiast odesłania do napisanej przez niego biografii Kolberga podaje się
w formie skróconej do tytułu i strony.
W kalendarium przywołano także odnalezione świadectwa spoza archiwum badacza, takie jak np. notatka prasowa o pobycie Kolberga w Mazewie
w Łęczyckiem w lipcu 1860 roku lub wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera o wyjeździe Kolberga do Krakowa w sierpniu
1871 roku czy wspomnienie Lucjana Siemieńskiego o spotkaniu Kolberga
w Tatrach i Pieninach w 1857 roku.
Można uznać, choć jedynie w pewnym przybliżeniu, że poszczególne
świadectwa różnią się stopniem wiarygodności. Największą posiada zapewne Notatnik z rachunkami obejmujący jednak tylko jedenaście lat
(1859–1869) i korespondencja, prowadzona także na bieżąco, sprawozdania
składane Akademii Umiejętności (np. z podróży w 1875 roku), doniesienia
i korespondencje prasowe oraz potwierdzenia pobytu odnotowane w paszportach. Przekazy podawane po latach dzielących je od dawnych podróży,
np. we wstępach do poszczególnych tomów wydawanych niekiedy dużo
później niż pozyskanie zbiorów z wypraw terenowych Kolberga, nie pokrywają się niekiedy z innymi danymi źródłowymi.
Zakres i charakter dokumentacji źródłowej dla podróży odbytych w poszczególnych latach jest bardzo zróżnicowany. Niektóre wyprawy poświadczane są jedynie lakonicznymi informacjami z itinerarium, inne również
pojedynczymi przekazami spoza tego rękopisu Kolberga, jeszcze inne mają
bogatsze potwierdzenie i opis w zachowanych źródłach. Nie zawsze wiadomo, czy wymieniana miejscowość (np. w sformułowaniu: „na Kielce”)
oznaczała jedynie kierunek podróży czy miejsce pobytu, czy stanowiła
106

stację pośrednią w drodze, gdzie następowała tylko przesiadka lub zmiana
rodzaju transportu z pociągu na konie przysłane przez zapraszającego Kolberga właściciela dworu, czy też była stacją docelową, w której badacz się
zatrzymał i prowadził badania. Niejednokrotnie nie znamy też okoliczności
podróży Kolberga, jej ram czasowych i tras, związanych z nią kontaktów,
konkretnych stacji badawczych, warunków pobytu itd.
Nierównomiernie zasobna jest też dokumentacja zawarta w korespondencji. Znacznie uboższe informacje o wędrówkach Kolberga przynoszą
listy z lat warszawskich, tj. do roku 1871, i to nie tylko dlatego, że zachowało się ich o wiele mniej niż z lat późniejszych, tj. z okresu pobytu w Modlnicy i w Krakowie, gdyż po części zostały zniszczone w czasie wojny.
W dużej mierze o oszczędnym informowaniu Kolberga o swoich podróżach lub wręcz o ich przemilczaniu w listach i notatkach osobistych, pisanych w Warszawie decydowała sytuacja polityczna w zaborze rosyjskim.
Szczególnie nasilone w Królestwie Polskim restrykcje policyjne zaborców,
podejrzliwość i inwigilacja władz, kontrolowanie korespondencji, zwalczanie wszelkich propolskich działań wymuszały autocenzurę i krępowały
swobodę wypowiedzi. Niektórzy współpracownicy i gospodarze goszczący
Kolberga woleli zapewne pozostać anonimowymi, a może i rezygnowali
z listów lub szyfrowali ich treści z obawy przed prześladowaniami za udział
w walkach czy akcjach niepodległościowych, pomoc powstańcom itd. Niekiedy współpracownicy Kolberga wręcz prosili w listach o nieujawnianie
ich nazwisk w drukowanych przez niego tomach i niesygnowanie imienne
pozyskanych od nich a publikowanych tam materiałów. Sytuacja ta skłaniała także do częstej praktyki przekazywania korespondencji przez zaufanych
pośredników, nie pocztą, lub ograniczała wymianę listów Kolberga z mieszkańcami Królestwa Polskiego. Dużo pełniejszą dokumentację podróży
Kolberga przynosi natomiast jego korespondencja z czasów krakowskich,
za autonomii Galicji, której mieszkańcy cieszyli się po 1867 roku znacznie
większymi swobodami obywatelskimi niż Polacy w zaborze rosyjskim.
Kalendarium jest więc wykazem pełnym w takim zakresie, jaki umożliwiły zachowane źródła rękopiśmienne i drukowane, którymi dziś dysponujemy, nie jest natomiast opracowaniem wyczerpującym, jeśli chodzi o faktograficzny obraz podróży Kolberga. Ma charakter porządkujący
i pomocniczy jako załącznik do biografii badacza, podobnie jak bibliografia jego prac i wykaz materiałów rękopiśmiennych. Jest jedynie rodzajem podręcznego przewodnika, który orientuje w przedsięwzięciach
107

peregrynacyjnych Kolberga, ich skali i zasięgu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej.
Warto tu przypomnieć, że omówienie podróży badawczych Kolberga i pozyskanych w ich trakcie materiałów przedstawiają w ujęciu
regionalnym wstępy do wydawanych po raz pierwszy w Dziełach wszystkich nowych monografii regionalnych oraz do suplementów dopełniających tomy opublikowane za życia Kolberga, tj. odpowiednio do tomów
39–59 i 70–84 DWOK.
W kalendarium nie uwzględniono miejscowości, które w rękopisach
terenowych i w drukowanych tomach lokalizują zapisane teksty i melodie
Kolberga, gdyż ze względu na jego metodę rejestracji folkloru takie noty
lokalizacyjne nie muszą oznaczać miejsca pobytu Kolberga. Dokumentował on folklor przy każdej nadarzającej się okazji, także poza miejscem
jego pochodzenia i funkcjonowania, zatem noty takie nie wskazują jednoznacznie, że zapisy wykonane zostały w czasie bezpośredniego kontaktu
z informatorem w odwiedzanej przez Kolberga miejscowości. Daty występują zaś w zapisach terenowych Kolberga niezwykle rzadko, a materiały datowane w druku (np. niektóre opisy wesela) nie muszą oznaczać
bytności Kolberga w danej miejscowości, a np. czas pozyskania ich od
współpracownika.
Nie objaśnia się tutaj wymienionych przez Kolberga w cytowanym itinerarium postaci przyjmujących go gospodarzy, właścicieli dworów i innych
osób. Informacje o nich zawiera korespondencja Kolberga, wspomniane
wyżej wstępy do nowych monografii regionalnych i do tomów suplementowych, a także część I – biograficzna – tego opracowania (tj. T. 85/I). Indeks
osób do trzech części pracy Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło znajdzie
czytelnik w tym woluminie (tj. T. 85/III).
Orientację w geograficznym usytuowaniu poszczególnych miejscowości,
z określeniem ich ówczesnej przynależności administracyjnej na podstawie
Słownika geograficznego Królestwa Polskiego… (T. 1–15 Warszawa 1880–
1902), umożliwi z kolei indeks geograficzny zamieszczony także w tym woluminie (tj. T. 85/III) .
Cytując Notatnik zawierający rachunki… , pomija się w kalendarium
kwoty wydatków wyszczególnianie przez Kolberga w rękopisie i dla większej przejrzystości potrzebnych tu informacji o trasach podróży nie zaznacza
tego pominięcia trzykropkiem w klamrze. Pełne zapisy z tego manuskryptu razem z kwotami cytowane są we wstępach do odpowiednich tomów
108

suplementowych, przynosząc ciekawe informacje o kosztach i realiach podróży, a także o okolicznościach badań terenowych, takich jak np. opłaty
dla wykonawców za śpiewanie i granie.
1829 Podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni (wówczas Marienbad)
przez Wrocław i Pragę (trzydniowy pobyt), powrót do Warszawy
przez Drezno i Berlin.
Informację o tej wyprawie oraz o bytności w operze berlińskiej
w drodze powrotnej „na (Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę”, podał Kolberg w swoich
notatkach dotyczących biografii Fryderyka Chopina wydanej przez
Maurycego Karasowskiego w 1882 roku (zob. Uwagi O. Kolberga
odnoszące się do książki M. Karasowskiego… , w: O. Kolberg Pisma
muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 473). Inne szczegóły znamy z listu
Kolberga z 22 IX 1880 r. do redakcji czeskiego „Světozora”, gdzie
wspomniał trzydniowy pobyt w Pradze i inne miejscowości na
trasie swojej podróży z 1829 roku: „Kralovyhrad, Podiebrad, Cheb,
Pilzno, Karlsbad, Saatz, Bilin i Teplice” (zob. brulion tego listu, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Podróż do Czech i pobyt
z rodzicami w Marienbadzie w 1829 roku wymienił także w notatce
zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r.
(zob. tamże, s. 462).
1834 (lub 1835) – 1836 – Pobyt w Berlinie prawdopodobnie od końca 1834
lub początku 1835 roku, do końca 1836 roku; w tym czasie kursy
księgowości w akademii handlowej i studia muzyczne kompozycji
u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena.
Dokładna data wyjazdu do Berlina nie jest znana, powrót do
Warszawy w drugiej połowie lub pod koniec listopada 1836 roku
ustalić można na podstawie daty pisma z 30 XI 1836 r. skierowanego
do Kolberga w sprawie zwolnienia go od poboru do wojska (BN PAU
i PAN, sygn. 2185/3, k. 74) i świadectwa umiejętności muzycznych
wystawionego Kolbergowi przez Józefa Elsnera 14 XII 1836 roku
w Warszawie po odbytym u niego egzaminie (BN PAU i PAN, sygn.
2183, k. 37).
W itinerarium do roku 1836 przypisał Kolberg podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy i powrót [przez] Wilno,
109

Białystok”, ale w świetle innych dokumentów informacja ta jest
błędna (zob. rok 1837).
1837 Pobyt w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie, gdzie pracował jako
nauczyciel muzyki, zapewne przez blisko rok, następnie powrót do
Warszawy przez Homel.
W itinerarium pod rokiem 1837 Kolberg zapisał tylko: „Białystok (Michałowscy, Daszkiewicze)”. Tamże odnotował jako odbytą
w 1836 roku podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy, powrót [przez] Wilno, Białystok”, ale notatka ta jest sprzeczna
z innymi dokumentami. Może dotyczyć tylko 1837 roku, lecz została
mylnie przypisana do roku wcześniejszego (zob. też rok 1836).
W Szkicu autobiografii Kolberg zanotował : „Rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” (rkp. BN PAU i PAN,
sygn. 2183, k. 68), a Mitawę (dziś Jełgawa) jako miejsce pracy wskazuje świadectwo Karoliny de Kreutz wystawione 18 I 1838 roku
(zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 707-708, aneks 2),
w którym potwierdza ona roczny pobyt Kolberga w jej domu, nie
podając jednak dokładnych dat. Pobyt w Homlu w końcu 1837 roku
poświadcza adresowany do tej miejscowości list Wilhelma Kolberga do brata z 10 XII 1837 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64,
s. 1–3). Miejscowości wymienione przez Kolberga w itinerarium pod
rokiem 1836 i notatka o pobycie w Białymstoku w 1837 roku wskazują więc zapewne trasę podróży na przełomie lat 1836–1837 oraz
powrotu do Warszawy w końcu roku 1837.
1838 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”.
1839 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. Notatki biograficzne Kolberga wskazują także na okolice Warszawy, Czerniaków
i Wilanów.
Ze Szkicu autobiografii wynika, że w roku 1839 Kolberg zaczął
notować melodie ludowe w okolicach Warszawy: „[…] słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem
(w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań
w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany
w r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób ciekawych motywów
110

i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu” (rkp. BN PAU
i PAN, sygn. 2183, k. 68).
1840 Według itinerarium: „W okolice Warszawy, do Tretek”.
1841 Według itinerarium: „Pieszo do Czerska (z Konopką), do Tretek; do
Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad).” Prawdopodobnie tego roku
Kolberg był po raz pierwszy w Poznaniu, wracając z Mariańskich
Łaźni przez Pragę i Berlin lub w drodze do Czech.
Wędrówkę do Czerska wspomina badacz także w Szkicu autobiografii (rkp. sygn. Bibl. PAU i PAN 2183, k. 68) oraz w swoim
wstępie do części I Mazowsza (DWOK T. 24, s. XI), gdzie podaje
informację, że była to czterodniowa wyprawa w okresie Zielonych
Świąt, odbyta wspólnie z Józefem Konopką, Walentym Zakrzewskim
i Emilianem Jenikem. Informację o drugim, równie krótkim pobycie w Pradze znajdujemy w przytoczonym wyżej liście do redakcji
„Světozora” z 22 IX 1880 r. (por. wyżej, rok 1829), jednak tam nie
została podana trasa podróży wskazana w itinerarium. Wzmiankę
o bytności w 1841 i wcześniej w 1829 roku „w Czechach (w Marienbadzie z rodzicami”) Kolberg podał także w notatce zamieszczonej w
brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (Korespondencja…
cz. II, DWOK T. 65, s. 462). Tu omyłkowo połączył z datą 1841 oboje
rodziców; zapewne wówczas podróżował tylko z matką, gdyż ojciec
wówczas już nie żył (zmarł w 1831 roku.)
W niedatowanym brulionie listu do Antoniego Woykowskiego
Kolberg wspomina swoją wcześniejszą bytność w Poznaniu, która
przypadła zapewne na rok 1841. Brulion tego listu mógł być pisany
w pierwszej połowie roku 1842, między początkiem tego roku, a 28
czerwca. Na pierwszą datę graniczną wskazuje znajdujące się w nim
wspomnienie publikacji „pieśni ostatnich” Woykowskiego, którą
Kolberg miał już w ręku – jak wyraźnie pisze –wymieniając zawarty w niej utwór Do gwiazdy (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64,
s. 5). Pieśń ta z tekstem Edmunda Wasilewskiego ukazała się jako nr
1 w liczącym trzy utwory zeszycie II zbiorku Piosnki polskie z towarzyszeniem fortepianu, wydanym przez Woykowskiego na początku 1842 roku (nr 2 i 3 to Marzenie Stefana Witwickiego oraz
Pieśń gminna Wincentego Pola). Recenzję wydania tego zeszytu
111

zamieścił Marceli A. Szulc w „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego”, w nr. 37 z 14 lutego 1842 roku (opatrując tekst datą: 8 lutego). Ponieważ 28 czerwca 1842 roku Kolberg podpisał w Poznaniu
umowę wydawniczą z Janem Konstantym Żupańskim na druk Pieśni ludu polskiego (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66,
s. 708–710, aneks 3), list do Woykowskiego musiał być napisany
w 1842 roku, przed tą datą, nie zaś – jak podano w części I Korespondencji (DWOK T. 64, w metryce listu, na s. 6) – w roku 1840
lub 1841. Wzmianka w brulionie do Woykowskiego o wcześniejszej
bytności Kolberga w Poznaniu odnosi się więc zapewne do roku
1841, kiedy to odwiedził miasto po raz pierwszy w drodze do Mariańskich Łaźni przez Berlin i Pragę albo podczas powrotu tą samą
trasą do Warszawy.
1842 Według itinerarium: „Do Landek [tj. Lądka Zdroju] – do kąpieli,
z matką (na Wrocław), do [Johannisbadu] (Opawa); do Krakowa
i Modlnicy; powrót na Kielce”. Umowa wydawnicza zawarta przez
Kolberga w Poznaniu (zob. niżej) wskazuje na pobyt w tym mieście,
może tylko w przejeździe na kurację.
W notatce o bytności w Lądku Zdroju i po czeskiej stronie
Sudetów oraz w Opawie Kolberg zapewne omyłkowo wpisał Johannisburg; to niemiecka nazwa ówczesnego Jańsborka, miasta
powiatowego na Mazurach (dziś: Pisz), prawdopodobnie chodziło
o ówczesny Johannisbad (tj. Janské Lázně, Jańskie Łaźnie), miejscowość uzdrowiskową leżącą po czeskiej stronie Karkonoszy.
Pobyt w Lądku Zdroju poświadcza brulion listu Kolberga do Jana
Konstantego Żupańskiego z 12 IX 1842 r., gdzie podaje on także datę
powrotu do Warszawy w dniu 20 sierpnia (Korespondencja… cz. I,
DWOK T. 64, s. 9 – tam w druku błędna data roczna: 1841 zamiast
1842.) Z kolei odwiedziny Krakowa i Modlnicy w drodze powrotnej
do Warszawy potwierdza list Kolberga do Józefa Konopki z 13 VIII
1842 r. (tamże, s. 11).
Według Kopernickiego odwiedził Kolberg wówczas Modlnicę
i Mogilany (notatki rękopiśmienne oraz Przedmowa wydawcy….
s. IX).
Na bytność w Poznaniu wskazuje podpisana tam przez Kolberga 28 czerwca 1842 roku umowa wydawnicza z J. K. Żupańskim
112

na edycję Pieśni ludu polskiego (rkp. sporządzony przez A. Woykowskiego jako świadka tej umowy, zob. Korespondencja… cz. III,
DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3).
1843 Według itinerarium: „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich,
Norwida); do Czepielewa [Ciepielewa] pod Rożanem (Rzechowskich)”.
Wędrówki po „Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach” oraz pobyt „w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida”
wspominane są, choć bez podania dat, w korespondencji Kolberga z Teofilem Lenartowiczem, towarzyszem tych wycieczek (zob.
listy z 25 III i z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64,
s. 66 i 70, zob. też E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga,
w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, DWOK
T. 80, s. XXI–XXII).
Natomiast Kopernicki w swoich. notatkach zapisał: „Do Kurpiów,
z Warszawy na Jadów, Wyszków, do Ostrołęki i do wsi Wysoce,
do Cypr[iana; błędnie, powinno być: Ludwika] Norwida i do Czepielewa [Ciepielewa] do p. Rzechowskich pod Rożanem w r. 1844,
45 i 47”, powtarzając w drukowanej biografii, że Kolberg odwiedził
„w latach 1844, 1845 i 1847 krainę Kurpiów”. Tamże pod rokiem
1843 wymienił Kopernicki natomiast inne podróże Kolberga, pisząc,
że „powtórnie zwiedził Krakowskie, Podgórze Beskidowe, Podhale
i Śląsk” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Żadne inne dokumenty informacji tych jednak nie poświadczają.
Rok 1843 podaje też Kolberg jako datę swojej podróży w Kaliskie we wstępie do monografii tego regionu, przywołując: „krótki i dorywczy, acz kilkokrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach
1843 i 1863), głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice,
Łyskornie [Łyskornia] i Krasice […]” (Kaliskie, DWOK T. 23, s. III),
nie wiadomo jednak, które z tych miejscowości odwiedził w 1843,
a które później, w roku 1863.
1844 Według itinerarium: „Do Gończyc (do Kiwerskich) pod Garwolinem,
Łaskarzewem, do Przysuchy (do Żurkowskich)”.
Wyjazdu w tym roku w okolice Garwolina i do Przysuchy nie
potwierdzają inne źródła.
113

Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż „do Kurpiów
[…] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843).
1845 Według itinerarium: „Do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich [Gurowskich]), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska
(Kożuchowski)”.
Kopernicki nie wspomina w tym roku wyprawy Kolberga w Kaliskie, podaje natomiast podróż „do Kurpiów[…] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843).
1846 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], do Kromnowa
(Czerwińska)”.
We wstępie do części II Radomskiego (DWOK T. 21, s. III) Kolberg informuje, że materiały zawarte w tomie zebrane zostały
„w guberni radomskiej w latach 1846, 1847, 1854, 1859 […]”. Podróży
po Mazowszu, wskazanej w itinerarium ani pobytu w Radomskiem
w roku 1846 nie potwierdzają inne źródła.
1847 Według itinerarium: „Koleją; Tretki, Sójki, Sierakówek”.
Brak innych danych źródłowych, które dokumentowałyby tę podróż Kolberga w okolice Kutna oraz Gostynina. Nie wiadomo też, dokąd
podróżował w tym roku koleją. Kolej warszawsko-bydgoską otwarto
w 1862 roku, a odcinek łączący Łowicz z Kutnem w 1861 roku – może
był to wyjazd służbowy na trasie kolei warszawsko-wiedeńskiej.
W cytowanym wyżej wstępie do części II Radomskiego Kolberg
przywołuje jeszcze rok 1847 jako jeden z kilku, gdy zbierał materiały „w guberni radomskiej”, nie podaje jednak miejscowości ani trasy
tej podróży (zob. wyżej, rok 1846).
Według notatek Kopernickiego w roku 1847 podróżował Kolberg
jeszcze „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej,
rok 1843).
1848 Według itinerarium: „Do Wes[s]lów, do Zyrzyna, Osin, Puław”.
Podróż tę potwierdza Kopernicki w swoich notatkach: „W Lubelskie – do Zyrzyna i Osin, i okolicy pod Puławami, do pp. Wesslów
w r. 1848 i 1849”, zaś w Przedmowie wydawcy… (s. IX) pod rokiem
1848 i 1849 informuje ogólnie: „Lubelskie”.
114

1849 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], Płochocina”.
Przed wyjazdem do Rudy Kolberg prawdopodobnie był w Pruszkowie, miejscowości na trasie kolei miedzy Warszawą a Rudą Guzowską. Wskazuje na to jedyny zachowany list jego matki z roku
1849 (bez daty miesięcznej i dziennej), w którym zachęca ona Oskara
do przyjazdu z Pruszkowa do Rudy, gdzie przebywa z wnukiem (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 47).
Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż w Lubelskie
(zob. wyżej, rok 1848).
1850 Według itinerarium: „Do Kozienic (do Rychterów)”.
Jedynym śladem tej podróży mógłby być niedatowany brulion
listu Kolberga do nieznanego adresata, w którym pisze: „[…] od paru
dni bawię w domu p. Richtera [Rychtera]” i informuje, że pośredniczy w załatwieniu u niego praktyki agronomicznej dla niezidentyfikowanego „p. Ludwika” w prowadzonym „wzorowo i energicznie”
gospodarstwie (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 678–
679). List ten nie wnosi jednak niezbędnych informacji na temat tego
pobytu, ponieważ Kolberg nie podaje w nim imion gospodarzy ani
miejscowości i daty, a do Kozienic podróżował jeszcze kilkakrotnie
później, może również do nieznanej rodziny Rychterów, jak w roku
1850 i 1851.
1851 Według itinerarium: „Tamże [tj. do Kozienic (do Rychterów), zob.
wyżej, rok 1850]; do Baszowic, Św. Krzyża”.
1852 Według itinerarium: „Do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy
n[ad] Pilicą”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że poza Mazowszem odwiedził też Kolberg Kieleckie.
Podróż w tym roku w Kieleckie poświadcza badacz we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 18, s. I), gdzie
pisze: „Szczegóły zwyczajów, mianowicie weselnych, […] spisywaliśmy w latach 1852–1856 w różnych tej prowincji okolicach, a przeważnie pod Chmielnikiem, Szydłowem, Stopnicą, Wiślicą, Koszycami, Szkalmierzem, Miechowem, Skałą, Olkuszem, Pilicą, Ogrodzieńcem, Siewierzem i Będzinem”. Datą roczną 1852 opatrzył też
Kolberg w druku trzy opisy wesel pochodzących z wymienionych
115

miejscowości Kieleckiego i ich okolic (tamże, wesela VIII, IX i XI),
czego nie praktykował w swoich materiałach systematycznie.
Na pobyt w Będzinie może dodatkowo wskazywać zachowane w jego spuściźnie urzędowe pozwolenie na zwiedzenie kopalni
„Ksawery” pod Będzinem i hut cynkowych tamże, wystawione dla
Kolberga 16 VIII 1852 r. przez naczelnika Zakładów Górniczych
Oddziału Dąbrowa i podpisane przez jego zastępcę nieczytelnym
nazwiskiem (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 242–243). Czy jednak
Kolberg wykorzystał to pozwolenie, nie wiadomo.
Z kolei o pobycie w Szycach w 1852 roku, w czasie wędrówki
m. in. po Olkuskiem, może świadczyć znajdująca się także w archiwum Kolberga niedatowana notatka zapewne jego matki, Karoliny
Kolberg: „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu
za nim” (Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37), adresowana do
syna jako „Urzędnika Dr[ogi] Ż]elaznej]”. Może ona jednak dotyczyć
pobytu w Szycach w trakcie etnograficznych lub służbowych podróży w latach wcześniejszych lub następnych (1853–1856). Szyce
Duchowne, wówczas miejscowość na samej granicy Galicji i Królestwa Polskiego, posiadająca komorę celną, położone były przy
trakcie z Olkusza do Krakowa, prowadzącym także przez Modlnicę,
z którą graniczą od południa. Może więc notatka matki dotyczy
innego pobytu w Szycach, odwiedzanych np. na trasie z Królestwa
do Galicji.
1853 Według itinerarium: „Do tychże [tj. do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy nad Pilicą, zob. wyżej, rok 1852], koleją do Częst[ochowy], Ząbkowic, Ojcowa”.
Pobyt w Kieleckiem w tym roku potwierdza informacja we wstępie do monografii tego regionu (zob. wyżej, rok 1852).
Podróż „w okolicę Częstochowy i Ojcowa” w roku 1853 odnotowuje też Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX).
Być może w roku 1853 odwiedził Kolberg również Mazew w Łęczyckiem, na co wydaje się wskazywać notatka „Mazew 1853”
w jego rękopisie terenowym z zapisami melodii (Arch. PTL, teka
42, sygn. 1350, k. 185). Daty tej podróży do Mazewa, która byłaby
pierwszą do tej miejscowości, nie wymieniają jednak żadne inne
dokumenty.
116

1854 Według itinerarium: „Do Radomia, Bilczy, Sandomierza, do Gór
[Wysokich] (Kol[l]atorowiczów), Baszowic”.
We wstępie do Sandomierskiego wymienia Kolberg „dłuższy nieco” pobyt w trzech miejscowościach tego regionu: w Bilczy, Górach
Wysokich nad rzeką Łukawą i w Rytwianach nad rzeką Czarną,
nie podaje jednak dat (DWOK T. 2, s. 8). Z rokiem 1854 wiąże też
Kolberg podróż w Kieleckie, wymieniając we wstępie do części I tej
monografii (DWOK T. 18) pięć kolejnych lat badań, od 1852 do 1856
roku i swoje stacje badawcze w tym regionie (zob. wyżej, rok 1852).
W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki zapisał: „W Sandomierskie – do Bilczy (Gregorowicza) w r. 1854”, a w drukowanej
biografii Kolberga odnotował w tym roku jedynie: „Sandomierskie”
(Przedmowa wydawcy…, s. IX).
Sprzeczna z danymi w itinerarium, a wskazująca być może na
pierwszy pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej jest wypowiedź Kolberga we
wstępie do pracy pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii
Krajowej” z 1882 roku (T. VI, w dziale III, s. 86–158), gdzie powołuje
się na swoje „materiały zebrane jeszcze w roku 1854” (zob. przedruk
w : O. Kolberg Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 3). Mogły to być
jednak materiały uzyskane drogą pośrednią, co po latach się zatarło. Inne źródła tej podróży nie potwierdzają, w itinerarium podróż
na Ziemię Dobrzyńską datuje Kolberg na rok 1856 (zob. niżej, rok
1856).
1855 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radom, Skarysz[ew], Sandom[ierz], Staszów, Stopnica, Wiślica, Chmielnik (Potok)”.
Według informacji we wstępie do części I Kieleckiego (DWOK
T. 18, s. I) odwiedził Kolberg także inne miejscowości tego regionu
poza wymienionymi w itinerarium Stopnicą, Wiślicą, Chmielnikiem
i Potokiem (zob. wyżej, rok 1852).
Miesięczną podróż w Kieleckie dokumentuje także zachowane świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga, „buchaltera
Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 23 VII 1855 r.
na 28 dni celem udania się do guberni radomskiej, do Buska i Solca dla poratowania zdrowia”(BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49). Na
dokumencie widnieją ostemplowane i podpisane przez urzędników
117

notatki potwierdzające kolejno: wyjazd z datą „30 VII/11 VIII 1855”,
podróż statkiem parowym Wisłą, z adnotacją: „13/8 55”, bytność
w Łubnicach przed powrotem poświadczona notatką: „Widziano
w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie Wny Oskar Kolberg kurację
solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy. Sichów
dnia 28 [VIII]/9 IX 855”. Odnotowana jest także data powrotu do
Warszawy – „Warsz. 29/9 55”. Busko, Solec, Łubnice i Sichów to
miejscowości w ówczesnym powiecie stopnickim. Czy Kolberg odbył kurację w Solcu i Busku, czy i jakie jeszcze miejscowości wówczas odwiedził, nie wiadomo.
Kopernicki w Przedmowie wydawcy... (s. IX) informuje: „1855
i 1856 – Radomskie, Kieleckie, Krakowskie w granicach Królestwa
Polskiego i Płockie”, przy czym według itinerarium podróże w Krakowskie i Płockie przypadły na drugi wymieniony w notatce rok
(zob. niżej, rok 1856). Natomiast w swoim rękopiśmiennym uzupełnieniu do autobiografii Kolberga Kopernicki notuje: „W r. [18]55,
[18]56 do Kozienic, pod Radom; Kielce, Stopnica i Ojców”.
1856 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radomia (Gołębiów) statkiem
par[owym], koleją do Ojcowa, do Sterdyni (w kwietniu), do Mąkolina (Matuszewskich), do Dziewanowsk[ich], do Działynia, do Łążyna
(Zielińskich)”.
We wstępie do części I monografii Kieleckiego (DWOK T. 18)
Kolberg potwierdza badania w tym regionie w 1856 roku (zob. wyżej, rok 1852).
Pobyt na historycznym Podlasiu, w Sterdyni, określony w itinerarium na kwiecień, może z kolei wiązać się z wyjazdem na Święta Wielkanocne. 4 kwietnia 1856 roku Kolberg pisze do firmy Rau
u. Sohn w Dreźnie, że odebrał list od nich późno, bo „dopiero po
Świętach Wielkanocnych, które spędził na wsi” (Korespondencja…
cz. I, DWOK T. 64, s. 58 i 59). W 1856 roku Wielkanoc przypadała
na 23 marca, może zatem w Sterdynii przebywał jeszcze w pierwszych dniach kwietnia. Żaden inny przekaz źródłowy nie potwierdza
pobytu Kolberga w tej miejscowości.
Kopernicki zarówno w Przedmowie wydawcy, jak i w rękopisie
wymienia podróże w Radomskie, Kieleckie i Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego oraz w Płockie (zob. wyżej, rok 1855),
118

a w notatkach informuje jeszcze: „do Płockiego – w [r.] 1856, do Dziewanowskiego i Gust[awa]. Zielińskiego”, tj. do Działynia i do Łążyna
na Ziemi Dobrzyńskiej (zob. wyżej, rok 1854).
Mąkolin w Płockiem badacz odwiedził prawdopodobnie
w drodze do Działynia.
1857 Trzymiesięczna podróż (od lipca do października), przebiegająca na
trasie: Kraków, Modlnica, Mogilany, Zakopane, Tatry, Szczawnica,
Czorsztyn i Krynica, następnie znowu Kraków, potem Wiedeń, Lublana, Zagrzeb, Primorje (wybrzeże dalmatyńskie), Triest i Wenecja.
W itinerarium jedynie zapis: „Do Wiednia, Triestu, Wenecji; do
Szczawnicy”.
W Korespondencji nadesłanej z Wiednia i opublikowanej w „Ruchu Muzycznym” z 1857 roku, w nr. 26, datowanej 11 września 1857
roku, Kolberg relacjonuje szerzej 6-tygodniowy pobyt w Tatrach.
Odwiedził wówczas Morskie Oko, Dolinę Kościeliską, Stawy Gąsienicowe, Dolinę Roztoki, Dolinę Pięciu Stawów, Giewont, Biały Dunajec, a poza Tatrami także Szczawnicę, Czorsztyn i Krynicę. Wspomina o „dłuższej bytności” w domach Homolaczów w Zakopanem
i Konopków w Modlnicy i Mogilanach, o „paru dniach” w Krakowie,
zwiedzaniu Wiednia, krótkim pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji” (zob. przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T.
62, s. 357–363).
Podróż tę dokumentują też lakoniczne wzmianki w późniejszej
korespondencji: w roku 1881 w notatkach dołączonych do listu z 31
stycznia zapisał m. in. : „[…] 1857 – w Lublanie i Zagrzebiu w Ilirii”,
a 1 sierpnia 1886 roku w liście do F. S. Kraussa wspomina „krótki (bo kilkotygodniowy) pobyt w r. 1857 w Lublanie, Zagrzebiu,
Trieście i Primorju” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462
i tamże, cz. III, DWOK T. 66, s. 361). Tu wymienia Kolberg Zagrzeb
i Primorje, o których nie ma mowy w wyżej cytowanych źródłach.
Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione „dla Oskara
Kolberga, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 21 VI 1857 r., przyznające mu urlop „na miesięcy trzy za
granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście” (BN PAU i PAN, sygn.
2183, k. 51), a także pismo Dyrekcji kolei do zarządu kolei niemieckich z prośbą o udzielenie „panu Oskarowi Kolbergowi życzliwej
119

pomocy” w czasie jego podróży przez Niemcy z datą 9 VII 1857 r.
(tamże, k. 47). Kolberg jednak do Ems nie pojechał; nie wiadomo,
czy zmienił plany, czy też kuracja była pretekstem dla uzyskania
dłuższego urlopu. Wyjechał z Warszawy zapewne około 10 lipca,
zamiast do Ems udał się, zapewne z przerwą na Kraków, w Tatry,
do Zakopanego i w Pieniny, potem do Mogilan, Modlnicy i Krakowa,
następnie do Wiednia i dalej na południe.
Pobyt w Pieninach i Tatrach potwierdza też Lucjan Siemieński,
który spotkał tam Kolberga. Pisze on: „Niedawno widziałem zacnego
zbieracza pieśni i melodyj u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak
[…] nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”(zob. L. Siemieński Kilka rysów literatury
i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 282).
Data powrotu Kolberga z tej trzymiesięcznej wyprawy nie jest
znana; prawdopodobnie zgodnie z urzędowym zezwoleniem nastąpił
on około 10 października.
Według biogramu badacza opublikowanego przez Kopernickiego
(Przedmowa wydawcy…, s. IX) Kolberg odwiedził w roku 1857 „po
raz trzeci okolice Krakowa po drodze do Wiednia, Chorwacji, Triestu i Wenecji”. W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki potwierdza także podróż Kolberga do Modlnicy i Mogilan, m. in. w 1857
roku.
1858 Według itinerarium: „Do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk
(z Wierzbowskim); do Mąkolina (Matuszewskich)”.
Podróż w Augustowskie potwierdza wzmianka w „Bibliotece
Warszawskiej” z 1858 roku (T. 4, s. 260, w dziale „Doniesienia literackie”). Przy okazji informacji o ówczesnych pracach Kolberga napisano tam: „Świeżo wykonał nasz zbieracz wycieczkę w Augustowskie, w strony sobie nieznane, skąd niemały zbiór pieśni i melodyj
przywiózł, zwracał przy tym baczną uwagę na zmiany wydatniejsze,
językowe”.
Prawdopodobnie Kolberg odwiedził wówczas także Litwę.
Wprawdzie ponad 20 lat później w przedmowie do Pieśni ludu litewskiego wydanych w roku 1879 (w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III, na s 167–187, zob. przedruk w: O. Kolberg
120

Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336) wymienia
rok 1860 jako datę podróży w Augustowskie, podczas której sam
spisywał pieśni ogłoszone „przy niniejszej rozprawie” (zob. tamże,
s. 308), ale inne źródła (m.in. itinerarium, zob. niżej, rok 1860) wiążą
z tą datą badania na Kujawach. Wszystkie miejscowości wymienione
wyżej pod rokiem 1858 z wyjątkiem Mąkolina (w powiecie płockim)
leżały wówczas na terenie guberni augustowskiej (przemianowanej
później na gubernię suwalską), która sięgała aż do Kowna. W jej
granicach leżały też ówczesne miejscowości z etnicznego obszaru
Litwy: Kalwaria, Mariampol, Sejny oraz „okolice Simna”, w których
Kolberg prawdopodobnie przebywał i skąd pochodzą jego bezpośrednie zapisy (zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa, DWOK. T. 53, s. VIII–IX).
Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga
8 sierpnia 1858 r. na 20 dni, uprawniające do wyjazdu „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych” (BN PAU
i PAN, sygn. 2183, k. 53). Nie wiadomo, jakie rodzinne sprawy mógł
Kolberg załatwiać w Płockiem; być może był to jedynie pretekst dla
uzyskania urlopu. Okoliczności jego pobytu w Mąkolinie, w powiecie płockim, są nieznane (por. wyżej, rok 1856).
Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX) wymienia w roku
1858 jedynie: „Augustowskie”.
1859 Dwumiesięczna podróż (od 2 lipca do 2 września) w Radomskie,
Chełmskie i Lubelskie, przebiegająca na trasie: Kozienice, Radom,
Jedlnia, Orońsk, Bąkowiec, Puławy, Kurów, Lublin, Piaski, Siedliszcze, Chojno, Bezek, Krasne, Lublin, Gałęzów, Wola Gałęzowska,
Wola Sobieska, Tarnogóra, Lublin.
Według itinerarium: „Do Orońska (Pruszakowej), Radomia,
do Lublina, do Chojna, Bezka i Krasnego (Piotrowscy i Kosińscy), do
Gałęzowa (do Koźmianów)”.
Podróż ta udokumentowana jest najdokładniej w Notatniku z rachunkami z lat 1859–1869 (rkp. sygn. 3210, k. 4 i 23). Odnotował
tam Kolberg (pod datą 3 września, tj. dzień po powrocie z wyprawy),
że trwała ona dwa miesiące (k. 4), a poczynione w jej trakcie wydatki spisał na osobnej karcie (k. 23), oznaczając przy tym dzienne
daty poszczególnych etapów podróży i jej trasę: „2 lipca – jazda do
121

Kozienic [wyżej dopisek w rkp.: „Świerzów”; chodzi o Świerze, wieś
pod Kozienicami, pod którą funkcjonowała wówczas przeprawa
przez Wisłę, z której Kolberg zapewne skorzystał, bo odnotował
dalej wydatek „na statku”], 3–5 lipca – w Kozienicach, 6–7 lipca –
jazda do Radomia (obiad w Jedlni), w Radomiu, jazda do Orońska,
8–11 lipca – w Orońsku, 12–13 lipca – w Radomiu, w Jedlni popas,
14–15 lipca – Kozienice, 16–21 lipca – Bąkowiec, 22 lipca –Augustów, 24–26 lipca – [miejscowość nieczytelna], 29 lipca – Bąkowiec,
Puławy, droga do Puław, przewóz, 30 lipca – Kurów, droga do Kurowa, Lublin, droga do Lublina (kurierka), ekstrapoczta do Piasek, Piaski, konie do Siedliszcza, 31 lipca – Siedliszcze, konie do Chojna, 1–4
sierpnia – Chojno, 7 sierpnia – Bezek, 12 sierpnia – Krasne, 13–16
sierpnia – Chojno, 16– 22 sierpnia – Lublin, 24 sierpnia – Gałęzów,
25–27 sierpnia – Wola Gałęzowska, 28 sierpnia – Wola Sobieska,
31 sierpnia – Tarnogóra, 1 września – Lublin, 2 września – Lublin,
jazda do Warszawy”. Notatnik z rachunkami poświadcza więc –
tak jak itinerarium – bytność Kolberga w Radomskiem, Lubelskiem
i Chełmskiem. (Cytując tu i dalej to źródło, pomija się koszty wyszczególnione w rękopisie przez Kolberga, zob. uwagi wstępne.)
W Notatniku… (k. 4) zanotował Kolberg jeszcze pod datą 8 czerwca: „jazda do Wilanowa (omnibusem)”; była to prawdopodobnie wycieczka w ciągu jednego dnia.
Kopernicki w Przedmowie wydawcy (s. IX) podaje jedynie:
„W 1859 [roku] powtórnie Lubelskie”.
1860 Według itinerarium: „Do Dłutowa (do Kamockich) pod Piotrków
– na Wielkanoc; do Mazewa (Maciejowskich) i do Kujaw – [do Bogusławic] (u Komeckich), do Bodz[anowa] (Biesiek[ierskich]), Redcza, Kłonowa, Otmianowa (Glińsk[ich])”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że Kolberg odwiedził wówczas także Służewo i Płowce
na Kujawach, a także Grodzisk, Łowicz i Krośniewice, trzy ostatnie
miejscowości może tylko przejazdem.
Wymienione podróże w Kaliskie (Dłutów), Łęczyckie (Mazew)
oraz na Kujawy poświadczają zapiski Kolberga z rachunkami. I tak
odnotowany jest tam pobyt na święta wielkanocne w Dłutowie
u Kamockich (rkp. sygn. 3210, k. 4): „13 kwiet[nia] – podróż do Dłutowa (do Kamockich i tam na święta) […]”, przy czym Wielkanoc
122

wypadała w tym roku 8 kwietnia, zatem data 13 kwietnia podana
w rękopisie wskazywałaby, że notatkę tę sporządził Kolberg po powrocie do Warszawy, gdzie od 2 maja zapisywał kolejne wydatki.
Z kolei pod datą 24 czerwca widnieje zapis: „jazda do Grodziska
[…]” (k. 5). W Grodzisku była stacja kolei warszawsko-wiedeńskiej,
prawdopodobnie podróżował więc Kolberg koleją, był to jednak
wyjazd niedługi, gdyż już pod datą 30 czerwca zapisał: „Kąpiele
wiślane (od 10-go)”.
Podróż latem do Mazewa i na Kujawy udokumentowana jest również w Notatniku z rachunkami (sygn. 3210, k. 5 i 23). Kolberg zanotował tam już pod datą 23 sierpnia – „podróż do Mazewa i Kujaw
(5 tygodni)” (k. 5), a szczegółowiej spisał na luźnej karcie wydatki
w czasie tej podróży oraz jej trasę, podając daty dzienne (k. 23): „Lipiec 1860: 20 – jazda do Łowicza (do Grodz[iska…], ze Skiern[iewic]
do Ło[wicza [przez Grodzisk i Skierniewice prowadziła trasa kolei
warszawsko-wiedeńskiej, trasa ze Skierniewic do Łowicza była jej
odgałęzieniem], 21 – jazda do Krośniewic, jazda do Mazewa, 31 –
w Mazewie. Sierp[ień]: 4 – w Mazewie, 5 – jazda do Bogusławic, 9–10
– w Bogusł[awicach], [10?] – w Redczu i Kłonowie, 17 – w Bodzanowie, 20 – w Otmianowie, 23 – poczta w Kłodawie (do Łowicza), 24
– kolej w Łowiczu”. Z podanych dat wynika, że w Mazewie spędził
dwa tygodnie, a na Kujawy przeznaczył prawie trzy.
Pobyt Kolberga w Mazewie w ostatniej dekadzie w lipcu – nieco jednak wcześniejszy niż podany w cytowanych wyżej zapiskach
rachunkowych – odnotowuje też „Kronika Wiadomości Krajowych
i Zagranicznych” z 1860 roku, w nr. 191 (z 12/24 VII) i w nr. 195
(z 16/28 VII), w dziale „Wiadomości bieżące”.
Kujawską podróż wspomina Kolberg natomiast w późniejszym
liście do Józefa Blizińskiego z 13 IV 1865 r.: „W r. 1860 zwiedzałem
na krótki czas Kujawy i byłem w domach zacnych obywateli, pp.
Komeckiego w Bogusławicach, Mąkowskiego w Kłonowie, Biesiekierskich w Bodzanowie i Płowcach, Glińskiego [w Otmianowie],
Wodzyńskiego [w Służewie] itd.” (Korespondencja… cz. I, DWOK
T. 64, s. 117). Zatem był wówczas także w Płowcach i w Służewie,
których to miejscowości nie wymienia w itinerarium.
Nie potwierdzona w innych źródłach pozostaje notatka Kolberga
wskazująca na pobyt w Staszowie pod Sandomierzem w 1860 roku,
123

zamieszczona w części I Radomskiego (DWOK T. 20, s. 102) wydanym w 1887 roku, a więc dużo później, co mogło spowodować
zatarcie się dat w pamięci. Publikowane tam pieśni religijne opatrzył
Kolberg uwagą: „Notujemy je tak, jak je słyszeliśmy w Staszowie
r. 1860”.
Kopernicki wymienia w roku 1860 zarówno w drukowanej biografii (Przedmowa wydawcy…, s. IX), jak i w notatkach rękopiśmiennych: „Kujawy i Łęczyckie”.
1861 Według itinerarium: „Do Tatrów i Bardyowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”.
Inne źródła (zob.niżej) dokumentują też pobyt Kolberga wiosną
w Zegrzynku nad Narwią, pod Pułtuskiem oraz latem w Krakowie
i Lwowie, a także bytność w lipcu w Mogilanach.
W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 6) Kolberg zapisał:
„20 maja – u Łapińskiego (w Zegrzynku)”. W Zegrzynku wybudowany został w 1860 roku przez firmę „Aleksander Łapiński i Spółka”
nowoczesny młyn parowy. Chodzi zapewne o odwiedziny Kolberga
u przemysłowca, Aleksandra Łapińskiego (1818–1900), wspomnianego po latach w liście do Wilhelma z 1875 roku, w którym Oskar
pisał do brata o spotkaniu w katedrze na Wawelu „z naszym dawnym znajomym, mech[anikiem] Łapińskim […]” (Korespondencja…
cz. I, DWOK T. 64, s. 543).
Także w tym Notatniku (sygn. 3210, k. 7) Kolberg odnotował
swoją wyprawę na południe i dalej na wschód, cytowaną za itinerarium. Pod datą 25 września, już po powrocie do Warszawy zapisał:
„Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów,
Lwowa i Węgier [tj. Słowacji]”. W drodze na Podhale i do Galicji
Wschodniej odwiedził Kraków, a także zaprzyjaźnione Mogilany.
O bytności w Krakowie świadczą poczynione tam zakupy, które odnotował Kolberg tamże (k. 7). Zaś na pobyt pod Krakowem wskazuje bezpośrednia współpraca z Józefem Konopką, udokumentowana
w rękopisach; kilkadziesiąt podkrakowskich pieśni notowali obaj
zbieracze wspólnie – Kolberg melodie i incipity lub pierwszą zwrotkę tekstu, Konopka pełne teksty. Manuskrypt ma lokalizację „Mogilany” i opatrzony jest datą: „11/7 [1]861”, wpisaną ręką Konopki
(Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 139 i 140 oraz k. 147–149, zob.
124

Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/I, np. pieśni nr 345, 519,
706).
Na trasie dalszej wyprawy do Galicji Wschodniej znalazł się też
Lwów; nie wiadomo jednak, czy i jak długo badacz zatrzymał się
w tym mieście.
Kopernicki również pisze w Przedmowie wydawcy… (s. IX), że
w roku 1861 Kolberg odwiedził „po raz czwarty okolice Krakowa po
drodze do Galicji Wschodniej i na Węgry”, a w notatkach rękopiśmiennych wymienia także i ten rok wśród kolejnych dat pobytów
w swoich najważniejszych stacjach badawczych tego obszaru: „do
Modlnicy i Mogilan w r. 1842, [18]57, [18]61, [18]63, a także w [18]61
i [18]63 do Leszczowatego w Sanockiem (Kraiński), Iskani (Załęski),
Zadwórza pod Lwowem (do Bochdanów)”.
1862 Według itinerarium: „Do Jasienicy pod Jadów (do Matuszewskiego),
do Lelewela do Cygowa [właściwie: do Woli Cygowskiej], do Oleksianki (Parysowa, Latowicza); na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka]
nad Bugiem [w rkp. błędnie: „Wysocego nad Bugiem”], Żytomierza”.
W innych dokumentach (zob. niżej) wymienił Kolberg także Kołbiel
w powiecie mińskim oraz Lublin, ten ostatni może tylko przejazdem
w drodze powrotnej do Warszawy.
W Notatniku z rachunkami pod rokiem 1862 Kolberg zapisał:
„8–12 czerwca – jazda i pobyt u Matuszewskiego (w Jasienicy)”
oraz: „Od 6 do 15 lipca – na wsi u Oleksińskiego” (rkp. sygn. 3210,
k. 8). Prawdopodobnie był to pobyt w wymienionej w itinerarium
Oleksiance, gdzie Kolberg był gościem synów lub kogoś z krewnych
nieżyjącego już właściciela tego majątku, Kazimierza Oleksińskiego
(1796–1861), oficera powstania listopadowego, generała-majora korpusu inżynierów komunikacji, pochowanego w Latowiczu.
Zachowały się dwa paszporty Kolberga z tego roku uprawniające
do podróży: pierwszy – „do różnych okolic” i „wszystkich guberni”
Królestwa Polskiego (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 32), drugi – do
guberni wołyńskiej (tamże, k. 34–35).
W pierwszym potwierdzona jest urzędowo jazda koleją warszawsko-wiedeńską z datami 8 i 11 czerwca, co zgodne jest z wyżej przytoczonym zapisem z Notatnika o pobycie w czerwcu w Jasienicy.
125

W paszporcie tym figuruje również informacja: „Do Kołbieli 4/7 62”,
co sugeruje przyjazd lub pobyt w tej niewymienianej w itinerarium
miejscowości powiatu mińskiego, poprzedzający bytność Kolberga
w Oleksiance (w Notatniku wskazaną z datą od 6 lipca) oraz w Latowiczu, miejscowościach z tego samego powiatu, a także w Parysowie pod Garwolinem (zob. wyżej).
Drugi paszport podróżny – do guberni wołyńskiej, wystawiony na 4 miesiące w lipcu potwierdza wyjazd Kolberga z Warszawy
29 lipca, powrót 3 października oraz pobyt w Żytomierzu 25 sierpnia. Informacje te są zgodne z notatkami rachunkowymi, gdzie wyprawa na Wołyń została również udokumentowana.
Odnotował ją tam Kolberg jako trwającą od 30 lipca do 3 października (sygn. 3210, k. 9). Pod datą 10 października, już po powrocie, zapisał: „Podróż na Wołyniu w ciągu sierpnia, września do
3 października”, a niżej wymienił wydatki „w Lublinie” i na „podróż
do Warszawy”, nie wiadomo jednak, czy w drodze powrotnej w Lublinie miała miejsce tylko przerwa w podróży, czy zatrzymał się
w tym mieście jakiś czas.
Wyprawę na Wołyń wspomina też Kolberg w późniejszym liście
do Henryka Szopowicza z 18 VI 1870 r., gdy pisze: „[…] w r. 1862,
zwiedziwszy część Wołynia, miałem sam sposobność w okolicy Łucka i Kowla zanotować paręset melodii wcale mi dotąd nieznanych
i bardzo charakterystycznych […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK
T. 64, s. 361).
Kopernicki w drukowanym biogramie Kolberga zapisał pod rokiem 1862 jedynie: „Wołyń aż do Żytomierza” (Przedmowa wydawcy…, s. IX).
1863 Według itinerarium: „Do Tatrów, Krynicy, na Jasło, do Leszczowat[ego], Iskani, Sambora (Dolińskich), Gródka (Doliniańskich), Zadwórza, Oleska, Borszow[a]”. Inne źródła (zob. niżej) dokumentują
także pobyt w Pieninach, w Nowym Sączu, w Miejscu pod Jasłem
i w Dubiecku, wskazują również na odwiedziny Krakowa, prawdopodobnie też Modlnicy i Mogilan oraz Lwowa.
W Notatniku z rachunkami, między zapiskami wydatków z 5 lipca a 27 października 1863 roku Kolberg zapisał: „Podróż do Galicji
w ciągu lipca, sierp[nia], wrześ[nia] i paźdz[iernika]: Szczawnica,
126

Krynica, Sanockie, Sambor, Lwów, Olesko”, a także odnotował tam
zakupy w Krakowie i kontakt z Konopką (rkp. sygn. 3210, k. 10).
Zachowała się też luźna notatka Kolberga z wykazem wydatków
na terenie Pienin, w Krynicy i w Nowym Sączu oraz w drodze do
Dubiecka i Iskani w Przemyskiem (Arch. PTL, teka 11, sygn. 1175,
k. 9). Nie zawiera ona jednak pełnych danych co do trasy i kalendarza podróży. Wynika z niej jedynie, że w czasie pobytu w Pieninach
badacz opłacał m.in. śpiewaków wykonujących spisywane przez
niego pieśni, że 31 lipca był w Krynicy, gdzie spędził trzy dni, oraz
że nocował w Nowym Sączu, gdzie przybył pocztą i skąd z kolei
takim samym środkiem transportu przyjechał 1 sierpnia do Miejsca pod Jasłem, by dalej udać się tego samego dnia do Dubiecka,
a 3 sierpnia do Iskani.
Przed wyruszeniem w Tatry i Pieniny Kolberg zatrzymał się jak
zwykle w Krakowie i prawdopodobnie pod Krakowem – w Modlnicy i Mogilanach, a udając się dalej z Jasła na wschód, odwiedził
i Lwów, być może także Przemyśl.
Podróżom do Galicji Wschodniej sprzyjał w tym czasie fakt
otwarcia w 1861 roku linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem.
Trasa galicyjskiej kolei im. Karola Ludwika, wybudowanej w latach
1856–1861, prowadziła przez Bochnię, Tarnów, Dębicę (1856), Ropczyce, Sędziszów, Rzeszów (1858), Łańcut, Przeworsk (1859), Radymno, Przemyśl (1860), Mościska, Sądową Wisznię i Gródek do Lwowa.
W drukowanej biografii Kolberga Kopernicki wymienił podróże
badacza łącznie, z trzech lat: „[…] w latach 1863–1865 zwiedził on powtórnie Kujawy, Łęczyckie i Płockie, po raz piąty okolice Krakowa,
Beskidy, Tatry i sanockie strony w Galicji wschodniej” (Przedmowa
wydawcy…, s. X); zob. też niżej lata 1864 i 1865. Natomiast w notatkach rękopiśmiennych zapisał: „do Kujaw i w Łęczyckie w r. 1860,
[18]63 i [18]64”. Inne dane źródłowe nie dokumentują podróży Kolberga w Płockie w 1863 roku oraz na Kujawy i w Łęczyckie w latach
1863 i 1864 (zob. też niżej, rok 1864).
1864 Według itinerarium: „Do Czajkowskiego do Kosina (Płock), do Złotopolic pod Modlin (Gregorowiczów)”.
W zapiskach rachunkowych Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 12) między 14 września a 6 października widnieje notatka potwierdzająca tę
127

wyprawę, sporządzona po powrocie: „Podróż do Czajkowskiego pod
Płock, do Kosina, Złotopolic w ciągu trzech tygodni”.
Bytność w Kosinie dokumentuje zaświadczenie w języku rosyjskim, wystawione 17 IX 1864 r. w Drobinie, miejscowości położonej
także w powiecie płockim, z nieczytelnym podpisem naczelnika tej
gminy (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. I, k. nlb, po k. 120;
tu oparto się na kopii sporządzonej przed 1939 rokiem przez Marię Turczynowiczową, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga
w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). Stwierdza on, że według
przedłożonego mu paszportu Kolberga wydanego do wsi Kosino
termin pobytu w tej miejscowości został przekroczony z powodu
trwającej od 10 września choroby, w związku z czym prosi odpowiednie władze „o nieczynienie przeszkód w czasie powrotnej drogi”. Prawdopodobnie Kolberg opuścił więc Kosino po 17 września,
skąd udał się do Złotopolic.
W liście z 26 XII 1864 r. do księdza Kajetana Śmiechowskiego
Kolberg wspomina swój pobyt w Złotopolicach u zaprzyjaźnionych
z nim Gregorowiczów i wieczór, w którym poznał adresata, swojego
późniejszego informatora, i rozmawiał z nim „wiele i szczegółowo
o zwyczajach narodowych” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64,
s. 97).
Kopernicki obok cytowanych wyżej (zob. rok 1863) informacji podanych w drukowanej biografii Kolberga i w notatkach
rękopiśmiennych zapisał jeszcze w tym ostatnim dokumencie: „[…]
w r. 1864 i [18]65 do Mąkolina, do prof. Matuszewskiego”. Informacji
o pobycie w Mąkolinie (także w Płockiem jak Kosino wymienione
w itinerarium) w 1864 i 1865 roku nie potwierdzają inne przekazy
źródłowe, podobnie jak odnotowanych przez Kopernickiego podróży w 1864 roku na Kujawy i w Łęczyckie (zob. niżej, rok 1865).
1865 Według itinerarium: „Do Czerska (do Czaplina Kozłowskich), do Lublina (Illukiewicz) i Gałęzowa; do Kujaw, do Komeckich (Bogusł[awice]), Biesiekierskich (Bodzan[owo], Płowce), Sokołowskich (Głuszyn),
Morzyckich (Ruszków)”. Kolberg dopisał w rkp. nad poszczególnymi
miejscowościami nazwy miesięcy określające czas etapów podróży:
nad etapem mazowieckim – czerwiec, nad lubelskim – lipiec, nad
kujawskim – sierp[ień], wrzes[ień].
128

W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 13 i 14) zanotował: „12 kwietnia – paszport do Lublina, kurierka, 21 kwietnia,
w Lublinie i kurierka, 13 czerwca – podróż do Czaplina na dni pięć,
18 lipca – kurierka do Lublina, omnibus, 5 sierp[nia] – pobyt w Lublinie i powrót. 8 paźdz[iernika] – podróż po Kujawach (u Biesiekierskich, Komeck[ich], Sokołowsk[ich], Morzyckiego – od 20 sierp[nia]
do 7 paźdz]iernika]”(ostatniego zapisu dokonał więc już po powrocie
z Kujaw). Zatem zanotowane w itinerarium miesiące pokrywają się
z cytowanymi z Notatnika.
W innych źródłach nie potwierdzona jest jedynie informacja
o czasie pobytu w Lublinie w kwietniu, choć do niego właśnie może
się odnosić nawiązanie w niedatowanym brulionie listu Kolberga do
Aleksandra Hilferdinga, gdzie pisze, że „dopiero przed kilku dniami”
wrócił z Lublina i wtedy dowiedział się o powołaniu go w maju na
członka Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 131, zob. też s. 130 i 122–124).
Wycieczkę czerwcową do Czerska, odbytą z Czaplina z Kornelem
Kozłowskim potwierdza wspomnienie tego ostatniego we wstępie
do jego zbioru pt. Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami
(Warszawa 1867, s. 23). Kozłowski zaznaczył tam z wdzięcznością, że
2/3 melodii z „części muzykalnej” jego pracy zebrał Kolberg w czasie
tej właśnie wspólnej wyprawy w 1865 roku.
Pobyt w Gałęzowie u Koźmianów w lipcu, także odnotowany
w itinerarium, poświadcza list Józefy Koźmianówny, prawdopodobnie z listopada lub grudnia 1865 roku, nawiązujący do spotkania
latem, przed czterema miesiącami (Korespondencja… cz. I, DWOK
T. 64, s. 142–143).
Po powrocie z podróży, 9 października zapisał Kolberg jeszcze
w Notatniku z wydatkami: „dorożka do Wilanowa”; notka wskazuje
na krótki wypad.
W korespondencji poświadczone są niektóre fakty z kujawskiego
etapu podróży, w której odwiedził ponownie Bodzanowo, Płowce,
Bogusławice, a po raz pierwszy Głuszyn i Ruszkowo. Kolberg zapowiada w liście do Biesiekierskiego przyjazd koleją do Włocławka w
dniu 21 sierpnia 1865 roku, Biesiekierski odpowiada 20 sierpnia, że
„dziś posyła konie do Włocławka” (Korespondencja… cz. I, DWOK
129

T. 64, s. 128 i 129) – data przyjazdu na Kujawy zgodna jest więc
z cytowanymi wyżej notatkami. Michał Sokołowski w liście z 16
XI 1865 r. wspomina pobyt Kolberga w Głuszynie (tamże, s. 139),
25 listopada badacz z wdzięcznością pisze „o uprzejmym przyjęciu”
w domu Morzyckich w Ruszkowie (tamże, s. 140), a w liście do Ludwika Komeckiego, prawdopodobnie z grudnia (Komecki odpowiada 20 stycznia 1866 roku) powołuje się na bytność w Bogusławicach
(tamże, s. 145).
Informacje Kopernickiego cytowane wyżej (zob. rok 1863 i 1864)
są nieprecyzyjne bądź sprzeczne z tymi przekazami: w biogramie
podaje on łącznie podróże z trzech lat, co powoduje niejasność co do
poszczególnych wypraw (Przedmowa wydawcy…, s. X), w notatkach
przywołuje wyjazd do Mąkolina w roku 1864 i 1865 nie wskazywany gdzie indziej.
1866 Według itinerarium: „Do Lublina (Illuk[iewicz], na krótko)”.
Brak innych informacji źródłowych potwierdzających tę podróż,
odbytą zapewne w sprawach rodzinnych – Julia Illukiewiczowa (zm.
1872), żona Seweryna, urzędnika z Lublina, była bratanicą Oskara.
W liście do Józefa Blizińskiego z 31 V 1866 r. Kolberg wyraża
niepewność co do swoich letnich wędrówek tego roku. Pisze, że
plan wyjazdu „za granicę” (tj. poza zabór rosyjski) jest nierealny,
więc „podrynda się w kraju”, może wstąpi do Ruszkowa, gdyby jechał w Kaliskie, a wyjechać zamierza dopiero w środku lipca (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 162). Lista wydatków w notatniku rachunkowym Kolberga nie wskazuje jednak na żaden wyjazd
z Warszawy w tym roku (sygn. 3210, k. 15).
Informacje Kopernickiego są z kolei niejasne, gdyż ujmują podróże z kilku lat łącznie lub są sprzeczne z notatką w itinerarium:
w biografii Kolberga Kopernicki pisze: „1866–1868 – Poznańskie”
(Przedmowa wydawcy…,s. X), w rękopisie: „W Chełmskie do pp.
Hemplów, pułkownika, do Tarnowa pod Chełmem i do [Tuchowicza] pod Łukowem, także do pp. Hemplów w r. 1866, [18]67, [18]68”.
Podróże w Poznańskie i Chełmskie podejmował Kolberg w latach
następnych, zob. niżej.

130

1867 Według itinerarium: „Do Poznania, do Siekierek (Radońskich), do
Libelta (Czeszewo), do Krak[owa], Lwowa, Barysza (Szawłowskich)”.
W Notatniku z rachunkami Kolberg zapisał pod datą 29 lipca
(rkp. sygn. 3210, k. 16) wydatki na podróż do Aleksandrowa Kujawskiego oraz „na podróż do Pozn[ania] i Krakowa”, a po powrocie, 15
października (tamże, k. 17) koszt wyprawy w Poznańskie oraz wydatki „w Galicji (Lwów, Krak[ów], Barysz)”. Aleksandrów był miejscowością ze stacją pograniczną drogi żelaznej warszawsko–bydgoskiej; w grudniu 1862 roku wybudowano tu dworzec i uruchomiono
linię kolejową. Kolberg podróżował więc z Warszawy w Poznańskie
zapewne tą koleją i w Aleksandrowie przekraczał granicę zaborów
rosyjskiego i pruskiego.
W liście do Blizińskiego z 29 I 1867 r. zawiadamiał: „Będę
w Sędzinie, jadąc w Poznańskie”, a 24 lutego Bliziński przebywający w Sędzinie powołuje się na tę zapowiedź przyjaciela (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 196 i 198). Sędzin leżał tak jak
Aleksandrowo w powiecie nieszawskim, stąd zapewne ta sugestia;
brak jednak informacji o ewentualnym zatrzymaniu się Kolberga
na Kujawach w drodze do Poznania. Nie może go też jednoznacznie
potwierdzić ciepłe wspomnienie bytności Kolberga w domu Sokołowskich w Głuszynie (również w powiecie nieszawskim), wyrażone
w liście Michała Sokołowskiego z 6 I 1868 r. (tamże, s. 237), gdyż
nie wiadomo, czy nie odnosi się do pobytu Kolberga na Kujawach
w latach wcześniejszych.
Korespondencja dokumentuje natomiast niektóre inne fakty dotyczące podróży w roku 1867. Bliziński przypomina 1 października zapowiedź Kolberga, że planuje powrót do Warszawy „dopiero
w końcu września lub na początku października” (tamże, s. 202).
20 października Kolberg donosi Żupańskiemu, że dopiero przed kilku dniami wrócił do Warszawy z podróży „ostatecznie do Galicji
odbytej” (tamże, s. 205), a do Libelta pisze 27 grudnia: „Po wycieczce […] odbytej w Ks[ięstwie] Pozn[ańskim] wyjechałem, jak Panu
wiadomo, do Galicji i dotarłem za Lwów, aż na Podole galicyjskie
[w itinerarium Kolberg wymienia jedynie Barysz pod Buczaczem,
por. też rok 1876] i do Bukowiny, wszędzie równie obfite po drodze
zbierając dla siebie plony” (tamże, s. 227–228). W liście do Bogumiła
Hoffa z 30 XII 1867 r. wspomina: „W roku bieżącym byłem w lecie
131

w W[ielkim] Ks[ięstwie Pozn[ańskim] i bawiłem czas jakiś u p. Libelta w Czeszewie i u p. Radońskich w Siekierkach itd.”, skąd udał
się do Poznania, gdzie spędził cały tydzień (tamże, s. 231). Wreszcie w liście do Aleksandra Osipowicza pisze, że dopiero w połowie
października wrócił „z podróży po Poznańskiem i Galicji odbytej”
(tamże, s. 234). Zatem podróż Kolberga w Poznańskie i do Galicji
trwała prawdopodobnie od końca lipca do połowy października.
Pobyty Kolberga w Poznaniu w sierpniu i wrześniu poświadczają: brulionowy, datowany w Poznaniu 18 VIII 1867 r. projekt
umowy wydawniczej z Janem Konstantym Żupańskim na druk
Mazowsza, który ostatecznie nie doszedł do skutku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 710, aneks 4) oraz wystawiony 19 IX rachunek za pobyt w hotelu Berlińskim w Poznaniu
w dniach 16–19 IX 1867 r. (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030,
t. II, k. 11; tu oparto się na kopii Marii Turczynowiczowej sprzed
1939 roku, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1).
W sprzeczności z tymi informacjami pozostaje wypowiedź Kolberga we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X), gdzie
pisząc o owocnych badaniach w okolicy Chełma, zwłaszcza w gościnnym domu Hemplów w Tarnowie, wymienia daty swojego tam
pobytu: 1867, 1869, 1870.
W rękopiśmiennych notatkach Kopernickiego mowa z kolei o pobycie Kolberga u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem i w Tuchowiczu pod Łukowem w latach 1866, 1867 i 1868 (zob. wyżej, rok 1866)).
Jednak zarówno Kolberg w itinerarium, jak i Kopernicki w biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…, s. X) wymieniają jedynie lata
1869 i 1870 jako daty roczne pobytu u Hemplów w Tarnowie.
1868 Według itinerarium: „Do Woli Rasztows[kiej] i Kraszewa pod Radzymin (do Komierowskich), do Pozn[ania], do Czeszewa (Libelt), do
Dębicza, Miłosławia, Morownicy; do Krak[owa], Lwowa, Zadwórza”.
Pierwotnie zapisał tu Kolberg jeszcze: „Barysza”, potem miejscowość
tę skreślił.
W zapiskach rachunkowych odnotował pod datą 3 czerwca
podróż „pod Radzymin (Wola Rasztowska, Kraszew)”, pod datą
10 lipca – „przez 5 dni w Woli Rasztowskiej”, a między 9 sierpnia
132

a 15 listopada podróż „do Galicji, Poznania i Lwowa w ciągu trzech
miesięcy” oraz „sprawunki w Krakowie” (rkp. sygn. 3210, k. 17 i 18).
Pobyt i badania w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem w 1868
roku dokumentują także datowane wyjątkowo zapisy terenowe
kilkunastu bajek śląskich, spisanych przez Kolberga z ust jednego
z kilku wymienionych w rękopisie sezonowych robotników rolnych,
pracujących w tamtejszym folwarku (zob. M. Gładysz „Śląsk” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Śląsk, DWOK T. 43, s. VII–VIII oraz
tamże, s. 76, przyp. 1). Wyjazd pod Radzymin na początku czerwca
zapowiadał też Kolberg w liście do Blizińskiego z 30 V 1868 r., pisząc, że wybiera się na pięć dni „na wieś o parę mil od Warszawy
odległą” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 254) .
Informacje w listach tylko po części pokrywają się jednak z podanymi w itinerarium. 21 września Kolberg otrzymuje za pośrednictwem Bibianny Moraczewskiej zaproszenie od Pauliny Wilkońskiej
do Ostrowa pod Wieleniem (tamże, s. 262), gdzie według itinerarium
był dopiero w roku następnym, w liście do Leona Wegnera z 22 XI
1868 r. wspomina spotkanie sprzed dwóch miesięcy w Poznaniu
i dodaje: „[…] w krótkim tym przeciągu czasu obiegłem kawał kraju,
bo byłem pod Krakowem, Lwowem, a teraz znajduję się jakoby
w porcie spokojności, w Warszawie (tamże, s. 264–265). 29 listopada
Bliziński wytyka Kolbergowi, że do Sędzina „nie zajrzał”, bo „bujał
po Krakowie” (tamże, s. 266), 2 grudnia Hipolit Bochdan nawiązuje
do spotkania z „przyjacielem naszej rodziny” w Zadwórzu (tamże,
s. 268), a 5 marca 1869 r. w liście do Jerzego Lubomirskiego Kolberg powołuje się na swoją bytność we Lwowie w roku zeszłym,
tj. 1868, i na rozmowy z Augustem Bielowskim w sprawie funduszy
na kontynuację Ludu (tamże, s. 289). Natomiast w liście do Józefa
Blizińskiego z 7 XII 1868 r. pisze, że w Warszawie jest od 15 listopada, że na wyprawę wyruszył w sierpniu i był tydzień w Poznaniu
„ku końcowi września”, ale musiał wrócić do Krakowa, „gdyż samo
tylko to miasto figurowało w moim paszporcie i zapuszczać się dalej w Poznańskie nie mogłem” (tamże, s. 270). Tymczasem wielkopolska trasa z 1868 roku wymieniona w itinerarium przeczy temu
stwierdzeniu. Także wzmianki w korespondencji nie potwierdzają
jednoznacznie – poza pobytem w Poznaniu – dalszej wędrówki Kolberga w Poznańskiem. Pewną wskazówkę stanowić może jedynie
133

informacja w liście Kolberga do właściciela Dębicza, Włodzimierza
Wolniewicza, z 24 II 1869 r. Wspominając w nim z wdzięcznością
„gościnne progi” w Dębiczu i „wywiezione stamtąd zbiory” (tamże,
s. 278), nawiązuje Kolberg do swojego wcześniejszego pobytu pod
Środą, który według itinerarium przypadł na 1868 rok. Tak więc nie
wydaje się pewna cytowana wyżej wypowiedź, że nie mógł „zapuszczać się dalej w Poznańskie”.
Pobyt w Krakowie i pod Krakowem potwierdza z kolei wzmianka w liście Józefa Łepkowskiego z 25 X 1868 r. o spotkaniu z Oskarem w Krakowie i wyrażona tam prośba o pozdrowienie Konopki
(bez podania imienia), zatem sugerująca bytność w Mogilanach lub
w Modlnicy (tamże, s. 263–264). O bytności Kolberga w Krakowie
świadczy też informacja Kazimierza Władysława Wójcickiego, który
opisując swoje wrażenia z podróży do Krakowa w sierpniu 1868
roku, wspomina zwiedzanie miasta w towarzystwie Jana K. Gregorowicza i Oskara Kolberga oraz pożegnanie na dworcu kolejowym
z Oskarem i Franciszkiem Matejką (zob. K. W. Wójcicki Wycieczka
do Krakowa [cz.] III, „Kłosy” 1868, „Dodatek Nadzwyczajny do nr
170 „Kłosów”, s. 177 i 179) .
Według nieprecyzyjnego świadectwa Kopernickiego, cytowanego
wyżej (zob. rok 1866 i 1867), w latach 1866–1868 Kolberg podróżował w Poznańskie (Przedmowa wydawcy…., s. X) oraz w Chełmskie
(do Tarnowa) i na Podlasie (do Tuchowicza pod Łukowem) w latach
1866, 1867, 1868.
1869 Według itinerarium: „Do Tarnowa (Hemplów), do Raszt[owskiej]
Woli, do Poznania (do Wielenia, Morownicy), do Krak[owa], Mogilan i Modl[nicy]”. Z Notatnika z rachunkami (zob. niżej) wynika, że
w Wielkopolsce Kolberg odwiedził także Kórnik, odnotowane jest
tam również Bojanowo Stare, skąd dalej udawał się końmi do Morownicy, a w Krakowskiem – Oświęcim, zapewne również w przejeździe.
Kalendarza tych podróży dotyczą notatki rachunkowe Kolberga
(rkp. sygn. 3210, k. 18 i 19): „13–20 maja – podróż koleją i pobyt
u Hemplów w Tarnowie”, „15–27 czerwca – na wsi u Hemplów
i podróż na Lublin”, „12 lipca – tydzień pobytu u Młockich w Raszt[owskiej] Woli”, „2 sierpnia – paszport do Krakowa”, „8 sierpnia
134

– wyjazd koleją żel[azną]”. – Podsumowując koszty dalszego etapu
podróży, zapisał: „Do nowego roku 1870 wydałem w Krakowie i Poznaniu (do 20 stycz[nia] 70 [r.]) 40. rub. sr.”, przy czym wlicza w tę
sumę także kolejne podróże z Poznania „do Wielenia, Morownicy,
Kórnika”.
Majowy pobyt u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem potwierdzony jest w korespondencji; 23 maja Kolberg pisze do Bogumiła
Hoffa, że odebrał jego listy 22 maja, po powrocie „z tygodniowej
wycieczki w Podlaskie” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s.
326), natomiast brak innych danych źródłowych na temat drugiego
pobytu w Tarnowie w czerwcu oraz w Rasztowskiej Woli w lipcu.
Odwiedziny u Hemplów w roku 1869 wymienia też Kolberg we
wstępie do części I Chełmskiego, podaje tam jednak tylko datę roczną (DWOK T. 33, s. X); zob. też wyżej, rok 1867.
Dodatkowe informacje dotyczące etapu podróży do Krakowa
i w Poznańskie przynoszą zapisy wydatków Kolberga na luźnej
kartce zachowanej w Notatniku rachunkowym (sygn. 3210, k. 20),
sporządzone jednak bez podania bliższych dat, a jedynie z notą
ogólną: „1869 sierpień i wrzesień”. Odnotowuje tam Kolberg koszty
poniesione wówczas na przejazdy koleją do Granicy, do Krakowa
i do Oświęcimia, pobytów „na wsi u Konop[ków]”, a następnie w Poznaniu, przejazdów kolejowych z Poznania, najpierw do Wielenia,
potem do Bojanowa, drobne wydatki w Morownicy i w Pozn[aniu]
oraz na powrót koleją do Oświęcimia.
Według tych zapisków rachunkowych Kolberg odbył podróż
do Krakowa i w Poznańskie w sierpniu i wrześniu, udając się koleją najpierw do Granicy, następnie do Krakowa i do Oświęcimia,
pod Kraków do Konopków i następnie dalej do Poznania, skąd udał
się do Kórnika, potem znowu z Poznania do Wielenia, a następnie
z Poznania dotarł najpierw pociągiem do Starego Bojanowa, skąd
konie przysłane przez Niegolewskich zabrały go do Morownicy. Do
Krakowa udał się ponownie znowu przez Oświęcim. Z tych zapisów
nie wynika jednak, że pobyt w Krakowskiem, Poznańskiem i znowu
w Krakowskiem trwał aż do stycznia następnego 1870 roku, co odnotował w cytowanym wyżej Notatniku (na k. 19).
Poszczególne etapy tej podróży poświadczone są częściowo w korespondencji. Pierwszą bytność w Krakowie w sierpniu dokumentuje
135

brulion listu Kolberga pisany w Krakowie 15 VIII do lipskiej firmy
Beritkopfa i Härtla oraz odpowiedź tejże z 17 VIII adresowana do
księgarni D. E. Friedleina w Krakowie, która była stałym miejscem
kontaktów Kolberga i odbioru poczty (Korespondencja…, DWOK
T. 64, s. 331–334).
Pobyt w Poznaniu i odwiedziny w Ostrowie pod Wieleniem
potwierdzają listy Pauliny Wilkońskiej z sierpnia, października i listopada 1868 r. (tamże, s. 335 i 338–342) oraz odpowiedź Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 15 IX na wniosek Kolberga
złożony osobiście 23 VIII w sprawie funduszy na jego wydawnictwo (tamże, s. 335–336). O powrocie Kolberga z Wielkopolski do
Krakowa przed 15 października informuje z kolei wzmianka w tak
datowanym liście Fryderyka Skobla pisanym ze Lwowa (tamże,
s. 336). Świadczy też o tym pytanie w liście Pauliny Wilkońskiej
z 27 X, jak powodzi się Kolbergowi w Krakowie (tamże, s. 338)
oraz wątpliwość Bogumiła Hoffa, który niepokoi się, czy jego list
z 30 XI zastanie Kolberga jeszcze w Mogilanach (tamże, s. 342).
W Krakowie ku końcowi roku 1869 złożył Kolberg w drukarni do
składania pierwszy tom swojej monografii Krakowskiego, planując jednocześnie przeniesienie się z Warszawy wobec otrzymanej
z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dotacji. Cytowane notatki rachunkowe (k 19) wskazują na powrót do Warszawy dopiero
w styczniu 1870 roku; podsumowując koszt wyprawy w Krakowskie i Poznańskie w roku 1869, Kolberg podaje jej datę końcową:
„do 20 stycz[nia 18]70 r.”
Według biogramu Kolberga napisanego przez Kopernickiego podróżował Kolberg w latach 1869 i 1870 w „Chełmskie i powtórnie
Augustowskie” (Przedmowa…, s. X), natomiast w swoich notatkach
uzupełniających szkic autobiografii Kolberga Kopernicki zanotował:
„W Łomżyńskie i Augustowskie – w r. 1869 i 1870”. Informacje te są
sprzeczne z pozostałymi przekazami.
1870 Według itinerarium: „Do Hemplów (na Siedlce, Kodeń, Włodawę)”.
Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje na pobyt w Krakowie i pod Krakowem w ciągu drugiego półrocza.
Brak bliższych danych o podróży w Chełmskie i na Podlasie.
Prawdopodobnie nastąpiła ona wiosną, gdyż w liście z 12 XI 1870 r.
136

Maria Hemplówna pisze do Kolberga: „I ja również niewymownie
żałuję, że nie wypadło Szanownemu Panu być tego lata w Tarnowie,
ale umiałam uwzględnić bardziej konieczną potrzebę Jego obecności tam, gdzie chodziło o dopełnienie i dopilnowanie wychodzącego
dzieła […]” (Korespondencja… cz. I. DWOK T. 64, s. 369). Kolberg
przebywał zapewne latem i jesienią w Krakowie, zajęty monografią Krakowskiego. Jego list do Hemplówny, w którym wyjaśniał
tę okoliczność, co wynika z cytowanego wyżej tekstu autorki, nie
zachował się, podobnie jak wszystkie inne skierowane do tej współpracownicy. W Chełmskie podróżował więc najprawdopodobniej
z Warszawy, dokąd powrócił w styczniu z Krakowa (por. wyżej, rok
1869), a przed kolejnym wyjazdem do Krakowa latem. Brak listów
Kolberga z pierwszego półrocza 1870 roku może wskazywać na jego
nieobecność w tym okresie w Warszawie, natomiast listy kierowane
wówczas do niego wysyłane były m. in. z Krakowa i z Modlnicy,
gdzie zatem wówczas nie przebywał (zob. tamże, s. 348, 351, 355,
357, 359).
Rok 1870 jako datę roczną pobytu w Tarnowie wymienia też
Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X)
oraz Kopernicki w drukowanym biogramie (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też wyżej, rok 1869.
Pobyt lub pobyty w Krakowie w ciągu drugiego półrocza nie
są dokładnie udokumentowane, lecz korespondencja wskazuje na
dłuższy okres zatrzymania się w mieście lub raczej u Konopków pod
Krakowem. W brulionie listu do Henryka Szopowicza już 18 czerwca Kolberg prosi adresata o przesłanie ewentualnych materiałów na
adres Friedleina w Krakowie i dodaje: „Co rok bowiem bywam po
kilka razy w Krakowie i tam się zwykle papiery do mnie adresowane składają” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 362). W cytowanym wyżej liście Hemplówna wyraża żal, że badacz latem nie
odwiedził Tarnowa, ale i zrozumienie, że ważniejszy był dla niego
wówczas pobyt w Krakowie. W październiku Kolberg swój list do
Towarzystwa Naukowego Krakowskiego pisze z Krakowa, a Hoff
wspomina o jego pobycie w Mogilanach i Krakowie, na początku
listopada przyszła bratowa Oskara, Karolina, dopomina się o jego
powrót spod Krakowa do Warszawy, zaś 18 grudnia Oskar pisze
do Walerego Rzewuskiego jeszcze z Modlnicy (tamże, s. 365, 366,
137

367–368 i 371). Można więc przyjąć, że drugą połowę roku 1870
spędził Kolberg pod Krakowem i w Krakowie.
Niejasna i prawdopodobnie błędna jest późniejsza informacja badacza we wstępie do części I Pokucia, w której wśród dat rocznych
podróży na Pokucie wymienił także rok 1870 (DWOK T. 29, s. XI).
Odwiedzin tego regionu w tym roku nie poświadcza żaden inny
przekaz.
Z kolei dane Kopernickiego są po części sprzeczne z informacjami Kolberga; zob. wyżej, rok 1869.
1871 Według itinerarium: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe; do
Lwowa, Bołszowiec, Barysza”. Inne źródła (zob. niżej) poświadczają
też pobyt Kolberga w Poznaniu i w Poznańskiem.
Korespondencja wskazuje, że w styczniu Kolberg przebywał jeszcze w Modlnicy, a do Warszawy wyjechał w końcu tego miesiąca,
oraz że zapowiadał powrót do Modlnicy w sierpniu 1871 roku (zob.
listy A. Konopczanki z 12 II oraz niedatowany, prawdopodobnie
z czerwca, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 375 i 382). Przeprowadzka pod Kraków nastąpiła między 5 a 16 sierpnia, co poświadcza wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 VIII oraz list Wilhelma do brata z 16 VIII. Faleński pisze,
że wysyła „naprędce parę słów przez odjeżdżającego do Was [tj. do
Krakowa] Oskara Kolberga”, a Wilhelm potwierdza odbiór wiadomości Oskara o „pomyślnej podróży” do Modlnicy (Korespondencja
Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi, „Archiwum
Literackie” 1957, nr 3, s. 99, list 30 oraz Korespondencja Oskara
Kolberga cz. I, DWOK T. 64, s. 383).
O pobycie Kolberga we Lwowie, Bołszowcach i Baryszu nie
wzmiankują inne źródła. W pierwszym półroczu brak jednak listów
Kolberga, nie można więc wykluczyć wyjazdu – może niedługiego
– do Galicji Wschodniej.
Natomiast z listów i z prasy wynika, że jesienią odbył Kolberg
podróż do Poznania i w Poznańskie, o której nie wspomina w itinerarium. W październiku Karol Minter, Wilhelm i Karolina piszą
do Oskara, że dowiedzieli się z gazet o jego pobycie w Poznaniu
(Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 387, 388, 390). O przyjeździe
Kolberga w dniu 14 października do Poznania informował „Dziennik
138

Poznański” 1871 w nr 236 (z 15 X) . Według itinerarium Kolberg
udał się w Poznańskie dopiero w roku następnym (zob. niżej). Tymczasem w liście z lutego 1872 roku do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha,, Kolberg wspomina spotkanie z nim w Poznaniu
w październiku roku poprzedniego, a w dalszym ciągu tego listu
pisze: „Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na
wsi, po czym wracając na Oderberg [Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff […]”
(Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410). Informacja o spot­
kaniu w Poznaniu, o „paru tygodniach na wsi” i wzmianka o bytności w Cieszynie wskazują, że od połowy października 1871 roku
przebywał Kolberg najpierw w Poznaniu, potem w Poznańskiem
– może już na przełomie roku 1871/1872 – w dworach zaprzyjaźnionych Wielkopolan oraz odwiedził Cieszyn – może już w 1872 roku.
Notatka prasowa z „Dziennika Poznańskiego” i list do Merzbacha
uwiarygadniają wyraźnie pobyt w Poznaniu i zapewne w Poznańskiem w roku 1871. Takie dane Kolberg podaje jednak w itinerarium
dopiero pod rokiem 1872 (zob. niżej).
Kopernicki odnotowuje w roku 1871 jedynie opuszczenie Warszawy i zamieszkanie w Modlnicy (Przedmowa wydawcy…., s. XI).
1872 Według itinerarium: „Do Poznania, do Dębicza, Miłosławia, Morownicy, Targoszyc (Łukaszewicz) , do Cieszyna (Otto)”. Zob. też wyżej,
rok 1871.
Zachowały się tylko trzy bruliony listów Kolberga z roku 1872
(z lutego i z listopada), brak więc bezpośrednich i pewnych danych
o jego ówczesnych podróżach. Informacje w jednym z nich zawarte
są jednak sprzeczne z podanymi w itinerarium. W niedatowanym
brulionie listu do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha,
którego datę ustalono (być może błędnie?) na podstawie zapisu na
tej samej karcie co listu do brata Wilhelma, datowanego 4 II 1872
(zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410–412 i s. 408–410),
Kolberg nawiązuje do spotkania z Merzbachem w Poznaniu w październiku 1871 roku oraz pisze o pobycie na wsi po wyjeździe z Poznania i o odwiedzinach Cieszyna w drodze do Krakowa (cytowany
fragment zob. wyżej, rok 1871). Ta informacja przesuwałaby podróż
Kolberga do Poznania i w Poznańskie oraz bytność w Cieszynie na
139

rok 1871, ewentualnie na początek roku 1872, kiedy to kontynuował
parotygodniowy pobyt na wsi w dworach wielkopolskich wymienianych w itinerarium, po czym nastąpił powrót do Poznania i stąd
dopiero podróż do Cieszyna. W liście tym Kolberg wspomina także
o spotkaniu w Cieszynie z Bogumiłem Hoffem, od którego otrzymał
rysunki ubiorów z Wielkopolski. Musiałoby to nastąpić przed marcem 1872 r., gdyż w tym miesiącu Hoff opuścił Cieszyn, przenosząc
się do Przemyśla.
Wątpliwość co do pobytu w Poznaniu w 1872 roku nie została
rozstrzygnięta w świetle dostępnych źródeł. Wzmacnia ją dodatkowo
kilka innych – poza itinerarium – przekazów źródłowych z lat późniejszych, poświadczających jednak podróż w Poznańskie w 1872
roku. We wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego drukowanej
w 1880 r. Kolberg pisze: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872
i 1875) głównie następujące tańce […]” (DWOK T. 13, s. IX). W roku
1880 w liście do redakcji czeskiego „Světozora” podaje informację:
„[…] w r. 1872 robiłem w celach etnograficznych wycieczki w Poznańskie […]” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). W 1881
roku pod tekstem brulionu listu do Ludwika Jenikego, dotyczącego
odbytych wypraw zanotował m.in.: „W r. 1872 jeździłem w celach
etnograficznych w Poznańskie” (tamże, s. 462). Wreszcie w liście do
Bogumiła Hoffa z 1885 r. nawiązuje – bez podania jednak daty rocznej – do swojego krótkiego pobytu u pastora Leopolda Otto w Cieszynie (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236).
1873 Według itinerarium: „Do Wiednia (na wystawę)”.
Plany wyjazdu na wystawę powszechną w Wiedniu miał Kolberg
już wiosną 1873 roku, o czym musiał informować Marię Hemplównę (list ten nie zachował się), która pisząc do niego 30 kwietnia nawiązuje do projektu „przejażdżki do Wiednia” (Korespondencja… cz.
I, DWOK T. 64, s. 451). Wystawa powszechna w Wiedniu, otwarta
była w dniach od 1 maja do 31 X 1873 roku. 1 sierpnia Oskar pisze
w liście do brata Wilhelma, że Konopkowie zachęcają go do zwiedzenia wystawy oraz wspomina o pewnych nadziejach związanych
z możliwością zaprezentowania w środowisku muzycznym Wiednia
swoich kompozycji i nawiązania kontaktów z tamtejszymi etnografami. Pisze też, że na przeszkodzie stoją koszty wyprawy i prosi brata
140

o przesłanie odpowiedniej kwoty ze sprzedaży jednego ze swoich
listów zastawnych, którymi ten zarządzał w Warszawie (tamże,
s. 457–458). Już 4 sierpnia Wilhelm donosił Oskarowi, że asygnację
wypłaty wysłał na adres Friedleina (zob. tamże, s. 459 oraz s. 468 –
notatki pod tekstem brulionu), na tym jednak definitywnie kończy
się w listach temat wyjazdu Kolberga na wystawę w Wiedniu.
Kiedy ją badacz odwiedził i jak długo przebywał w Wiedniu, nie
wiadomo. Wyjazd mógł jednak nastąpić najwcześniej po 4 sierpnia,
kiedy to Wilhelm zadysponował częścią złożonego u niego kapitaliku Oskara i przysłał odpowiednią asygnację, co rozwiązało sprawę funduszu na wyjazd. Luka w korespondencji wysyłanej przez
Oskara Kolberga trwała od 1 sierpnia do około 22 października,
kiedy to Akademia pokwitowała odbiór listu pisanego przez niego
w Krakowie (zob. tamże, s. 456 i 464), zatem pobyt w Wiedniu mógł
mieć zapewne miejsce między połową sierpnia a ostatnią dekadą
października. Brak jednak w materiałach Kolberga jakichkolwiek
śladów czy choćby wzmianek o tej podróży, jej przebiegu i wrażeniach, o pobycie w Wiedniu i zwiedzaniu wystawy – i to zarówno
w korespondencji, jak i w innych dokumentach badacza. Całkowite
przemilczenie tej wyprawy jest tym bardziej zastanawiające że wrażeniami z podróży na wystawę powszechną w Paryżu, odbytą pięć
lat później, dzielił się Kolberg chętnie w swoich listach do rodziny
i przyjaciół (zob. rok 1878). Nie wiadomo, czy i w jakim stopniu na
wyjazd Kolberga na wystawę mogły mieć wpływ krach finansowy
na giełdzie wiedeńskiej, który nastąpił wkrótce po otwarciu ekspozycji i spowodował zwyżkę cen i spadek frekwencji, a także wybuch epidemii cholery w Wiedniu, która szerzyła się także w Galicji
w okresie od końca maja do połowy sierpnia. O pobycie Kolberga
w Wiedniu może wprawdzie świadczyć niedatowana wzmianka
o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w wiedeńskim salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, nie wiadomo jednak, czy z tą datą roczną
można ją powiązać (zob. H. Dąbczańska-Budzynowska Pamiętnik,
oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 9: 1963, druk 1964, s. 316).
1874 Brak jakichkolwiek świadectw źródłowych, które dokumentowałyby podróż lub podróże Kolberga w tym roku.
141

Zdecydowała o tym zapewne konieczność dopilnowania druku
i korekt IV części Krakowskiego, która ukazała się pod koniec roku
1874 lub raczej na początku 1875 (zob. list do Akademii z 24 X,
Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64. s. 495–496), a także równoległa praca nad pierwszymi tomami Poznańskiego (część I wydana
została w 1875 roku) . Prawdopodobnie znaczenie miał też brak
funduszy, o czym świadczyć może ponawiana prośba do Wilhelma
o przekazanie mu zdeponowanego u niego kapitału, a przynajmniej
„pilnie potrzebnej” jego części ( zob. bruliony listów do Wilhelma
z 12 VI i 18 XII, tamże, s. 491 i 511).
1875 Prawie trzymiesięczna podróż w Poznańskie, do Prus Zachodnich
i Wschodnich, przebiegająca następującą trasą: Morownica, Pakosław, Konojad, Poznań, Toruń, Zakrzewko, Brąchnówko, Tylice,
Łysomice, Turzno, Nawra, Chełmno, Terespol, Łaszewo, Tucholszczyzna, Bukowiec, Pelplin, Gdańsk, Oliwa, Sopot, Wielki Kac [Kack],
Oksywie, Puck, Wejherowo, Malbork, Waplewo, Telkwice, Buchwałd, Elbląg, Królewiec, Lec [Giżycko], Ełk, Osterode [Ostróda],
Toruń, Poznań, Morownica.
Według itinerarium: „Do Poznania (Pakosławia, Morownicy,
Konojadu), do Torunia, Zakrzewka i Brąchnówka (Czarlińskich),
[Łaszewa] (Mieczkowskich) [w rkp. błędnie: Łukowa]), Nawry (Sczanieckich), Bukowca pod Świec[iem] (Cejnowa), Pelplina, Gdańska,
Zopotów [Sopotu] (i na Kaszuby), Telkwic i Buchwałdu [Bukowa]
(Donimirs[kich]), do Waplewa (Sierakow[skich]), Elbląga, Królewca,
Lecu [Giżycka] i Ełku”.
Podróż ta, finansowana ze specjalnego zasiłku Akademii Umiejętności przeznaczonego na wyprawę badawczą i kontakty z regionalistami, należy do najlepiej udokumentowanych w całej działalności Kolberga, m. in. dzięki obszernemu sprawozdaniu złożonemu
Akademii po powrocie, a także zachowanej korespondencji. Brulion
tego sprawozdania, niepełny, urywający się na wiadomości o pobycie Kolberga w Malborskiem, zachował się w spuściźnie badacza
(BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70). Natomiast oryginał sprawozdania z kompletnymi informacjami o podróży odnaleziono dopiero
w 1991 roku w czasie kwerendy w Archiwum Polskiej Akademii
Nauk w Krakowie. Sprawozdanie to pt. Pismo Oskara Kolberga
142

z 4 lis­to­p ada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej
Akademii Umiejętności w Krakowie dołączone było do wniosku
Sekcji Etnologicznej skierowanego przez jej sekretarza, Kopernickiego, do władz Komisji Antropologicznej z prośbą o zasiłek dla
Kolberga na podróż w Poznańskie i do Prus Zachodnich. Wniosek dokładnie informował o planie naukowym podróży Kolberga
i oczekiwanych rezultatach (Arch. Nauk. PAU W III–46b), Oryginalny tekst tego sprawozdania Kolberga odnalazł Wiesław Bieńkowski i opublikował go w „Komunikatach Warmińsko-Mazurskich”
w 1992 roku (w nr 3–4, s. 346–349), w artykule pt. Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku. Dzięki temu Pismu, dopełnionemu
przez listy Kolberga z lat 1875 i 1876 można odtworzyć dokładniej
przebieg prawie trzymiesięcznej wyprawy badacza w Poznańskie,
na Pomorze Gdańskie, Powiśle i Mazury, jedynej jego podróży na
Pomorze i na Mazury. Cytowane niżej fragmenty pochodzą z 347
i 348 s. Pisma.
Pierwszy etap podróży stanowiło Poznańskie, gdzie Kolberg wyjechał w końcu lipca. 22 lipca w liście do Wandy Niegolewskiej
zapowiada swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę”, tj. 28 lipca (22-go wypadał czwartek, zatem informacja Kolberga o przyjeździe w środę wskazuje na datę 28 lipca), skąd planował udać się
do Morownicy pod Śmiglem, do Niegolewskich (zob. Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 534). Być może przedtem zatrzymał się
kilka dni w Poznaniu. W Poznańskiem „zwiedził kilka powiatów
południowych”, poza Morownicą zatrzymał się „cokolwiek dłużej”
w Pakosławiu pod Rawiczem (u Czarneckich), odwiedził też – może
ponownie – Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem, badaczem starożytności i etnografem.
Dalej pojechał do Torunia i po krótkim pobycie w tym mieście
jeszcze w pierwszej połowie sierpnia udał się „na zwiedzenie Prus
Zachodnich”. Tu dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod
Chełmżą (u Czarlińskich), skąd „robił wycieczki” do Tylic, Łysomic i Turzna. Następnie pojechał do Nawry (do Sczanieckich), potem przez Trzebcz do Chełmna, gdzie spotkał się z ks. Pobłockim,
autorem Słowniczka wyrazów kaszubskich. Z Łaszewa, gdzie się
zatrzymał (u Mieczkowskich), podejmował wycieczki w Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem, gdzie spotkał się z Florianem
143

Cejnową, literatem kaszubskim, z którego „wskazówek i informacji”
później korzystał. Zachował się bilet pocztowy na przejazd z Chełmna (niem. Culm) do Terespola, datowany na 24 sierpnia 1875 roku,
na którego odwrocie Kolberg sporządzał później podręczne notatki
brulionowe, dotyczące zwyczajów i słownika w Waplewie (Arch.
PTL, teka 6, sygn. 1145, k. 31). W drugiej połowie sierpnia Kolberg
odwiedził Pelplin, gdzie zetknął się z ks. Franciszkiem Rąbcą, który
opowiadał mu „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków”. Następnie przez Gdańsk i Oliwę dotarł do Sopotu, gdzie przebywał 12 dni, odbywając wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do
Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa”, w którym
to mieście zetknął się z Ludwikiem Jakowickim, pedagogiem przesiedlonym tam karnie z Poznania. W pierwszej połowie września
Kolberg zwiedził Malbork (zamek i muzeum archeologiczne), tydzień
spędził w Waplewie (u Sierakowskich), następnie przez kolejny tydzień przebywał w Telkwicach i Buchwałdzie [Bukowie] (u Donimirskich). Kolejnym miastem na jego pomorskiej trasie był Elbląg,
gdzie zwiedził zbiory archeologiczne Ferdinanda Jakoba Kaminskiego (nie: Kaninskiego, jak podaje Kolberg, por. W Bieńkowski Oskar
Kolberg w Królewcu… s. 348, przyp. 23).
Przed 19 września badacz dotarł do Królewca, skąd tego dnia
pisze do Romana Konopki do Modlnicy, relacjonując pobyt w tym
mieście i poprzedzającą go wędrówkę (zob. Korespondencja… cz. I,
DWOK T. 64, s. 537–538). W Królewcu nawiązał kontakt z polskim
duchownym ewangelickim, Hermannem Pełką, zbieraczem pieśni
mazurskich, i poznał Friedricha Kurschata, litewskiego lingwistę
i teologa.
Następnie pojechał Kolberg na Mazury pruskie, gdzie przebywał
jedynie około 10 dni. Odwiedził najpierw Lec (dziś Giżycko), gdzie
poznał Marcina Giersza, prawnika i redaktora „Gazety Leckiej”,
znawcę ludu i miejscowej gwary, oraz pastora Hermana Adalberta
Brauna (zob. bruliony listów Kolberga do nich z 28 II 1876 r. nawiązujące do tych spotkań, tamże, s. 573 i nast.) . Następnie udał się
do Ełku, gdzie spotkał się z superintendentem Karolem Remusem
i proboszczem Reinholdem Giżyckim, którzy dostarczyli mu cennych informacji z zakresu etnografii i „stosunków krajowych” (zob.
bruliony listów Kolberga z 1 III 1876 r., tamże, s. 581 i nast).
144

Z mazurskiej podróży wracał Kolberg „na Osterode [Ostródę],
Toruń i Poznań […], zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych
miejs­cach ” (zob. brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., pisany
w Modlnicy tuż po powrocie z wyprawy, tamże, s. 542). W Poznaniu
znalazł się pod koniec września i bawił tam kilka dni; 25 września
uczestniczył w uroczystym otwarciu nowego teatru, stałej polskiej
sceny, a dwa dni później pisał z Poznania do Franciszka Rąbcy.
Stamtąd pojechał ponownie do Morownicy, skąd 3 października wysłał list do Romana Konopki, by wreszcie po ponad dwu tygodniach
pobytu i ewentualnych wycieczek wrócić 19 października najpierw
do Krakowa, potem do Modlnicy, z której 20 października wysyłał
wspomniany wyżej list do Wilhelma (zob. listy do Franciszka Rąbcy
i Romana Konopki, tamże, s. 539–540).
Poza przywołanymi wyżej zob. też inne listy pisane po powrocie z podróży jesienią 1875 i w pierwszych miesiącach 1876 roku,
nawiązujące do wyprawy i ilustrujące dalsze kontakty i wymianę
naukową (tamże, listy nr 369, 370, 374, 386, 390–396, 398, 404, 411,
419).
Wzmiankę o tej podróży zawiera także list do czeskiego „Světozora” z 22 IX 1880 r., gdzie Kolberg pisze, że w roku 1875 podejmował
„w celach etnograficznych wycieczki […] w Poznańskie i do Prus
Zachodnich i Wschodnich” (Korepondencja… cz. II, DWOK T. 65,
s. 407).
Kopernicki także odnotowuje tę podróż w swojej biografii Kolberga: „[…] w roku 1875 do Poznańskiego, Prus Zachodnich i Wschodnich (Przedmowa wydawcy…, s. XI).
1876 Dwumiesięczna podróż do Galicji Wschodniej: Czortowiec, Barysz,
Lwów i okolice, Huculszczyzna pod Czarnohorą, Żabie, Bukowina,
Stanisławów, Kołomyja, Czerniowce, Buczacz, Barysz, Kraków [kolejność niepewna, zob. cytowane niżej źródła].
Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Żabiego (ks.
Witwicki), Barysza (Szawłowskich)”.
Podróż ta sfinansowana została – jak poprzedniego roku – z zasiłku Akademii Umiejętności.
Plany wyprawy do Galicji Wschodniej, „ku Lwowu i Czerniowcom”, „w góry i na Podole galicyjskie” sygnalizował Kolberg
145

w korespondencji z przyjaciółmi, począwszy od końca marca (zob.
Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 586, 619, 626, 628, 631). Pierwotne projekty wyjazdu już w czerwcu, potem w lipcu nie doszły do
skutku, termin przesuwał się w związku z koniecznością doglądania
druku części II W. Ks. Poznańskiego (zob. tamże, s. 628) i ostatecznie
Kolberg wyruszył dopiero po 10 sierpnia (taką datę nosi list pisany
latem jeszcze w Krakowie, zob. tamże, s. 633), by po dwumiesięcznej
wyprawie przed 12 października powrócić do Krakowa. W liście z tą
datą pisanym do Stanisława Czarneckiego już z Krakowa Kolberg
pisze: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę i byłem
w Karpatach, mianowicie między Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]” (tamże, s. 645) .
Dalsza korespondencja przynosi kolejne relacje i fakty dokumentujące przebieg i etapy wyprawy. W liście do Władysława Przybysławskiego z 14 X informuje: „Po wyjeździe z Czortowca, a następnie z Barysza zwiedzałem jeszcze okolice Lwowa i w samymże
Lwowie cały przepędziłem tydzień”. Wymienia muzea lwowskie,
które odwiedził: Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Muzeum
Przemysłowe Miejskie, Ossolineum oraz zbiory i eksponaty, które
go zainteresowały, zawiadamia, że od kilku dni „bawi w Krakowie”
i wspomina z wdzięcznością pobyt w gościnnym domu Przybysławskich w Czortowcu (tamże, s. 646 i 648). 20 października pisze do
Władysława Siarkowskiego, że przed kilku dniami wrócił z podróży
„odbytej do Lwowa i w jego okolice, do gór huculskich i Bukowiny”
oraz do Ludwika Gumplowicza, że „wycieczka ta trwała od początku
sierpnia do połowy października” (tamże, s. 651 i s. 652) .
Wreszcie w obszernym liście z 30 X 1876 r. zdaje sprawozdanie
mecenasowi podróży, Akademii Umiejętności. Informuje, że choć
w planie miał podróż na Pokucie i Podole, odwiedził tylko „Pokucie,
góry huculskie i część Bukowiny”, gdyż zbyt krótki czas w sierpniu
i wrześniu oraz szczupłe środki pieniężne sprawiły, że badania na
Podolu zmuszony był odłożyć na przyszłość. Według itinerarium
był jednak w Baryszu pod Buczaczem oraz w samym Buczaczu, jak
wynika z tego samego listu do Akademii, może więc chodziło o niezrealizowany zamiar szerszych badań na Podolu.
Dalej wymienia tam Kolberg swoje najważniejsze stacje badawcze, którymi były: „w okolicy naddniestrzańskiej głównie Barysz
146

pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie
pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa”.
Informuje też o krótkich pobytach w miastach – Stanisławowie,
Kołomyi, Czerniowcach, Buczaczu, dłuższym we Lwowie (tamże,
s. 657–660). Informacje te wzbogacają trasę podróży o niewymieniany w itinerarium Czortowiec, Stanisławów, Kołomyję, Czerniowce
i Buczacz. Do tej podróży nawiązują też wzmianki w listach późniejszych, od listopada 1876 do stycznia 1877 roku (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 662, 663, 668, 671 oraz cz. II, DWOK
T. 65, s, 1 i 3).
Wycieczki na Pokucie w roku 1876 i 1880 wspomina Kolberg kilka lat później w liście do „Světozora” z 22 IX 1880 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407), a we wstępie do części I Pokucia
(DWOK T. 29, s. XI) wśród dat swoich podróży na te tereny podaje
także rok 1876 (zob. też rok 1877 i 1880).
Kopernicki w swoim biogramie Kolberga notuje w ramach podróży z zasiłkiem Akademii: „W roku 1876, 1877 i 1880 – na Pokucie
i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI).
1877 Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Barysza, Czortowca, Żabiego”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje także
na jego pobyt w Zadwórzu.
Podróż jak w roku poprzednim sfinansowana została z zasiłku
Akademii Umiejętności.
Już 15 kwietnia Kolberg informuje swoją bratową Karolinę o zamiarze wyjazdu do Lwowa w sierpniu (Korespondencja… cz. II,
DWOK T. 65, s. 14) . W drugiej połowie lipca Karolina przyjeżdża
z dziećmi na wakacje do Modlnicy, gdzie przebywają do 19 sierpnia
(zob. bruliony listów Kolberga do Władysława Przybysławskiego
z 8 i 19 VIII (tamże, 54 i 56).
Kolberg wyjeżdża 23 sierpnia przez Lwów do Czortowca, skąd
planuje odwiedzić Barysz, prawdopodobnie na początku września
(zob. bruliony listów z sierpnia do Władysława Przybysławskiego
i Tytusa Szawłowskiego oraz do Marii Kolberg, tamże, s. 56, 57
i 60). W Czortowcu przebywa we wrześniu, skąd 11 IX wysyła
telegram do Warszawy z okazji ślubu bratanicy, Marii Jasińskiej
(tamże, s. 62).
147

Wrócił z wyprawy w końcu października. 27 października pisze
do Bibianny Moraczewskiej: „Przed kilku dniami wróciłem z wycieczki odbytej w celach etnograficznych w okolice Lwowa i na
Pokucie” (tamże, s. 67) oraz tego samego dnia do Ludwika Gumplowicza, którego informuje o swojej podróży „po Pokuciu i Podolu
galicyjskim” (tamże, s. 69). W liście do Akademii z 1 listopada relacjonuje, że dzięki jej zasiłkowi odbył podróż na Pokucie, bawił
„w kilku miejscowościach tamże, a przeważnie w Czortowcu” (tamże, s. 72), a 19 listopada donosi bratanicy, Jadwidze Wernerowej,
że po wyjeździe Karoliny z Modlnicy pojechał „do wschodniej Galicji i na Pokucie”, gdzie bawił „cały prawie wrzesień” w Czortowcu
u pp. Przybysławskich i gdzie na początku chorował (tamże, s. 76).
Nie wiadomo, czy i kiedy Kolberg odwiedził Barysz, choć w sierpniu zapowiada swoje odwiedziny, otrzymuje zaproszenie gospodarza
ponowione 13 września, a wkrótce potem biletem wizytowym bez
daty informację, że Szawłowski wysyła konie i czeka z kolacją (zob.
tamże, listy 508, 511, 514 i 515). Nie wiadomo jednak, czy badacz
dotarł do Barysza; brak potwierdzenia odwiedzin u Szawłowskich,
które być może uniemożliwiła choroba.
Natomiast, pisząc do Karoliny 10 grudnia, Kolberg wspomina pobyt „głównie w Czortowcu”, ale także w Zadwórzu u pp. Bochdanów
oraz we Lwowie, który odwiedził zapewne w drodze powrotnej do
Krakowa (tamże, s. 84). Z kolei w liście z 13 II 1880 r. do Michaliny Wierzbowskiej znajdujemy wzmiankę o pobycie Kolberga „na
wsi na Podolu galicyjskim” w roku 1877 (tamże, s. 322); może więc
chodzić o Barysz. Zadwórza nie wymienia Kolberg w itinerarium,
a bytności w Żabiem nie poświadcza korespondencja.
We wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI), wymieniając daty swoich badawczych podróży w ten region, podaje Kolberg
także rok 1877 (zob. też rok 1876 i 1880).
Kopernicki, odnotowując podróże z zasiłku Akademii, pisze: „W roku
1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI).
1878 Według itinerarium: „Do Paryża na wystawę (na Wiedeń, Mnichów
[Monachium], Zurych, Bern, Bazyleję); powrót na Brukselę, Liège,
Kolonię, Moguncję, Frankfurt, Lipsk, Berlin, Pozn[ań], Wrocław,
148

Kraków”. W korespondencji (zob. niżej) wymienia Kolberg jeszcze w drodze do Paryża: Rapperswil, Lucernę, Strasburg i Nancy,
a w drodze powrotnej: Akwizgran, Bonn, Wiesbaden i Eisenach.
Wystawa powszechna w Paryżu trwała od 1 maja do 20 października, Kolberg prezentował na wystawie swoje dzieła etnograficzne
i zbiory ikonograficzne, za co na mocy rozporządzenia z 13 II 1881 r.
otrzymał medal uczestnictwa w wystawie od francuskiego ministerstwa handlu.
Plany wyjazdu Kolberg przedstawia Jadwidze Wernerowej
w kwietniu, informując ją, że wysłał już do Paryża „niektóre przedmioty do działu antropologicznego (jak fotografie, dzieła itd.) i miałby łatwość wstępu”. Jednocześnie prosi o przysłanie mu sumy z jego
kapitału na pokrycie kosztów podróży, której odbiór kwituje w maju
(zob. bruliony listów z 2 IV i 10 V 1878 r., Korespondencja… cz. II,
DWOK T. 65, s. 129 i 136).
Wyjeżdża około 6 września; do J. Karłowicza pisze tego dnia, że
jest „na wyjezdnym” do Paryża (tamże, s. 160). Do Krakowa wraca
17 października, o czym dowiadujemy się z listu do Jadwigi Wernerowej pisanego w grudniu (tamże, s. 184).
Po powrocie przekazuje przyjaciołom i rodzinie swoje relacje
i wrażenia z podróży, z jej trasy w obie strony, z pobytu w Paryżu,
spotkań i zwiedzanych miast. W liście do Karoliny pisanym już
w Modlnicy 22 października przedstawia etapy podróży: „Jechałem
na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża,
a wracałem na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem
do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym
z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by
zwiedzić muzea i co było ciekawszego”. Pisze, że w Paryżu spotkał
się z Jadwigą Wernerową, co było zaplanowane wcześniej, i z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa, że bywał w teatrach
i u Duchińskich (tamże. s. 170), ze strony których spotkał się ze
„staropolskim przyjęciem” i opieką (tamże, s. 173). Seweryna Duchińska, primo voto Pruszakowa, była osobą doskonale mu znaną
i zaprzyjaźnioną od czasów warszawskich, kiedy to bywał w jej
salonie literackim, spotkania te miały zatem dla obojga szczególne
149

znaczenie. W późniejszym liście z lutego 1879 roku pisanym do
Marcelego Szulca relacjonuje: „W Paryżu bawiąc przez półczwarta
tygodnia [tj. trzy i pół tygodnia], nie spocząłem ani chwili. Chodziło mi o poznanie wszystkiego, co w tak krótkim czasie poznać
można było, czas swój podzieliłem tak, że na przemian jeden dzień
poświęcałem wystawie lub Trocadero, drugi muzeom, bibliotekom
lub Wersalowi itd., w samym mieście” (tamże, s. 202)). W innym
liście pisze o spędzeniu w Paryżu miesiąca z Jadwigą Wernerową
(tamże, s. 256–257).
Z Paryża wyjechał 6 października, a w drodze powrotnej przez
Belgię i Niemcy zwiedzał „muzea i zbiory” z Gotfrydem Ossowskim,
który w liście z 24 października wspomina: „[…] długi czas śniły mi
się Aix-la-Chapelle [Akwizgran], Bonn, Moguncja, Wiesbaden etc.”,
a także wzmiankuje o „chybionym Weimarze”, do którego prawdopodobnie nie dotarli (tamże, s. 173). 5 grudnia Kolberg opisuje swój
powrót Wernerowej: „Po drodze zatrzymywałem się dla zwiedzenia
muzeum w Brukseli, Liège, Aachen, Kolonii, Bonn, Moguncji, Frankfurcie, Wiesbaden, Lipsku, Berlinie i Poznaniu, tak że wyjechawszy 6 paździer[nika] z Paryża, dopiero 17 przyjechałem do Krakowa
(tamże, s. 183–184). W lutym 1879 roku obszernie pisze o swojej
podróży do Marcelego Szulca: „Jadąc na Salzburg, Münich, Zurich,
Lucernę, Rapperswyl, Bazyleę itd., a później Strasburg i Nancy, zatrzymywałem się dzień jeden lub parę dni i zwiedziłem wszystko,
co w tych miastach było do widzenia, podobnie jak i z powrotem,
jadąc z Paryża, zwiedziłem Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię,
Bonn, Moguncję, Wiesbaden, Frankfurt, Lipsk i Berlin”. W liście
tym wspomina także o pobycie w Wiedniu w operze (tamże, s. 200);
w itinerarium jedynie wskazówka: „na Wiedeń”.
Z innych listów dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym poruszył „kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii […]”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka,
usiłował zebrać wiadomości o rodzinie kompozytora (tamże, s. 181,
219, 200–202, 332–333).

150

1879 Według itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”.
Brak potwierdzenia tej podróży w korespondencji i innych źród­
łach. Latem tego roku, od 20 lipca do około 20 sierpnia, Kolberg
nie wyjeżdżał, gdyż w tym okresie w Modlnicy gościł jego brat
Antoni, z żoną Karoliną i z dziećmi (zob. list Antoniego Kolberga
z 18 VII oraz Oskara Kolberga do I. Kopernickiego z 1 VIII, Korespondencja… cz. II , DWOK T. 65, s. 246 i 247). Być może udał się do
Lwowa i Czortowca po wyjeździe rodziny pod koniec sierpnia i we
wrześniu; listy z tego okresu pisane są bez podania miejsca, dopiero
16 października, datując brulion listu do Karoliny, Kolberg wpisuje
Mod[lnicę] (zob. tamże, s. 262–264).
Podróży takiej nie odnotowuje też Kolberg we wstępie do części
I Pokucia (zob. informacja cytowana wyżej pod rokiem 1876 i 1877)
ani Kopernicki w swojej relacji z wypraw badawczych Kolberga
(por. Przedmowa wydawcy..., s. XI).
1880 Według itinerarium: „Do Kołomyi (wystawa), do Czortowca, Jasienowa, Okna”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje, że odwiedził także Lwów, Horodenkę, Kornicz i Piadyki.
Wystawa etnograficzna w Kołomyi trwała od 15 do 30 wrześ­nia
1880 roku. Obejmowała materiał z ówczesnych powiatów kołomyjskiego, horodeńskiego, kossowskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego. Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył Władsyław
Przybysławski, protektorem był Włodzimierz Dzieduszycki, opiekunem naukowym Kolberg.
Plany podróży, jej przebieg i pobyt na Pokuciu w 1880 roku,
wypełniony „dalszymi studiami” własnymi i pracą związaną z wystawą, dzięki której znacznie wzbogacił swój materiał z tego regionu, dokumentuje korespondencja. O swoich planach podróży
do Lwowa, na Podole i do Kołomyi informuje Kolberg w styczniu
i lutym Wernerową i Karolinę (Korespondencja… cz. II, DWOK
T. 65, s. 297, 313 i 318). Inicjatywa kierowania stroną naukową
wystawy wyszła od Przybysławskiego, który zaprosił Kolberga na
całe lato do Czortowca; plan ten przekazał Oskarowi Kopernicki
w liście z 23 III (tamże, s. 338–340). Propozycja została przyjęta,
omawiano termin wyjazdu Kolberga w listach z 30 III oraz z 27 IV
(tamże, s. 343 i 345 oraz s. 355). W kwietniu Kolberg informuje
151

rodzinę i przyjaciół o swoich planach podróży, m.in pisze do Karoliny: „Wyjazd mój ma nastąpić najdalej w połowie czerwca, naprzód do Lwowa i Zadwórza (do pp. Bochdanów), potem do pp.
Przybysławskich na Pokucie […], abym się wraz z hr. Dzieduszyckim
zajął urządzeniem wystawy etnograficznej w Kołomyi we wrześniu
(tamże, s. 357, zob. też s. 359 i 361).
Zgodnie z planem wyjazd Kolberga z Krakowa nastąpił
w połowie czerwca. Najpierw wyjechał do Lwowa, potem do Czortowca, do Przybysławskich, gdzie był już w końcu czerwca i gdzie
dotarła do niego przekazana przez Antoninę Konopczankę wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, na którą odpowiedział
listownie z Czortowca 27 czerwca (zob. tamże, s. 374–377) . W Czortowcu spędził prawdopodobnie lipiec i część sierpnia, odwiedzając inne miejscowości Pokucia. 24 września pisze do Antoniny Konopczanki, informując, że trzy tygodnie przed otwarciem wystawy,
tj. po 20 sierpnia wyjechał z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie na
stałe zamieszkał aż do zamknięcia wystawy, po czym znów wróci na parę tygodni do Czortowca, zanim się wybierze do Krakowa
(tamże, s. 408). Po zamknięciu wystawy istotnie pojechał jeszcze do
Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Krakowa.
Nie wiadomo, czy i kiedy udał się jeszcze do Zadwórza, do Bochdanów, „dwie stacje za Lwowem”, jak planował w kwietniu (tamże,
s. 313 i 357), bo o bytności tam później nie wspomina.
Listy poświadczają też, że z innych miejscowości Pokucia odwiedził Horodenkę (tamże, s. 400), Kornicz (tamże, s. 413), Okno (tamże,
s. 428), Jasienów (tamże, s . 447, 540, 610) oraz Piadyki (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 384).
Informacje o odbytej podróży i udziale w pracach nad wystawą
w Kołomyi przysłał też w listach z listopada i grudnia. Najobszerniejszą relacje zawiera brulion listu z 3 XII do Karoliny. Potwierdza
w nim Kolberg wyjazd do Lwowa w połowie czerwca, skąd udał
się do Czortowca, do Przybysławskiego, pisze, że w samej Kołomyi
był „cały niemal wrzesień i październik, pracując […] razem z kilku członkami komitetu tej wystawy nad jej urządzeniem i przyozdobieniem […]”, opisuje wystawę i informuje, że wrócił do Krakowa w połowie listopada (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65,
s. 432–433). Z tego listu wynika, że do Czortowca nie udał się zaraz
152

po zamknięciu wystawy, tj. po 15 września, jak donosił wcześniej
(zob. wyżej). Wobec tych danych nieścisła wydaje się więc kolejna
informacja w liście z grudnia do Moraczewskiej, gdzie pisze, że spędził „częścią na wsi, częścią w mieście przeszło 4 miesiące” (tamże, s. 427), gdyż cały pobyt od czerwca do połowy listopada objął
5 miesięcy. Być może szczegóły te zatarły się Kolbergowi w pamięci.
Rok 1880 wymienia Kolberg także wśród dat swoich podróży na
Pokucie we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK
T. 29, s. XI), zob. też rok 1876 i 1877. Z kolei Kopernicki, zestawiając
podróże Kolberga odbyte z zasiłkiem Akademii, odnotowuje w biogramie autora Ludu również: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie
i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…., s. XI).
1881 W itinerarium wpisana jedynie data roczna W tym roku Kolberg nie
odbył podróży.
W korespondencji badacz potwierdził, że nie opuszczał w tym
roku Krakowa. W brulionie listu do Marcelego Szulca z 1 XI pisał:
„[…] tego roku [wycieczki etnograficznej] nie robiłem z powodu nawału roboty, ale właśnie ów nawał wskutek nagromadzonego już
w Kołomyi materiału, jak i zobowiązań nowych, jakie na mnie nałożyły fundusze z koncertu otrzymane, przykuły mnie do warsztatu”
(Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 561).
Koncert, o którym mowa, zorganizowany na rzecz wydawnictw
Kolberga, odbył się Warszawie 6 maja, powtórzony został 14 maja
(zob. tamże, listy nr 825–831, 834–837). Uzyskany dochód pokrył
druk dwu pierwszych części czterotomowej monografii Pokucia,
które wydane zostały w latach 1882–1883 (DWOK T. 29 i 32) .
1882 W itinerarium podany jest tylko rok jak wyżej (zob. rok 1881).Także
w tym roku Kolberg podróży nie odbył.
Potwierdza to korespondencja. We wrześniu pisał do Glogera,
że mimo zaproszeń nigdzie nie wyjeżdżał z powodów zdrowotnych,
niepogody oraz natłoku prac nad ogromnym materiałem wymagającym „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie
kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać” (Korespondencja…
cz. II, DWOK T. 65, s. 694). A w październiku donosił Szulcowi:
„[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy kiedy
153

ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła” (tamże, s. 705).
W świetle tych danych niezrozumiała pozostaje notatka Kolberga w rękopisie pod zapisaną własnoręcznie melodią z siedmioma
przyśpiewkami: „śpiewała p. Kleczyńska w Zakopanem, 1882” (BN
PAU i PAN, teka 11, sygn. 1176/13, k. 17, zob. Góry i Podgórze cz. I,
DWOK T. 44, s. 291, nr 520). Zapis wydaje się być sporządzonym
bezpośrednio ze słuchu, ale o pobycie Kolberga w Zakopanem
w tym roku brak informacji.
1883 – Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki (Blizińskich)”.
Podróż ta udokumentowana jest w korespondencji. Listy wskazują, że na początku roku Kolberg planował wyjazd do Lwowa, „dokąd
powołuje mnie – pisał – interes mego wydawnictwa, a w szczególności Pokucia, którego dalszy ciąg się drukuje”. Nie miał jednak
pewności, czy podróż będzie możliwa wiosną czy dopiero jesienią
(zob. bruliony listów do Karoliny z 21 I i do B. Hoffa z 20 II, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66. s. 15 i 30). Po spotkaniu w maju
w Krakowie z Józefem Blizińskim, zaprzyjaźnionym z nim jeszcze
w okresie warszawskim, Kolberg podejmuje złożone wówczas zaproszenie przyjaciela do przyjazdu do Bóbrki w Sanockie i odwiedzin w jego „na wpół górskiej rezydencji” (tamże, s. 48).
Wyjechał około 24 lipca, zgodnie z sugestią Blizińskiego pociągiem z Krakowa do Przemyśla, a stamtąd koleją łupkowską do
Ustrzyk, gdzie gospodarz miał czekać na niego „z końmi” z Bóbrki
(tamże, s. 52 i 54–55). W Bóbrce spędził prawie miesiąc w przyjaznym domu i dogodnych warunkach dla badań. Stamtąd prawdopodobnie 20 sierpnia udał się do Leszczowatego, do Kraińskich, gdzie
przebywał 10 dni, a następnie pojechał 30 sierpnia na cztery dni do
Iskani, do związanych rodzinnie z Konopkami Załęskich (zob. list
do Juliana Konopki z 31 VIII, tamże s. 61, zob. też list Blizińskiego
z 1 IX, tamże s. 62). Do Krakowa wrócił Kolberg w nocy z 3 na 4
września, o czym informuje Blizińskiego w liście (tamże, s. 63), a do
Modlnicy dotarł prawdopodobnie 7 września, „by być obecnym na
następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego”; taką datę
powrotu określa w liście do Karoliny z 23 IX (tamże, s. 68).
154

Wspomniany jubileusz 200-lecia zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem obchodzony był uroczyście w Krakowie
w połowie września, a jednym z punktów programu obchodów
była uroczysta procesja ulicami miasta, z udziałem przedstawicieli wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń, korporacji i instytucji w dniu 12 września. Kolberg brał w niej udział
jako „akademik nadzwyczajny”, tj. członek nadzwyczajny Akademii Umiejętności (zob. list do Blizińskiego z 28 IX, tamże, s. 71–74
– tam Kolberg podaje błędnie datę swojego udziału w procesji:
13 IX).
Kopernicki w swojej biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…., s. XI) zapisał: „[…] w latach 1883–1885 własnym kosztem
zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z r. [1861 i 1863]” (tam błędnie: 1865).
1884 Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki; Procisne
(Zduń)”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził
również Czaszyn i Bukowsko.
Bliższych informacji na temat tej podróży dostarczają listy
z tego roku. Kolberg pisze 17 czerwca do Blizińskiego, że jest gotowy przyjechać latem do Bóbrki i po uzgodnieniu terminu zapada
decyzja o wyjeździe z Krakowa 19 lipca i przybyciu do Ustrzyk
20 lipca (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 165–166 i 172).
Przedtem Oskar spotyka się 11 lipca z Karoliną w Szczakowej, gdyż
spotkanie w Modlnicy okazuje się tym razem niemożliwe (tamże,
s. 170 i 174).
Dokładnej daty dziennej wyjazdu w Sanockie nie znamy, nastąpił on prawdopodobnie około 20 lipca. Gdzie udał się Kolberg
najpierw, nie wiadomo; z listu do Blizińskiego z 11 VIII wynika, że
od 9 sierpnia przebywał w Procisnem u Zduniów, gdzie Bliziński
przyjechał po niego 22 sierpnia (tamże, s. 184–185). Pobyt w Bóbrce
w ostatniej dekadzie tego miesiąca potwierdza list do D. E. Friedleina z 26 VIII wysłany z Bóbrki (tamże, s. 187), gdzie przebywał
Kolberg może także w pierwszej połowie września. Dalej udał się
do Czaszyna (tamże, 192–193) i w domu właściciela majątku, Rafała
Majora, spędził ponad tydzień. Z Czaszyna pojechał do Bukowska,
a następnie 21 września wraz z Kraińskim, który czekał na niego
155

w Ustrzykach, udał się do Leszczowatego, potem ponownie do Bóbr­
ki (tamże, s. 193–194).
Powrót nastąpił 3 października, o czym donosi Blizińskiemu i Karolinie (tamże, s. 197 i 199). Jednocześnie w obu listach zawiadamia
o swojej przeprowadzce z Modlnicy do Krakowa, a także o podjęciu
tej decyzji po powrocie z podróży, w przykrych dla niego okolicznoś­
ciach, o jakich jednak bliżej nie wspomina.
Krótkie informacje o letniej podróży w roku 1884 znajdujemy
jeszcze w listach do Teobalda Klepaczewskiego z 18 X tego roku i do
Bibianny Moraczewskiej z 2 IV 1885 r. (tamże, s. 202 i 234).
Kopernicki potwierdza podróż w Sanockie i Przemyskie w roku
1884 (zob. informacja cytowana wyżej, rok 1883).
1885 Według itinerarium: „Do Leszczowatego [tu pierwotnie zapisał Kolberg jeszcze, a potem skreślił: „Procisne (Zdunia)”], Sanoczan (Jaruzelskich), Wzdowa (Ostaszewskich), Rymanowa (Potockiej”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził także Iwonicz.
W tym roku badacz planował podróż na Śląsk Cieszyński od
połowy lipca, dłuższy pobyt i badania na „szląskiej ziemi” oraz spotkanie w Wiśle z Bogumiłem Hoffem i jego żoną „u źródeł Wisły”
(zob. listy do Hoffa z 9 IV i do Karoliny z 29 V, Korespondencja…
cz. III, DWOK T. 66, s. 236 i 263). Jeszcze 21 czerwca plan ten jest
realny, tego dnia Kolberg donosi Blizińskiemu, że 15 lipca wybierze
się do Cieszyna do posła Cinciały mieszkającego w Mistrzowicach,
skąd ma zwiedzić Ustroń, źródła Wisły itd., a podróż potrwa dwa
miesiące, do października (tamże, s. 268). Hoff w liście z 3 VII proponuje trasę podróży i obiecuje spotkanie w Ustroniu (tamże, s. 273–
–274). Tymczasem 9 lipca Kolberg informuje go, że plan przyjazdu na Śląsk upada, ponieważ z powodu „interesu wydawnictwa”
pojedzie do Przemyśla I Lwowa, gdzie liczy na pomoc „osób wpływowych” przy wydaniu materiałów ruskich i zakłada ewentualne
zwiedzanie okolic Przemyśla i Sanoka, co może mu zabrać czas do
października, zatem na okolice Wisły nie starczy mu sił i czasu (tamże, s. 276).
Decydujący dla tej nagłej zmiany decyzji, był – jak się wydaje – fakt, że tego lata Bliziński pozostawał jeszcze w Bóbrce, którą
zmuszony był sprzedać wobec kłopotów z utrzymaniem majątku
156

i w rezultacie w niedługim czasie opuścić, by poszukać nowego
lokum (zob. list Pelagii Bliżińskiej z 11 V 1885 r., tamże s. 249–251).
Kolberg wybrał więc podróż do przyjaciela, a zarazem sprawdzoną
stację badawczą i ostatnią szansę kontynuacji prac w Sanockiem
i Przemyskiem w takich warunkach.
W Bóbrce był Kolberg przed 25 lipca, do 28 lipca przebywał
w Leszczowatem, potem przez około 10 dni we Wzdowie, skąd jeszcze 8 sierpnia pisał do Blizińskiego i skąd wyjechał 25 sierpnia,
by udać się do Nowosielec i pociągiem do Sanoka, a następnie do
Leszczowatego (zob. tamże, s. 277–279 oraz 282– 283).
Dalszy przebieg podróży nie jest znany; wiadomo, że trwała cztery miesiące i że do Krakowa Kolberg wrócił na początku listopada.
W liście do Teobalda Klepczewskiego pisze 10 listopada, że wrócił
„przed kilku dniami z wycieczki kilkumiesięcznej […] po Galicji”, podobnie informuje tego samego dnia Sewewrynę Duchińską: „W tych
dniach wróciłem z wycieczki w Sanockie i Jasielskie, gdzie przez
całe lato w różnych domach wśród gór i dolin zbierałem potrzebne
mi materiały”, wreszcie wiadomość o niedawnym powrocie z 4-miesięcznej podróży w Sanockiem posyła 12 listopada Karolinie (tamże,
s. 289, 292 i 293).
W innych źródłach brak wzmianki o pobycie Kolberga
w Rymanowie wymienianym w itinerarium, a należącym do Anny
z Działyńskich Potockiej, natomiast w jednym z listów (do Zofii
Urbanowskiej z 9 XII), mówiąc o swojej podróży w Sanockie, dodaje,
że był też „parę dni w Iwoniczu” (tamże, s. 304).
W swoim studium biograficznym o Kolbergu Kopernicki także
poświadcza pobyt Kolberga tego roku w Sanockiem i Przemyskiem
(zob. notatka cytowana wyżej, rok 1883).
1886–1888 W itinerarium Kolberg wpisał te trzy daty roczne, mimo że
w tych latach podróży nie odbywał. Wszystkie dostępne dokumenty
potwierdzają, że wówczas nie opuszczał już Krakowa.
W roku 1886 planował jeszcze wyjazd na Śląsk „w celach etnograficznych” (zob. listy do Ludwika Kuby, do Jadwigi Wernerowej, do Karoliny i do Józefa Blizińskiego, Korespondencja… cz. III,
DWOK T. 66, s. 330, 347, 349, 358). Plan jednak nie został zrealizowany, o czym donosi Karolinie w marcu następnego roku 1887,
157

tłumacząc to położeniem gospodarzy, którzy żyją z lokatorów (tamże, s. 420). W liście do Kuby z 13 VII pisze jednak o „niebytności
10-dniowej w Krakowie”, nie wyjaśniając jej powodu i czasu, które
pozostają nieznane (tamże, s. 355).
Jego ówczesną sytuację u samego schyłku życia ilustrują wybrane fragmenty listów. 18 marca 1888 roku Kolberg pisał do Karoliny:
„Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym
zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej,
że już i wiek mój na to nie pozwala) ani o jakichś wydatkach, które
przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 502).
A 29 stycznia 1889 roku przedstawiał swoją sytuację Jadwidze
Wernerowej: „[…] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim
bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam”, co tłumaczy
wiekiem, osłabionym wzrokiem, natłokiem i spowolnieniem prac
oraz sytuacją mieszkaniową (tamże, s. 569).

Agata Skrukwa

Bibliografia prac Oskara Kolberga

Prace wydane w latach 1835–1890, s. 161 – Prace wydane po raz pierwszy
po roku 1890, s. 183: – Kompozycje, s. 183 – Opracowania melodii ludowych
na głos z fortepianem, s. 187 – Monografie regionalne i materiały do nich
wydane w latach 1891–1907, s. 187 – Studia, rozprawy, artykuły, zbiory
folklorystyczne, s. 188 – Recenzje i odpowiedzi na recenzje, s. 190 – Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach
1859–1868, s. 190 – Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, s. 200: – Reedycja
fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga w latach 1857–1890
w seriach Lud i Obrazy etnograficzne, s. 200 – Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych, s. 205 – Suplementy do tomów
1–36, s. 213 – Biografia Oskara Kolberga, s. 218 – Prace i utwory błędnie
przypisywane Kolbergowi, s. 218

Prezentowana tu bibliografia ukazuje cały dorobek Oskara Kolberga
udostępniony drukiem, rejestrując zarówno prace autorskie, jak i te, których był współautorem lub tłumaczem. Składa się z czterech zestawień:
pierwsze zawiera ułożone chronologicznie zapisy prac Kolberga publikowanych przez niego w latach 1835–1890, poza artykułami pisanymi dla
Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, drugie obejmuje jego prace
i kompozycje, zwykle o nieustalonej dacie powstania, drukowane po raz
pierwszy po roku 1890, trzecie to wykaz artykułów napisanych przez niego
do Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i drukowanych tam w latach
1859–1868, ostatnie, czwarte jest spisem tomów Dzieł wszystkich Kolberga
z pełnymi notami bibliograficznymi.
Prace drukowane przez Kolberga zebrane w pierwszym zestawieniu
ułożone są chronologicznie, niezależnie od tego, czy zamieścił je w czasopismach lub pracach zbiorowych (kompozycje1, artykuły, recenzje, wspomnienia, polemiki itp.), czy były drukami zwartymi, jak niektóre utwory
muzyczne oraz Lud i Obrazy etnograficzne. Artykuły drukowane w kalendarzach umieszczono pod rokiem, na który były one datowane. W obrębie
11 Datę druku większości kompozycji O. Kolberga ustaliła Danuta Idaszak.

159

roku publikacje są uszeregowane i oznaczone następująco: A. — kompozycje, B. — opracowania melodii ludowych na głos z towarzyszeniem fortepianu, C. — etnograficzno-folklorystyczne monografie regionalne (Lud
i Obrazy etnograficzne), D. — studia, rozprawy, zbiory folklorystyczne,
wspomnienia, biografie i inne artykuły, E. — recenzje i polemiki. Prace
drukowane po raz pierwszy po roku 1890, tj. po śmierci Kolberga, oparte na
jego rękopisach, podzielone są na takie same grupy, a w ich obrębie podane
alfabetycznie według brzmienia tytułu. Artykuły napisane przez Kolberga
dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda ułożone są chronologicznie
według dat wydania jej kolejnych dwudziestu ośmiu tomów, a w ramach
tomów alfabetycznie. Merytoryczny układ tych artykułów zaproponowany
został przez Mieczysława Tomaszewskiego w opracowanych przez niego
Pismach muzycznych Kolberga. Artykuły pisane dla Encyklopedii i w niej
drukowane zebrane zostały osobno, ponieważ przemieszane z innymi publikacjami w spisie chronologicznym zdominowałoby bibliografię (haseł
takich jest ponad tysiąc) i uczyniły ją nieczytelną przez nagromadzenie wyjaśnień drobnych czasem zagadnień czy terminów z zakresu muzyki i przemieszanie ich z innymi publikacjami.
Noty recenzji utworów i publikacji Kolberga drukowanych w XIX-wiecznej prasie zostały zamieszczone bezpośrednio po recenzowanej kompozycji
lub innej jego pracy. Uwzględniono także recenzje scenicznej wersji Króla
pasterzy ponieważ dotyczą one przede wszystkim utworu, a nie jego wykonania.
Wszystkie prace Kolberga wymienione w zamieszczonych tu spisach
przedrukowane są w jego Dziełach wszystkich albo mają tam swe pierwodruki, dlatego ich noty opatrzone są odsyłaczami do odpowiedniego
tomu tej serii wydawniczej (ze skrótem DWOK). Pełne zestawienie tomów
opublikowanych w ramach Dzieł wszystkich Oskara Kolberga ułatwi
orientację w tym bardzo bogatym i zróżnicowanym zbiorze, na który składają się przede wszystkim źródła muzykologiczne, folklorystyczne i etnograficzne.
Na końcu w osobnym rozdziale podano noty kilku prac i utworów mylnie przypisywanych Kolbergowi w dotychczas wydanych bibliografiach
i biografiach. Ich brak w bibliografii mógłby być odczytany jako błąd, przypadkowe opuszczenie, stąd ten wykaz poprawiający omyłki poprzednich
bibliografów.

160

Prace wydane w latach 1835–1890
1835
A. Six polonaises pour le pianoforte composées et dédiées à Monsieur
Lois Oehmigke. Berlin [1835]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe,
DWOK T. 69, nr 63–68, s. 296–321.
1836
A. Valse pour le pianoforte composée et dédiée à S. Ece Monsieur Joseph
de Kleniewski par… Warszawa [1836]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 69, s. 322–328.
A. Talizman. Ballada. „Pamiętnik Muzyczny Warszawski” 1836, nr 6, dodatek nutowy s. 90–91, [autor tekstu nieznany]. Przedruk w: Kompozycje
wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 1, s. 3–6.
1841
A. Mazur ułożony na fortepian i ofiarowany Wnej Pannie Emilii Gronau
przez… Warszawa [1841]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe,
DWOK T. 69, nr 43, s. 221–222.
A. Dwa mazury na pianoforte ułożone przez… Warszawa [1841]. Pierwszy
mazur przedrukowany w: Mazury różnych autorów na fortepian
zebrane przez A. Kratzera…, zob. r. 1860. Przedruk w: Kompozycje
fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44 i 45, s. 227–232.
D. Melodie ludu słowiańskiego. „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502–
505. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 583–586,
tekst nr 1031a.
1842
B. Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął... Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu,
Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu. Z. 1, Poznań 1842. [Zbiór ukazał
się w pięciu zeszytach w latach 1842–1845, ciąg dalszy drukowany był
w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Przedruk w: Pieśni i melodie
ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 1–349.

161

Recenzje: [A. Woykowski], „Tygodnik Literacki” 1842, nr 14, s. 112; M. A. Szulc,
„Tygodnik Literacki” 1842, nr 42, s. 335–336; [K. Libelt], „Dziennik Domowy”
1842, nr 21, s. 174; „Dziennik Domowy” 1843, nr 21, s. 166–167. Przedruk recenzji w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK
T. 67/II, s. 267–277.

D. Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”. „Tygodnik Literacki” 1842, nr 21,
s. 168. Toż „Dziennik Domowy” 1842, nr 18, s. 150–151. Przedruk w:
Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 574–575, tekst nr 1028a, oraz
w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II,
DWOK T. 67/II, s. 270–271.
E. Przypisek o „Piosnkach ludu wielkopolskiego”. „Biblioteka Warszawska”
1842, T. 3, s. 631. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62,
s. 578–579, tekst nr 1029.
E. Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane
przez Józefa Cichockiego. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4,
s. 421–424. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 501–
–503, tekst nr 994.
1843
A. Kujawiak ułożony na piano forte przez… Warszawa [1843]. Przedruk w:
Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37, s. 189–193.
A. Kujawiak według znanego tematu gminnego na piano-forte ułożył…
Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK
T. 69, nr 36, s. 186–188.
B. Pieśni ludu polskiego…, z. 2 [zob. wyżej r. 1842].
D. Jeszcze słówko o abonamencie nut p. Sennewalda. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 421–422. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II,
DWOK T. 62, s. 594–505, tekst nr 995.
D. Rękopism o muzyce z r. 1533. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s.
642. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 500–501,
tekst nr 993.
1844
A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Kornelii Paszkowskiej ułożył na pianoforte… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1–10, s. 3–54.
162

A. Mazur ułożony na piano-forte i ofiarowany W-nej Pannie Annie Czerniawskiej przez… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238–241.
A. Six contredanses françaises pour le pianoforte composées et dédiées
à Mademoiselle Mathilde de Gronau par… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 75, s. 365–376.
B. Pieśni ludu polskiego…, z. 3-4 [zob. wyżej r. 1842].
1845
A. Kujawiaki w stylu gminnym na fortepian ofiarowane W. Pani Annie
z Magnuszewskich Wójcickiej ułożył… Poszyt 2. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 11–20, s. 55–118.
A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte... Poszyt 3. Warszawa [1845].
Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 21–30,
s. 119–165.
Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 184–186. Przedruk
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 713–716.

B. Pieśni ludu polskiego…, z. 5 [zob. wyżej r. 1842].
1846
A. Fantaisie sur un thème polonaise pour le pianoforte composée et dédiée
à M-lle Marie Rokossowska par… Warszawa [1846]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 77, s. 394–416.
Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 399–402. Przedruk
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 716–718.

A. Dwie polki na fortepian ofiarowane Aleksandrynie Sikorskiej. Warszawa [prawdopodobnie r. 1846]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp
D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. VIII.]
B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1842], druk w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1 i 2, nr 1-23, 26-36, 38-52, R. 14: 1847,
T. 1-2, nr 2-4, 6-35, 37-42.
B. O pieśniach litewskich. Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył... „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107 i dodatek
163

nutowy. Odbitka: Warszawa 1846, dedykowana Teodorze Bujwen1.
Pieśni ponownie w: Pieśni ludu litewskiego. „Zbiór Wiadomości do
Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879. Przedruk w: Pieśni i melodie
ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 350–
–372; pieśni także w: Litwa, DWOK T. 53.
B. Pieśni czeskie i słowackie. „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284
i dodatek nutowy. Odbitka: Warszawa 1846. Przedruk w: Materiały
do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy,
Słowacja, DWOK T. 59/II, s. 49–75, oraz w: Pieśni i melodie ludowe
w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 373–401.
1847
A. Mazourkas pour le piano-forte dédiées à Mr Stanislas Czerniawski
Père par… Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe,
DWOK T. 69, nr 47–56, s. 242–271.
A. Deux valses pour le piano composées par… à Madame de Kleniewska
née Cielecka. Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 70–71, s. 329–348.
A. Deux études pour le piano-forte dédiées à M-elle Apollonie Janicka
par… Warszawa [między r. 1840 a 1847]. Przedruk w: Kompozycje
fortepianowe. DWOK T. 69, nr 81–82, s. 451–463.
B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1846].
B. Pieśni ludu weselne. Z muzyką. „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2,
s. 188–206 i dodatek nutowy s. 1–4, oraz s. 649–661 i dodatek nutowy s. 1–6; T. 3, s. 582–595 i dodatek nutowy s. 1–4; T. 4, s. 625–639
i dodatek nutowy s. 1–4; 1848, T. 3, s. 615-632 i dodatek nutowy
s. 1-6; 1849, T. 1, s. 605-623, T. 4, s. 383-403. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I,
s. 442–674.

1 Zob. artykuł A. Čepaitiene Oskar Kolberg’s „Litwa”: ethnological concerns and historical
value. W: Ja daję właśnie materiał..., O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę jego
urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 423.

164

1848
A.Trois études pour le piano dédiées à Monsieur Fred. Chopin par… Warszawa [1848]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69,
nr 78–80, s. 417–450.
Recenzja: J.S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 719–724.

A. Krakowiak. [Druku nie odnaleziono, informacja o kompozycji w recenzji
J. Sikorskiego, „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Zob.
też wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69,
s. IX.]
Recenzja: J. S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, s. 719–724.

B. Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne. W: Album literackie.
Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy s. 1–14. Odbitka: Warszawa 1848. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu
fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 402–441.
B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847].
1849
B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847].
D. Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436. Przedruk w:
Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461, tekst nr 979.
1850
A. Sześć kujawiaków na fortepian przez… W[ielmoż]nej P[a]ni Teofili
z Szossłandów Gregorowicz. Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37–42, s. 189–220.
A. Dwa mazury na pianoforte ułożył… Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 57–58, s. 272–285.
A. Kujawiaki na pianoforte ofiarowane W. Pani Zofii Rzechowskiej ułożył… Warszawa [między r. 1843 a 1850]. [Szósty kujawiak przedrukowany w: K. Czerniawski O tańcach narodowych…, zob. r. 1860.]
Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 31–36,
s. 166–188.

165

1851
D. Wspomnienie o K. N. Wysockim. „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 4,
s. 573–574. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 477–
–478, tekst nr 985.
1852
D. Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne. „Biblioteka Warszawska”
1852, T. 4, s. 374–373. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK
T. 62, s. 479–480, tekst nr 986.
1853
A. Romans Rózi. W: Album wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki... Lipsk [18531]. [Tekst T. Lenartowicza]. [Fragment Króla pasterzy, zob. r. 1859.]
Recenzja: S.K.J., „Dziennik Warszawski” 1854 nr 27.

1855
A. Pod twym okienkiem. W: Skarbiec salonowych śpiewów No 4. Warszawa 1855, s. 3, [tekst J. Heppena]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 2, s. 7–12.
1856
A. Grande marche pour piano par… à son ami Mr Constantin Wolicki.
Warszawa [1856]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK
T. 69, nr 76, s. 377–393.
Recenzja: M. Karasowski, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 724–725.

D. Prospekt na dzieło pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami
i rycinami. „Gazeta Warszawska” 1856, nr 94. Toż: „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 7, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 2, s. 415 oraz osobny druk ulotny. Przedruk w: Pisma
1 Zachował się list Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki… z datą 6/18 grudnia 1853 r.,
z podziękowaniem dla Kolberga za użyczenie kompozycji, do listu dołączony był drukowany
egzemplarz Albumu…, dlatego jako datę jego wydania przyjęto rok 1853.

166

muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 577–578, tekst nr 1028b, oraz Pieśni
ludu polskiego. Suplement do tomu 1, DWOK T. 70, s. 123–124.
1857
A. Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B.
Zaleskiego ułożył do śpiewu… Pannie Karolinie Fryben. Warszawa
1857. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK
T. 68, nr 3–5, s. 13 –27.
Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 659.

C. Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał…, seria I. Warszawa 1857. Reedycja
fotooffsetowa: DWOK T. 1.

Recenzje: M. Karasowski, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856,
nr 55; J. Sikorski, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219 i 297; B., „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140; Gędźba [K. Estreicher], „Dziennik Literacki” 1857, nr 94–
96; „Gazeta Warszawska” 1857 nr 146; J. Kraszewski, „Gazeta Warszawska” 1857,
nr 206–207; „Przegląd Poznański” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54; W. [K. W. Wójcicki],
„Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; przedruk recenzji w: O. Kolberg
Pieśni ludu polskiego. Suplement do T. 1, DWOK T. 70, s. 128–150;
Ponadto: ₼, „Gazeta Warszawska” 1856, nr 206; W. [Wieczorkowski?], „Kronika
Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 13; P. Dubrowskij, „Sowriemiennaja Letopis’ Russkago Wiestnika”, T. 9: 1857, s. 188–191; L. Siemieński,
Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859,
s. 279–283, w rozdziale X: Sztuka polska i sztuki piękne w Polsce: „Słownik
malarzów” Rastawieckiego i „Pieśni ludu” Kolberga; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Sandomierskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1–3 Ludu.

D. Pieśni ludu polskiego i litewskiego. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1857” Jana Jaworskiego, Warszawa [1856],
s. 182–185. [Pieśni litewskie ponownie w: Pieśni ludu litewskiego,
„Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879, oraz w:
Litwa, DWOK T. 53; melodie i przyśpiewki polskie ponownie w: Pieśni ludu polskiego, DWOK T. 1.]
D. O muzyce w ziemi siedmiogrodzkiej. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 22,
s. 173–176. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 351–
–357, tekst nr 902.
D. Korespondencja, Wiedeń, d. 11 września 1857. „Ruch Muzyczny” 1857,
nr 26, s. 203–206. Przedruk pt. Korespondencja z Wiednia, w: Pisma
muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363, tekst nr 903.
167

1858
D. Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”.
”Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 546–554, tekst nr 1022.
1859
A. Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach. Warszawa
1859–1860, z. 1–8 [wyciąg fortepianowy, libretto T. Lenartowicza1].
Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68,
s. 379–487.
Recenzja druku: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny 1860, nr 45, s. 730–731; ponadto recenzje po spektaklu w operze warszawskiej w 1859 r.: J. Sikorski], „Ruch
Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83; M.K. [M. Karasowski], „Kronika Wiadomości
Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3-4; A.R. [Aleksander Rożniecki],
„Gazeta Codzienna” 1859, nr 84; przedruk recenzji w: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 660–665.

A. Polka pour le piano par… à Mademoiselle Praxède Kosińska. Warszawa
[1859]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 73,
s. 360–362.
D. Artykuły opublikowane w r. 1859 w tomie I Encyklopedii powszechnej
S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 190–191.
D. Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”... „Ruch Muzyczny” 1859, nr 22,
s. 193. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 524
(w przypisie).
1860
A. Król pasterzy… [zob. r. 1859].
A. Deux mazurkas op. 9. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp
D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.]
A. Impromptu. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.]
A. Kujawiak (Obertas). W: K. Czerniawski O tańcach narodowych
z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860,
dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 12–13.
1 Libretto wydane było osobno: T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1 akcie, muzyka O. Kolberga, Warszawa 1859.

168

Pierwodruk w: Kujawiaki na pianoforte…, zob. r. 1850. Przedruk
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188.
A. Mazur. W: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera. Warszawa [1860], s. 40–41, nr 21. Pierwodruk w: O. Kolberg
Dwa mazury na pianoforte…, zob. r. 1841. Przedruk w: Kompozycje
fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44, s. 227–229.
A. Valse op. 10. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.]
A. Nocturne op. 15. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.]
A. Nocturne op. 17. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.]
A. Romans. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w:
Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.]
B. Krakowiak ludowy z towarzyszeniem fortepianu... W: K. Czerniawski
O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na
tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez…
Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do
śpiewów, s. 8–11. Melodię wokalną Kolberg przedrukował w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 6, s. 381, nr 620, por. też Pieśni i melodie
ludowe… cz. I, DWOK T. 67/I, s. 48–53, nr 24.
D. Artykuły opublikowane w r. 1860 w tomach II–IV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 191–192.
D. Słówko o tańcach ludowych przez… Krakowiak. Obertas. „Kalendarz
Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1860” J. Jaworskiego,
Warszawa [1859], s. 143–145. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II,
DWOK T. 62, s. 621–624, tekst nr 1049 i s. 629–632, tekst nr 1052.
D. Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych. „Ruch
Muzyczny” 1860, nr 12, szp. 193–196. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 563–567, tekst nr 1024; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III:
Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296.
D. Śpiewak i śpiewaczka we Francji. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 28, s. 456–
459, nr 29, s. 470–473. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK
T. 62, s. 569–575, tekst nr 1027.

169

1861
A. Grande valse brillante pour le piano par… à Mademoiselle Constance
Markusfeld. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 72, s. 349–359.
A. Krakowiak op. 10. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.]
A. Mazur na fortepian przez… Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje
fortepianowe, DWOK T. 69, nr 59, s. 286–288.
A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez….
Edycja druga poprawna, z. 1. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1, s. 3–6, nr 4, s. 17–19, nr 6,
s. 27–31 i nr 8, s. 39–40.
Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szp. 296–297. Przedruk w:
Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 725.

A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez….
Edycja druga poprawna, z. 2. Warszawa [1861]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK
T. 69, s. IX.]
A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez….
Edycja druga poprawna, z. 3. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 7, s. 34–38, nr 10, s. 49–54
i nr 11, s. 55–59.
D. Artykuły opublikowane w r. 1861 w tomach V–VIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 192–194.
D. Elektryczność powietrzna1. „Przyjaciel Dzieci” 1861, nr 1–7, z dwoma
ryc. W. Gersona w nr 1 i 3.
E. Zbiór mazurów różnych autorów… „Ruch Muzyczny” 1861, nr 1, s. 1–9.
Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 660–666, tekst
nr 1111.

1 W nr 3-7 i w spisie rzeczy tytuł Elektryczność powietrza. Artykuł anonimowy. Autorstwo

Kolberga wskazuje jego notatka w spisie dochodów w roku 1862 (rkp. w Bibl. PAU-PAN, sygn.
3210, k. 7), tam pod datą 21 lipca zapisał: „od Münchhejmera (za elektryczność do Prz. Dzieci)
12 [rubli]”, „Przyjaciel Dzieci” był wydawany od r. 1861 przez Zygmunta Karola Münchheimera.

170

1862
B. Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył... Z. 1–4 Warszawa [1862]. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe
w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 675–700.
D. Artykuły opublikowane w r. 1862 w tomach IX–XI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 194–195.
D. Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”.
„Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 12, szp. 177–181 i nr 13,
szp. 193–197. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62,
s. 536–544, tekst nr 1021a.
D. Korespondencja w sprawie „Agatki” J. D. Hollanda. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 50, szp. 798. Przedruk w: Pisma muzyczne
cz. II, DWOK T. 62, s. 504–505, tekst nr 996.
1863
D. Artykuły opublikowane w r. 1863 w tomach XII–XIV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 195–196.
E. Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał
Juliusz Roger doktor medycyny. Wrocław 1863. „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II,
DWOK T. 62, s. 579–583, tekst nr 1030.
1864
D. Artykuły opublikowane w r. 1864 w tomach XV–XVIII Encyklopedii
powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 196–197.
D. Rozwój pieśni w Czechach pod względem muzycznym. „Biblioteka
Warszawska” 1864, T. 4, s. 295–301. Przedruk w: Pisma muzyczne
cz. II. DWOK T. 62, s. 554–562, tekst nr 1023.
E. Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856, nakładem G. W.
Körnera. „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Przedruk
w: Miscellanea, DWOK T. 37 (tom w opracowaniu).

171

1865
C. Sandomierskie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania,
przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, Warszawa 1865. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 2.
Recenzje: J. Papłoński, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183; J. Sikorski, „Bluszcz”
1865, nr 5, s. 20; K. Wł. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 114–121;
[K. Widman?], „Tygodnik Naukowy i Literacki” R. 1:1866, [nr nlb.], s. 19; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni
ludu polskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1 i 3 Ludu.

D. Artykuły opublikowane w r. 1865 w tomach XIX–XXI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 197–198.
D. Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty. „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja Oskara
Kolberga cz. I, DWOK T. 64, nr 87, s. 102–106.
D. Ignacy Feliks Dobrzyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 279,
s. 29–30. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 480–
487, tekst nr 987.
D. Wojciech Słoczyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 309, s. 87.
Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 487–489, tekst
nr 988.
D. Karol Mikuli. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 314, s. 133–134.
Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 489–492, tekst
nr 989.
1866
B. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw. Warszawa 1866
[opracowanie muzycznej strony zbioru wspólnie z Augustem Freye­
rem].
Recenzja: „Zwiastun Ewangeliczny” 1866, nr 12, s. 189–192.

D. Artykuły opublikowane w r. 1866 w tomach XXII–XXIII Encyklopedii
powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 198–199.
D. Śródpoście na Kujawach. „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 337,
s. 115–116, z ryciną F. Kostrzewskiego. Tekst wykorzystał O. Kolberg
w Kujawach cz. I, DWOK T. 3; rycina zob. w: Kujawy. Suplement do
T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 23.

172

18671
A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XVI, nr 431, s. 308. Przedruk
w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 60, s. 289–290.
C. Kujawy cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria III, Warszawa
1867. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 3.
Recenzje: M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 418–419; K. Wł.
Wójcicki, „Kłosy” 1867, T. V, nr 129, s. 321–322; E. Kierski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288; W. A. Maciejowski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 383–388;
[J. Łepkowski], „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 35, s. 99; Z. Gloger, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 15–16, z dwiema rycinami według
fotografii J. W. Majorkiewicza na s. 17; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański”
1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i Sandomierskiego, tj. tomów 1 i 2 Ludu; K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1,
s. 134–140 i T. 3, s. 451–453;

D. Artykuły opublikowane w r. 1867 w tomach XXIV–XXVII Encyklopedii
powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 199–200.
D. Auber [Daniel Franciszek Esprit]. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok
zwyczajny 1867” J. Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 18–21. Przedruk
w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 156–163, tekst nr 707.
D. Sitarze biłgorajscy. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny
1867” Jana Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 44–46, z rycinami A. Kozarskiego na s. 41. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Lubelskiem
cz. I i II, DWOK T. 16–17.
1868
A. Polka na fortepian. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 102. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 74, s. 363–364.
A. Do dziewczyny. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 24, s. 285–286,
[tekst G. Zielińskiego]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 6, s. 27–32.
D. Artykuły opublikowane w r. 1868 w tomie XXVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 200.
1 W spisie dochodów (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 16) zanotował Kolberg pod datą

23 stycznia 1868 r.: „Od Gregorowicza (za art. rolnicze) 10 [rubli]”. J. K. Gregorowicz od r. 1867
redagował „Przyjaciela Dzieci”, nie udało się jednak ustalić tytułów artykułów publikowanych
tam w r. 1867, za które Kolberg otrzymał w styczniu 1868 r. honorarium. Być może jednym
z nich był Zbiór siana drukowany anonimowo w nr 324 z roku 1867.

173

D. Kujawiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1868” Jana Jaworskiego,
Warszawa [1867], s. CXXXVIII–CXLI, z ryciną. Tekst wykorzystał
O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3, rycina zob. w: Kujawy.
Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 1.
D. August Freyer. „Kłosy” 1868, T. VII, nr 165, s. 101–102. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 494–497, tekst nr 991.
E. O „Sonetach krymskich” Stanisława Moniuszki. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 101. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II,
DWOK T. 62, s. 505–510, tekst nr 997.
E. Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange enthaltend masurische
Sagen und Mährchen. Von Dr M. Toeppen, Gdańsk u Th. Bertlinga
1867. “Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, s. 330–332. Przedruk w:
Studia rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 421–424.
E. O koncercie Jana Kleczyńskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II,
nr 50, s. 286. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62,
s. 510–511, tekst nr 998.
1869
C. Kujawy cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IV, Warszawa
1867 [recte 1869]. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 4.
Recenzja: K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3,
s. 451–453;

D. Proszowiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1869” Jana Jaworskiego,
Warszawa [1868], s. 118–119, z ryciną. Przedruk w „Ognisku Domowym” 1876, nr 29 (bez ryciny). Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18, ryc. zob. w: Oskar Kolberg. Człowiek
i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II.
D. Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1869” Józefa Ungra,
Warszawa [1868], s. 85–88. Tekst wykorzystał Kolberg w Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, s. 178–185.
D. Karol hrabia Sołtyk. „Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV, nr 82, s. 43.
Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 492–494, tekst
nr 990.
E. Xopoimania [Choroimanija]. Historyczne poszukiwania o tańcach, tak
starożytnych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych,
174

we względzie symbolicznego znaczenia. Napisał Marian Gorżkowski.
Warszawa 1869. „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 4, s. 483–488. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 599–606, tekst nr 1034.
1870
D. Włościanie w Wielkim Księstwie Poznańskiem (Ze stanowiska etnograficznego). „Opiekun Domowy” 1870, nr 1, s. 3–5, z ryc. Tekst
wykorzystał Kolberg w W. Ks. Poznańskim cz. I, DWOK T. 9, trzy
ryciny tamże, jedna w: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15,
DWOK T. 74.
D. Wieś, chata i zagroda pod Krakowem. Wyjątek z dzieła drukującego
się obecnie w Krakowie pod tyt. „Lud, jego zwyczaje, sposób życia,
podania itp. przez… Seria V, Krakowskie”. „Kłosy” 1870, T. X, nr
260, s. 391–393, z ryc. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5.
D. Wiktor Każyński. „Kłosy” 1870, T. X, nr 252, s. 252 i 254. Przedruk w:
Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 497–499, tekst nr 991a.
D. Dopełnienie życiorysu śp. Wiktora Każyńskiego. „Kłosy” 1870, T. X, nr
256, s. 328. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 499,
tekst nr 991b.
D. Korale. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok
zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 119–125. Przedruk
w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 615–622.
D. Perły. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok
zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 125–129. Przedruk
w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 601–614.
E. Die Dreitägige Schlacht bei Warschau am 28., 29., und 30. Juli 1656…
von August Riese, koniglich preuss. Oberst-Leutnant z.d. Breslau
1870. Z planem bitwy i 7 dodatkami obejmującymi kopie dokumentów. „Biblioteka Warszawska” 1870, T. 2, s. 305–306. Przedruk w:
Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 428–430.
1871
C. Krakowskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria V. Kraków
1871. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 5.
175

Recenzje: L.P. [L. Powidaj], „Przegląd Polski” 1871, T. 2, s. 334; „Dziennik Polski”
1871, nr 291; K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1872, T. III,
s. 472–475; Z. Gloger, „Wieniec” 1872, R. 1, T. 1, nr 19; –c–y, „Mittheilungen
der Geographischen Gesellachaft In Wien” B. XV: 1872, s. 174–183; Ze świata
książkowego, „Czas” 1874, nr 30 – recenzja dotyczy I i II cz. Krakowskiego; Z.
Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz.
I–IV Krakowskiego.

D. Balet rumaków. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1871” Józefa Ungra, Warszawa [1870], s. 61–65.
Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 591–600.
D. Krakowiacy. Etnografia słowiańska. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia,
mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce.
„Kłosy” 1871, T. XIII, nr 316, s. 42–44, nr 318, s. 71–73, z rycinami na
s. 37, 40, 73, 77. Tekst i 6 rycin wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5, pozostałe ryc. zob. Oskar Kolberg. Człowiek
i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II.
D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił…
„Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133–
136, 176–179. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63,
s. 26–258.
E. Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii. „Biblioteka Warszawska” 1871,
T. 3, s. 464–465. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62,
s. 593–595, tekst nr 1032.
1872
D. Figury przydrożne. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” Józefa Ungra na rok przestępny 1872, Warszawa [1871], s.
138–142 [z pięcioma drzeworytami]. Przedruk w: Studia, rozprawy
i artykuły, DWOK T. 63, s. 337–341, ryc. tamże.
D. Lud z okolic Poznania (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.). „Kłosy” 1872,
T. XIV, nr 358, s. 323, z rycinami na s. 324 i nr 359, s. 335–338 z rycinami na s. 336. Tekst wykorzystał O. Kolberg w W. Ks. Poznańskiem
cz. I, DWOK T. 9, dwie ryc. zob. tamże, jedna zob. W. Ks. Poznańskie
cz. III, DWOK T. 11, jedna: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15,
DWOK T. 74.
D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1871].
176

D. Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego
Krakowskiego przez… „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–
285. Odbitka: Kraków 1872. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły,
DWOK T. 63, s. 259–306.
1873
C. Krakowskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VI. Kraków
1873. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 6. Odbitka s. 381–516 zob.
Krakowiaki i mazurki… r. 1874.
Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. II, s.
168–171; Ze świata książkowego. „Czas” 1874, nr 30 i 33 – recenzja dotyczy cz.
I i II Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91
– recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego.

1874
C. Krakowskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VII. Kraków
1874. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 7.

Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. III, s.
160–161; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91, recenzja
dotyczy cz. I–IV Krakowskiego.

D. Krakowiaki i mazurki z okolic Krakowa. Kraków 1874. Odbitka rozdziału „Tańce” z Krakowskiego cz. II, DWOK T. 6, s. 381–516 [z nową
numeracją stron i melodii].
1875
C. Krakowskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VIII. Kraków
1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 8.
Recenzje: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1875, T. 1, s. 478–479;
Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy
cz. I–IV Krakowskiego.

C. W. Ks. Poznańskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IX.
Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 9.
Recenzje: I.K. [I. Kopernicki], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 91–94; W. [K. W.
Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1876, T. 1, s. 151–153; [M. A. Szulc?], „Dziennik Poznański” 1875, nr 225.

177

1876
A. Mazourkas et autres danses polonaises. Poznań [1876]. Przedruk w:
Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37 IB (s. 189–193), nr 43
III (s. 223–226), nr 62 (s. 294–295).
Recenzja: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288.

C. W. Ks. Poznańskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria X.
Kraków 1876. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 10.
Recenzje: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288; R. [K.W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 1, s. 310–311; W. [K.W. Wójcicki], „Kłosy”
1877, T. XXIV, nr 604, s. 64.

D. Obecne stanowisko etnografii. „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876,
R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły,
DWOK T. 63, s. 3–25.
D. Proszowiacy. „Ognisko Domowe” 1876, nr 29, s. 355–356. Pierwodruk
w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok 1869” J. Jaworskiego. [Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18.]
D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. W: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydane staraniem Komisji Językowej
i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, zeszyt I, Kraków 1876, s. 3–36. Toż w nieco
odmiennej wersji redakcyjnej w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii
Krajowej”, zob. r. 1877.
1877
C. W. Ks. Poznańskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XI.
Kraków 1877. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 11.
Recenzja: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1878, T. II, s. 158–160.

D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego1. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I: 1877, s. 3–36. Nadbitka: Kraków 1877. Przedruk
1 Z nieznanych powodów w części nakładu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”

T. I zamieszczono wersję artykułu taką samą, jaka znalazła się rok wcześniej w Materiałach do
słownika prowincjonalizmów polskich (zob. rok 1876 w tej bibliografii). W Studiach, rozprawach i artykułach Kolberga (T. 63 DWOK) zamieszczono tekst w redakcji przeznaczonej dla
„Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z r. 1877, według egzemplarza tego rocznika
znajdującego się w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wersja z Materiałów do słownika prowincjonalizmów polskich znajduje się np. w prezentowanym w Internecie egzemplarzu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” ze zbiorów Biblioteki Śląskiej.

178

w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 342–388. Toż w nieco innej wersji redakcyjnej w: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich…., zob. r. 1876.
Recenzja: A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. III: 1879, s. 158–159.

1879
C. W. Ks. Poznańskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XII.
Kraków 1879. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 12.
D. Pieśni ludu litewskiego zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii
Krajowej” T. III: 1879, s. 167–230. Odbitka: Kraków 1879. Przedruk
rozprawy wstępnej w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63,
s. 307–336, przedruk pieśni w: Litwa, DWOK T. 53.
Recenzje: „Russkij Fiłołogiczeskij Wjestnik” 1880, nr 3, s. 147-150; A. Brückner,
„Archiv für Slavische Philologie” B. V: 1881, s. 118-119.

1880
A. Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par…
à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel. Leipzig [1880].
Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238–
–241.
C. W. Ks. Poznańskie cz. V. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIII.
Kraków 1880. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 13.
Recenzja: J.I. Kraszewski, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 784.

D. Józef Konopka. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792, s. 151, z portretem J. Konopki na s. 151. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK
T. 63, s. 443–448.
D. Z listu w sprawie pochodzenia Chopina. „Ruch Muzyczny” 1880, nr 17,
s. 134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 476–477,
tekst nr 984.
D. Krakowiak. W: Ziarno. Wydawnictwo zbiorowe dla głodnych. Warszawa 1880, s. 52. Reprodukcja w: Korespondencja Oskara Kolberga,
cz. II, DWOK T. 65, ryc. 15 po s. 544.
E. Mapa geologiczna Wołynia Godfryda Ossowskiego. „Kłosy” 1880,
T. XXXI, nr 803, s. 327 i 330. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 425–427.
179

1881
C. W. Ks. Poznańskie cz. VI. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIV.
Kraków 1881. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 14.
D. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von… Leipzig
[1881]. Przedruk wstępu w j. niemieckim (z tłumaczeniem) w: Pisma
muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 666–669, tekst nr 1112.
1882
C. W. Ks. Poznańskie cz. VII. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XV.
Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 15.
C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. I. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 29.

Recenzja: Nejman C. [C. Neymann], „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487,
T. IX, s. 126–130 – recenzja dotyczy cz. I i II Pokucia, przekład w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 275–285.

D. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, s. 86–158. Odbitka: Kraków
1882. Przedruk w: Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 1–150.
D. Typy i wizerunki z Pokucia. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 31,
s. 484–486 i 496, z rycinami T. Rybkowskiego. Ryciny zamieszczone
następnie w: Pokucie cz. I, DWOK T. 29 oraz w: Ruś Karpacka cz. I,
DWOK T. 54, ryciny 17 i 18.
1883
C. Lubelskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVI. Kraków
1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 16.
C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. II. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 30.
Recenzja — zob. r. 1882, Pokucie cz. I.

1884
C. Lubelskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVII. Kraków
1884. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 17.
D. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp.
Józefie Lipińskim [podał do druku…]. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114.
180

1885
C. Kieleckie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVIII. Kraków
1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 18.
C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. 1 Mazowsze Polne cz. I. Kraków
1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 24.

Recenzja: Wł. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 – recenzja dotyczy tomów I i II Mazowsza.

D. Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś,
Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz). „Zbiór Wiadomości
do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302. Odbitka: Kraków
1885. Przedruk w: Lubelskie. Suplement do tomów 16–17, DWOK
T. 75, s. 216–219.
D. Nieco o tańcach i instrumentach muzycznych ludu naszego. „Dodatek
do «Lutni Polskiej»” R. 1: 1885, nr 7, s. 48–49, [przedruk fragmentów
wstępu do Pieśni ludu polskiego z r. 1857, DWOK T. 1, s. VIII i IX].
D. Moniuszko. „Dodatek do Lutni Polskiej” R. 1: 1885, nr 13 i 14, z podpisem: Podług O. Kolberga, [przedruk hasła biograficznego z Encyklopedii powszechnej T. XVIII, s. 794-797, zob. w: Pisma muzyczne,
DWOK T. 62, s. 434-439].
1886
C. Kieleckie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIX. Kraków
1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 19.

Recenzja T. 1–19 Ludu: H. Biegeleisen, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4,
s. 431–441 – recenzja dotyczy tomów 1-19 Ludu, cz. I i II Pokucia i cz. I Mazowsza, zob. też Odpowiedź Kolberga na tę recenzję, nota na s. 190.

C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. II Mazowsze Polne cz. 2. Kraków
1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 25.
Recenzja – zob. r. 1885, Mazowsze cz. I.

D. Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”. W: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” T. 5: Pamiętnik
Zjazdu Historyczno-Literackiego imienia Jana Kochanowskiego,
Kraków 1886, s. 162–164. Tekst opublikowany na podstawie stenogramu dyskusji; przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK
T. 63, s. 416–418.
181

1887
C. Radomskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XX. Kraków
1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 20.
C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. III Mazowsze Leśne. Kraków 1887.
Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 26.

Recenzje: W. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 435–436; J. Karłowicz, „Wisła” T. II: 1888, s. 221–222.

1888
C. Radomskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXI. Kraków
1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 21.
C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. IV Mazowsze Stare (Mazury. Kurpie). Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 27.
C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. III. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 31.

Recenzja: I. Franko, „Kwartalnik Historyczny” R. III: 1889, s. 740–741 (przedruk
w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 286–288, zob. też odpowiedź
O. Kolberga Krótka replika… w r. 1890); „Siewiernyj Wiestnik” 1889, nr 10.

D. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał… „Zbiór
Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XII: 1888, s. 235–251. Odbitka: Kraków 1888. Przedruk w: Podole, DWOK T. 47.
1889
A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1889, T. XIII, nr 332, s. 303. Przedruk w:
Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 61, s. 291–293.
C. Łęczyckie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXII. Kraków 1889.
Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 22.
Recenzje: R. Lubicz [H. Łopaciński], „Ateneum” 1890, T. II, s. 57–74; J. Karłowicz,
„Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628–633.

C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. IV. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 32.
Recenzja: „Russkaja Mysl” 1889, nr 10.

D. Baśni z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII:
1889, s. 200–207. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52.

182

Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628, recenzja
dotyczy także artykułu Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, zamieszczonego
w tym samym tomie ”Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”.

D. Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 208–245. Odbitka: Kraków 1889.
Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52.
Recenzja – zob. wyżej Baśni z Polesia.

1890
C. Kaliskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXIII. Kraków
1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 23.
Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589.

C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. V Mazowsze Stare (Mazury. Podlasie). Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 28.
C. Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. I. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 33.
Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 109–112.

E. Krótka replika, jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III,7) przez p. I. F. [Iwana Frankę].
„Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: Studia,
rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 412–415. Zob. też Pokucie. Suplement do tomów 29–32, DWOK T. 81, s. 286–291.

Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890
Kompozycje
Alla Polacca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 110, s. 642–643.
Co mi tam. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 12, s. 51–53.
Do smutnego przyjaciela. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–
instrumentalne, DWOK T. 68, nr 25, s. 127–129.
Dumka. Tekst T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne,
DWOK T. 68, nr 11, s. 47–50.
183

Dumny kochanek. Tekst K. Zakrzewskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 9, s. 40–45.
Fantaisie. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 114, s. 650–655.
„Gdy na górach świta dzionek”. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne. DWOK T. 68, nr 8, s. 34–39. [Zob. też w T. 68
s. 149, komentarz rewizyjny do nr 5.]
Grande sonate pour le pianoforte composée et dédiée à Mr C. F. Girschner
par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 95, s. 502–545.
„Hejże, hejże, bracia moi”. [Faksymile, autor tekstu nieznany; utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68,
nr 30, s. 135.
Hulanka. [Faksymile, tekst S. Witwickiego, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 33, s. 137.
„I dlaczegoż myśli moje”. [Faksymile, autor tekstu nieznany, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68,
nr 35, s. 140.
Jaskółka. Tekst S. Duchińskiej-Pruszakowej. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 13, s. 53–66.
Kochanka do gwiazdy. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–
instrumentalne, DWOK T. 68, nr 14, s. 67–74.
Krakowiak. [Autor tekstu nieznany]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 10, s. 46–47.
Król pasterzy. Opera sielska w jednym akcie. Partytura. Libretto T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 167–378.
„Kukułeczko moja siwa”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 23, s. 107–108.
Marcia. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 97, s. 576–581.
Mazur na fortepian. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 84,
s. 467–469.
Mazurek do śpiewu. [Faksymile, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje
wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 37, s. 142.
Mazurka. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 86, s. 472.
Mazurka d’après un thème populaire. W: Kompozycje fortepianowe,
DWOK T. 69, nr 83, s. 464–466.
184

Mazurka dont Mr Emile Czaykowski a inventé la pensée [!] par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 85, s. 470–471.
Mazury. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 473–476
i nr 89, s. 489.
Mazury. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 105, s. 633; nr 106, s. 634–635; nr 107, s. 636;
nr 108, s. 637–639.
„Niechże ja lepiej nie żyję...”. [Faksymile, tekst K. Brodzińskiego, utwór nie
dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK
T. 68, nr 27, s. 131–132.
Nokturny. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 111, s. 644–645; nr 112, s. 646–647; nr 113,
s. 648–649.
Obertas. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 90, s. 490–492.
On zginął [incipit: „Ogrody wonią, błyszczy kalina”]. Tekst J. Heppena.
W: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 15, s. 75–83.
On zginął [incipit: „Choć wszystko z wiosną kwitnąć zaczyna”]. Tekst
J. Heppena. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68,
nr 16, s. 84–90.
Pielgrzymka do Częstochowy. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto
O. Kolberga na podstawie obrazka dramatycznego S. Pruszakowej
Pielgrzymka do Częstochowy. [Szkice wersji fortepianowej (faksymilia).] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68,
s. 601–626.
„Piszczałeczko jedyna”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno–
instrumentalne, DWOK T. 68, nr 22, s. 105–106.
Polonaise. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 640–641.
Przyczyna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 91–93.
Psalm 85. „Nakłoń ucha Twego, Panie…”. [Tekst w przekładzie F. Karpińskiego.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68,
nr 17, s. 108–126.
Romanca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 115, s. 656.
185

Scena w karczmie czyli Powrót Janka. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto J. K. Gregorowicza. Wersja fortepianowa. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 489–599.
Szkic pieśni chóralnej. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje
wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 38, s. 143.
Szkice pieśni. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 28, s. 133; nr 29, s. 134; nr 31,
s. 136; nr 32, s. 136; nr 36, s. 141.
„Ty, coś najczulszych starań […]”. [Faksymile, tekst prawdopodobnie Matuszewskiej, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 34, s. 138
Utwory bez tytułu. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 98,
s. 582–588; nr 99, s. 589–598; nr 100, s. 599–560; nr 101, s. 607–612;
nr 102, s. 613–619; nr 103, s. 620–624; nr 104; s. 625–629;
Utwory bez tytułu. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje
fortepianowe, DWOK T. 69, nr 116, s. 657–658; nr 117, s. 659–661; nr
118, s. 662; nr 119, s. 663–664; nr 120, s. 665–666; nr 121, s. 667–672;
nr 122. s. 673–675.
[Utwór chóralny bez tekstu.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne,
DWOK T. 68, nr 26, s. 129–130.
Walce. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 92, s. 497–498;
nr 93, s. 499–500; nr 94, s. 501.
Variations brillantes pour le Pianoforte sur une Menuetto oryginale
dédiées à [nazwisko adresata zatarte]. W: Kompozycje fortepianowe,
DWOK T. 69, nr 96, s. 546–575.
Westchnienie za rodzinną chatką. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje
wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 18, s. 94–98.
Wiatrak. Perpetuum mobile d’après un motif des environs de Łowicz.
W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 91, s. 493–496.
Wielki mazur fantastyczny. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69,
nr 88, s. 476–488.
Wiosna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne,
DWOK T. 68, nr 19, s. 98–100.
Wyjazd. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne,
DWOK T. 68, nr 20, s. 101–103.
186

Zakochana. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 21, s. 103–105.
Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem
[Obertasy, mazurki i krakowiaki.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 721–762, s. 197–268.
Pieśni ludu polskiego cd.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu
fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 599–713, s. 5–163.
[Pieśni ukraińskie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 714–717, s. 164–167.
[Pieśni chorwackie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 718–721, s. 168–171.
Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez... W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II,
nr 763–834, s. 197–268.
Monografie regionalne1 i materiały do nich wydane w latach 1891–1907
Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał
dr I. Kopernicki. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 34.
Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 113–118.

Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga
z rękopisów pozgonnych wydał dr Stanisław Zdziarski. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VII: 1904,
s. 174–194. Odbitka: Kraków 1904. [Materiały te zostały opracowane
na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Ruś Karpacka cz. II,
DWOK T. 55.]
Recenzja: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1905,
T. LXIV.

Przemyskie. Zarys etnograficzny. Kosztem Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki.
1 Monografie regionalne i inne materiały etnograficzne i folklorystyczne wydane na podstawie rękopisów w serii Działa wszystkie O. Kolberga w latach 1961– 2024 (tomy 39–84 DWOK)
zob. dalej w osobnym wykazie.

187

Przedmowa I. Kopernickiego. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa:
DWOK T. 35.
Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 352–357.

Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał Seweryn Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VIII: 1906, s. 140–212.
Odbitka: Kraków 1906. [Materiały te zostały opracowano na nowo
w oparciu o rękopisy i wydane w: Śląsk, DWOK T. 43.]
Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Uporządkował i wydał
S. Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. XI: 1910, s. 116–323. Odbitka: Kraków 1910. [Materiały
te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w:
Tarnowskie-Rzeszowskie, DWOK T. 48.]
Recenzja: M. Treter, „Lud” T. XVI: 1910, s. 410-411.

Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Kraków 1907.
Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 36.
Recenzje: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1908,
T. LXXXII, s. 228-233; E.E., „Etnograficzeskoje Obozrenije” 1909, nr. 4, s. 120-121.

Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne
Antoni Kolberg. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 440–448.
Brazylia. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 466–470.
Indianie amerykańscy. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63,
s. 451–463.
Juliusz Kolberg [wspólnie z bratem Wilhelmem]. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 433–439.
Kozak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 617–618, tekst nr 1046.
Krakowiak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 620–621, tekst
nr 1048.
Mejer Ignacy Antoni. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 428, tekst
nr 949b.
Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora

188

Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane
przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay.
Kraków 1900. [Kolberg opracował melodie 1–119, pozostałe I. Kopernicki i Z. Noskowski, melodie opracowane przez O. Kolberga przedrukowano w: Litwa, DWOK T. 53.]
Notatki o Chopinie spisane przez… z opowiadania Wilhelma Kolberga.
W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461-462, tekst nr 980. Pierwodruk: K. Kobylańska Notatki Oskara Kolberga o Chopinie. W: Studia
Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 388–389.
O muzyce chińskiej. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 8–31,
tekst nr 620.
O początkach rozwoju muzyki. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62,
s. 5–7, tekst nr 619.
O rytmie i tempie tańców polskich i słowiańskich. W: Pisma muzyczne
cz. II, DWOK T. 62, s. 610–614, tekst nr 1036.
Philidor Danican. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 191–192,
tekst nr 742.
Stany Zjednoczone Rio de La Plata (Buenos Aires, Paraguaj, Uruguaj).
W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 464–465.
Śpiewy, muzyka i taniec ludów Oceanii. W: Pisma muzyczne cz. II,
DWOK T. 62, s. 38–68, tekst nr 622.
Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica”. W: Pis­
ma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 544–546, tekst nr 1021b.
Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego „Fryderyk
Chopin. Życie – Listy – Dzieła”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK
T. 62, s. 472–476, tekst nr 983. Pierwodruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 11, s. 738–743.
Uwagi Oskara Kolberga odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk
Chopin i utwory jego muzyczne”, Poznań 1873. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 463–466, tekst nr 981. Pierwodruk: K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg. W: Studia Hieronymo
Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 386–388.
Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki Szulca o Chopinie. W: Pisma
muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 466–471, tekst nr 982. Pierwodruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 7, s. 724–729.

189

Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych. W: Pisma muzyczne
cz. II, DWOK T. 62, s. 586–591, tekst nr 1031b; także w: Materiały do
etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 287–291.
Recenzje i odpowiedzi na recenzje
„Alojzy Kalauz wydał w Wiedniu w r. 1850 […]”. W: Pisma muzyczne cz. II,
DWOK T. 62, s. 591–593, tekst nr 1031c; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna
południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296.
„K. Katinelli na korzyść szpitala pożegawskiego […]”. W: Pisma muzyczne
cz. II, DWOK T. 62, s. 593, tekst nr 1031d.
Liszt o Cyganach i ich muzyce na Węgrzech. W: Pisma muzyczne cz. II,
DWOK T. 62, s. 347–351, tekst nr 901.
Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 391–415.
O pieśniach ludowych węgierskich L. Koehlera. W: Pisma muzyczne
cz. II, DWOK T. 62, s. 567–568, tekst nr 1025.
O śpiewach i tańcach wołoskich J. A. Wachmanna. W: Pisma muzyczne
cz. II, DWOK T. 62, s. 569, tekst nr 1026.
Taniec wołoski Romana Dymitra Tecli. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK
T. 62, s. 669–671, tekst nr 1113.

Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda
w latach 1859–1868
Po tytule tekstów podano ich numery w Pismach muzycznych, DWOK
T. 61–62, w których przedrukowana jest ich większość, nieliczne nie związane z muzyką, zamieszczone w Studiach, rozprawach i artykułach,
DWOK T. 63, mają podany numer tego tomu i stronę.
T. 1 Warszawa 1859: Abel Karol Fryderyk 757; Acheron T. 63, s. 473;
Achilles T. 63, s. 474; Adagio 160; Adam Adolf Karol 704; Adam de la

190

Hale 705; Adesi 292; Ad libitum 595; Aelopantalion 395; Affettuoso
86; Aggiustamento 87; Agitato 88; Agnesi Maria Teresa 631; Agrell
Jan 766; Agrykola Jan Fryderyk 772; Agrykola Marcin 860; Akcent
muzyczny 66; Akcjakatura 603; Akolada 104; Akompaniament 204;
Akord 37; Akordion 398; Akukryptofon 420; Alagrek 1057; Alard Jan
Delfin 448; Albani Maciej 421; Albertini Joachim 632; Alboni Marietta 260; Albrechtsberger Jan Jerzy 861; Aleotti Rafael Argenta 633;
Aleotti Vittoria 634; Alizard Adolf 284; Alla breve 61; Alla octavo
102; Alla polacca 89; Alla zoppa 63; Allegri Gregorio 635; Allegro
74; Allemanda 1058; Alt 213; Altówka 317; Amaduzzi Donat 636;
Amfijon 624; A-moll 18; Amon Jan 773; Amorka 315; Amoroso 90;
Anakruzys 64; Ancyz 1059; Andante 72; André Jan 774; André Jan
Antoni 775; Anemokord 351; Anerio Jan Franciszek 637; Anfossi Pasquale 638; Angelika 326; Anglez 1060; Antyfona 176; Antystrofa 166;
T. 2 Warszawa 1860: Aplikatura 578; A poco a poco 75; Apollo T. 63,
s. 477; Apollonikon 393; Appogiato 575; Appoggiatura 602; Aranżować 205; Archilutnia 324; Arco 580; Aria 126; Arion 625; Ariosti
Attilio 639; Arne Tomasz Augustyn 758; Arnould Zofia 224; Arpeggio 581; Arystoksenes 626; Ashley 568; Asioli Bonifacy 640; Astorga
Emanuel d’ 641; Attaca 587; Aubada 140; Auber Daniel François
706; Autentyki 5; A vista 590; Bach (rodzina) 776; Bachus T. 63,
s. 480; Bader Karol Adam 266; Baermann Henryk Józef 565; Baillot
Piotr Maria Franciszek 449; Baini Giuseppe 692; Balcerek 293; Baleros 1061; Balfe Michał Wilhelm 759; Bałabajka 333; Banda 613;
Bandera 334; Bandola 332; Banti [Brigitta Giorgi] 225; Barbiton 329;
Barditus 1003; Bardon 328; Barkarola 1007; Baryton 216; Barzelletta
1008; Bas 45 i 217; Basetla 318; Wiolonczeliści [w Encyklopedii fragment hasła Basetla] 487; Basily Andrzej 642; Basily Franciszek 643;
Basklarnet 372; Bassetorn 371; Basso continuo 48; Batta Aleksander
488; Battimento 606; Bazona 386;
T. 3 Warszawa 1860: Beaumesnil Henrietta Adelajda Villard de 708; Becker Juliusz 862; Becker Karol Ferdynand 541; Beethoven Ludwik
van 777; Bellini Vincenzo 644; Bemol 106; Benda Franciszek 440;
Benedict Juliusz 760; Benevoli Horacy 645; Benkien Andrzej 905;
Bennett Wiliam Sterndale 761; Berent Szymon 906; Bergamask[a]
1063; Bergameno Jan Chrzciciel 646; Berger Ludwik 778; Bergson

191

Michał 907, Bériot Karol August de 450; Berlioz Hektor 709; Bernardini Marcelli 647; Berner Fryderyk Wilhelm 779; Bertin Ludwika Aniela 710; Bertini Henryk 503; Berton Henryk Franciszek 712,
Bęben wielki 404; Bębenek 403; Biegnik 599; Bielawski Józef 451;
Biernacki Nikodem 452; Billington Elżbieta 226; Bis 438; Bitwa 145;
Blangini Józef Marek 648; Blaze Franciszek Henryk 745; Blondel
v. Blondianus 713; Bobrowicz Jan Nepomucen 497; Boccherini Ludwik 649; Bohdanowicz Bazyli 442; Bohrer familia 441; Bohrer Zofia 504; Bolero 1063;
T. 4 Warszawa 1860: Bosio Angiolina 227; Boucher Aleksander Jan 453;
Boulanger Ernest 714; Boulanger Maria Julia Hallinger 228; Bournonville August 1098; Bourrée 1064; Braham Maurycy 267; Branchu
Aleksandryna Karolina 229; Branle 1065; Bravo 437; Bravura 127;
Breiting Herman 268; Brevis 109; Brzękadełka 411; Brzowska Jadwiga 909; Brzowski Józef 908; Bubastis T. 63, s. 484; Bucefał T. 63,
s. 485; Buffo 192; Bugle 383; Bull Ole Bornemann 454; Buononcini
Jan Chrzciciel 650; Burney Karol 762; Byczek 1037; Cabaletta 128;
Cachucha 1066; Caffarelli 294; Ça ira! 1012; Calando 91; Caldara
Antonio 651; Calvisius Sethus 863; Camargo 1099; Cancan 1067;
Candeille Piotr Józef 715; Cantabile 92; Cantus firmus 56; Canzonetta 1009; Capriccio 138; Caraffa de Colobrano Michał Henryk 652;
Carestini Jan 295; Carillon 417; Carissimi Jan Jakub 653; Carmagnole (la) 1013; Carnicer don Ramon 699; Castil-Blaze 746; Catalani
Angelica 230; Catel Karol Szymon 716; Cavalieri Emilio del 654;
Cavatina 129;
T. 5 Warszawa 1861: Cenar, cynar 1038; Cerone Dominik Piotr 693; Cerrito Fanny 1100; Chaconne 1068; Champein Stanisław 717, Chandoszkin Jan 894; Charakter 84; Charakterystyczne tony 42; Charivari 142; Charpentier Marek Antoni 718; Chélard Andrzej Hipolit
719; Cheron Anna 231; Cheron Augustyn Atanazy 285; Cherubini
Ludwik 655; Chiroplast 348; Chopin Fryderyk Franciszek 910; Choreografia 1110; Choron Aleksandr Stefan 747; Chotek Franciszek
Ksawery 884; Chór 608; Chórał 122; Chór muzyczny 130; Chromatyczny 13; Ciało brzmienne 301; Cimarosa Dominik 656; Claboni
Krzysztof 911; Clementi Muzio 505; Coda 169; Colasanti Wincenty
569; Corelli Arcangelo 455; Couperin Franciszek 720; Cramer Jan

192

Chrzciciel 506; Crescendo 81; Crescentini Girolamo 296; Crotch William 542; Csárdás 1069; Csiko 1070;
T. 6 Warszawa 1861: Cymbałki 340; Cymbały 408; Cytra 322; Czakan
355; Czerny Karol 507; Czeska muzyka 883; Da capo 588; Dalayrac Mikołaj 721; Dal segno 589; Damenizacja 223; Damoreau-Cinti
Laura 232; Damse Józef 912; Danzi Franciszek 780; Daquin Ludwik Klaudiusz 543; Dauberval Jan 1101; David Felicjan 722; David Ferdynand 456; Davide Jakub 269; Decrescendo 82; Decyma 32;
Dehn Sigfried Wilhelm 864; Della-Maria Dominik 723;
Tom 7 Warszawa 1861: Després Josquin 752; Deszczyński Józef 913; Detonacja 572; Devienne Franciszek 724; Dezède albo Dezaides 725;
Diafonia 53; Diapazon 29; Diapente 26; Diatonika 12; Dibdin Karol 763; Diezys 15; Diomedes Caton (zapewne Anonim) 912; Ditters
von Dittersdorf Karol 781; Divertissement 190; Długoraj Wojciech
915; Do 11; Dobrski Julian 270; Dobrzyński Ignacy Feliks 916; Doche Józef Dionizy 726; Doche Piotr Aleksander 727; Döhler Teodor
508; Doles Jan Fryderyk 782; Dominanta 41; Domra 325; Donizetti
Józef 657a; Donizetti Kajetan 657; Doppler Albert Franciszek 557;
Doppler Karol 558; Dorn Henryk Ludwik 783; Dotzauer Justus Jan
Fryderyk 489; Dotzauer Ludwik Karol 490; Drabant 1039; Drechsler
Józef 784; Dreyschock Aleksander 509; Drieberg Fryderyk von 865;
Drobny taniec 1040; Drouet Ludwik 559; Drumla 376; Du Caurroy
Franciszek Eustachy 728; Duda 361; Dudy 367; Duet 149; Dulcken
Ferdynand 510; Dulon Fryderyk Ludwik 560; Dumont Henryk 544;
Duni Egidiusz Romuald 729; Duport Jan [Piotr] 491; Duprez Gilbert
Ludwik 271; Duprez Karolina 233; Dur 16; Duranowski August Fryderyk 457; Durante Franciszek 658; Dussek Jan [Władysław] 511;
Dwugłos 36; Dyskant 54; Dysonans 39; Dzioł 1041; Dzwon chiński
407; Ebell Henryk Karol 785; Eberl Antoni 786; Eberwein Karol 788;
Eberwein Traugott Maksymilian 788;
Tom 8 Warszawa 1861: Egzercycje 435; Ekspresja 85; Elsner Józef 917; Elssler Fanny i Teresa 1102; Enharmoniczny 14; Ensamble 148; Entraigues Antonina Cecylia Clavel 234; Eolska harfa 352; Epicedium 1001;
Epod 167; Erard bracia 426; Erkel Franciszek 900; Etuda 137; Eufon
414; Eybler Józef von 789; Fagociści 567; Fagot 374; Falset 210; Falso
bordone 55; Fandango 1071; Fandara 144; Fantazja 139; Farandole

193

1072; Farinelli Karol 297; Fasch Karol Fryderyk 790; Federici Wincenty 659; Felsztyński Sebastian czyli Sebastian z Felsztyna 918;
Feo Franciszek 660; Fermata 576; Fesca Fryderyk Ernest 791; Fétis
Franciszek Józef 748; Fiasko 439; Field Jan 512; Fifr 364; Figuracja
w muzyce 51; Figurał 123; Filipowicz Eliza Minelli 458; Finał 168;
Finck Henryk 792; Fink Gottfryd Wilhelm 866; Fioravanti Walenty
661; Fiorillo Fryderyk 459; Fioritury 596; Fischer Józef 287; Fischer
Ludwik 286; Fisharmonika 397; Fistula 356; Flażolet 357; Flecik 354;
T. 9 Warszawa 1862: Fleciści [w Encyklopedii fragment hasła Flet] 556;
Flet 353; Flotow Fryderyk von 793; Fodor-Mainvielle Josephine 235;
Folie d’Espagne 1073; Fontana Julian 513; Forkel Jan Mikołaj 867;
Förster Kasper 919; Forte 77; Fortepian 346; Fortepianiści 502; Francuska muzyka 703; Franko z Kolonii 868; Fränzl Ferdynand 460;
Frescobaldi Hieronim 545; Freyer August 546; Freytag Adam 920;
Freytag Maria 1103; Froberger Jan Jakub 547; Fuga 135; Fujara 360;
Fulvio Antoni 921; Fundamentalny bas 46; Furioso 93; Furlanda
1074; Fürstenau Antoni Bernard 561; Fux Jan Józef 794; Fuza 110;
Gabrieli Jan 663; Gabrieli Katarzyna 236; Gade Niels Wilhelm 767;
Gaforus albo Gafurius Franchinus 694; Gajda 368; Galarda 1075;
Galop 1076; Galuppi Baldassaro 664; Gama 6; Gamba 314; Garat
Jan Piotr 282; Garcia Manuel 272; Gassmann Florian Leopold 885;
Gawotta 1077; Gembicki Jakub 922; Geminiani Franciszek 461;
Generałbas 47; Gerbert Marcin 869; Germania T. 63, s. 486; Gęśl
339; Giga 1078; Gitana 1079; Gitara 331; Gitarzyści 496; Giusto 94;
T. 10 Warszawa 1862: Glinka Michał 895; Glissando 582; Gluck Krzysztof
Willibald 795; Głos 208; God save The King 1017; Gołąbek Jakub
923; Gomis Józef Melchior 700; Gomółka Mikołaj 924; Gong 406;
Gorączkiewicz Wincenty 548; Gorczycki Grzegorz 925; Gossec Franciszek Józef 730; Goudimel Klaudian 731; Gounod Karol Franciszek
732; Grajek 614; Grandioso 95; Granie w muzyce 577; Grassini Józefa 261; Graun Jan Bogumił 797; Graun Karol Henryk 796; Grave
71; Grazioso 96; Grecka mitologia T. 63, s. 491; Grecka muzyka i taniec 623; Greckie starożytności T. 63, s. 506; Gregoriański śpiew 171;
Grétry Andrzej Ernest 733; Grisi Judyta 237; Grisi Julia 255; Grisi
Teresa 1104; Groblicz Marcin 422; Grossmann Ludwik 926; Grund
Fryderyk Wilhelm 798; Grupetto 607; Gryfy 579; Guarnieri Józef

194

Antoni 423; Gudok 320; Guglielmi Piotr 665; Guglielmi Piotr Karol
666; Guhr Karol Wilhelm 799; Guimard Maria Magdalena 1105;
T. 11 Warszawa 1862: Gusli 338; Guzikow Józef 570; Gwido z Arezzo 695;
Gyrowetz Adalbert 886; Habeneck Antoni Franciszek 462; Haitzinger Antoni 273; Hajduk 1042; Halévy Jakub Fromental 734; Hanak
1080; Händel Jerzy Fryderyk 800; Händl Jakub 893; Harfa 336; Harmonia 35; Harmoniczne tony 303; Harmoniki 413; Hartmann Jan
Piotr 768; Häser August Frdynand 802; Häser Charlotta 238; Häser
Christian 288; Hasse Faustyna 256; Hasse Jan Adolf 801; Hauptmann Maurycy 803; Hausmann Walenty 804; Hawkins Jan 764;
Haydn Franciszek Józef 805; Haydn Michał 806; Hebenstreit Pantaleon 430; Heinichen Jan Dawid 870; Hejnał 1006; Heller Stefan 514;
Henselt Adolf 515; Herman Adam 492; Hérold Ludwik Józef 735;
Herz Henryk 516; Hesse Adolf Fryderyk 549; Hierochord 350; Hiller
Ferdynand 807; Hiller Jan Adam 808; Himmel Fryderyk Henryk 809;
T. 12 Warszawa 1863: Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz 871; Hoffmeister Franciszek Antoni 810; Holland Jan Dawid 927; Holzbauer
Ignacy 811; Hołubiec 1043; Homilius Gotfryd August 812; Homofonia 58; Hopser 1081, Hora 1082; Horecki Feliks 498; Hornpipe 366;
Huberty 240; Hummel Jan Nepomucen 517; Hurka Fryderyk Franciszek 887; Hymen 1000; Imitacja 50; Indie Wschodnie T. 63, s. 518;
Indyjska muzyka 621, Indyjska sztuka T. 63, s. 547; Instrumenta
300; Instrumentacja 203; Instrumentalna muzyka 132; Intermezzo 189; Interwal 21; Intonacja 571; Intrada 158; Introdukcja 157;
Isouard Mikołaj 736; Izaak Henryk 813; Jakubowski Samson 431;
T. 13 Warszawa 1863: Janczarska muzyka 615; Janiewicz Feliks 463; Jaroński Feliks 518; Jasiński Marceli 928; Jastrzębski Feliks 427; Jelski
Michał 464; Jodłowanie 574; Jomelli Mikołaj 113; Kaczkowski Dominik 274; Kaczkowski Józef 465; Kadencja 44; Kadryl 1083; Kalafonia 311; Kalkbrenner Fryderyk Wilhelm Michał 519; Kalliwoda
Jan Wacław 466; Kamerton 307; Kamieński Maciej 929; Kamiński
N. 930; Kania Emanuel 520; Kanon 133; Kantata 131; Kantylena
1010; Kapela 616;
T. 14 Warszawa 1863: Kapreola 1084; Karasowski Maurycy 931; Karola
1085; Kasownik 107; Kastaniety 412; Kastraci 218; Katarynka 418;
Kauer Ferdynand 814; Kaufmann Jan Gotfryd 432; Kawka 387;

195

Każyński Maciej 275; Każyński Wiktor 932; Kątski (rodzina) 443;
Keiser Reinhard 815; Kiesewetter Rafał Jerzy von 872; Kirnberger
Jan Filip 873; Kittel Jan Christian 550; Klarneciści 564; Klarnet 370;
Klawiatura 342; Klawicylinder 415; Klawicymbał 345; Klawikord
343; Klawikord oczny 399; Klawilam 396; Klawilira 349; Klawisz
341; Kleczyński Jan [skrzypek] 467; Kleczyński Jan [pianista] 521;
Klein Bernhard 816; Klemczyński Julian 522; Klengel August Aleksander 551; Klonowski Teofil 933; Klucz w muzyce 103; Kobza 335;
Kocipiński Antoni 934;
T. 15 Warszawa 1864: Koloryt 202; Kołomyjka 1044; Komorowski Ignacy
935; Kompozycja 119; Kompozytor 118; Koncert 195; Konserwatorium 618; Konsonans 38; Kontrabas 319; Kontralt 214; Kontrapunkt
49; Kontredans 1086; Kopulacja 392; Korektura 313; Kornet 378; Kossowski Samuel 493; Kościelna muzyka 170; Kościelne tonacje 4; Kościelny śpiew 1019; Kotły 401; Kotylion 1087; Kozak 1045; Kozłowski
Ignacy Platon 936; Kozłowski Józef 937; Kożeluch Jan Antoni 888;
Kożeluch Leopold 889; Krakowiak 1047;
T. 16 Warszawa 1864: Kratzer Franciszek Ksawery 938; Kratzer Kazimierz 939; Kratzer Paweł 941; Kratzer Walenty 940; Krebs Jan Baptysta 276; Krebs Jan Ludwik 552; Kreutzer Konradyn 817; Kreutzer
Rudolf 468; Krogulski Józef 942; Krzywula 373; Krzyżanowski Ignacy 523; Krzyżyk 105; Księżyc turecki 410; Kücken Fryderyk Wilhelm
818; Kuhreihen 1004; Kunzen Fryderyk Ludwik 769; Kurant 1088;
Kurdesz 1005; Kurpiński Karol 943; Kwarta 25; Kwartet 152; Kwinta
27; Kwintet 153; Kwintola 113; Lablache Ludwik 289; Lachner Franciszek 819; Lachner Ignacy 820; Lachner Wincenty 821; Lafont Karol
Filip 469; Lamentacje 180; Lancier 1089; Ländler 1090; Lanner Józef
Franciszek Karol 198; Largo 69; Lasso Orlando di 753; Le-Maistre
Mateusz 754; Lento 70; Leo Leonard 668; Leonowicz Kornelia 241;
Lessel Franciszek 944; Lesueur Jan Franciszek 737; Leśkiewicz Józefa 262; Leśniewska Ludwika 242;
T. 17 Warszawa 1864: Libretto 194; Ligatura 115; Ligawka 385; Lind Jenny
243; Lindpaintner Piotr Józef von 822; Linos 627; Lipiński Karol
470; Lira 321; Liszt Franciszek 524; Litania 179; Litolf Henryk 765;
Lobe Jan Christian 823; Logier Jan Bernard 525; Lortzing Albert
Gustaw 824; Lotti Antoni 669; Lotto Izydor 471; Löwe Jan Karol

196

Gotfryd 825; Lubomirski Kazimierz 945; Lubowski Józef 526; Lully
Jan Chrzciciel 738; Lutnia 323; Lwow Aleksy 986; Łada Kazimierz
472; Łodwigowski E[dward] Stefan 946; Łomnica T. 63, s. 551; Maciejowski Stanisław 473; Madejski Marceli 947; Maestoso 97; Malibran
Maria 263; Maltańscy kawalerowie [współautorem był K. W. Wójcicki] T. 63, s. 553; Mälzel Jan Nepomuk 433; Małgocki Franciszek
Maciej 948; Mandolina 330; Mara Gertruda 257; Marcello Benedykt
670; Marchesi Ludwik 298; Marchettus 696;
T. 18 Warszawa 1864: Marpurg Fryderyk Wilhelm 874; Marschner Henryk
826; Marseillaise, Marsylianka 1014; Marsz 201; Martin Aleksander
949a; Martin Wincenty 701; Martini Giambattista 697; Marx Adolf
Bernard 875; Matelotta 365; Mattheson Jan 876; Mayer Karol 527a;
Mayr Szymon 671; Mayseder Józef 474; Mazur 1050; Méhul Stefan
Henryk 739; Meibom Marek 877; Melizmatyczny 597; Melodia 33;
Melodion 394; Melodrama 188; Mendelssohn-Bartholdy Feliks 827;
Mensuralny śpiew 87; Menuet 1091; Menzura 304; Mercadante Ksawery 672; Messa di voce 78; Methfessel Albert 828; Meyer Leopold de
527b; Meyerbeer Jakub 829; Mezza voce 79; Męskie chóry 609; Miklasiewicz Antonina 244; Mikuli Karol 950; Miltitz Karol Boromeusz 830; Miładowski Florian 951; Mingotti Regina 258; Minor czyli
moll 17; Mioduszewski Michał Marcin 952; Mirecki Franciszek 953;
Miserere 173; Moderato 73; Modulacja 43; Monczyński R[ajmund]
528; Mongołowie T. 63, s. 558; Moniuszko Stanisław 954; Monochord
305; Monodia 52; Monsigny Piotr Aleksander 740; Monteverde Klaudiusz 673; Montez Lola 1106; Morales Krzysztof de 702; Mordant
czyli mordent 604; Moscheles Ignacy 529; Motetta 124; Mozart Jan
Chryzostom Wolfgang Amadeusz 831;
T. 19 Warszawa 1865: Msza 184; Müller Wacław 832; Multanka 363;
Münchheimer Adam 955; Muris Jan de 749; Mutacja 211; Muzyczne
uroczystości 617; Muzyczne znaki i skrócenia 117; Muzyka 1; Myśliweczek Józef 890; Nardini Piotr 475; Naumann Emil 833; Naumann Jan Amadeusz 834; Nenia 1002; Nestroy Jan 835; Neukomm
Zygmunt 836; Neuma 100; Nicolai Otto 837; Nidecki Tomasz 956;
Niderlandzka muzyka 751; Niedzielski Józef 476; Niemiecka muzyka 771; Nokturny 143; Nona 31; Nourrit Adolf 277; Noverre Jan
Jerzy 1107; Nowakowski Józef 957; Nowiński Jan 530; Nuty 98;

197

Obertas 1051; Obligato 594; Oboiści 563; Obój 369; Ockenheim Jan
755; Ofiklejda 381; Okrągły 1053; Okres muzyczny 34; Oktawa 30;
Oktet 156; Onslow Jerzy 741; Opera 187;
T. 20 Warszawa 1865: Opus 120; Oratorium 186; Orda Napoleon 958; Orfeon 610; Organiści 540; Organy 388; Orkiestra 611; Orłowski Antoni 959; Pacchiarotti Gasparo 299; Pacelli Asprilio 960; Padwana
1092; Paer Ferdynand 674; Paganini Mikołaj 477; Paisiello Jan 675;
Palestrina Jan Piotr Alojzy da 676; Partycja 207; Paryżanka 1015;
Pasaże 598; Pasta Judyta 264; Pastorale 191; Patti Adelina 246; Patti
Karolina 245; Pauza 116; Pedał 391; Pergolese Giambattista 677;
Pianino 347; Piano 76; Piccini Mikołaj 678; Pieśni nabożne 1020;
Pieśń ludu 999; Piszczałka 358; Piszczek 612; Pizzicato 584; Pleyel,
czyli Pleyl Ignacy 743; Pokojowa muzyka 196;
T. 21 Warszawa 1865: Polka 1054; Polonez 1055; Polska muzyka 904, Polski lud T. 63, s. 566; Polskie tańce 1035; Poniatowski książę Józef
961; Porpora Mikołaj 679; Portamento di voce 573; Pozytyw 389;
Pozytywka 419; Półnuta 111; Presto 75; Primadonna 193; Próba 436;
Pryma 22; Przedtakt w muzyce 65; Psalmodia 172; Psalterium 337;
Puzon 380; Quantz Jan Joachim 562; Rakoczego marsz 1018; Rallentando 68; Rameau Jan Filip 744;
T. 22 Warszawa 1866: Recitativo 125; Refrain 164; Regestra 209; Regestra
u organów 390; Reichardt Jan Fryderyk 838; Reissiger Karol Bogumił 839; Rellstab Ludwik 878; Requiem 185; Resonans 302; Responsoria 178; Ricci Federico 680; Ricercare 134; Ries Ferdynad 840,
Rigaudon 1093; Righini Wincenty 681; Rinck Jan Christian Henryk
553; Ripieno 593; Ritornella 165; Rivoli Ludwika 248; Rivoli Paulina
247; Rochlitz Fryderyk 879; Rode Piotr 478; Rolle Jan Henryk 841;
Romberg Andrzej 444; Romberg Bernard 494; Rondeau 163; Rossini
Joachim 682; Rożniecki Gabriel 962; Rubini Jan Chrzciciel 278;
Rubinstein Antoni 897; Rulada 600; Rule Britannia 1016; Rytm 59;
Rywacka Ludwika 249; Rzymskie starożytności T. 63, s. 572; Sacchini Antoni Maria 683; Salieri Antoni 684; Saltarello 1094; Salve
Regina misericordiae 177; Sarabanda 1095; Sarti Józef 685;
T. 23 Warszawa 1866: Scacchi Marek 963; Scarlatti Aleksander 686; Scarlatti Dominik 687; Scherzo 161; Schicht Jan Gotfryd 842; Schilling
Gustaw 880; Schneider Jan Boguchwał 554; Schneider Jan Chrystian

198

Fryderyk 843; Schröder-Devrient Wilhelmina 250; Schryary 375;
Schubert Franciszek 844; Schulz Jan Abraham Piotr 845; Schumann
Klara 531; Schuman Robert 846; Schütz Henryk 847; Scudo Piotr
750; Sekstet 154; Sekstola 114; Sekunda 23; Septet 155; Septyma 28;
Sequentia 181; Serenada 141, Serpent 382; Servais Adrian Franciszek 495; Serwaczyński Stanisław 479; Sessi 251; Seyfried Ignacy 848;
Sikorski Józef 964; Silbermann Gotfryd 428; Sistrum 409; Skala 7;
Skrzypce 316; Skrzypkowie 447; Słoczyński Wojciech 965; Smyczek
310; Sobolewski Edward 966; Sokołowski Marek 499; Solfeggio 222;
Soliva Karol Evasio 967; Solmizacja 9; Solo 591; Sołtyk Franciszek
480; Sołtyk Karol 968; Sonata 146; Sontag Henrietta 252; Sopran
212; Sordynki 309; Sotto voce 80; Sowiński Wojciech 969; Spinet 344;
Spohr Ludwik 849; Spontini Kasper 688; Stabat Mater 182; Staccato
585; Stadler Maksymilian 850; Stainer (Steiner) J[acob] 424;
T. 24 Warszawa 1867: Stefani Jan 970; Stefani Józef 971; Steibelt Daniel
532; Stein Jan Andrzej 429; Stradella Aleksander 689; Stradivari Antoni 425; Strauss Jan 199; Strój w muzyce 306; Struny 308;
Studziński Wincenty 445; Symfonia 147; Synkopé 62; Syrinks 362;
System pięcioliniowy 101; Szałamaja 359; Szamotuł Wacław z 972;
Szczepanowski Stanisław 500; Szczurowski Jan Nepomucen 290;
Szletyński Szymon 481; Sztajer 1096; Szumka 1056; Szymanowska
Maria 533; Śpiew 219; Śpiewu metody 220; Taborowski Stanisław
482; Tabulatura 99; Taglioni 1108; Takt 60; Tamberlick Henryk
279; Tamburini Antonio 283; Tamiris 628; Tam-tam 405; Taneczna
muzyka 197; Taniec 1033; Taraban 402;
T. 25 Warszawa 1867: Tartini Józef 483, Te Deum laudamus 174; Teichmann Antoni 973; Telemann Jarzy Filip 851; Tempo 67; Tenor 215;
Teorba 327; Tercet 151; Tercja 24; Terpander 629; Tetrachord 8;
Thalberg Zygmunt 534; Tinctor Jan 756; Tirady 601; Toccata 136;
Tomaszek Wacław Jan Chrzciciel 891; Ton i tonacja 2; Tonalność
3; Tonika 40; Transkrypcja 206; Transpozycja 19; Trąba 379; Tremolo 583; Trio 150; Triola 112; Tropiański Konstanty 566; Troschel
Wilhelm 291; Tryl 605; Tuba 384; Türk Daniel Gottlob 555; Tutti
592; Tympanum 400; Ulibiszew Aleksander 898;
T. 26 Warszawa 1867: Una corda 586; Unisono 20; Ut, re, mi 10; Uwertura
159; Veni Creator 175; Veni, Sancte Spiritus 183; Verdi Józef 690;

199

Vestris [rodzina] 1109; Viardot Paulina 259; Vieuxtemps Henryk 484;
Villanella 1011; Viola 313; Viotti Jan Chrzciciel 485; Vogler Jerzy
Józef 852; Wagner Joanna 265; Wagner Ryszard 853; Walc 1097;
Waltornia 377; Wański Jan, Wański Roch i Wański Jan Nepomucen 446; Wariacje 162; Weber Bernard Anzelm 855; Weber Gottfryd
881; Weber Karol Maria 854; Weigl Józef 856; Wejnert Antoni 974a;
Wernik Kazimierz 359; Weyse Christian Ernest 770; Wielhorski Józef 974a; Wielhorski Michał 899; Wielogłosowa muzyka 57; Wieniawski Henryk 486; Wieniawski Józef 536;
T. 27 Warszawa 1867: Wild Franciszek 280; Winter Piotr 857; Winterfeld Karol Jerzy August 882; Wirtuoz 434; Wiślicki Władysław 537;
Włoska muzyka 630; Wojskowa muzyka 200; Wokalizy 221; Wokalna muzyka 121; Wolff Edward 538; Wolfl Józef 539; Wolicki
Konstanty 975; Wołków Anna 253; Wranitzki Karolina 254; Wranitzki Paweł 892;
T. 28 Warszawa 1868: Wysocki Kasper Napoleon 976; Zając Stanisław
977; Zapolski Ignacy Downar 501; Zarlino Józef 698; Zegary grające
416; Zelter Karol Fryderyk 858; Zientarski Romuald 978; Zingarelli
Mikołaj 691; Zobten T. 63, s. 587; Zumsteeg Jan Rudolf 859; Żyliński
Faustyn 281.
Dzieła wszystkie Oskara Kolberga
Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga1
w latach 1857-1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne
T. 1 – Pieśni ludu polskiego.
Wstępy: J. Gajek, J. Krzyżanowski, M. Sobieski.
Red. J. Gajek i M. Sobieski.
Wrocław–Poznań 1961, ss. LVI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny.
Pierwodruk: Warszawa 1857.
1 W ramach reedycji opublikowano w Dziełach wszystkich także cz. II Chełmskiego opracowaną przez I. Kopernickiego w 1891 r., Przemyskie dokończone przez I. Kopernickiego również w 1891 r. oraz Wołyń wydany przez J. Tretiaka w r. 1907 .

200

Toż :
Wydanie II
Wstępy: J. Burszta oraz przedruk wstępów J. Gajka, J. Krzyżanowskiego i M.
Sobieskiego z pierwszego wydania.
Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny.
T. 2 – Sandomierskie.
Wrocław–Poznań 1962, ss. 288, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Warszawa 1865.
T. 3 – Kujawy cz. I.
Wrocław–Poznań 1962, ss. 352, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Warszawa 1867.
T. 4 – Kujawy cz. II.
Wrocław–Poznań 1962, ss. 320, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Warszawa 1867 [recte 1869].
T. 5 – Krakowskie cz. I.
Wrocław–Poznań 1962, ss. VIII i 380, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1871.
T. 6 – Krakowskie cz. II.
Wrocław–Poznań 1963, ss. V i 536, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1873.
T. 7 – Krakowskie cz. III.
Wrocław–Poznań 1962 , ss. XVIII i 350, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1874.
T. 8 – Krakowskie cz. IV.
Wrocław–Poznań 1962, ss. XIII i 366, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1875.
201

T. 9 – W. Ks. Poznańskie cz. I.
Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 320, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1875.
T. 10 – W. Ks. Poznańskie1 cz. II.
Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 386, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1876.
T. 11 – W. Ks. Poznańskie cz. III.
Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 246, nuty, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1877.
T. 12 – W. Ks. Poznańskie cz. IV.
Wrocław–Poznań 1963, ss. VIII i 334, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1879.
T. 13 – W. Ks. Poznańskie cz. V.
Wrocław–Poznań 1963, ss. XVI i 210, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1880.
T. 14 – W. Ks. Poznańskie cz. VI.
Wrocław–Poznań 1962, ss. VII i 392.
Pierwodruk: Kraków 1881.
T. 15 – W. Ks. Poznańskie cz. VII.
Wrocław–Poznań 1962, ss. X i 324.
Pierwodruk: Kraków 1882.
T. 16 – Lubelskie cz. I.
Wrocław–Poznań 1962, ss. IV i 330, nuty, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1883.
1 Na karcie tytułowej Kolberg zamieścił notę: „ z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”, w trakcie
przygotowywania wydanie fotooffsetowego nie odnaleziono egzemplarza tego tomu z ryciną.

202

T. 17 – Lubelskie cz. II.
Wrocław–Poznań 1962, ss. VI i 244, nuty, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1884.
T. 18 – Kieleckie cz. I.
Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 242, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1885.
T. 19 – Kieleckie cz. II.
Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 266, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1886.
T. 20 – Radomskie cz. I.
Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 312, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1887.
T. 21 – Radomskie cz. II.
Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 244, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1888.
T. 22 – Łęczyckie.
Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 280, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1889.
T. 23 – Kaliskie cz. I.
Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 272, nuty, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1890.
T. 24 – Mazowsze cz. I.
Wrocław–Poznań 1963, ss.VIII i 356, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1885.

203

T. 25 – Mazowsze cz. II.
Wrocław–Poznań 1963, ss. VI i 304, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1886.
T. 26 – Mazowsze cz. III.
Wrocław–Poznań 1963, ss. XIV i 369, nuty, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1887.
T. 27 – Mazowsze cz. IV.
Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 400, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1888.
T. 28 – Mazowsze cz. V.
Wrocław–Poznań 1964, ss. X i 380, nuty, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1890.
T. 29 – Pokucie cz. I.
Wrocław–Poznań 1962, ss. XIV i 360, nuty, ryciny.
pierwodruk: Kraków 1882.
T. 30 – Pokucie cz. II.
Wrocław–Poznań 1963, ss. X i 300, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1883.
T. 31 – Pokucie cz. III.
Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 244, nuty, rycina.
Pierwodruk: Kraków 1888.
T. 32 – Pokucie cz. IV.
Wrocław–Poznań 1962, ss. XII i 328.
Pierwodruk: Kraków 1889.

204

T. 33 – Chełmskie cz. I.
Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 370, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1890.
T. 34 – Chełmskie cz. II.
Z materiałów pośmiertnych wydał I. Kopernicki.
Wstęp: dr I. K. [Izydor Kopernicki].
Wrocław–Poznań 1964, ss. XII i 266, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1891.
T. 35 – Przemyskie. Zarys etnograficzny.
Z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki.
Przedmowa wydawcy: Dr I.K. [Izydor Kopernicki].
Wrocław–Poznań 1964, ss. XX i 244, nuty, ryciny.
Pierwodruk: Kraków 1891.
Tom 36 – Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni.
Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego
wydał J. Tretiak.
Wstęp: J. Tretiak.
Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 450, nuty.
Pierwodruk: Kraków 1907.
Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych
T. 37–38 – Miscellanea. Tomy w opracowaniu.
T. 39 – Pomorze oraz Aleksandra Hilferdinga „Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza”.
Z rękopisów opracowali J. Kądziołka i D. Pawlak.
Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa i Z. Zagórski.
Wstępy: J. Burszta, J. Kądziołka, D. Pawlak, M. Gruchmanowa i Z. Zagórski.

205

Wstęp pt. Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie
J. Burszta.
Red. J. Burszta.
Wrocław–Poznań 1965, ss. XLII i 570, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy.
T. 40 – Mazury Pruskie. Z rękopisów opracowali W. Ogrodziński i D. Pawlak.
Wstępy: W. Ogrodziński i D. Pawlak.
Red. D. Pawlak.
Wrocław–Poznań 1966, ss. XLVIII, 676, nuty, ryciny, bibliografia: prace
cytowane i odnotowane, indeksy.
T. 41– Mazowsze cz. VI.
Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz.
Wstępy: J. Burszta, M. Tarko, A. Pawlak i T. Zdancewicz.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1969 , ss. LXVIII i 584, nuty, ryciny.
T. 42 – Mazowsze cz. VII.
Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1970, ss. 864, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 41-42, indeksy do T. 41 i 42.
T. 43 – Śląsk.
Z rękopisów opracowali J. Szajbel i B. Linette,
Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa.
Wstępy: M. Gładysz, J. Szajbel i B. Linette.
Red. E. Krzyżaniak i A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1965, ss. XXXIV i 180, nuty, ryciny, bibliografia: prace
cytowane i odnotowane, indeksy.

206

T. 44 – Góry i Podgórze cz. I.
Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak.
Wstępy: Z. Jasiewicz i D. Pawlak.
Red. E. Miller.
Wrocław–Poznań 1968, ss. XL i 436, nuty, ryciny.
T. 45 – Góry i Podgórze cz. II.
Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak.
Red. E. Miller.
Wrocław–Poznań 1968, ss. 656, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 44–45, indeksy do T. 44 i 45.
T. 46 – Kaliskie i Sieradzkie.
Z rękopisów opracowali J. Lisakowski i W. Sobisiak.
Wstępy: W. Sobisiak i J. Lisakowski.
Red. D. Pawlak i A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1967, ss. XIX i 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy.
T. 47 – Podole.
Z rękopisów i druków zebrała i opracowała D. Pawlakowa.
Redakcja tekstów gwarowych: W. Kuraszkiewicz.
Wstępy: K. Wolski, D. Pawlakowa i W. Kuraszkiewicz.
Wrocław–Poznań 1994, ss. XL i 300, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy.
T. 48 – Tarnowskie-Rzeszowskie.
Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette.
Wstępy: J. Burszta i B. Linette.
Red. J. Burszta.
Wrocław–Poznań 1967, ss. XXVII i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace
cytowane i odnotowane, indeksy.

207

T. 49 – Sanockie-Krośnieńskie cz. I.
Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina.
Wstępy: A. Kwilecki, B. Linette i T. Skulina.
Red. A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1974, ss. LX i 552, nuty, ryciny.
T. 50 – Sanockie-Krośnieńskie cz. II.
Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina.
Red. A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1972, ss. 446, nuty, ryciny.
T. 51 – Sanockie-Krośnieńskie cz. III.
Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina.
Red. A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1973, ss. 488, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 49–51, indeksy do T. 49–51.
T. 52 – Białoruś-Polesie.
Z rękopisów opracowali S. Kasperczak i A. Pawlak.
Wstępy: M. Olechnowicz, S. Kasperczak i A. Pawlak.
Red. A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1968, ss. XLIII i 572, nuty, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane, ryciny, indeksy.
T. 53 – Litwa.
Z rękopisów opracowali Cz. Kudzinowski, D. Pawlak.
Wstępy: W. Armon, Cz. Kudzinowski i D. Pawlak.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1966, ss. XXVI i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace
cytowane i odnotowane, indeksy.
T. 54 – Ruś Karpacka cz. I.
Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko.
208

Wstępy: O. Gajkowa, A. Demartin, B. Linette i M. Tarko.
Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1970, ss. LXXIV i 340, nuty, ryciny.
T. 55 – Ruś Karpacka cz. II.
Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko.
Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1971, ss. 568, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 54–55, indeksy do T. 54 i 55.
T. 56 – Ruś Czerwona cz. I.
Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko.
Wstępy: O. Gajkowa, W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1976, ss. LXXXIV i 448, nuty, ryciny.
T. 57/1 – Ruś Czerwona cz. II/1.
Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1978, ss. 768, nuty, ryciny.
T. 57/2 – Ruś Czerwona cz. II/2.
Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko.
Red. M. Tarko.
Wrocław–Poznań 1979, ss. 769–1436 [668], nuty, ryciny, bibliografia: prace
cytowane i odnotowane w T. 56–57, indeksy do T. 56 i 57.
T. 58 – Materiały do etnografii Słowian wschodnich.
Zebrane z rekopisów i źródeł drukowanych.
Wstęp: A. Skrukwa.

209

Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy.
Tom przygotowany do druku.
T. 59/I – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz.
I: Łużyce.
Z rękopisów opracowali B. Linette i A. Skrukwa.
Konsultacje językowe F. Michałk.
Wstępy: A. Skrukwa, F. Michałk i B. Linette.
Red. A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1985, ss. LII i 348, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/I, indeksy.
T. 59/II – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych
cz. II: Czechy. Słowacja.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa,
Opracowanie filologiczne pieśni A. Gawarecka.
Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa.
Wstępy: E. Millerowa, A. Gawarecka i D. Pawlakowa.
Red. E. Millerowa.
Poznań 2001, ss. LXXIII i 158, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 59/II, indeksy.
T. 59/III – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych
cz. III: Słowiańszczyzna Południowa.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa.
Opracowanie filologiczne pieśni i przysłów M. Jakóbiec-Semkowowa.
Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa.
Wstępy: E. Millerowa, M. Jakóbiec-Semkowowa i D. Pawlakowa.
Red. E. Millerowa.
Poznań 2001, ss. CIV i 326, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/III, indeksy.
T. 60 – Przysłowia.
Z rękopisów opracował i zredagował S. Świrko.
210

Wstęp S. Świrko.
Wrocław-Poznań 1967, ss. XXIX i 628, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks
haseł pomocniczych.
Toż:
Wydanie drugie, przejrzane i poprawione przez autora opracowania wydania pierwszego [S. Świrkę] oraz J. Bursztę i M. Tarkę.
Uzupełnił odsyłaczami do Nowej księgi przysłów polskich S. Świrko.
Wstęp: J. Burszta, S. Świrko.
Warszawa 1977, ss. 636, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych.
T. 61 – Pisma muzyczne cz. I.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wydał i wstępem opatrzył M. Tomaszewski.
Wstęp M. Tomaszewski.
Przypisy opracowali D. Pawlak i M. Tomaszewski.
Współpraca red. E. Miller i D. Pawlak.
Wrocław–Poznań 1975, ss. LIX i 404 , ryciny.
T. 62 – Pisma muzyczne cz. II.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrał M. Tomaszewski.
Tekst i przypisy opracowała D. Pawlak.
Red. E. Miller i D. Pawlak.
Wrocław–Poznań 1981, ss. 810, nuty, ryciny, indeksy do T. 61 i 62.
T. 63 – Studia, rozprawy i artykuły.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych opracowały E. Miller i A. Skrukwa.
Wstępy: J. Burszta, M. Gruchmanowa i A. Posern-Zieliński.
Red. E. Miller i A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1971, ss. XLVIII i 672, nuty, ryciny, indeksy.
211

T. 64 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (1837-1876)
Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa.
Recenzent i konsultant Z. Szweykowski.
Wstęp M. Turczynowiczowa.
Red. A. Skrukwa i E. Krzyżaniak.
Wrocław–Poznań 1965, ss. XXIX i 696, ryciny.
T. 65 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (1877-1882)1.
Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa.
Recenzent i konsultant Z. Szweykowski.
Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1966, ss. VI i 740, ryciny.
T. 66 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (1883-1890).
Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa.
Recenzent i konsultant Z. Szweykowski.
Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa.
Wrocław–Poznań 1969, ss. VI i 896, ryciny, indeksy do T. 64–66.
T. 67/I – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I.
Z druków i rękopisów opracował A. Pawlak.
Red. D. Pawlakowa.
Wstęp A. Pawlak.
Wrocław–Poznań 1986, ss. XX i 702, nuty, ryciny.
T. 67/II – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II.
Z rękopisów opracował A. Pawlak.
Red. D. Pawlakowa.
Wrocław–Poznań 1989, ss. 336, nuty, ryciny, indeksy do cz. I i II.
1 Pierwodruk listów wymienionych przez O. Kolberga z J. Karłowiczem zob.: Z. Jabłoński
Korespondencja Oskara Kolberga z Janem Karłowiczem z lat 1877–1890, „Rocznik Polskiej
Akademii Umiejętności w Krakowie” R. 2: 1956, s. 287–311.

212

T. 68 – Kompozycje wokalno-instrumentalne.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała D. Idaszak.
Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak.
Red. H. Pawlak.
Poznań 1990, ss. XL i 680, nuty, ryciny.
T. 69 – Kompozycje fortepianowe.
Z druków i rękopisów opracowała D. Idaszak.
Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak.
Red. D. Pawlakowa.
Poznań 1995, ss. XXXII i 732, nuty, ryciny.
Suplementy do tomów 1–36
T. 70 – Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1.
Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa.
Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska.
Wstępy: A. Skrukwa i M. Prochaska, oraz:
E. Millerowa i D. Pawlakowa wstęp: Suplementy do monografii wydanych
przez Oskara Kolberga.
Poznań 2003, ss. LXII i 206, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 1 i 70, indeksy do T. 1 i 70.
T. 71 – Sandomierskie. Suplement do tomu 2.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i i opracowały E. Antyborzec
i A. Sawicka.
Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka.
Poznań 2001, ss. XXXIV i 222, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 2 i 71, indeksy do T. 2 i 71.
T. 72/I – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. I: Chodzone, obertasy,
kujawiaki, mazury.

213

Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak
i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa.
Poznań 2009, ss. XXIV i 472, nuty, ryciny.
T. 72/II – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. II.
Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A.
Skrukwa.
Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa.
Poznań 2014, ss. C i 370, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 3–4 i 72/I–II, indeksy do T. 3–4 i 72/I–II.
T. 73/I – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. I.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa,
D. Pawlakowa i A. Skrukwa.
Wstępy: E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa.
Poznań 2005, ss. CXV i 522, nuty, ryciny.
T. 73/II – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. II.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa,
D. Pawlakowa i A. Skrukwa.
Poznań 2005, ss. 544, nuty, ryciny.
T. 73/III – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. III.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa,
D. Pawlakowa i A. Skrukwa.
Poznań 2005, ss. 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 5–8 i 73/I–III, indeksy do T. 5–8 i 73/I–III.
T . 74/I – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. I.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec,
I. Chmielewska i H. Pawlak.
Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak.
Nuty, ryciny.
Tom przygotowany do druku.
214

T . 74/II – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. II.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec,
I. Chmielewska i H. Pawlak.
Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 9-15 i 74/I-II,
indeksy do T. 9-15 i 74/I-II.
Tom przygotowany do druku.
T. 75 – Lubelskie. Suplement do tomów 16–17.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali B. Linette
i A. Skrukwa.
Wstępy: B. Linette, A. Skrukwa.
Red. A. Skrukwa.
Poznań 1998, ss. XLVIII i 368, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 16–17 i 75, indeksy do T. 16–17 i 75.
T. 76 – Kieleckie. Suplement do tomów 18–19.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec
i H. Pawlak.
Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak.
Poznań 2011, ss. XXX i 694, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 18–19 i 76, indeksy do T. 18–19 i 76.
T. 77/I – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz I.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec
i A. Sawicka.
Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka.
Poznań 2005, ss. LXII i 394, nuty, ryciny.
T. 77/II – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz. II.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec
i A. Sawicka.
Poznań 2006, ss. 496, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 20–21 i 77/I–II, indeksy do T. 20–21 i 77/I–II.

215

T. 78 – Łęczyckie. Suplement do tomu 22.
Opracowanie tekstów: E. Antyborzec i I. Kotlarska.
Opracowanie muzykologiczne: H. Pawlak i Ł. Smoluch.
Wstępy: E. Antyborzec i Ł. Smoluch.
Korekta zapisów muzycznych: S. Zielonka.
Opracowanie bibliografii i indeksów: I. Chmielewska.
Red. E. Antyborzec.
Poznań 2016, ss. XLIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 22 i 78, indeksy do T. 22 i 78.
T. 79 – Kaliskie. Suplement do tomu 23.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali I. Chmielewska
i M. Prochaska, współpraca E. Antyborzec.
Wstęp: E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska.
Red. A. Skrukwa.
Poznań 2016, ss. XXXIII i 284, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 23, 46 i 79, indeksy do T. 23, 46 i 79.
T. 80/I – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. I.
Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec,
I. Chmielewska i H. Pawlak.
Wstęp: E. Antyborzec i H. Pawlak.
Poznań 2020, ss. LXXXI i 291, nuty, ryciny.
T. 80/II – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. II.
Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec,
I. Chmielewska i H. Pawlak.
Poznań 2024, ss. 464, nuty.
T. 80/III – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. III.
Opracowanie bibliografii i indeksów Ewa Antyborzec i Iwona Chmielewska.
Poznań 2024, ss. 181, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 24–28
i 80/I–III, indeksy do T. 24–28 i 80/I–III.

216

T. 81 – Pokucie. Suplement do tomów 29–32.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa.
Opracowanie muzykologiczne A. Kustra.
Wstępy: A. Skrukwa i A. Kustra.
Poznań 2008, ss. LXI i 378, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 29–32 i 81, indeksy do T. 29–32 i 81.
T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa.
Opracowanie muzykologiczne B. Linette.
Wstępy: E. Millerowa i B. Linette.
Poznań 2004, ss. LXXXVI i 410, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane
i odnotowane w T. 33–34 i 82, indeksy do T. 33–34 i 82.
Aneks do T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks.
Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa.
Wstęp: E. Millerowa.
Poznań 2020, ss. XXXIV i 120, ryciny, indeks geograficzny do aneksu.
T. 83/I – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. I.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa.
Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska.
Wstępy: E. Millerowa i M. Prochaska.
Poznań 2011, ss. C i 438, nuty, ryciny.
T. 83/II – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. II.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa.
Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska.
Poznań 2011, ss. 552, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 35 i 83/I–II, indeksy do T. 35 i 83/I–II.
T. 84 – Wołyń. Suplement do tomu 36.
Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa.
217

Opracowanie muzykologiczne A. Ruda.
Wstępy: A. Skrukwa i A. Ruda.
Poznań 2002, ss. LIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 36 i 84, indeksy do T. 36 i 84.
Biografia Oskara Kolberga
T. 85/I – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. I: Biografia.
Autorki: E. Millerowa i A. Skrukwa.
Poznań 2024, ss. XII i 506, ryciny.
T. 85/II – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. II: Studia monograficzne.
Autorzy: E. Antyborzec, P. Dahlig, Z. Jasiewicz, E. Millerowa, D. Pawlakowa,
M. Prochaska.
Poznań 2024, ss. 624, ryciny, nuty.
T. 85/III – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. III: Spuścizna rękopiśmienna. Kalendarium podróży. Bibliografia. Wykaz tek.
Autorki: E. Millerowa, A. Skrukwa.
Poznań 2024, ss. 351, indeks osób i indeks geograficzny do cz. I–III tomu 85.
Prace i utwory błędnie przypisywane Oskarowi Kolbergowi
W bibliografiach etnograficznych i muzycznych oraz w biografiach Oskara Kolberga
przypisywano mu kilka prac, których w tej bibliografii nie uwzględniono, ponieważ
analizy tych utworów i tekstów oraz okoliczności ich powstania nie potwierdzają jego
autorstwa:

Fryderyk Chopin, anonimowy artykuł w „Gazecie Warszawskiej” 1849
nr 293, z dnia 5 i 6 listopada, według M. Tomaszewskiego autorem
nie był O. Kolberg, ale prawdopodobnie J. Kenig (zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXVI–
–XXVII;

218

Janek spod Ojcowa, obrazek sceniczny napisany przez J. K. Gregorowicza
z muzyką A. Tarnowskiego, mylnie identyfikowany z utworem Kolberga Scena w karczmie czyli Powrót Janka do którego libretto
napisał również J. K. Gregorowicz, zob. w Oskar Kolberg. Człowiek
i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 100–103.
List… „Wiek” 1877, nr 93, list ten wymienia w swej Bibliografii ludoznawstwa polskiego (Kraków 1914) F. Gawełek (poz. 7142), autorem był
Wilhelm Kolberg, który polemizował tam z Aleksandrem Weinertem.
Ułamek o muzyce wielkopolskiej, anonimowy artykuł w „Przyjacielu
Ludu” R. 4:1837, T. 1, nr 23, s. 177–181, zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXIX;
Ułan polski, pieśń zamieszczona przez J. Horoszkiewicza w tomie Echa
minionych lat. Wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego
z końca XVIII i początku XIX w. zebrał i wydał…, Lwów 1889, z. 1:
Słowa s. 87, z. 2: Nuty s. 61, z notą Horoszkiewicza nad tekstem w z. 1:
„Wasilewski. Słowa i muzyka od O. Kolberga”. Z listów wymienianych przez O. Kolberga z J. Horoszkiewiczem wynika, że Kolberg
przesyłał Horoszkiewiczowi pieśni patriotyczne pochodzące z gromadzonych przez niego zbiorów rękopiśmiennych, ale nie były to jego
kompozycje. Pieśń mylnie opublikowana w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68, s. 33–34) jako utwór Kolberga.

Agata Skrukwa

Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych
zespołów jego rękopisów

Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego we Wrocławiu, s. 225 – Teki założone przez O. Kolberga
i wymieniane w jego spisach, s. 225 – Teki utworzone po śmierci Kolberga,
tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 259 – Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności
i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, s. 270 – Rękopisy w zbiorach innych
bibliotek i w muzeach, s. 282 – Biblioteka Jagiellońska, s. 282 – Biblioteka
Narodowa, s. 282 – Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, s. 282 – Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, s. 283 – Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 284 – Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, s. 285
– Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, s. 285

Zachowaną spuściznę rękopiśmienną Oskara Kolberga podzielono tu na
trzy części w zależności od miejsca, w którym przechowywane są obecnie
jej najważniejsze zespoły. Pierwsza to rękopisy znajdujące się jako depozyt
w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Stanowią one większość znanej dziś spuścizny Kolberga i zawierają
przede wszystkim materiały powstałe w czasie prowadzonych przez niego
w ciągu pięćdziesięciu lat prac badawczych i wydawniczych. Druga to rękopisy przechowywane w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie znajduje się kolejna znacząca część materiałów folklorystyczno-etnograficznych oraz korespondencja
i dokumenty osobiste. Trzecia to mniejsze objętościowo rękopisy rozproszone w kilku innych zbiorach bibliotecznych i muzealnych: w Bibliotece
Jagiellońskiej w Krakowie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Muzeum
Etnograficznym w Rzeszowie i w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze.
221

Nie ujęto tu natomiast korespondencji1 rozproszonej w postaci pojedynczych listów lub niewielkich ich zespołów w wielu innych zbiorach archiwalnych i bibliotecznych, m.in. w Archiwum PAU i PAN w Krakowie oraz
w Bibliotece Jagiellońskiej, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Lwowskiej
Narodowej Bibliotece Naukowej im. Wasyla Stefanyka we Lwowie i w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu.
Specjalnym zespołem etnograficznych materiałów Kolberga są założone
przez niego teki regionalne i Miscellanea w większości przechowywane
dziś w Archiwum Naukowym PTL. Przekazane tam zostały jako depozyt
w roku 1953 przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W ich spisie podano numery tek, ich tytuły i sygnatury zespołów wewnątrz nich według inwentarza2 archiwum PTL, a tam dla tek o numerach 1–40 najczęściej użyto nazw i pierwotnych numerów zapisanych
przez Kolberga na oryginalnych okładkach w znacznej części zachowanych
do dziś, dlatego większość tytułów jest identyczna z odnotowanymi przez
niego w spisie z r. 1886. W tej części wykazu zamieszczono także informacje
o tekach zlikwidowanych w latach 1890–1961.
W opisie utworzonych przez Kolberga tek regionalnych i Miscellanea
najpierw przytoczono notatkę z jego własnoręcznego spisu z 10 stycznia
1886 r., ponieważ z zachowanych kilku takich dokumentów sporządzonych przez niego pod koniec życia ta wersja jest najpełniejsza3. Informacje
o stanie tego zespołu rękopisów w r. 1890, po śmierci Kolberga, pochodzą
z notatek Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich. Rękopis ten
znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie 4 składa się
z 29 kart i nosi tytuł nadany przez Seweryna Udzielę. Udziela jako sekretarz
1 Korespondencja O. Kolberga została wydana w tomach 64–66 jego Dzieł wszystkich, tam
w metryce każdego listu podane jest miejsce przechowywania jego rękopisu i odpowiednia
sygnatura archiwalna.
2 Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955), Wrocław 1955, „Archiwum Etnograficzne”, nr 11
3 Wykorzystany tu spis tek Kolberga znajduje się w tece Papiery osobiste w BN PAU i PAN,
sygn. 2183, k. 75-76, ponadto zachowały się takie spisy z r. 1883 i z 1887 (tamże, k. 71–74 i 77–
–80), oraz spis powstały około r. 1882 obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
Nie wszystkie z nich są kompletne, np. dwa spisy z roku 1887 obejmują tylko teki regionalne, bez
Miscellanea. Z wykazu sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r. przytaczano tu tylko
informacje o przechowywanych w danej tece materiałach. Notatki o kosztach druku kolejno wydawanych przez Kolberga tomów i sposobie ich pokrycia zamieszczone są w pierwodruku tego
wykazu w Korespondencji Oskara Kolberga cz. III (T. 66), aneks 12, s. 743-749.
4 W archiwum muzeum ma sygnaturę: II/155, nr inw. I/191/RKP.

222

działu etnologicznego Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności,
później sekretarz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności,
opiekował się rękopisami Kolberga w latach 1903–1935. Wtedy większość
notatek Kopernickiego wyjął z Kolbergowskich tek i zebrał razem, nadając
im wymieniony wyżej tytuł. W tym opracowaniu uzupełniono je o zapiski Kopernickiego o takim samym charakterze pozostawione przez Udzielę
w ich pierwotnym miejscu, tj. w tekach regionalnych i miscellanea.
Notatki Kopernickiego w intencji autora nie miały być inwentarzem,
ale wskazówkami co do dalszego postępowania z określonymi rękopisami.
Przytoczono je jednak, ponieważ często są jedynym znanym źródłem informacji o stanie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga po jego śmierci, a przed
rokiem 1961. Informują też, jakie działania podejmował Kopernicki, wykonawca testamentu Kolberga, upoważniony do swobodnego dysponowania tym zasobem, tj. wydania drukiem, zachowania, przekazania do innych
zbiorów lub usunięcia materiałów według swego uznania.
Inwentarz tek1 Kolberga sporządzony w roku 1934 w Komisji Etnograficznej PAU jest praktycznie powtórzeniem Kolbergowskiego wykazu z roku
1886, dlatego informacje tam odnotowane przytaczano tylko w nielicznych
przypadkach. Podobnie jak w innych wcześniejszych wykazach nie podano
w tym inwentarzu ilości kart w tekach2.
Zawartość tek przechowywanych obecnie w Archiwum Naukowym PTL
była prawdopodobnie już przez Kolberga, a w części później przez osoby
przygotowujące je do druku, podzielona na „podteczki” liczące od jednej
do kilkudziesięciu kart i ujęte w papierowe obwoluty. Każdy taki zespół
otrzymał w Archiwum PTL osobną sygnaturę.
1 Rękopis Księgi inwentarzowej Komisji Etnograficznej PAU znajduje się w Archiwum PAU
w Krakowie, sygn. PAU I –29 f, zbiorów Kolberga dotyczą k. 1-5. Rękopis ten należy do tej części dokumentów Komisji Etnograficznej PAU, która została zwrócona do Archiwum PAU przez
krakowskie Muzeum Etnograficzne dopiero w 1986 r.
2 Numeracja stron lub kart była niekiedy zastosowana już przez Kolberga lub autora rękopisu – jego korespondenta, ale w większości została wprowadzona w XX wieku przez osoby zajmujące się przygotowaniem rękopisów Kolberga do druku w latach 1900-1914 oraz ich
„porządkowaniem” lub archiwizacją w latach 1890–1961. Dziś numeracja kart w tekach jest
niejednolita, czasem liczbowane są strony, czasem karty albo arkusze, czasem wspólny numer
mają niewielkie kartki naklejone razem na większej, ale bywają one też liczbowane jako karty osobne, niekiedy nadawano kolejną liczbę kartom czystym, w innych wypadkach nie itp.
W latach 1961–1968 w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga wykonano szczegółową
inwentaryzacje zawartości wszystkich tek. Z konieczności przyjęto wtedy istniejącą paginację
rękopisów i stosowano ją później w całości Dzieł.

223

Tytuły, sygnatury archiwalne1 i podstawowe dane o rękopisach Kolberga znajdujących się w innych zbiorach, poza Archiwum Naukowym PTL,
podane są według inwentarzy ich dysponentów. Tylko niektóre zespoły rękopisów Kolberga znajdujące się w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN
w Krakowie, a wypożyczone w latach 1956–1959 przez Zarząd Główny PTL
mają tytuły nadane w działającej tam wówczas Pracowni Kolbergowskiej.
Rękopisy te wypożyczono przed ich skatalogowaniem i przyjęte wówczas
dla nich nazwy stosowane były w tomach Dzieł wszystkich Kolberga wydawanych przed drukiem katalogów Biblioteki PAN oraz konsekwentnie
także w tomach drukowanych następnie. Są one niekiedy odmienne od
wprowadzonych w publikowanych później katalogach Biblioteki PAN. Tytuły przyjęte w katalogach, różne od używanych poprzednio w archiwum
PTL, również podano w opisie teki.
Opisy obecnej zawartości tek założonych przez Kolberga i innych zespołów jego rękopisów są z konieczności skrótowe i podają tylko ogólne
informacje, których regionów lub jakich problemów dotyczą materiały
opatrzone określoną sygnaturą archiwalną oraz w których tomach Dzieł
wszystkich zostały zamieszczone2. Mają także w miarę możliwości wskazać,
o ile zasób rękopisów i druków w danej tece uległ zmianie od czasów, gdy
decydował o nich Kolberg, a później przez nieco ponad rok Kopernicki.
1 W trakcie edycji Dzieł wszystkich O. Kolberga trzy zespoły rękopisów miały zmieniane

sygnatury: rękopis Przemyskiego znajdujący się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie ma
obecnie sygnaturę 465, do roku 1972 odnotowany był w tych zbiorach jako TNW 150. W BN
PAU i PAN w Krakowie w roku 1964 zamieniono sygnaturę zespołu 2183 na 2184 i odwrotnie
– zespół o dotychczasowej sygnaturze 2184 otrzymał nową 2183. Był to zabieg mechaniczny,
ponieważ w każdym z tych dwu zespołów znajdują się w zasadzie wszystkie należące do niego
poprzednio dokumenty. Zmiana ta stała się bardzo kłopotliwa dla czytelników Dzieł Kolberga,
a także dla ich edytorów, ponieważ odwołując się później w różnych tomach do kart zawartych
w tych zbiorach wskazywali dla tych samych dokumentów odmienne niż dawniej sygnatury
archiwalne, a wskazówki zawarte w niektórych tomach stały się mylące. Ponadto w BN PAU
i PAN przed drukiem w 1973 r. katalogu rękopisów o sygnaturach 3194–3211 zmieniono kolejność kart w kilku tekach, a także przemieszczono niektóre karty między tekami, dotyczy to
zespołów o sygnaturach od 3195 do 3207, dlatego numery kart podane w wykazach źródeł
w tomach Dzieł wszystkich oddanych do druku przed tymi zmianami nie zawsze zgadzają
się ze stanem obecnym. Tak postąpiono m.in. z materiałami z tek Wołyń o sygn. 3206 i 3207,
skąd pochodzi wiele zapisów publikowanych w tomie Białoruś-Polesie (T. 52 Dzieł) wydanym
w 1966 r.
2 W informacjach o tomach Dzieł wszystkich Kolberga, w których są opublikowane wymieniane w tym zestawieniu materiały, podano numer tomu bez skrótu DWOK, ponieważ
skrót T. w tym spisie dotyczy tylko tomów Dzieł wszystkich Kolberga.

224

Jednak lakoniczny charakter spisu Kolberga i notatek Kopernickiego uniemożliwia dokładne porównanie ówczesnej zawartości tek ze stanem dzisiejszym. Używane w tych opisach określenia „zapisy terenowe” lub „notatki
terenowe” oznaczają zapisy prymarne wykonane przez Kolberga ze słuchu
w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem lub wykonawcą.
Osoby zainteresowane rękopisami dotyczącymi określonych regionów
lub tematów znajdą odpowiednie informacje we wstępach do tomów 39–84
Dzieł wszystkich. Ponadto dane o rękopisach wykorzystanych w Dziełach
wszystkich zestawiane są w tych tomach w osobnych wykazach źródeł lub
podawane bezpośrednio w przypisach.
W roku 2014, który został przez Sejm Rzeczypospolitej ogłoszony Rokiem Kolberga, większość rękopisów przechowywanych w Archiwum PTL
i w Bibliotece Naukowej PAU i PAN została zdigitalizowana i jest dostępna
pod adresem: http://www.wbc.poznan.pl/publication/427268.
Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu
Teki założone przez Kolberga i wymieniane w jego spisach
Teka 1. Mazowsze. Warszawa, Łowicz, Czersk
Sygn. Archiwum PTL: 1116–1122, łącznie kart 228.
W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Mazowsze polne (Warszawa, Czersk,
Łowicz, Rawa), a krótki opis wskazuje na inną niż obecnie zawartość:
„Monografia już ogłoszona drukiem, tak że tylko drobne notaty, kilka druków i wypisów pozostało. Wyszły: tom 1 i 2 (1885 i 1886)”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały przysposobione prawdo[podob]
nie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (po największej części
wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.)
3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór
baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skądinąd).
4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary
mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe). Dodatek – wycinki z »Czasu«
225

(o wierzeniach ludowych, ze świata roślinnego i zwierzęcego) i »Kłosów«
(opis sobótki w okolicy Pilicy).”
Obecnie w tece znajdują się materiały wskazane przez Kopernickiego.
Rękopisy zawarte w tece były tylko w niewielkiej części wykorzystane przez
Kolberga w Mazowszu cz. I–V (T. 24–28), pozostałe są wydane w cz. VI i VII
Mazowsza (T. 41 i 42) i w suplemencie do tomów 24–28 (T. 80). Nieliczne
zapisy z innych regionów, m.in. z Kujaw i z Lubelskiego, zamieszczone były
przez Kolberga w odpowiednich monografiach w XIX w. (T. 3–4 i 16–17)
lub wydane obecnie w suplementach do nich (T. 72/II i T. 75).
Teka 2. Mazury podlaskie. Mińsk, Łuków, Radzyń, Siedlce
Sygn. Archiwum PTL: 1223–1226, łącznie kart 48.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze podlaskie (Radzymin, Kałuszyn,
Siedlce, Łuków), opis zawartości: „Obfite zbiory. Monografia tej części Mazowsza w pełni już do druku przygotowana jako tom 3” 1.
W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki tej dotyczy tylko krótka notatka na
marginesie informacji o tece 1: „Teka 2 całkiem wyczerpana”.
Obecnie teka zawiera zapisy terenowe Kolberga i jego czystopisy związane ze wskazanym tytułem regionem Mazowsza, są to głównie pieśni
i opisy wesel. Cztery karty (sygn. 1125, k. 1-4) są fragmentami czystopisu
części III Mazowsza przeznaczonego dla drukarni, o czym świadczą notatki skierowane do zecera. Prawie wszystkie materiały zawarte w tej tece
zostały wydane przez Kolberga w tomie Mazowsze cz. III (T. 26), a pozostała niewielka cześć później w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42).
Nieliczne, tam niedrukowane, znajdują się w suplemencie do monografii
Mazowsza (T. 80). Wiele ballad zamieścił Kolberg jeszcze przed wydaniem
Mazowsza w tomie Pieśni ludu polskiego (T. 1). Na kartach zapisów
terenowych zanotowane są także pojedyncze pieśni i melodie z innych
regionów Mazowsza, oraz z Sandomierskiego, Lubelskiego i Radomskiego.
Te ostatnie wydane zostały w suplementach do odpowiednich monografii
(T. 71, 75 i 77).
Teka 3. Teki nr 3 nie ma dziś w spuściźnie Kolberga.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazury pruskie (Lec, Ełk, Osterode itd. ku
Królewcu), opis zawartości: „Monografia w znacznej części gotowa do
1 Tom III Mazowsza wydał Kolberga w 1887 r.

226

druku. Rękopis ks. Gizewiusza (aneks), materiały otrzymane od dra Kętrzyńskiego i inne źródła w odpisach i wycinkach”.
Spis zawartości1 wykonany przez Kopernickiego w r. 1890 jest bardzo
dokładny: „1) Wypisek ze Słow. geograf. o dzisiejszej prawowierności Mazurów (kilkanaście wierszy). Kilka wyrazów gwary miejscowej. No 40 »Kuriera Polskiego« z artykułem wstępnym o Mazowszu pruskim. Pieśń dożynkowa z Osterode (Kraplewo), bez melodii. Wypisek z »Bibl. Warsz.« 1848 (kilka
pieśni weselnych z melod.). Notatka własna: n[umery] pieśni z Osterode
podanych już w ser. pierwszej. Karłowicza [Dziesięć] pieśni mazurskich
(odbitka ofiarowana mnie). Toeppen Aberglauben aus Masuren, wyd. 2,
Gdańsk 1867. Prusko-polski kalendarz 1884 Osterode. Notatka bibliograficzna o dziele Brauna Bilder aus Masuren, Lyck 1888. Notatka z »Wędrowca«
1882 o Mazurach (nie etnograf.). Melodia piosnki od Serocka. Brulion sprawozdania o swej wycieczce do Prus i Poznania z dodaniem drobnych wypisów i notatek. Kilka n[umerów] »Gazety Leckiej« gotykiem drukowan. z r.
1875. Wypiski z Wójcickiego Stare gawędy o podaniach ludowych. Reise
Karte der Prov. Preußen. [Dwie] książki drobne ludowe wydane w Hamburgu, jako wzór zepsute[go] języka i gotyckiego druku. Rozmaite notatki
wypisane z »Wędrowca« o nazwach miejscowości itp. Wycinek drukowany
felietonu »Dzien. Poznańsk.« z r. 1868 z art. Kętrzyńskiego O Mazurach. Powiastka dla ludu drukowana w Hamburgu nie gotykiem. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872. Wypisy rozmaite o Mazowszu pruskim z artykułów
Kętrzyńskiego w »Tygodn. Ilustr.« z r. 1881 nr 298 – wiadomości ogólne.
Brulion początku przedmowy do dzieła o Mazowszu pruskim z notatkami
bibliograficznymi. Wszystko to zużytkowane do następnego działu materiałów przygotowywanych do druku. 2) Materiały przysposobione już przez
O.K. [tu szczegółowy spis zawartości rękopisu wydanego w tomie 40 Dzieł
wszystkich, s. 3–470]; 3) Zbiory rękopiśmienne: pieśni Kętrzyńskiego z których poprzedni dział wyrobiony i bruliony do tegoż.”
W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU
obok nazwy tej teki jest niedatowana notatka, że została ona wypożyczona
Bibliotece PAU.
Zawartość teki znajdującej się wówczas w zbiorach PAU została rozproszona we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu Niemców do Krakowa
1 U góry pierwszej strony notatka Kopernickiego: „+ książki i brosz. drukowane” oraz
Udzieli: „do tego jest rękopiśmienny zbiór pieśni Gizewiusza”.

227

w uzasadnionej obawie przed zniszczeniem jej przez okupantów. Rękopis
tomu Mazury pruskie schowano w Muzeum Przyrodniczym PAU bez karty
tytułowej i wstępu Kolberga. Nie wszystkie wskazane przez Kopernickiego
rękopisy i druki zostały odnalezione po wojnie, brak m.in. wstępu Kolberga
do tomu Mazury, wielu notatek, brulionu sprawozdania z podróży, mapy
itd. W zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie są obecnie następujące fragmenty dawnej teki mazurskiej: sygnatura 3208 – Kolbergowski rękopis tomu
Mazury pruskie; sygn. 3891, 3892 i sygn. 2184 (dawniej 2183) k. 88–143
– pieśni w rękopisach W. Kętrzyńskiego i innych osób; sygn. 2559 II – rękopis Pieśni ludu znad górnej Drwęcy […] G. Gizewiusza. Teksty te zostały
wykorzystane w T. 40 Mazury pruskie. W zbiorach BN PAU i PAN zachowały się także dwie „książki drobne ludowe wydane w Hamburgu”. Książka
Aberglauben aus Masuren M. Toeppena z glosami Kolberga znajduje się od
roku 1945 w rękach prywatnych.
Teka 4. Łomża, Augustów, Tykocin, Bielsk
Sygn. Archiwum PTL: 1127–1135, łącznie kart 34.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze nadnarewskie (Łomża, Tykocin,
Bielsk, Augustów, Suwałki), opis zawartości: „Pieśni, obrzędy, zwyczaje
i varia. Notaty Osipowicza, Połujańskiego i innych. Publikacje Glogera.
Wycinki i wypisy”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Wyczerpana zupełnie dla Mazowsza T. V.
Pozostało nieco odpadków rozmaitych i szczegółów, które mogą być zużytkowane do czyjegoś opracowania o tejże okolicy. Same przez się zaś
materiału żadnego nie stanowią”.
Obecnie w tece znajdują się rękopisy A. Osipowicza i A. Połujańskiego wykorzystane przez Kolberga w cz. V Mazowsza (T. 28) oraz przez
późniejszych wydawców w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42),
ponadto nieliczne Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii opublikowane w cz. V Mazowsza oraz melodie taneczne z przyśpiewkami
wydane w r. 1857 w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Nieliczne są zapisy
terenowe z innych regionów, te zamieszczono w Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46) i w Łęczyckiem (T. 22 i 78). Nie ma dziś w tej tece ani w innym miejscu archiwum Kolberga wspomnianych przez niego publikacji
Z. Glogera.

228

Teka 5. Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie
Sygn. Archiwum PTL: 1136–1140, łącznie kart 236.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze stare (Płock, Dobrzyń, Lipno, Mława, Pułtusk, Ostrołęka), opis zawartości: „Kurpie; znaczne do ich opisu
materiały; notatki Jahołkowskiego i moje. […] Zaliczam tu i monografię Ziemi Dobrzyńskiej publikowaną już przez Akademię (mieści się w »Zbiorze
Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom VI”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni szlacheckich, miejskich i dworskich, nie uporządkowany, z melodiami; b) podobnyż zbiór
tańców z przyśpiewkami (między nimi zamieszały się pieśni z melodiami);
c) osobno niewielka ilość tańców z Płockiego; wszystko to po przejrzeniu
przez muzyka i uporządkowaniu, gdy się sprawdzi z wydanymi już melodiami i tańcami, że jest coś nieznanego dotąd a godnego pamięci, może
być wydane osobno jako dodatek do Mazowsza; d) nazwy wsi i rodowe
z Płockiego i Kurpiów; e) wycinki i odpadki rozmaite w niewielkiej ilości.”
Materiały znajdujące się obecnie w tej tece w większości dotyczą Mazowsza i zostały wydane przez Kolberga w cz. IV monografii tego regionu
(T. 27) lub przez późniejszych wydawców w cz. VI i VII (T. 41–42) i w suplemencie do Mazowsza (T. 80). Wiele zapisów pieśni pochodzi z innych
regionów, z Mazur, Radomskiego, Kaliskiego, Łęczyckiego, Lubelskiego,
Chełmskiego, Pokucia, Podola oraz z Krakowskiego i Podhala, zostały one
wydane przez Kolberga w odpowiednich tomach lub obecnie w suplementach do nich i w nowych monografiach. Zapisy, których pochodzenia regionalnego nie udało się ustalić, przeznaczono do tomu Miscellanea.
Teka 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, [z późniejszym dopiskiem:]
Łużyce
Sygn. Archiwum PTL: 1141–1155, łącznie kart 231.
W spisie Kolberga z r. 1886 jako zawartość tej teki wymienione są trzy
zespoły o odrębnych tytułach: „[1] Prusy zachodnie: pieśni, wesela, zwyczaje itd. od Torunia, Gdańska, Malborka, Elbląga, z Warmii. Notatki i wypisy.
[2] Kaszuby: rozprawa Hilferdinga (w tłumaczeniu z ros.), dodatki moje
i innych, jak np. Cejnowy. Publikacje tegoż (aneks). Wycinki. [3] Połaby
i Łużyce: rozmaite wyciągi i wypisy z dzieł.”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Prusy zachodnie, wypisy z rozmaitych
dzieł i pism, przeważnie z »Przyjaciela Ludu«, liczne notatki bibliograficzne
229

z cennymi wskazówkami przy opracowaniu tej części kraju. Dużo własnych
spostrzeżeń i zapisków z Waplewa, Nawry i innych okolic w brulionach
ołówkiem lub piórem. Wszystko to po przepisaniu na czysto i uporządkowaniu będzie uzupełnieniem bardzo ważnym teki 3-ciej i razem z tym złoży
się na 2 tomy lub jeden ogromny; b) Kaszuby, połowę stanowi przełożona
przez O.K. rozprawa Hilferdinga o Słowianach przybałtyckich, resztę stanowią wypiski, wyciągi, notatki i wskazówki z innych dzieł. Dopełnieniem
tego są własne zapiski odnoszące się do Kętrz[yńskiego]1, zwyczajów i muzyki ludowej Kaszub; starczy na rozprawkę osobną do »Zb[ioru] Wiad[omości]«; c) Łużyce, notatki i wypisy przeważnie językowe (ze Schleichera),
pieśni (z Haupta i Szmalera) i trochę własnych zapisków, przyda się komuś
jako garstka materiałów dodatkowych.”
Obecnie teka zawiera głównie zapisy terenowe Kolberga z Pomorza sporządzone w czasie podróży w r. 1875 oraz wypisy z literatury i tłumaczenia prac na temat tego regionu. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Cejnowy. Większość tekstów i melodii
z tej teki, także Kolbergowski przekład rozprawy A. Hilferdinga i słownik
gwarowy oparty na opracowaniach G. Pobłockiego, A. Hilferdinga i własnych zapisach Kolberga, została wydana w monografii Pomorze (T. 39).
Ponadto w tece 6 przechowywana jest niewielka liczba zapisów terenowych pieśni i melodii z Mazowsza, Kujaw i Poznańskiego wydanych w suplementach do odpowiednich monografii (T. 41–42, 72, 74), oraz notatki
i odpisy z literatury na temat Łużyczan. Te ostatnie, m.in. pieśni przepisane
ze zbioru J. A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow
(Grymi 1841–1843), razem z pieśniami z innych rękopisów opublikowano
w T. 59/I Materiały do etnografii Słowian zachodnich. Łużyce. Pominięto
natomiast w Dziełach wszystkich niewielkie objętościowo wyciągi słownikowe z pracy A. Schleichera Laut- und Formenlehre der Polabischen
Sprache (St. Petersburg 1871).
Teka 7. Kujawy, Gostynin, Łęczyca
Sygn. Archiwum PTL: 1156–1158, łącznie kart 64.
W spisie Kolberga z r. 1886 na zawartość teki składają się dwie części z odrębnymi tytułami: „Łęczyckie i Gostyńskie. Pieśni, wesela, varia.
1 Prawdopodobnie chodzi o pracę W. Kętrzyńskiego O ludności polskiej w Prusiech
niegdyś krzyżackich, Lwów 1882.

230

Publikacje W. A. Maciejowskiego i notaty z Mazewa. Wyciągi i druki” oraz:
„Kujawy. Odpadki od wydanej w r. 1867–1869 z własnych funduszów monografii w 2 tomach pt. Lud, seria 3 i 4.”
W opisie Kopernickiego z r. 1890 tytuł: Kujawy, Łęczyckie, Gostynin,
zawartość: „Wszystko wyczerpane w serii III–IV Kujawy i XXII Łęczyckie.
Zostały odpadki muzyczne; melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez
O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie
zostały już podane przez O.K. w innych seriach”. Na obwolucie dla zespołu
o sygn. 1156 (k. 43) notatka Kopernickiego zbliżona w treści do przytoczonej
wyżej: „Melodie pieśni i tańców nie poprzekreślane p[rzez] O.K., prawdopodobnie nie były drukowane bądź z tej przyczyny, że podobne lub takie
same pieśni podał już z innych okolic, bądź jako podrzędniejsze opuścił
przez oszczędność przy wydawaniu Kujaw i Łęczyckiego. Znawca może tu
znaleźć coś godnego uwagi, dlatego wszystko złożywszy razem, zachowuję
do szczęśliwego użytku czyjegoś. K.”
Obecnie teka zawiera zapisy z Kujaw i graniczących z nimi powiatów
Mazowsza oraz z Łęczyckiego, w dużej części wydane przez Kolberga
w cz. I i II Kujaw (T. 3–4), w Mazowszu (T. 24–26 i później w T. 41–42),
w Łęczyckiem (T. 22) oraz w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Materiały
niedrukowane przez Kolberga zamieszczone zostały w suplementach do
tych monografii (T. 72, 78 i 80). Nie ma w tece publikacji W. A. Maciejowskiego wymienionych przez Kolberga, nie ma ich także w innych zespołach
spuścizny Kolberga.
Teka 8. Kalisz, Sieradz, Piotrków, Wieluń
Sygn. Archiwum PTL: 1159–1165, łącznie kart 379.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków,
Wieluń, Częstochowa), opis zawartości: „Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przysłowia, przesądy i varia. Monografia w połowie
dokończona.”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały o ile możności uporządkowane
i przysposobione do druku w działach następujących: 1. Czary, przesądy,
leki, wróżby, przepowiednie, a. – wypiski z notat Pstrokońskiego o b. woj.
sieradzkim wyd. p[rzez] Szaniawskiego w »Bibl. Warsz.« 1851; b. – nieco
własnych notat; c. – wypisy z innych pism i dzieł; d. – o jędzach w Polsce,
o wiłach i zmorze (rękop[isy] po Kucharskim); e. – demonologia (o strachach
231

itp.), własne notatki, wypisy i rękopisma po Kucharskim; 2. Opowieści.
Przysłowia. Gry i zabawy. Bajek sporo zapisał sam, niektóre jednak bodaj
czy nie wypisane bez wskazania miejsca, warto poszukać, czy nie były
drukowane? Jedna, Meteor zbożowy, skrócone z drukowanej w »Zorzy«
Grajnerta. Przysłów nie ma, gier 2 (wypisane z notat o woj. sieradzk.);
3. Pieśni, paczka spora z melodiami (przed oddaniem do druku przejrzeć
należy i uporządkować); 4. Tańce, bez ładu zebrane wiele rzeczy rozmaitych, piosnki bez melodii, opis sobótki, pieśni weselne; 5. ditto – mnóstwo
melodii po większej części z krótkimi śpiewkami, wiele jest z Kieleckiego
i innych miejsc, lecz nie z Kaliskiego.”
Obecnie zawartość teki stanowią głównie zapisy Kolberga z regionu
wskazanego tytułem i skrótowo scharakteryzowane przez Kopernickiego.
Są to przede wszystkim rękopisy przygotowywany przez Kolberga do wydania jako druga część Kaliskiego i opublikowane później w tomie Kaliskie
i Sieradzkie (T. 46) i Kaliskie. Suplement od tomu 23 (T. 79). Ponadto
znajdują się w tece 8 dość liczne zapisy pieśni z innych regionów wydane
przez Kolberga w tomach: Sandomierskie, Kujawy, Poznańskie, Radomskie, Łęczyckie i Mazowsze (T. 2, 3–4, 9–13, 20–21, 22, 24–25), pozostałe
spoza Kaliskiego opublikowano obecnie w suplementach do tych monografii (T. 71–74, 77–80).
Teka 9. Poznańskie
Sygn. Archiwum PTL: 1166–1169, łącznie kart 34.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Poznańskie, opis zawartości: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie
z pomocą Akademii 7 tomów dzieła Lud, seria IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV.
Spis nazw. W »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom 1,
umieszczono rzecz o gwarze wielkopolskiej”.
W opisie Kopernickiego z r. 1890: „Doszczętnie wyczerpana. Zostawione
tylko długie spisy nazw wsi, miejscowości i rodowe i na okaz 1 egz. zapisanego szematyzmu Tow. Przy[jaciół] Nauk dla wiadomości, jakie tam miał
źródła etnograficzne O.K. przy opracowaniu Poznańskiego.”
Obecny stan teki zgadza się z charakterystyką Kolberga i Kopernickiego.
Rękopisy wykorzystane w monografii Wielkopolski usunął już prawdopodobnie Kolberg. Pozostawione w tece niedrukowane przez niego zapisy,
m.in. oracje weselne, spisy nazwisk, wykorzystane zostały w suplemencie
232

do Poznańskiego (T. 74). Zachowany w tece fragment ankiety Poznańskiego
Towarzystwa Przyjaciół Nauk pt. Szematy W. Ks. Poznańskiego z r. 1858
wypełniony był w Nowym Mieście (wówczas pow. Pleszew). Wspomniana przez Kolberga Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, zamieszczona
w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, przedrukowana jest
w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63), s. 342–388.
Teka 10. Śląsk
Sygn. Archiwum PTL: 1170–1174, łącznie kart 92 oraz nadbitka artykułu
S. Udzieli z 1906 r. licząca 74 strony.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Szląsk pruski i austriacki, opis zawartości:
„Wypisy i notaty z pism różnych. Bajki (własnego zbioru) i trochę pieśni”.
Opis Kopernickiego1 z r. 1890 zachowany w tece 10: „Z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie z ust ludu spisanych,
nieco pieśni z melodyjami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do
»Zbioru Wiadom.«). Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki.”
Obecnie teka zawiera rękopisy Kolberga wydane w tomie Śląsk (T. 43),
w tym zapisy terenowe bajek śląskich, oraz nadbitkę artykułu S. Udzieli,
który w r. 1906 zamieścił znaczną część zawartości tej teki w artykule pt.
Szląsk Górny w tomie VIII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych
i Etnograficznych”. Poza materiałami ze Śląska w tece znajdują się pojedyncze zapisy z Kaliskiego, Kieleckiego, Krakowskiego, Radomskiego i Mazowsza wydane w T. 5, 18, 21, 24, 27, 41 i 46.
Teka 11. Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło, Spisz
Sygn. Archiwum PTL: 1175–1177, łącznie kart 256.
W spisie Kolberga z r. 1886 dwa tytuły i opis zawartości również podzielony na dwie części: „Górale tatrzańscy i nowotarscy. Wycinki i wypisy.
Pieśni, tańce, muzyka, notaty bibliograficzne i varia” oraz „Spisz. Trochę
pieśni, nut i notaty.”
Opis Kopernickiego nie zachował się.
Według Karola Hławiczki2, który oglądał tekę 11 w roku 1936, znajdował się w niej wtedy przygotowany przez Zdziarskiego w roku 1905 rękopis
pt. Sąde[c]czyzna i Podhale, który obecnie przechowywany jest w Muzeum
1 Rkp. w tece 10 Śląsk, Arch. PTL sygn. 1170, k. 42.

2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 17 (164).

233

Etnograficznym w Krakowie. Zdziarski, przygotowując materiały Kolberga
do druku, uporządkował rękopisy zawarte w tece według swoich potrzeb,
zmieniając układ nadany przez Kolberga, i włączył do swego rękopisu jedną kartę z Kolbergowskimi zapisami ośmiu melodii wyjętą z teki 11.
Przechowywane w tece 11 zapisy zostały opublikowane w tomach
Góry i Podgórze (T. 44 i 45), stanowiąc tam podstawowy zasób źródeł
dotyczących Górali. Zamieszczono tam także melodie z karty znajdującej się
obecnie w rękopisie Zdziarskiego w Muzeum Etnograficznym (nr inw. I/369/
Rkp MEK, k. 229). Zapisy folkloru słowackiego opublikowano w T. 59/II
Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja. Nieliczne notatki i zapisy folkloru z innych regionów są
zamieszczone w tomach: Krakowskie (T. 6 i 73), Sanockie-Krośnieńskie
(T. 49–51), Pokucie (T. 29–30), Kieleckie (T. 76), Mazowsze (T. 24–25, 28,
i 41–42) oraz przeznaczone do tomu Miscellanea.
Teka 12. Podgórze, Myślenice, Wadowice
Sygn. Archiwum PTL: 1178–1184, łącznie kart 109.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Podgórze krakowskie po Myślenice (Mogilany, Kalwaria, Wadowice, Oświęcim), opis zawartości: „Monografia w pełni
materiałów w większej części oryginalnych (z muzyką) przygotowana, czeka układu i wykończenia”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „A. Materiały własne (w zupełnym nieładzie). Spory zbiór rozmaitego rodzaju, przeważnie pieśni i muzyki, inne
wszelkie szczegóły na niezliczonych świstkach. Materiał ciekawy, na monografię nie wystarczy, lecz dużo wiadomości dorywczych, a autentycznych,
zasługuje na uporządkowanie i wydanie. B. Wypiski i wycinki z rozmaitych
źródeł. Wskazówki do opracowania etnograficznego Podgórza. C. Rękopism
– inwentarz gospodarski wsi Głogoczowa z r. 1815.”
Obecnie teka zawiera materiały z terenu wskazanego tytułem, są to przeważnie czystopisy Kolberga, w części przygotowywane do monografii Podgórza. Ponadto znajdują się tam kopie rękopisów Kolberga wykonane przez
W. Kosińskiego (teksty) i osoby nieznane (nuty oraz część tekstów). Kosiński
przed rokiem 1914 przygotowywał do druku materiały Kolbergowskie z tej
teki i jego rękopisy są śladem tej pracy. Zapisy przechowywane w tece 12
zostały częściowo opublikowane przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (T. 5),
a pozostałe wydano w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), w suplemencie do
234

Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w Tarnowskiem–Rzeszowskiem (T. 48).
Inwentarz Głogoczowa nie zachował się w spuściźnie Kolberga, jego notatki
z tego dokumentu zamieszczono w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/I).
Część rękopisów z teki 12 i ich kopii przeniesiona została przed rokiem
1953 do nowej teki 12a, zob. niżej.
Teka 13. Kraków
Sygn. Archiwum PTL: 1191–1194, łącznie kart 282.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Kraków i okolica, opis zawartości: „Pieśni, podania, wycinki z gazet i wypisy, suplementa. Odpadki od drukowanych już
rzeczy w 4 tomach dzieła Lud, seria V, VI, VII i VIII, wydanego z pomocą
Akademii w latach 1870–1875”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Odpadki, bardzo niewiele lub nic niewarte od rzeczy wydanych w Krakowskiem. Składają się w połowie z wycinków i wypisów najrozmaitszych z innych dzieł, a połowie z notatek
własnych, przeważnie muzycznych”.
Na obecną zawartość teki 13 składają się rękopisy i nieliczne wycinki i druki, przeważnie związane z regionem krakowskim i w większości
opublikowane w T. 5. Przeważają rękopisy Kolberga – zapisy terenowe
pieśni i melodii, a także czystopisy pieśni pochodzących z jego badań i ze
źródeł drukowanych oraz notatki na tematy poruszane w monografiach
regionalnych. Ponadto znajdują się tu rękopisy Antoniny Konopczanki: dwa
zbiorki przyśpiewek, każdy liczący kilkadziesiąt tekstów, oraz dwa zeszyty
ze zredagowanymi przez nią bajkami, podaniami i materiałami wierzeniowymi, te ostatnie rękopisy oparte są na jej bezpośrednich zapisach zawartych w tzw. raptularzu, przechowywanym dziś w tece 45 Miscellanea.
W tece 13 znajduje się także obszerny zbiór przyśpiewek do krakowiaków z całej Polski, liczący ponad 2800 tekstów. Razem z podobnym zbiorem
przyśpiewek do kujawiaków, oberków i mazurów z teki 16 stanowi on
tekstowe uzupełnienie do przechowywanego dziś w tece 33 Miscellanea
rękopisu kilku tysięcy melodii tanecznych.
Wyraźnie wyodrębnionym zespołem są liczące 44 karty notatki pt. Nazwy rodowe mieszkańców miast i wsi (sygn. Arch. PTL 1194/3). Zapisane
tam nazwiska pochodzą prawdopodobnie ze źródeł drukowanych (prasa,
spisy klasyfikacyjne uczniów itp.), a zasięg geograficzny zbioru obejmuje
Galicję zachodnią i znaczną część wschodniej.
235

Niedrukowane przez Kolberga materiały znalazły się przede wszystkim
w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w uzupełnieniach
do innych monografii, tj. w tomach 71–72 i 74–80 Dzieł wszystkich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem.
Teka 14. Kielce
Sygn. Archiwum PTL: 1195–1203, łącznie kart 111.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Kieleckie (Kielce, Stopnica, Miechów, Olkusz),
opis zawartości: „Wycinki z gazet i wypisy. Wesela, notaty i druki. Monografia stanowiąca dopełnienie wiadomości podanych przez ks. Siarkowskiego
do »Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej« (tomy 2, 3, 5 i 7). Wydana z pomocą Akademii w r. 1885–1886 jako Lud seria XVIII i XIX.”
Opis Kopernickiego z r. 1890 zanotowany bezpośrednio po informacjach o tece 13: „Podobneż odpadki dwojakiego rodzaju: n[umer]a »Gazety Kieleckiej«, »Ogniska Domowego« itp. Wypisy i wycinki z rozmaitych
pism. Materiały drobne, nie użyte do Kieleckiego, przeważnie muzyczne.
Z obu tych tek [tj. 13 i 14] żadnej osobnej pracy, nawet drobnej, zlepić
nie można, lecz jako materiały cząstkowe do czyjejś pracy dodatkowo
przydać się mogą.”
Obecnie w tece znajdują się przede wszystkim Kolbergowskie czystopisy pieśni i melodii (ponad 800), pochodzących z jego badań terenowych
w Kieleckiem, ponadto Kolbergowskie zapisy bajek, zagadek i przysłów
z Kieleckiego, rękopisy Władysława Siarkowskiego (przysłowia i Mapka
etnograficzna okolicy kieleckiej) oraz opis zwyczajów sobótkowych zanotowany na prośbę W. Siarkowskiego przez jednego z alumnów seminarium duchownego z Kielc. Poza rękopisami w tece znajdują się liczne
egzemplarze czasopism, w tym „Gazety Kieleckiej” z roku 1874 i „Ogniska
Domowego” z roku 1876 z artykułami W. Siarkowskiego. Część materiałów z tej teki wykorzystał Kolberg w monografii Kieleckiego (T. 18–19),
znaczna część opublikowana została w suplemencie do niej (T. 76), nieliczne zapisy pochodzące z innych regionów (Krakowskie, Przemyskie)
zamieszczono w odpowiednich tomach zgodnie z ich pochodzeniem regionalnym (T. 73 i 83).

236

Teka 15. Tarnów, Rzeszów
Sygn. Archiwum PTL: 1204–1207, łącznie kart 208.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Tarnów. Rzeszów, opis zawartości: „Część
Jasielskiego i Sandeckiego. Pieśni z nutą, trochę szczegółów z życia ludu
i varia. Odpisy (np. o kuligu itd.)”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni z melodiami z dodatkiem drobnych notatek etnograf. wszelkiego rodzaju na świstkach; b) wypisy z rozmaitych źródeł – niewiele; c) wycinki z gazet – kilku”.
Obecnie w tece, zgodnie ze skrótowym wyliczeniem Kolberga i Kopernickiego, znajdują się rękopisy i wycinki z prasy w większości dotyczące
regionu określonego tytułem, te wydane zostały w T. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Ponadto są tam także zapisy terenowe pieśni i melodii
z Sanockiego, z Rusi Czerwonej, z Przemyskiego, Krakowskiego, Lubelskiego i Mazowsza zamieszczone w odpowiednich monografiach i suplementach (T. 49–50, 56–57, 73, 75, 80 i 83). W tece znajdują się również
nieliczne kopie wykonane przez S. Udzielę, który znaczną część tekstów
i melodii z tej teki wydał drukiem pt. Tarnów–Rzeszów w tomie XI „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” w r. 1910.
Ponadto przechowywany jest tu obszerny rękopis nieznanego autora pt.
Lud nasz, jego wiara, podania, zwyczaje etc. liczący 55 kart. Notatki
w nim zawarte w większości zamieszczone zostały w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (T. 48).
Teka 16. Radom, Opatów, Sandomierz
Sygn. Archiwum PTL: 1208–1213, łącznie kart 148.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Sandomierskie (Radom, Końskie, Opoczno,
Opatów, Sandomierz), opis zawartości: „Pieśni z nutą, wesela, zwyczaje,
powieści, przesądy itp. Wypisy. Z części materiałów wydane zostało w r.
1865 z własnych funduszów dzieło Lud, seria II (Sandomierskie).”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Resztki od Radomskiego i Sandomierskiego, składają się z: a) materiały oryginalne (opis 1–2 wesel, dość sporo pieśni,
tańce, po największej części przekreślone, więc już drukowane), rozmaite
notatki drobne, b) wypisy i wycinki małej wagi i niewiele; c) trochę wycinków i n[umer]a gazet. Nb. korzyść taka jak z teki 14 (Kieleckie)”.
Obecnie w tece znajdują się materiały opublikowane przez Kolberga w tomach Sandomierskie (T. 2) i Radomskie (T. 20–21). Są to zapisy
237

terenowe pieśni, melodii i bajek, a także opisy wesel, ponadto pieśni zredagowane już do druku i duży zespół melodii tanecznych. Zapisy nie wydane
przez Kolberga zostały zamieszczone głównie w suplemencie do Radomskiego (T. 77).
W tece tej przechowywany jest także obszerny zespół tekstów przyśpiewek pt. Obertasy i mazurki, nie wymieniony przez Kolberga ani
przez Kopernickiego. Jest on skorelowany z rękopisem melodii tanecznych znajdującym się w tece 33 Miscellanea. Na 24 kartach spisanych
jest ponad 1800 przyśpiewek pochodzących w większości z badań terenowych Kolberga na terenie Królestwa Polskiego, tj. z Mazowsza, Lubelskiego, Radomskiego, Sandomierskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i Kujaw,
nieliczne pochodzą z Wielkopolski (22 teksty). Znaczna część opublikowana jest przez Kolberga w różnych tomach, pozostałe zamieszczono razem
z melodiami w odpowiednich monografiach lub w suplementach do nich
(T. 71–80).
Teka 17. Lublin, Biłgoraj
Sygn. Archiwum PTL: 1214–1222, łącznie kart 106.
W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Lubelskie (Lublin, Lubartów, Krasnystaw, Zamość, Janów), opis zawartości: „Odpadki nieliczne od monografii,
której dwa tomy wyszły z druku z pomocą Akademii w latach 1883 i 1884
jako Lud, seria XVI i XVII”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Same odpadki bez żadnej wartości, poprzekreślane przez samego O.K., więc albo drukowane w Lubelskiem, albo
przez niegoż odrzucone”.
Obecnie w tece 17 znajdują się rękopisy terenowe i czystopisy Kolberga
związane z Lubelskiem, rękopisy W. Ciesielskiego i jego rysunki dotyczące
również tego regionu oraz nieliczne zapisy folkloru pochodzące z Chełmskiego. Znaczną część materiałów z teki 17 wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (T. 16–17), pozostałe są opublikowane w suplemencie do
tej monografii (T. 75) i w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). W suplemencie do Lubelskiego zamieszczono także 26 rycin Ciesielskiego wraz z ich
opisem autorskim i krytycznymi komentarzami Wilhelma Kolberga. W tece
17 przechowywane były również listy Ciesielskiego do Kolberga, w r. 1963
zostały one przekazane do Biblioteki PAN w Krakowie i tam włączone do
teki z korespondencją Kolberga (sygn. 2185/1, k. 99–108).
238

Teka 18. Ruś Czerwona, Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl
Sygn. Archiwum PTL: 1223–1229, łącznie kart 93.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (głównie z czasopisma ros[yjskiego] »Cztienia«). Pieśni, tańce, zwyczaje, wesela, przesądy, baśni itp., Łemki,
Górale nadgraniczni (opis Torońskiego). Materiały w znacznej ilości do kilkotomowej monografii nagromadzone.”
Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się, obecnej zawartości teki
18 dotyczyć mogą w części notatki Kopernickiego znajdujące się dziś w tece
38 i przytoczone tu jako opis rękopisów z teki 34 (zob. niżej). Część rękopisów znajdujących się pierwotnie w tece 18, a później w tece 34, obecnie
przechowywana jest w tekach Podkarpacie ukraińskie (sygn. 3195–3201
w zbiorach BN PAU i PAN).
Jan Biela opracowujący do druku zapisy z teki 18 w swoim wstępie 1 datowanym „Lwów, we wrześniu 1911” wymienia poza rękopisami Kolberga
i innych osób także druk: „Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński
w Samborskiem – [dopisek Kolberga]) nakładem Jakoba Sawczyńskoho,
Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych
cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis
rzeczy.” Następnie Biela wymienia jeszcze: „Rękopis z r. 1745 obejmujący
17 kart in folio. Z tych trzy niezapisane, reszta zawiera Pretensje dóbr wsi
Olszanicy i Serednicy na groncie spisane anno 1745, tudzież Kontrakt
trzyletni browarni Olszanicy in a[nno] 1745”.
Obecnie w tece 18 znajdują się pieśni z Krynicy w zapisach terenowych Kolberga, jego odpisy tekstów ze zbiorów: Ż. Paulego Pieśni
ludu ruskiego w Galicji i J. F. Hołowackiego Narodnyja pieśni Galickoj i Ugorskoj Rusi („Cztienia” 1863–1867 i 1870), opis wesela z okolic Dubiecka w rkp. nieznanego autora, Ruskoje wesile J. Łozińskiego
(Przemyśl 1835) w przekładzie Kolberga oraz nieco wycinków z prasy
i notatek. Nie ma natomiast w spuś­c iźnie Kolberga wymienionych przez
J. Bielę dokumentów z połowy XVIII wieku dotyczących Olszanicy i Serednicy (pow. Lesko) oraz drukowanego zbioru Kazki (Lwów 1861) Ihnatija z Nikołowicz (Karpińskiego). Wymieniony przez Kolberga „opis
Torońskiego”, tj. odpis artykułu A.J. Torońskiego Rusiny–Lemki z Zorji
1 Rkp. wstępu J. Bieli znajduje się w tece 18a, sygn. Arch. PTL 1230, k. 1-3.

239

halickiej, znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w tece o sygnaturze
3201 (zob. niżej).
Przechowywane w tece 18. materiały opublikowane zostały w tomach:
Góry i Podgórze (T. 44–45), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–50), Ruś Czerwona (T. 56) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) – tam przekład opisu
wesela J. Łozińskiego. Zapisy w języku ukraińskim pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich
(T. 58, przygotowany do druku).
Teka 19. Ruś Czerwona
Sygn. Archiwum PTL: 1238–1244, łącznie kart 476.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz,
Złoczów), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (z różnych pism lwowskich
i »Cztienii« rosyjskich). Pieśni z nutą, tańce, zwyczaje. Materiał najobficiej z Złoczowskiego (mianowicie z Zadwórza, Jaryczewa, Oleska itd.)
zebrany”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały ogólnie tyczące się R. Czerwonej, składają się: 1. z małej ilości oryginalnych, przeważnie pieśni,
wartość niewielka, 2. wypisy z rozmaitych źródeł, przeważnie pieśni z Hołowackiego »Cztenija«; b) Ze Lwowa i okolic odrobina oryginalnych bardzo
małej wartości, przeważnie piosnki z melodiami, trochę wypisów z rozm.
miejsc, również niewiele warte; c) z p[owia]tu żółkiewskiego oryginalnych
materiałów garstka, przeważnie piosnki z melodiami, moc pieśni wypisanych z Hołowackiego, Wacława z Oleska i Ż. Paulego; d) Z p[owia]tu złoczowskiego bardzo bogaty zbiór pieśni spisanych przez siebie we wsiach
Zadwórze i Ubinie, z dodatkiem innych zapisków etnograficznych, wypisy
pieśni z Hołowackiego, W. z Ol[eska] i Ż. Paulego.”
Materiały z teki 19 przygotowywał do druku W. Grzegorzewicz w r. 1902
i wśród rękopisów Kolberga znajdują się liczne sporządzane przez niego
kopie, opracowania tego jednak wtedy nie wydano. W nielicznych przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, tj. rękopisy Kolberga, kopie Grzegorzewicza traktowane były jako źródło w czasie przygotowywania do druku
odpowiednich tomów Dzieł wszystkich. Rękopisy w tece Grzegorzewicz
ułożył według powiatów, posługując się notami lokalizacyjnymi Kolberga,
a w obrębie materiałów z jednego powiatu rzeczowo zgodnie z planem
tomów Ludu.
240

Obecnie w tece znajdują się wskazane przez Kopernickiego rękopisy
dotyczące Rusi Czerwonej, są to zapisy terenowe tekstów i melodii wykonane przez Kolberga przede wszystkim w Zadwórzu, Ubiniu i Lubszy, oraz odpisy ze zbiorów pieśni J. F. Hołowackiego i Ż. Paulego. Są też tam nieliczne
notatki Kolberga z czasopism i innych publikacji na temat Rusi Czerwonej.
Wszystkie materiały z tytułowego regionu zostały opublikowane w tomach
Ruś Czerwona (T. 56–57). Materiały z innych regionów zamieścił Kolberg
w Chełmskiem (T. 34) oraz w Pokuciu (T. 30), pozostałe opublikowano
w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51) i Rusi Karpackiej (T. 54–55), a pojedyncze zapisy z Wołynia w suplemencie do tego regionu (T. 84).
Teka 20. Ruś Czerwona III, Stryj, Brzeżany, Stanisławów, Tarnopol,
Czortków, Bukowina, Pokucie, Ruś Węgierska
Sygn. Archiwum PTL: 1245–1257, łącznie kart 693.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie), opis zawartości: „Wypisy i notaty. Pieśni z nutami, wesela, tańce
(z Barysza, Buczacza). Bojki, ich zwyczaje. A nadto: część Bukowiny i Rusi
węgierskiej (z »Cztieni«).” Na oryginalnej okładce teki nad tytułem zapisanym przez Kolberga dwie notatki dwu różnych nieznanych osób: „Kolberg”
i „Grzegorzewicz”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Stryj (Bojki) – Orygin[alnych] mater[iałów] bardzo mało i niewielkiej wartości, wypisy, moc z Hołowackiego
i innych; 2. Brzeżany – orygin[alnych] prawie nic, wypisy ciekawe; 3. Stanisławów – orygin[alne] materiały bardzo dobre (pieśni, wesele, rozmaite
drobne wiadomości spisane w Baryszu), wypisów niewiele z Hołow[ackiego]; 4. Tarnopol – same wypisy! z Hołowack. [i z] »Zorzy« 1860 złą fonetyką;
5. Czortków – same wypisy, parę piosnek oryg[inalnych] licho zapisanych
przez kogoś i przysłanych; 6. Bukowina – same wypisy z Hołow[ackiego],
i tego bardzo niewiele, wycinki o rabinie sadogórskim; 7. Ruś Węgierska –
same wypisy z Hołowackiego, do nich zamieszały się widocznie pieśni z Pokucia, poprzekreślane, więc zapewne już drukowane. Ergo: tylko materiały
z Barysza utworzą całość dość pokaźną i cenną, jako cząstkowy materiał do
artykułu w »Zbiorze Wiadom.« lub rozdziału w Materiałach drobniejszych
O.K. osobno wydanych.”
Obecnie w tece 20 znajdują się rękopisy terenowe Kolberga, głównie
z Barysza, oraz jego odpisy z różnych druków, m.in. transkrypcja artykułu
241

J. Łozińskiego Hałahiwki drukowanego w pracy zbiorowej Zorja halickaja jako album na hod 1860, większość stanowią odpisy pieśni ze zbiorów
W. Zaleskiego, Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. W rękopisach terenowych
Kolberga liczne są szkice zabudowań, sprzętów i ubiorów. Przeważającą
część stanowią materiały dotyczące Rusi Czerwonej i Podola (T. 56–57
i T. 47), ale są także pochodzące z Wołynia (T. 36) i z Białorusi (T. 52).
Znaczna część odpisów z drukowanych zbiorów pieśni nie ma not lokalizacyjnych, te zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich
(T. 58, przygotowany do druku). Ponadto w tece 20 znajdują się rękopisy
ze zbiorów A. Kucharskiego z zapisami pieśni słowackich opublikowane
w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz.
II Czechy, Słowacja (T. 59/II) oraz dotyczące Bojków, które zamieszczono
w Rusi Karpackiej (T. 54).
Materiały z teki 20 przygotowywał do druku w latach 1901–1902 Wojciech Grzegorzewicz, jednak jego opracowania wówczas nie wydano. Podobnie jak w tece 19 również i w tej ułożył materiały według powiatów,
których dotyczyły zawarte w tece rękopisy, a następnie rzeczowo. W tece
20 znajdują się wykonane przez niego liczne kopie rękopisów Kolberga.
W niewielu przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, kopie Grzegorzewicza w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł
wszystkich traktowane były jako źródło.
Teka 21/22. Pokucie
Sygn. Archiwum PTL: 1258–1260, łącznie kart 175.
W spisie Kolberga z r. 1886 były to dwie osobne teki z tytułami Pokucie I i Pokucie II. Opis zawartości pierwszej: „Notaty, wypisy i odpadki
materiałów z Kołomyi, Horodenki, Czortowca, Jasienowa itd. użytych do
monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883
pt. Pokucie tom 1 i 2.” Opis drugiej: „Wypisy i wycinki. Przesądy, czary,
podania i kazki. Obejmuje wraz z tańcami obfity materiał do tomu 3 Pokucia1.”
W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki są połączone i opisane jako jedna:
„Same odpadki od Pokucia, zupełnie nie do użycia, chyba jako dodatkowy
niby materiał do prac innych, np. kilka piosnek huculskich w rękopismie
1 W latach 1888 i 1889, już po sporządzeniu przytaczanego tu spisu, Kolberg wydał III i IV
część Pokucia (T.31-32),

242

nauczyciela z Ispasa; oryginal[ne:] a) rękopism z Ispasa, b) notatki i bruliony
O.K. o wystawie kołomyjskiej, c) kilka piosnek i innych drobnych rzeczy,
podobno zużytkowanych już w Pokuciu; wypisy, nic ważnego, ciekawy
przekład z czeskiego Wagilewicza rozprawy o Bojkach i Hucułach i Biłousa z ruskiego o kupale.” Na obwolucie dodatkowa notatka Kopernickiego
o rękopisie Jurczenki z Ispasa: „Miedzy nimi nie użyte pieśni huculskie
z Kosmacza i Brustur”.
Obecnie w tece znajdują się dwa rękopisy Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, prezentowane na wystawie etnograficznej w Kołomyi i przekazane Kolbergowi przez jej komitet organizacyjny: obszerny rękopis Pieśni
(62 karty) i początek rękopisu bajek. Zachowały się także wymienione przez
Kopernickiego Kolbergowskie przekłady rozpraw J. Wagilewicza o Bojkach,
o Hucułach i na temat wierzeń drukowane w „Časopisie Českého Museum”
w latach 1838–1841 i przekład (w znacznej części transkrypcja) rozprawy
o obchodach kupały wydanej we Lwowie w 1861 r. (prawdopodobnie autorstwa F. Biłousa). Ponadto w tece tej przechowywane są obszerne odpisy
przyśpiewek ze zbiorów Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. Te materiały zostały wykorzystane przez Kolberga przede wszystkim w Pokuciu (T. 30–32),
a w Dziełach wszystkich w tomach Podole (T. 47), Ruś Karpacka (T. 54–
–55), Białoruś (T. 52), a także w suplementach do Pokucia (T. 81), Przemyskiego (T. 83) i Wołynia (T. 84). Teksty ukraińskie nie mające not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian Wschodnich
(T. 58, przygotowany do druku). Z redagowaniem Pokucia związane są
znajdujące się tu trzy listy pytań dotyczące różnych problemów etnograficznych, opublikowano je w aneksach w suplemencie do Pokucia (T. 81)
jako przykłady metod pracy Kolberga. W tece 21/22 znajduje się też rękopis
W. Dundera z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, wydanymi odpowiednio
do swego pochodzenia w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) i Materiały do etnografii Słowian
wschodnich (T. 58, przygotowany do druku).
W r. 1904 pieśni z rkp. B. Jurczeńki pochodzące z Huculszczyzny, wydał
S. Zdziarski pt. Pokucie w tomie VII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W Dziełach wszystkich teksty te zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54–55), podstawą druku były oryginalne zapisy Jurczeńki, a w części ich kopie sporządzone przez Kolberga, niekiedy
z zapisanymi przez niego melodiami.

243

Teka 23. Huculi
Sygn. Archiwum PTL: 1261–1280, łącznie kart 356.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Pokucie III. Hucuły, opis zawartości: „Wycinki
i odpisy (z Witwickiego, Wagilewicza, Ilkiewicza itd.) Kraj, pieśni, zwyczaje,
skazki. Opryszki. Monografia znacznie już posunięta naprzód.”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) luźne notatki i materiały własne na
kartkach, ilość niewielka; b) luźne wypisy i wycinki, również niewiele;
c) materiały uporządkowane i przygotowane do wydania, składają się po
większej części z wyciągów i wypisów ze źródeł rozmaitych, obok tego jest
sporo rzeczy oryginalnych przez O. Kolberga zapisanych w Żabiu i Kołomyi
i nieco przysłanych mu przez osoby miejscowe.”
Obecnie w tece znajdują się materiały Kolberga z Huculszczyzny, na które składają się jego zapisy terenowe, głównie z Żabiego, rękopisy kilku innych osób, oraz liczne wyciągi i wypisy z druków na temat grup etnicznych
zasiedlających Karpaty. Kolberg wykorzystał tu prace wydawane w ciągu
blisko stu lat – od opisu podróży B. Hacqueta z r. 1790 do zbioru pieśni z r.
1887. Przechowywane są w tej tece także niektóre rękopisy należące do dokumentacji Wystawy Etnograficznej zorganizowanej w Kołomyi w 1880 r.
Do nich należy m.in. spis 54 okazów z Kosmacza, w którym poza nazwami
przedmiotów podane są nazwiska wytwórców, ceny i nazwiska właścicieli.
Kolberg planował wydanie zapisów z Huculszczyzny w ostatniej, piątej części Pokucia i w pewnej części notatki w tece 23. są uporządkowane według
planu monografii regionalnej i opatrzone tytułami, np.: „Kraj”, „Lud” (tu
m.in. „Chata”, „Rola”, „Pasterstwo”), „Zwyczaje przy uroczystościach”, „Boże
Narodzenie”. Większość zgromadzonych materiałów została zamieszczona
w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55), ponadto w tomach Ruś Czerwona
(T. 56–57) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83). Kilka pieśni wydrukował Kolberg wcześniej w monografii Pokucia (T. 30 i 31).
Teka 24. Podole
Sygn. Archiwum PTL: 1281–1284, łącznie kart 75.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Podole rosyjskie, opis zawartości: „Kilkadziesiąt
pieśni z nutami. Wycinki, wypisy (z Rollego itd.) i wskazówki bibliograficzne.”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zupełnie do niczego. Zawiera trochę wypisów i wycinków o Podolu i garstkę materiałów, tj. pieśni z melodiami
i innych drobnych zapisków, które już użyte do artykułu drukowanego
244

w »Zbiorze Wiadomości«, do nich należą i piosnki z Pobereża przez dra
Szopowicza przysłane. W dodatku jest rękopism niewielki jakiejś rozprawki niby historycznej o Podolu przez Jaroszewicza. Można to oddać do Bibl.
Jagiellońskiej.”
Obecnie w tece znajdują się rękopisy pieśni (teksty i melodie) z Podola
zapisane przez Kolberga ze słuchu i wydane przez niego w r. 1888 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, jego notatki z publikacji oraz
egzemplarze gazet z artykułami na temat regionu. Materiały te zamieszczono w tomie Podole (T. 47). Ponadto w tece przechowywany jest wspomniany przez Kopernickiego rękopis J. Jaroszewicza Pogląd etnograficzno-historyczny na Podole, pominięty w tomie 47 Dzieł, ponieważ nie ma
wartości jako źródło etnograficzne lub historyczne. Rękopis Z. Moszyńskiej
z pieśniami z Pobereża i jego kopia wykonana przez H. Szopowicza, wymienione przez Kopernickiego, zostały przeniesione do teki 25 Ukraina,
ale nie wiadomo przez kogo i kiedy. Nieliczne zapisy pieśni z Mazowsza
zamieścił Kolberg w monografii tego regionu (T. 28), pozostałe spoza Podola
drukowane są w tomach Mazury pruskie (T. 40) i Mazowsze cz. VII (T. 42),
a ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach
do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku).
Teka 25. Ukraina
Sygn. Archiwum PTL: 1285-1289, łącznie kart 184.
Tytuł Kolberga z r. 1886 także: Ukraina, opis zawartości: „Wypisy i notaty. Nieco pieśni z nutami. Drobiazgi. Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły
z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały oryginalne składają się jedynie ze zbioru melodyj i pieśni spisanych przez samego O.K. w Warszawie
od służby dworskiej mieszkających tam panów ukraińskich. Przydadzą się
jako uzupełnienie zbioru p. Zimmerowej w »Zbiorze Wiadom.«, albo do
innej podobnej pracy; b) wypisy, wycinki i notatki z najrozmaitszych źródeł,
ostatnie niezmiernie cenne dla każdego, kto pracuje nad etnografią Ukrainy.
Nb. Te rzeczy warto wybrać i oddać do użytku p. Z. Wolskiego dla zamierzonej przez niego bibliografii etnograficznej polskiej.”
Na obwolucie podteczki o sygn. 1285 notatki Kopernickiego: „Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O. K.
245

w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających,
np. podobno p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim (mylnie zaznaczono: w owruckiem gub. mińskiej!). Nieco piosenek przysłanych
mu przez inne osoby. Nb. nie ma zeszytu spisanego przez p. Leokadię Kopernicką, bratową moją, który posłałem Kolb. z Kijowa w r. 1858 czy 59.”
Obecnie w tece znajdują się materiały wymienione przez Kolberga
oraz druk: Pieśni ludu ukraińskiego. Dumki na fortepian, w opracowaniu P. Leo­narda (Warszawa 1856), zawierający 35 utworów. Nie ma dziś
w spuściźnie Kolberga rękopisu A. Marcinkowskiego wymienionego wyżej w opisie zawartości tej teki. W roku 1883 obok informacji o rękopisie
Marcinkowskiego Kolberg odnotował: „w ręku dra Kopernickiego” (notatka
w spisie tek z 7 maja 1883, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), jednak
w późniejszych spisach tek z lat 1886 i 1887 rękopis Marcinkowskiego jest
wymieniany jako znajdujący się w tece 25. Ponieważ notatki Kopernickiego na temat zawartości teki 25 są niepełne, dotyczą tylko jej części, nie
wiadomo czy rękopis ten znajdował się w tece w czasie, gdy opiekował
się nią Kopernicki, czy został z teki wyjęty jeszcze przez Kolberga, czy później przez inne osoby. Brak również informacji o rękopisie L. Kopernickiej,
wspomnianym przez I. Kopernickiego.
Pieśni i melodie ukraińskie zapisane przez Kolberga zostały zamieszczone w kilku tomach: Wołyń (T. 36 i 84 ), Podole (T. 47), Białoruś-Polesie
(T. 52) oraz Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Również w tych tomach zostały wydane nieliczne w tej
tece odpisy pieśni ze zbiorów innych autorów (m.in. Mykoły Łysenki) i rękopisy innych osób, np. pieśni z Podola zapisane przez Z. Moszyńską.
Teka 26
Zawartość dawnej teki nr 26 podzielona jest obecnie na dwie jednostki
archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3206 i 3207).
Tytuł Kolberga z r. 1886: Wołyń, opis zawartości: „Wycinki, wypisy i notaty. Wesela, pieśni, zwyczaje, tańce i muzyka od Kowla, Łucka, Żytomierza
i Zwiahla”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka pieśni z melodiami spisanych przez samego O.K. w okolicach Kowla (najwięcej), Lubomli, Dubna
i Żytomierza, miedzy nimi jest parę opisów wesel, tańce, trochę innych
materiałów i notatek. Nb. można złożyć z tego cały tom niezbyt szczupły;
246

b) Wypisy, wycinki i notatki z rozmaitych źródeł, stosunkowo do oryginalnych w liczbie niewielkiej; c) Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo
ciekawe i warte rychłego wydania w »Zbiorze Wiadom.«.”
W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną
PAU odnotowano brak tej teki, być może była już wówczas przekazana do
Biblioteki PAU.
Zachowane rękopisy z dawnej teki 26 znajdują się obecnie w BN PAU
i PAN w dwu zespołach wymienionych wyżej.
Teka 27
Zawartość danej teki nr 27 podzielona jest obecnie na cztery jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3202–3205), zaś
materiały ikonograficzne znajdują się w tece rycin w Archiwum PTL (teka
47, sygn. 1354/III).
W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Ruś Chełmska i Podlaska, opis zawartości: „Wypisy i bibliografia. Materiały wzięte z Gołębiowskiego, Kunickiego
itd. Inne zebrane i dostarczone na miejscu w obfitości wraz z notatami dotyczącymi języka. Monografia uporządkowana i przygotowana do druku”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Kupa odpadków wszelkich od tomu
I-go [tj. Chełmskiego cz. I, T. 33], b) pieśni i tańce z grubsza uporządkowane,
materiały na tom II, c) wierzenia, czary, wróżby, przysłowia, bajki, materiały na tom III.”
Zachowane rękopisy z tej teki znajdują się w czterech zespołach wymienionych wyżej oraz w tece 47.
Teka 28. Polesie
Sygn. Archiwum PTL: 1290–1291, łącznie kart 97.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Polesie wołyńskie i Pińszczyzna, opis zawartości: „Wypisy różne (przeważnie z Zienkiewicza). Nieco oryginalnych
pieśni i nut. Wycinki i wskazówki bibliograficzne”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) 3–4 melodie z Mozyrskiego i Owruckiego, które znalazłem zabłąkane w tece Wołynia i tu przełożyłem; 2) jakaś bajeczka o Żydzie (z Kobryńskiego) zapisana przez samego O.K. Resztą
są to tylko wypisane z dzieła R. Zieńkiewicza (wszystkie podobno) pieśni
zwyczajne i obrzędowe, bez żadnej melodii, w dodatku wypisy i notatki
247

z rozmaitych źródeł. Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisana w Borowej w Pińszczyźnie. Nie wiadomo, czy dobrze, bo językiem
wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zieńkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie »Zbioru
Wiadomości« i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem. Ostatecznie w tej tece nic nie ma oprócz przepisanego Zieńkiewicza, i to podobno z błędami fonetycznymi.”
Obecnie w tece znajdują się Kolbergowskie odpisy ze zbioru R. Zienkiewicza Piosenki gminne ludu pińskiego (Kowno 1851), nieliczne zapisy melodii
wykonane przez Kolberga, odpisane przez niego fragmenty artykułów z prasy
i noty bibliograficzne prac odnoszących się do Polesia. Materiały te zostały
wydane w tomie Białoruś-Polesie (T. 52) razem z innymi związanymi z Białorusią, tylko dwie pieśni zamieszczono w suplemencie do Wołynia (T. 84).
Teka 29. Białoruś, Grodno
Sygn. Archiwum PTL: 1291–1297, łącznie kart 155.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Białoruś (Grodno, Mińsk, Witebsk), opis zawartości: „Zwyczaje, obrzędy, pieśni, notaty, wypisy (przeważnie z ros. Statisticzeskije opisanie guberni grodzieńskiej).”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Jest kilkadziesiąt melodyj pieśni z rozmaitych stron jako materiał oryginalny. Reszta same wypisy i notatki. NB. jedna kolęda łotewska, którą można będzie dołączyć do pracy p. Ulanowskiej.”
Obecnie w tece przechowywane są rękopisy Kolberga dotyczące głównie Białorusi i Litwy, a nieliczne także Mazowsza i Radomskiego. M.in.
znajduje się tu zeszyt z zapisami pieśni weselnych z Białorusi z okolic Witebska i z pieśniami z Radomskiego oraz z innych regionów (sygn. 1295).
Są to prawdopodobnie najwcześniejsze Kolbergowskie zapisy folkloru.
W tece są także noty bibliograficzne, wypisy i notatki z artykułów w czasopismach i z prac zwartych, m.in. z Ludu Gołębiowskiego i z publikacji
E. Orzeszkowej oraz wycinki z gazet. Spośród nielicznych rękopisów innych osób wymienić trzeba obszerny artykuł F. Staszica Wycieczka nad
brzegi Berezyny (drukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” w r. 1863).
Rękopis Kolbergowskiego tłumaczenia fragmentów pracy P. Bobrowskiego Grodnenskaja gubernija …, wspomnianego przez Kolberga jako Statisticzeskije opisanie…, wydanej w Petersburgu w 1863 r., znajduje się
obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183) w BN PAU i PAN.
248

Opublikowany został w T. 52 Białoruś-Polesie z szerszym komentarzem
Kolberga na temat rozważań Bobrowskiego o dialektach białoruskich.
Nieliczne zapisy pieśni wydał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego (T.
1) w 1857 r. Materiały zawarte w tece 29 zostały wykorzystane w T. 52
Białoruś-Polesie i w T. 53 Litwa oraz w suplemencie do Radomskiego
(T. 77) i do Mazowsza (T. 80), zapisy pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczone są w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T.
58, przygotowany do druku).
Teka 30. Litwa
Sygn. Archiwum PTL: 1298–1302, łącznie kart 312.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Litwa etnograficzna, opis zawartości: „Wycinki i odpisy. Bibliografia dotycząca Litwy i Żmudzi. Spis miejscowości.
Zwyczaje, podania i legendy litewskie i żmudzkie. Trochę pieśni, przysłów
i zagadek. Odpadki od artykułu Pieśni litewskie drukowanego [w r. 1879]
w tomie 4 »Zbioru Wiadomości do Antropologii [Krajowej]«.”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) Materiały oryginalne dostarczone przez
rozmaite osoby, niewiele, lecz są rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć
przyczynek niezły do »Zb. Wiad.«; 2) Rękopismy: a) Akielewicza Dajnes
žamajtiu, odpis, nie wiadomo czy cały? b) Jaroszewicza Zarysy z czasów
pogańskiej Litwy; c) O. Kolberga spis bibliograficzny dzieł itd. o Litwie
jako uzupełnienie pracy Karłowicza; d) jakiś stary rękopis sądowy z Litwy
z r. 1741 (oddałem do Bibl. Jagiell.); 3) Wypisy, notatki i wycinki z rozm[aitych] źródeł: a) o Litwinach z Augustowskiego i Pruskich; b) o Litwie naszej
i Żmudzi.” Na obwolucie kart o sygn. 1298 notatka Kopernickiego taka sama
jak wyżej w punkcie 1, z dopiskiem J. Karłowicza: „Trzeba bardzo ostrożnie
korzystać z tych przyczynków, J.K.”.
Obecnie w tece przechowywane są wymienione przez Kopernickiego materiały dotyczące Litwy, oprócz „starego rękopisu sądowego” z 1741 r. oddanego przez niego do Biblioteki Jagiellońskiej. M.in. są to rękopisy M. Akielewicza, J. Jaroszewicza i T. Narbutta, oraz bibliografia opracowana przez
Kolberga. Wszystkie zapisy dotyczące Litwy są wydane w T. 53. Ponadto są
w tej tece wycinki z prasy, m.in. z artykułem Kolberga Pieśni ludu polskiego
i litewskiego zamieszczonym w „Kalendarzu” J. Jaworskiego na rok 1857
oraz pojedyncze zapisy z Krakowskiego i Mazowsza. Te ostatnie wydane
w uzupełnieniach do odpowiednich monografii regionalnych (T. 73 i 80).
249

Teka 31. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1303–1304, łącznie kart 62.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea I, opis zawartości: „Bibliografia.
Notatki.” Na okładce teki tytuł ręką Kolberga „Miscellanea. Ukaz o włoś­
cianach”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „ 2 arkusze: Spis rzeczy z »Przyjaciela
Ludu« od r. 1834–1849 jako materiał do literatury etnograficznej; 6 arkuszy
i kilka kartek z podobnąż notatką z »Bibl. Warsz.«, »Tygodn. Ilustr.« i innych pism oraz o rozmaitych dziełach; na kartkach notatki bibliograficzne
o muzyce w ogóln. i ludowej w szczególności; kopia podania do Akademii
Umiejętności dn. 10 II 1873 o stałą subwencję na wydawnictwa po 1000
złr. na tom; wewnątrz rozmaite listy i dokumenty tyczące się prenumeraty
na Lud wielkopolski i inne notatki i wiadomości. Druki rozmaite mogące przydać się Bibl. Jagielloń[skiej] i osobom prywatnym.” Ostatnie zdanie
skreślone i zastąpione notatką: „Odniosłem do Bibl. Jagiell.”.
Obecnie w tece tej przechowywane są noty bibliograficzne artykułów
etnograficznych, folklorystycznych i krajoznawczych, a także rycin z wielu roczników prasy polskiej z XIX w. i z prac zwartych, m.in. kompletna
kwerenda w tym zakresie całości „Przyjaciela Ludu” i wielu wczesnych
roczników „Kłosów” i „Tygodnika Ilustrowanego” oraz zapisy bibliograficzne artykułów z innych czasopism polskich głównie z lat 1804–1865. Not
bibliograficznych jest około 1800, są one zamieszczane w spisach „Literatura cytowana i odnotowana przez Kolberga” w tomach 39–84 Dzieł wszystkich, odpowiednio do regionu lub tematu publikacji, której dotyczą. Ponadto w tece 31 znajduje się kilka notatek o muzykach polskich i francuskich,
spisy kompozytorów polskich – twórców mazurków (zamieszczone w cz. II
Pism muzycznych) oraz zapiski na temat subskrypcji Poznańskiego. Nie
ma natomiast wspomnianej przez Kopernickiego kopii pisma w sprawie
dotacji na druk Ludu. Prawdopodobnie był to dokument znajdujący się
teraz w zbiorach BN PAU I PAN, opublikowany z tą samą datą (10 II 1873)
w Korespondencji … cz. I (T. 64). Nie ma też w tece druków, m.in. wymienionego przez Kolberga „Ukazu o włościanach”.
Teka 32. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 2, opis zawartości: „Wycinki, odpisy i druki odnoszące się do Górali i Podgórza”.
250

Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zawierała »Czasu« z r. 1873 nr 119, 121,
132, 134, 137, 139, 237 i 245, a w nich artykuły ekonomiczne o ludzie
naszym i wiadomości o »Banasiu«, maniaku religijnym, który wystrzelił
w Tarnowie do księdza przy ołtarzu. O tymże »Kraj« krakow[ski] z r. 1873
nr 119. Oprócz tego nr 97 »Czasu« z r. 1875 z artykułem wstępnym czysto
ekonomicznej [treści]. Ponieważ tedy teka ta nie zawierała zgoła żadnych
materiałów etnograficznych, więc wszystko z niej zostało wyrzucone, a teka
ta ze spisu wykreślona.”
W zachowanych materiałach Kolberga nie ma obecnie druków wymienionych przez Kopernickiego.
Teka 33. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1305–1310, łącznie kart 178.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 3, opis zawartości: „Muzykalia, odpadki od serii I (Pieśni ludu polskiego). P[ieśni] żniwiarskie.”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Muzykalia. Obertasy, pieśni itd. Zawiera
poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako
autografy i okazy dające wyobrażenie o tym w jaki sposób śp. Oskar Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu.”
Obecna zawartość teki nie odpowiada notatce Kolberga, a opis Kopernickiego odnieść można raczej do rękopisów z obecnej teki 43 Mis­
cellanea, gdzie dziś znajdują się właśnie „bruliony najpierwotniejsze”,
czyli zapisy terenowe Kolberga. W tece 33 przechowywane są teraz również muzykalia, ale są to dwa zespoły czystopisów zestawionych według
dwu różnych zasad. Jeden, liczący 82 karty, zawiera ponad 3200 melodii.
Sądzić można, że jest to rodzaj kartoteki, czy „magazynu” melodii tanecznych, do którego Kolberg wpisywał utwory zanotowane w terenie
przed rokiem 1857 (zob. s. 98-100 w tym tomie). Drugi to karty, na których wpisywał warianty pieśni wybierane według wątków tekstowych,
z melodiami i notami lokalizacyjnymi. Niektóre z nich mają opracowany
akompaniament, co świadczy również o wczesnym okresie ich powstania. „Odpadki od serii I” wymienione przez Kolberga to tylko jedna karta
z charakterystyką niektórych wątków balladowych, notatki te wykorzystano w przypisach źródłowych w tomie Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (T. 80).
251

Nie ma dziś w tece zespołu pieśni żniwiarskich wymienionego przez
Kolberga, nie ma go również jako osobnego rękopisu lub zespołu rękopisów
w innych tekach.
Pieśni opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu zostały wydane
w tomie 67 cz. I i II, pozostałe w odpowiednich monografiach regionalnych.
Teka 34. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 4, opis zawartości: „Gry, zabawy,
tańce”. We wcześniejszym spisie, wykonanym przez Kolberga w 1883 r.
(rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), teka 34 ma tytuł taki sam, ale inną
zawartość: „Pieśni żniwiarskie (ogólnopolskie). Odpadki z Poznańskiego,
spis nazw”. Obok widnieje notatka Kopernickiego: „Sam Kolberg wypróżnił,
włożywszy natomiast materiały do Sanockiego”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały oryginalne: 1. Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów), materiały na tomik niewielki. 2.
Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka), piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii
o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.”
Nieco odmienny spis zawartości teki 34 wykonany przez Kopernickiego zachował się w innej tece Micellanea (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335,
k. 6), włożony do niej zapewne przypadkiem (w tym rkp. błędny numer
teki: 31 zamiast 34). Kopernicki zapisał tam: „T. 3[4] Sanockie. Jeden egz.
druk[u] Turowskiego Dodatek do zb. pieśni. Szkice ołówkiem ubiorów ze
Szczandrówki koło Procisnego i rozmaite notatki. Szkice sprzętów i 2 chaty
z Procisnego, piec. Ubiory z Procisnego. Wypisy z »Cztienii«, »Tygodn. Il.«
i inne [z] druk[ów]. Melodie łemkowskie od Szlachtowy, własne czy wypisane? Wypisy z »Wędrowca« r. 1882 nr 12 i 14 pt. Lud u źródeł Sanu
i Dniestru p. P. Wandę (pseud. Adnaw). 1 egzemplarz Kop[ernickiego] o Góralach ruskich. Na kartkach rozmaite notatki i melodie łemkowskie. Recenzja I. Franko o Kolbergu i moich Góralach. Melodie i pieśni z Wołtuszowy,
Procisnego, Soliny, mnóstwo melodyj z Sanoczan od pn. Józefy Wunsch
– pieśni polskie. Obrzędy, chrzciny i pogrzeb. Weselne – Leszcz[owate],
Czaszyn, Procisne, Chrewt.”
Przytoczonemu spisowi Kopernickiego odpowiada w znacznej części
obecna zawartość zespołu rękopisów znajdujących się w zbiorach BN PAU
252

i PAN pt.: Podkarpacie polskie, sygn. 3194, i Podkarpacie ukraińskie, sygn.
3195–3201 (zob. niżej). Nie ma jednak ani tam, ani w innych tekach wskazanych przez Kopernickiego druków: J. K. Turowskiego Dodatek do zbiorów
pieśni... z r. 1846, Górali ruskich Kopernickiego i dwu recenzji I. Franki
zamieszczonych w „Kwartalniku Historycznym” w 1889 r., natomiast rkp.
Józefy Wunsch z Sanoczan jest obecnie w tece 35 Miscellanea.
W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną
PAU zawartość teki 34 określona jest krótko: „Gry, zabawy i tańce”, tak jak
w spisie Kolberga z 1886 r. Nota ta odnosi się do rękopisu przechowywanego teraz w tece Miscellanea, sygn. 2184, w zbiorach BN PAU i PAN. Jest to
odpis dużych fragmentów opracowania Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy
różnych stanów... (Warszawa 1831).
Wymienione przez Kolberga spisy nazw miejscowości z Poznańskiego
są obecnie w tece 9 Poznańskie. Rękopis pieśni żniwiarskich jako osobny
zespół nie zachował się w archiwum Kolberga.
Teka 35 Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1311–1316, łącznie kart 77.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 5, opis zawartości: „Rękopisy
z druków starych. Wiersze różne.” W spisie tek z roku 1883 (BN PAU i PAN,
sygn. 2183, k. 74) wymieniona jest jeszcze „Gwara złodziejska”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „Rozmaite utwory wierszokleckie osób znajomych (R. K[onopki]), n[umery] gazet z drobnymi wiadomościami, zapomniane bruliony własne, poprzekreślane. Wszystko bez żadnej wartości
– wyrzucone.”
Obecnie w tece tej znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: najliczniejsze to zapisy terenowe Kolberga, głównie z Pokucia, Krakowskiego, Lubelskiego i Poznańskiego, ponadto zaniechane redakcje wstępów
do Pieśni ludu polskiego (1857) i do Pokucia cz. II (1883), zapisy przysłów
nieznanego autora, druki związane z subskrypcją Poznańskiego, a także
kartki z 26 przyśpiewkami ukraińskimi, bez not lokalizacyjnych, w obwolucie z wpisanym przez Kopernickiego tytułem Kryptadia. Być może są to
w części rękopisy określone przez Kopernickiego jako „zapomniane bruliony własne”. Utworów R. Konopki i innych autorów nie ma dziś w tej tece.
Również wymienionych w 1883 r. notatek o gwarze złodziejskiej nie ma
dziś ani w tej tece, ani w innych. Zapisy folkloru znajdujące się w tece 35
253

zostały opublikowane w odpowiednich monografiach regionalnych i suplementach do nich oraz w tomach Przysłowia (T. 60), pozbawione not
lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian
wschodnich (T. 58, przygotowany do druku).
W zespole o sygn. 1311 znajdowało się 60 listów w obwolucie z notą:
„Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”.
W latach 1959–1961 dołączono do nich jeszcze 40 listów i innych dokumentów wyjętych z tek regionalnych przed rokiem 1962 w trakcie prac nad
rękopisami w Pracowni Kolbergowskiej istniejącej wówczas przy Zarządzie
Głównym PTL we Wrocławiu. Listy i dokumenty przekazano w sierpniu
1963 r. Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, gdzie zostały włączone
do Korespondencji (sygn. 2185) i Papierów osobistych (sygn. 2183).
Teka 36. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1317–1325, łącznie kart 300.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 6, opis zawartości: „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka melodyj i pieśni patriotycznych z rozmaitych miejsc i czasów, b) tyleż pieśni towarzyskich i innych
z melodiami. Jedne i drugie po największej części w brulionach i zupełnym
nieładzie. Zostawione wszystko w takim stanie, jako materiał dla tego, kto
się studiowaniem utworów tego rodzaju zająć zechce.”
Obecnie w tece 36 znajduje się zbiór blisko tysiąca pieśni, głównie patriotycznych, historycznych i wojskowych, ale także o innej tematyce, wykonywanych przez mieszkańców miast i dworów. Wśród nich liczne są
pieśni i melodie pochodzące z utworów scenicznych. Te ostatnie gromadził
Kolberg jako dokumentację muzyki teatralnej, a po części także jako utwory
popularne. Przechowywane w tej tece melodie i teksty to przede wszystkim
zapisy ze słuchu wykonane przez Kolberga w czasie badań terenowych, dlatego często na tych samych kartach znajdują się także zapisy pieśni i melodii ludowych, m.in. z Lubelskiego, Krakowskiego, Radomskiego i z Wielkopolski. Pieśni patriotyczne miewają w rękopisach podane autorstwo melodii
i tekstu, a niekiedy także datę powstania. Utworów tych Kolberg nie mógł
drukować w wydawanych w Krakowie tomach Ludu, ponieważ cenzura
rosyjska nie dopuściłaby wtedy do przewiezienia książek przez granicę do
Królestwa Polskiego, gdzie miały licznych odbiorców.
254

Jeżeli pieśni opatrzone były notami lokalizacyjnymi, zostały opublikowane w odpowiednich tomach regionalnych lub w suplementach do tomów
wydanych przez Kolberga. Zapisy pozbawione takiej informacji znajdą się
w tomie Miscellanea. Notacje melodii do zapomnianych dziś i nigdy nie
drukowanych utworów scenicznych mogą być materiałem przydatnym do
badań nad XIX-wiecznym teatrem polskim, zwłaszcza z pierwszej połowy
wieku.
Teka 37. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1326–1332, łącznie kart 259.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 7, opis zawartości: „Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania”.
Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Rozmaite wypisy, wycinki i notatki
o wierzeniach, czarach, gusłach itp. z całego świata. W tej liczbie jest spory
i ciekawy rękopism rozprawy T. Klepaczewskiego Pogląd histor[yczny] na
zabobony w Polsce. 2. Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych. Mogą się przydać Adalbergowi). 3. Trochę zagadek
(wypisane, mogą się przydać Z. Wolskiemu). 4. Odpadki materiałów od Poznańskiego, już zużyte, [jeden] okaz schematyzmu Tow[arzystwa] Przyjaciół
Nauk, z którego wiadom[ości] etnograficzne i topograficzne o Poznańskiem
były przez O. K. czerpane.”
Obecnie w tece 37 znajdują się notatki Kolberga z prasy i z druków
zwartych dotyczące wierzeń, czarów, lecznictwa w dawnych wiekach itp.,
wymieniony przez Kopernickiego rękopis T. Klepaczewskiego (60 stron),
niewielki rękopis E. Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce, liczne notatki Kolberga z Poznańskiego dotyczące
przesądów, wierzeń i praktyk magicznych oraz jego rękopisy przysłów
i zagadek z tego regionu. Wspomniany przez Kopernickiego fragment
Szematów W. Ks. Poznańskiego — ankiety Poznańskiego Towarzystwa
Przyjaciół Nauk — wypełniony był we Wronczynie. Ponadto znajdują
się tu wycinki z prasy i druki, m.in. Powiastki i opowiadania majstra
od „Przyjaciela Ludu” (z. 2: Chełmno 1865) wydane nakładem Ignacego
Danielewskiego.
Znaczną część materiałów wykorzystał Kolberg w tomach Poznańskiego (głównie w T. 9 i 15), a także w cz. II Mazowsza (T. 25), w Kieleckiem
(T. 18), Radomskiem (T. 20-21), niedrukowane przez Kolberga zamieszczono
255

w Litwie (T. 53), w cz. VII Mazowsza (T. 42), w Przysłowiach (T. 60) oraz
w suplemencie do Poznańskiego (T. 74).
Teka 38. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1333–1336, łącznie kart 141.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 8, opis zawartości: „Rozmaitości,
teksta operetek i śpiewów.”
Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Bardzo ciekawy rękopism z końca
XVIII w., zawierający odpisy: a) o porwaniu króla przez konfederatów
barskich, b) rozmaite dokumenta tyczące się 1-go rozbioru Polski. Mocno uszkodzony. 2. Gazety z r. 1855 i 1859 oraz rozmaite bruliony O. K.
jako materiał o jego pierwszej działalności w badaniach muzyki ludowej
i o nieświetnym wystąpieniu jako kompozytor z operetką Król pasterzy. Nb. bardzo ważny artykuł J. Gregorowicza w »Gazecie Codziennej«
1855 o muzyce ludowej i o Kolbergu jako nieznanym jeszcze badaczu
tej muzyki”.
Obecnie w tece znajdują się rękopisy terenowe Kolberga z Łęczyckiego,
Kaliskiego i Kujaw (pieśni i melodie), czystopisy pieśni i melodii z tych
regionów (zamieszczone w T. 22, 23 i 3-4 oraz w suplementach do Kujaw,
Łęczyckiego i Kaliskiego), rękopis W. Siarkowskiego Pieśni i opowieści
ludowe z okolic Pińczowa (262 teksty pieśni i 22 bajki) wykorzystany
w większości przez Kolberga w monografii Kieleckie (T. 18–19), a później
w suplemencie do niej (T. 76). Są tam także notatki terenowe i wypisy z literatury dotyczące wierzeń i dialektów z Pokucia i Chełmskiego zamieszczone przez Kolberga w T. 31 i 33 lub wykorzystane w suplementach do
tych tomów (T. 81 i 82) oraz przytaczane tu notatki Kopernickiego na temat
niektórych materiałów w innych tekach (18, 34 i 40).
Egzemplarze paru druków znajdujących się w tej tece nie są związane
bezpośrednio z pracami nad Ludem. Część z nich znalazła się tam zapewne
przypadkowo, np. fragmenty polemik posłów do austriackiej rady państwa
na temat szkół wyznaniowych.
Nie ma w tece rękopisów z XVIII wieku, przekazanych prawdopodobnie
przez Kopernickiego Bibliotece Jagiellońskiej, nie ma też wymienionych
przez Kolberga tekstów operetek i śpiewów – te zapewne przeniesione zostały przez niego, przynajmniej częściowo, do teki 36 Miscellanea. Wymienione przez Kopernickiego wycinki druków z lat 1855–1856 z recenzjami
256

Króla pasterzy i z artykułem Gregorowicza w „Gazecie Codziennej” są
obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183), w zbiorach BN
PAU-PAN.
Teka 38 zawierała także korespondencję związana z drukiem Ludu i rkp.
Kolberga Opis biegu życia. Dokumenty te zostały wyjęte z teki 38 w latach 1959–1960 i przełożone najpierw do teki 35 Miscellanea, a w r. 1963
przekazane BN PAU i PAN i tam włączone do porządkowanej wówczas
korespondencji Kolberga (sygn. 2185) i teki z jego dokumentami osobistymi
(obecnie sygn. 2183, dawniej 2184).
Materiały folklorystyczne zamieszczono w odpowiednich monografiach
regionalnych lub w suplementach do nich.
Teka 39. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1337–1344, łącznie kart 199.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 9, opis zawartości: „Łużyce, Słowaki, Czechy, Moskwa. Drobne varia”.
Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się.
Teka zawiera obecnie materiały bardzo zróżnicowane: bruliony artykułów Kolberga pisanych dla Encyklopedii Orgelbranda i do warszawskiej
prasy muzycznej, przekłady i wypisy dotyczące muzyki węgierskiej i rumuńskiej, a także muzyki Azji południowo-wschodniej i Oceanii, zapisy
folklory łużyckiego, czeskiego, słowackiego i południowo słowiańskiego,
m.in. notatki A. Kucharskiego z badań prowadzonych w latach 1826–1829,
rękopisy pieśni łużyckich nieznanych autorów, wczesne, bo sprzed r. 1830,
pochodzące też ze zbiorów A. Kucharskiego, Kolbergowski przekład dużego
fragmentu opracowania A. Smolerja o weselu łużyckim oraz zapisy pieśni
czeskich i słowackich wędrownych rzemieślników sporządzone w Warszawie i wydane przez Kolberga w r. 1846. Ponadto znajdują się tutaj zapisy
terenowe i czystopisy folkloru pochodzące z Mazowsza, Białorusi, Przemyskiego, Wołynia i Podkarpacia.
Materiały te, zależnie od ich lokalizacji geograficznej i treści, opublikowane zostały w tomach Pisma muzyczne cz. I i II (T. 61–62), Studia,
rozprawy i artykuły (T. 63), czeskie, słowackie, łużyckie, słoweńskie
i chorwackie znalazły się tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. I–III). Pieśni i melodie pochodzące z terenów Polski, Białorusi i Ukrainy wykorzystane zostały w odpowiednich
257

monografiach regionalnych lub w suplementach do nich oraz w tomie
Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do
druku).
Teka 40. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1345–1346, łącznie kart 42.
Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 10, opis zawartości: „Illyria, Dalmacja, Kroacja. Drobne varia.”
Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Do obecnej zawartości teki 40 odnoszą się notatki Kopernickiego z r. 1890 o tece 42: „Teka
42. Ilyria, Dalmacja, Slawonia. 1. Melodie serbskie 232 n[umery], wypisane z dzieła Aloisa Kalauza, przy tym jest parę oryginalnych melodyj
i pieśni słoweńskich przez kogoś ofiarowanych i ze 20 melodyj ołówkiem
zapisanych prawdopodobnie przez samego O.K. 2. »Illustr. Extrabalatt« wiedeńsk. z r. 1875 – kilka n[umerów] z felietonami o Dalmacji z okazji podróży
cesarskiej. 3. Siedem n[umerów] »Gazety Codziennej« z r. 1871/72 z felietonem O.K. z Dalmacji (podobno przeważnie wyciąg z podróży Hacqueta!).
4. Jakiś zapisek O. K. o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach (skądś wypisane,
przygotowane jako artykulik do jakiegoś pisma).”
W innej tece (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 2) znajduje się notatka
Kopernickiego odnosząca się do druków znajdujących się niegdyś w tece
40: „Muzyczne: Hašnik Dobrovoljke, Ljublana 1851; Dolinar Napevi za
[Mnoge] svete pesmi, 2 zesz.; M. Vilharia Jamska Ivanka, Ljubl.; Slovenska
gerlica, zesz. 1, 2, 4, Lubl.; Cvek Napevi za svete pesmi.”
Obecnie w tece 40 mieszczą się zapisy terenowe melodii, m.in. słoweńskich i chorwackich wykonane przez Kolberga w roku 1857, opublikowane w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. III), sporządzony przez Kolberga odpis melodii
ze zbioru A. Kalauza, dwie karty z zapisami pieśni nieznanych autorów,
ulotny druczek zawierający pięć pieśni ze zbiorów W. Dundera oraz rękopis fragmentu artykułu Kolberga Obrazy Słowiańszczyzny południowej odnotowany przez Kopernickiego jako punkt 4: ”zapisek o Czyczach,
Krażaucach i Piuczenach”. Przechowywane są tam także egz. „Gazety
Polskiej” z 1871 r. (nr 2–7), w których drukowane były Obrazy Słowiańszczyzny południowej (w tych numerach cz. II artykułu pt. Dalmacja). Cały artykuł przedrukowany został w Studiach, rozprawach
258

i artykułach (T. 63). Ponadto w tece kilka numerów gazety „Illustriertes
Wiener Extrablatt” z 1875 r. (nr 91, 99, 103, 104, 109, 126, 129) z artykułami o Dalmacji.
Wymienionych w osobnej notatce Kopernickiego czasopism i innych
druków muzycznych, prawdopodobnie zakupionych przez Kolberga w Lublanie w 1857 r., w jego tekach teraz nie ma.
Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890,
oraz inne zespoły jego rękopisów
znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
Teka 12a. Podgórze
Sygn. Archiwum PTL: 1185–1190, łącznie kart 155, numer i tytuł nadano
prawdopodobnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie przed r. 1953.
Teki tej nie odnotowano w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU
w 1934 r., pojawia się ona z numerem 12a i tytułem Podgórze dopiero
w roku 1953 w protokole przekazania rękopisów Kolberga jako depozytu
do Archiwum PTL.
Materiały znajdujące się w tece pochodzą w większości z tego samego
regionu, co przechowywane w tece 12. Są to przede wszystkim opisy wesel,
pieśni i melodie w czystopisach Kolberga oraz kopie znacznej ich części
wykonane przez W. Kosińskiego (teksty), albo dla niego przez osoby nieznane (nuty). Znajduje się tu także rękopis pieśni i bajek zapisanych przez
M. Szczurka, wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/II). Niektóre
teksty i melodie zamieścił już Kolberg w cz. I i II Krakowskiego (T. 5–6),
pozostałe zostały obecnie opublikowane w suplemencie do Krakowskiego
(T. 73 cz. I–III), w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45) i w Tarnowskiem–
Rzeszowskiem (T. 48). Podstawą druku były rękopisy Kolberga, w bardzo
nielicznych przypadkach, jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga, posłużono się kopiami W. Kosińskiego.
Tekę 12a utworzono prawdopodobnie dlatego, że materiały Kolberga
i kopie Kosińskiego przestały się mieścić w tece 12 i jej zawartość podzielono na dwie części.

259

Teka 18a. Ruś Czerwona
Sygn. Archiwum PTL: 1230–1237, łącznie kart 296, numer i tytuł pojawiają
się w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., tam: „18a.
Ruś Czerwona I, przygotowane do druku przez J. Bielę”.
Teka utworzona została dla pomieszczenia rękopisu Jana Bieli, który
w r. 1911 opracował do druku materiały Kolbergowskie znajdujące się
w tece 18. Na okładce tytuł: „18 teka Kolberga przygotowana do druku”.
Teka zawiera wstęp J. Bieli z datą „Lwów, we wrześniu 1911” i jego kopie
rękopisów z teki 18, niezależnie od lokalizacji zawartych tam zapisów pochodzących czasem z innych regionów. Kopie są uporządkowane w sposób
zbliżony do układu przyjętego przez Kolberga w monografiach regionalnych. Opracowanie J. Bieli nie zostało wydane, nieliczne fragmenty były
wykorzystane w trakcie przygotowywania do druku materiałów do tomów
Ruś Czerwona (T. 56 i 57), jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga.
Teka 41. Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych
Sygn. Archiwum PTL: 1347, łącznie kart 135.
Teki tej nie wymienia ani Kolberg w spisie tek z 1886 r., ani później
Kopernicki. W inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r. rękopis
ma numer 41 i tytuł: Pieśni ludowe religijne z uwagą „Przygotowane do
druku”. Obecny tytuł nadany w Archiwum PTL.
Na zawartość teki składa się rękopis Kolberga – zbiór pieśni religijnych (k. 1–131), sporządzony prawdopodobnie około roku 1888 w oparciu
o śpiewniki M. M. Mioduszewskiego, m.in. na k. 125–131 „Pieśni cerkiewne
w diecezji chełmskiej obrządku greckokatolickiego używane”, ponadto cztery karty z Kolbergowskimi zapisami terenowymi kolęd, pastorałek i pieśni
religijnych z Ruszkowa na Kujawach, pochodzące z r. 1865 (k. 132–135).
Nie wiadomo, czy te ostatnie, tj. zapisy ze słuchu zostały dołączone do odpisów ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego przez Kolberga, raczej sądzić
można, że zostały one włożone tam później, przez kogoś kierującego się
gatunkami i treścią pieśni, a nie ich pochodzeniem regionalnym. Kopernicki
nie opisał rękopisu pieśni religijnych jako osobnej teki z numerem 41, na
obwolucie jest tylko jego notatka: „Materiały p[rzys]posobione do jakiejś
pracy osobnej o śpiewach religijnych ludowych”. W protokole potwierdzającym przyjęcie przez Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga
w 1953 r. opis: „koperta z nutami i notatkami” również bez numeru teki.
260

Pieśni przepisane ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego w większości opatrzone są przez Kolberga odsyłaczami do tomów Ludu i Obrazów
etnograficznych, w których wydrukował albo te same utwory, albo ich
warianty. Niedrukowane zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych bądź w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga, m.in.
w suplemencie do Kaliskiego (T. 79) i Chełmskiego (T. 82), o ile opatrzył je
notami lokalizacyjnymi, pozostałe znajdą się w tomie Miscellanea. Kolędy
i inne pieśni z Ruszkowa zapisane przez niego ze słuchu są opublikowane
w suplemencie do Kujaw (T. 72/II).
Teka 42. Miscellanea1
Sygn. Archiwum PTL: 1348–1351, łącznie kart 136.
Teki o takim numerze nie ma w wykazie Kolberga z 1886 r. Notatki Kopernickiego odnoszące się do teki 42 charakteryzują materiały znajdujące
się według wykazu Kolberga z 1886 r., a także obecnie, w tece 40 Miscellanea, dlatego przytoczono je wyżej w informacjach o tej tece. Czy tekę 42
utworzył jeszcze Kolberg, czy Kopernicki nie udało się ustalić.
W inwentarzu sporządzonym w Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r.
teka 42 jest odnotowana z tytułem Miscellanea, tam jako zawartość podano
tylko: „Pieśni”.
Obecnie w tece 42 znajdują się wykonane przez Kolberga czystopisy
i zapisy terenowe pieśni i melodii oraz kilka wycinków i druków nie związanych z jego pracami. Zapisy terenowe pochodzą z różnych regionów Królestwa Kongresowego; czystopisy przygotowywane były przez Kolberga do
kilku publikacji: przechowywany jest tu m.in. rękopis pt. Zbiór mazurów
i obertasów gminnych, obejmujący 72 melodie wokalne z akompaniamentem fortepianu; liczne są karty z czystopisami kilku wariantów danego
wątku z różnych regionów, przygotowywanymi do druku w tomach planowanych jako następne po Pieśniach ludu polskiego z 1857 r., tj. w monograficznych zbiorach pieśni; ponadto znajduje się tu rękopis Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury obejmujący ponad 700 tańców składających się z dwu lub więcej melodii, przygotowywany jako trzecia część
monografii Kujawy, na której druk zabrakło Kolbergowi pieniędzy. Został
1 Numeracja tek 40–44 była w archiwum PTL w latach 1953–1961 kilkakrotnie zmieniana,
co uwidocznione jest także na obecnych okładkach teczek. W tym wykazie przyjęto kolejność
zgodną z aktualnymi sygnaturami archiwalnymi.

261

on opublikowany w suplemencie do Kujaw (T. 72 cz. I). Zbiór mazurów
i ober­tasów gminnych opublikowano w tomie Pieśni i melodie ludowe
w opracowaniu fortepianowym (T. 67/II). Pozostałe pieśni i melodie zależnie od ich lokalizacji opublikowane zostały w odpowiednich tomach
regionalnych i w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga.
Teka 43. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1352, łącznie kart 129.
Teka nie wymieniona przez Kolberga, ani przez Kopernickiego. Numer i tytuł odnotowane dopiero w inwentarzu Komisji Etnograficznej z 1934 r., tam
jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. W protokole z r. 1953, potwierdzającym
przyjęcie w depozyt przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga, teka ma nr 43, tytuł Miscellanea i opis: „Zawiera zbiór pieśni z nutami
i bez oraz same nuty z różnych okolic Polski. Kart numerowanych 154”.
Obecnie znajdują się w niej Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii z różnych regionów Polski, głównie z Królestwa Kongresowego, mniej
liczne z Krakowskiego i Podhala. Zapisy pochodzą sprzed r. 1871, część
z nich jest prawdopodobnie dokumentacją najwcześniejszych badań terenowych Kolberga. Rękopisów innych osób, najczęściej nieznanych, jest
zaledwie kilka. Do zespołu tego odnosi się zapewne opis Kopernickiego
określający pierwotną zawartość teki 33: „Muzykalia. Obertasy. Pieśni itd.
Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach
najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane”. Rękopisy przechowywane
w tece 43 stanowią obecnie bezcenny materiał do analizy Kolbergowskich
zapisów ze słuchu oraz do pracy nad suplementami i komentarzami źródłowymi do monografii wydanych przez Kolberga w XIX w.
Numeracja kart: 1–100 i 126–154 wskazuje, że w tece brak 25 kart, które
znajdowały się tam w r. 1953, a zaginęły przed r. 1962.
Teka 44. Przysłowia. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków
Sygn. Archiwum PTL: 1416, łącznie kart 305. Numer teki i tytuł nadane
w Archiwum PTL.
Rękopisy zakupione w r. 1959 przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie 1. Na pierwszej karcie każdego ręko1 Zakupiono wtedy trzynaście zespołów rękopisów, które podzielono miedzy trzy nowoutworzone teki Miscellanea, nadając im numery 44–46.

262

pisu odbita owalna pieczęć z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”.
Najobszerniejszą część materiałów zawartych w tej tece stanowi rękopis
Józefa Konopki Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał … (karty 51–290), przy czym znaczna liczba tych tekstów to
wypisy z druków obcojęzycznych. Ponadto znajdują się tu także oprawiony
rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), rękopisy innych
zbieraczy przysłów: nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart), Andrzeja Jakubowskiego przysłane Kolbergowi z okolic Lwowa, niewielki rękopis M. Akielewicza z przysłowiami litewskimi oraz kilka rkp. nieznanych autorów.
Kolberg po wydaniu Krakowskiego zamieszczał w monografiach nieliczne przysłowia specyficzne dla regionu, natomiast inne, zapisane przez
siebie lub otrzymane od współpracowników przekazywał Konopce, który
pracował nad wielkim zbiorem przysłów polskich. Obecna teka 44 jest
świadectwem pracy Konopki, który nie zdołał jednak przygotować swego
zbioru do druku. Z materiałów tych korzystał prawdopodobnie S. Adalberg, przygotowując Księgę przysłów polskich … (Warszawa 1889-1894;
zob. S. Świrko, przedmowa w tomie Przysłowia, T. 60, s. XXVII).
Teksty polskie zawarte w rękopisach różnych autorów, głównie J. Konopki, zostały wydane w T. 60 Przysłowia. Teksty ukraińskie, przeważnie
przekazane Konopce przez Kolberga, zamieszczono w odpowiednich tomach
regionalnych. Nieopublikowane pozostały przysłowia łacińskie i inne obcojęzyczne wypisane przez Konopkę z dostępnych mu źródeł drukowanych.
Teka 45. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków
Sygn. Archiwum PTL: 1417–1419, łącznie kart 213. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL.
Materiały zakupione przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna
z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”.
Na zawartość teki składają się rękopisy bardzo zróżnicowane. Znajdują
się tam duże fragmenty Kolbergowskiego czystopisu I i II części Krakowskiego (T. 5–6) oddane z drukarni, wśród nich karteczka z notatką „Do
Pana Zecera” z uwagami o pierwszej korekcie tomu 5, oraz fragmenty korekty tego tomu (cz. I Krakowskiego). Karty te przemieszane są z nielicznymi rękopisami innych osób, również dotyczącymi kultury ludowej okolic
263

Krakowa. Ponadto znajduje się tam fragment brulionu rozprawy Kolberga
Rzecz o obchodach weselnych … (druk całości w T. 63 Studia, rozprawy
i artykuły) oraz nieliczne zapisy Kolberga z Pokucia i z okolic Krakowa.
Przechowywane są w tej tece także materiały przygotowane przez inne
osoby: Raptularz Antoniny Konopczanki, czyli zapisane przez nią wywiady z mieszkańcami Modlnicy, rękopis liczący 23 karty i w całości wydany
w suplemencie do Krakowskiego (T. 73, cz. III), rękopis nieznanego autora
zawierający ponad 120 kolęd i pastorałek przepisanych ze zbioru M.M. Mioduszewskiego oraz rękopis Józefa Konopki z zapisami tekstów pieśni z okolic Czerska, pochodzący z roku 1841. Konopka uczestniczył wtedy w badaniach terenowych zorganizowanych przez Kolberga. Te ostatnie teksty
opublikował Kolberg w monografii Mazowsza (T. 24 i 25). W tece znajduje
się także kilka listów Kolberga do R. Konopki, J. Konopki i A. Męcińskiej
(zostały wydane w Korespondencji… T. 64–66), wspomnienie poświęcone
J. Konopce napisane przez Kolberga w 1880 r. i drukowane w „Kłosach”,
drobne druki okolicznościowe skierowane do Kolberga (program koncertu,
zaproszenie). Przechowywany jest tam także rkp. J. Konopki Imienie wsi
Modlnica Wielka (kart 29).
Część zawartości tej teki to dokumenty i inne rękopisy ściśle związane z pracami i twórczością Józefa Konopki bądź członków jego rodziny.
Większość należy do materiałów stanowiących niegdyś własność Kolberga,
zapewne pozostawionych przez niego w Modlnicy, gdy przeprowadzał się
do Krakowa jesienią 1884 r. Całość, bardzo zróżnicowana rzeczowo i autorsko, sprawia wrażenie rękopisów przypadkowo zebranych w jeden zespół.
Teka 46. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków
Sygn. Archiwum PTL: 1359, łącznie kart 23. Numer i tytuł teki nadane
w Archiwum PTL.
Zespół rękopisów zakupiony przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem „Archiwum Familii Nowina-Konopków”.
W tece znajdują się głównie Kolbergowskie materiały związane z wystawą etnograficzną w Kołomyi zorganizowaną w 1880 r. Są to bruliony pism
kierowanych przez Kolberga lub komitet organizacyjny wystawy do współpracowników, wstępna wersja katalogu, jego przekład na język niemiecki
wykonany przez nieznaną osobę oraz rkp. B. Jurczeńki ze spisem haftów
264

prezentowanych na wystawie. Ponadto znajdują się tam: odezwa w sprawie
subskrypcji Ludu, rękopis R. Konopki (wiersz jego autorstwa), rkp. E. Kierskiego z krytycznymi uwagami o pierwszej redakcji cz. I Poznańskiego
i dwa druki – program koncertu na cześć Kolberga z r. 1889 i „bilet przedpłaty” na Poznańskie. Bruliony pism dotyczące wystawy etnograficznej
w Kołomyi zostały opublikowane w tomie Ruś Karpacka cz. I (T. 54), spis
haftów zamieścił Kolberg w cz. I Pokucia (T. 29), pozostałe materiały, poza
rkp. Romana Konopki, wykorzystano w biografii O. Kolberga.
Większość rękopisów i druków pochodzi ze zbiorów Kolberga, należały
one prawdopodobnie do zespołu pozostawionego przez niego w Modlnicy
jesienią 1884 r. gdy przeprowadzał się do Krakowa. Różnorodność materiałów wskazuje, że podobnie jak obecna teka 45 są to rękopisy i druki
przypadkowo zebrane razem i ujęte wspólną okładką.
Teka 47. Teka rycin
Sygn. Archiwum PTL: 1353–1354/I–III, łącznie kart 189, tytuł i numer teki
nadane w Archiwum PTL.
W spisie z r. 1886 po wymienieniu tek o numerach 1–40 zanotował
Kolberg: „A nadto: Zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp.
przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym
spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach”. Ten zbiór rycin i jego spis sporządzony przez Kolberga nie
zachowały się.
Zespół materiałów ikonograficznych znajdujący się dziś w tece 47 nie
jest kontynuacją Kolbergowskiej teki rycin z akwarelami i rysunkami ani
jego albumu z fotografiami. Są to karty wyjęte z tek regionalnych w latach
1945–1961, zawierające wykonane przez Kolberga szkice terenowe, m.in.
z Wielkopolski, szkice i rysunki nieznanych osób, fotografie i akwarele
z różnych regionów, oraz próbne odbitki drzeworytów. Część rękopisów
znajdujących się obecnie w tece 47 została przekazana Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii
Kultury Materialnej PAN w r. 1953 r. w osobnej kopercie, ale bez spisu
zawartości. Były one wyjęte z tek regionalnych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie do sfotografowania przed przekazaniem rękopisów Kolberga do dyspozycji Komisji Organizacyjnej IHKM. Zbiór ten został uzupełniony rękopisami wyjmowanymi z Kolbergowskich tek w Pracowni
265

Kolbergowskiej1 istniejącej przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu
w latach 1959–1961. Przeprowadzony w Krakowie i we Wrocławiu wybór
materiałów ikonograficznych nie był konsekwentny i wiele szkiców oraz
fotografii pozostało w tekach regionalnych. Karty wyjmowane z tek w Pracowni Kolbergowskiej umieszczono w nowej okładce razem z przekazanymi w 1953 r. i tak utworzonemu zespołowi w Archiwum PTL przed r. 1961
nadano numer, tytuł i sygnaturę.
We wrześniu 2013 r. dołączono do tego zbioru rysunki, szkice i fotografie
(79 kart) pochodzące również z tek regionalnych, głównie z dawnej teki 27
Ruś Chełmska (54 karty), ale także z teki 6 Pomorze, odnalezione w r. 2013
w prywatnych materiałach po Józefie Gajku2. Były one wyjęte z tek regionalnych w latach 1959–1961, tj. w okresie gdy J. Gajek był redaktorem
Dzieł Kolberga.
Wszystkie akwarele, szkice i fotografie są reprodukowane w odpowiednich tomach regionalnych Dzieł wszystkich i w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga. Duży zespół rycin dotyczących Chełmskiego
odnaleziony w r. 2013, już po opublikowaniu suplementu (T. 82) do monografii tego regionu, wydano jako osobny aneks (T. 82 aneks).
Teka 48. Miscellanea
Sygn. Archiwum PTL: 1355, łącznie kart 87, tytuł i numer teki nadano
w Archiwum Naukowym PTL.
Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury
Materialnej PAN w Warszawie3.
1 Zob. I. Chruścielowa Sprawozdanie z działalności Komitetu Kolbergowskiego za rok 1959,

„Lud” T. XLVI za rok 1960. Tam na s. 359-360: „Wysegregowano rysunki z całości materiałów
Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikowi”.
2 W zespole materiałów przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego spadkobierców
J. Gajka jako rękopisy należące do spuścizny O. Kolberga rozpoznał te ryciny w roku 2013
etnolog Filip Wróblewski.
3 Prawdopodobnie ten zespół i dwa następne (tj. teki 48, 50 i 51 o sygn. Arch. PTL 1355, 1357
i 1358) to część materiałów przywiezionych do Warszawy w 1953 r. z Muzeum Etnograficznego
w Krakowie i przekazanych Komitetowi Organizacyjnemu IHKM, działającemu w Warszawie
pod kierunkiem prof. Dynowskiego. Zapewne przez przypadek nie zostały one oddane bezpośrednio w 1953 r. do Archiwum PTL razem z innymi tekami Kolberga, a jako należące do jego
spuścizny rękopiśmiennej rozpoznane zostały dopiero dziesięć lat później i przywiezione do
Redakcji Dzieł Wszystkich Kolberga działającej w Poznaniu. Przekazana wówczas została także

266

Teka zawiera zapisy terenowe i czystopisy Kolberga oraz nieliczne rękopisy innych osób, tworzące przypadkowy zbiór materiałów pochodzących ze spuścizny Kolberga. W większości są to teksty pieśni z melodiami
z różnych regionów, publikowane w Krakowskiem (T. 5–6), Kieleckiem
(T. 18–19), Mazowszu (T. 26), oraz w suplementach do tych monografii,
a także w Górach i Podgórzu (T. 44–45), Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46),
Rusi Czerwonej (T. 56) oraz przewidziane do druku w tomach Miscellanea.
Teka 50. Miscellanea1
Sygn. Archiwum PTL: 1357, łącznie kart 487, tytuł i numer teki nadano
w Archiwum PTL.
Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury
Materialnej PAN w Warszawie.
Na zawartość tego zespołu składa się czterdzieści jeden składek z numeracją kart osobną dla każdej z nich i z różnymi materiałami. Największą
grupę stanowią rękopisy Kolberga i pochodzące z jego zbiorów rękopisy
współpracowników, m.in. Bazylego Jurczeńki z Ispasa na Pokuciu, Marii
Hemplówny z Tarnowa w Chełmskiem oraz innych, nie zawsze znanych
osób. Bardzo liczne są włożone obok oryginałów kopie wykonane przez
W. Kosińskiego i sygnowane jego inicjałami. Kosiński przed r. 1914 opracowywał materiały Kolberga z teki 12, jednak przygotowany przez niego
tom Podgórze zachodniej Galicji nie został oddany do druku. Znajdujące
się dziś w tece 50 odpisy Kosińskiego były częścią tego tomu, uzupełniającą
materiały zawarte dziś w tece 12a.
Materiały znajdujące się w tece 50. są bardzo zróżnicowane, zarówno
jeżeli chodzi o regiony, których dotyczą, jak i ich tematykę i autorstwo.
Częściowo wynika to stąd, że Kolberg z oszczędności, zwłaszcza pod koniec życia, używał odwrotnych stron czystopisów tomów już wydanych
do redagowania nowych opracowań i do takich należy znaczna część kart
w tej tece. Część zapisów wydał Kolberg w Krakowskiem (T. 5–8), Poznańskiem (T. 10), Lubelskiem (T. 17), Kieleckiem (T. 18–19), Łęczyckiem
koperta, która otrzymała nr 49 i sygn. 1356, zawiera ona rękopis, częściowo maszynopis, pracy
H. Biegeleisena Obrzęd weselny ludu polskiego ma tle indoeuropejskiego rytuału wydanej
pt. Wesele we Lwowie w 1928 r.
1 Zob. przypis poprzedni.

267

(T. 22), Kaliskiem (T. 23) i Mazowszu (T. 25 i 27–28), niektóre zamieszczone
zostały w Przemyskiem (T. 35) przez I. Kopernickiego, pozostałe wydano
później w tomach Mazowsze (T. 42), Góry i Podgórze (T. 44–45), Kaliskie
i Sieradzkie (T. 46), Podole (T. 47), Tarnowskie–Rzeszowskie (T. 48), Ruś
Czerwona (T. 57/I), oraz w suplementach do wszystkich monografii drukowanych w XIX w. przez Kolberga (T. 71–84), a także w tomach z kompozycjami Kolberga (T. 68) i z jego korespondencją (T. 64–66).
W tece tej znajduje się m.in. kopia poloneza Ges-dur F. Chopina (sygn.
1357/3, k. 1-2), mającego w tym rękopisie tytuł Les Adieux, wykonana na
prośbę Kolberga prawdopodobnie przez Jana Kleczyńskiego. Ponadto są
tu teksty Seweryny Pruszakowej do których Kolberg komponował pieśni,
przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego w rękopisie Juliusza Kolberga, oraz piosenka litewska Wesele wilcze „dla zabawy
chorego O.K.” przełożona przez Kopernickiego.
Znaczna część rękopisów prawdopodobnie znajdowała się pierwotnie
w różnych tekach regionalnych lub Miscellanea, ale nie wiadomo, kto i kiedy je wyjął i utworzył tak zróżnicowany zespół.
Teka 51. Miscellanea1
Sygn. Archiwum PTL: 1358, łącznie kart 233, tytuł i numer teki nadano
w Archiwum PTL.
Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury
Materialnej PAN w Warszawie.
Na zawartość teki składają się dwa zespoły o całkowicie różnym charakterze. Pierwszy, obejmujący karty 1–40, to dwie redakcje tańców z Kujaw,
przygotowywane przez Kolberga jako trzecia część monografii tego regionu.
Każda z nich zawiera ponad 700 tańców składających się z dwu lub trzech
melodii. Tańce te zostały wydane w tomie Kujawy. Suplement do t. 3–4
(T. 72/I) według najpełniejszej ich redakcji zachowanej w tece 42. Rękopisy
z teki 50 były materiałem pomocniczym w tej edycji.
Drugi zespół, obejmujący pozostałe karty, to rękopisy kompozycji Kolberga: jego utwory instrumentalne i wokalne, nie wszystkie ukończone,
w tym fragmenty kompozycji scenicznych: Król pasterzy, Scena w karczmie i Pielgrzymka do Częstochowy. Większość znajdujących się w tece
1 Zob. przypis 3 na s. 266.

268

utworów została wydana w tomach Kompozycje wokalno-instrumentalne
(T. 68) i Kompozycje fortepianowe (T. 69). Utwory Kolberga w tej edycji
publikowano według XIX-wiecznych pierwodruków, wtedy rękopisy były
wykorzystane w komentarzach źródłowych, jednak dla znacznej części pieśni i innych utworów rękopisy były podstawą druku. Poza kompozycjami
Kolberga w tece 51 znajduje się tekst libretta do Sceny w karczmie napisany zapewne przez Gregorowicza z poprawkami Kolberga i fragment
libretta Pielgrzymki do Częstochowy napisanego przez Kolberga według
tekstu Pruszakowej.
Nieliczne są karty z innymi materiałami, czasem zapisanymi przez
nieznanych autorów, m.in. są tam Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni
z Morownicy (jedna karta), kilka pieśni rumuńskich przepisanych ze źródła
drukowanego, pieśń węgierska, kopia rękopisu Pieśń rokoszan Zebrzydowskiego z 1606 r. oraz drukowana pieśń powstańcza z 1863 r.: Nasza
tysiącletnia rocznica wydana w Lipsku u Breikopfa i Härtla.
Materiały do biografii etnografów polskich Adama Fischera
Obecnie sygn. Arch. PTL 99, dawniej 323. Tytuł nadany w Archiwum PTL.
Poza maszynopisami biogramów autorstwa A. Fischera, m.in. O. Kolberga, w zespole tym znajdują się rękopisy z pieczęcią „Ze zbiorów śp. A. Fischera” pochodzące ze spuścizny Kolberga, wyjęte z jego tek 21/22 Pokucie
i 23 Huculi. Są to trzy rękopisy Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie (kart
15), Przysłowia i gadki (1 karta) i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa
(1 karta) oraz rękopis nieznanego autora ze wsi Żabie, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wierzeń,
ubiorów, zwyczajów, wypasu owiec i bydła na połoninach itp. (9 kart).
Na wszystkich rękopisach widać ślady pracy Kolberga, tj. jego drobne dopiski, poprawki i wyjaśnienia. Teksty z rkp. B. Jurczeńki opublikowane zostały w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55). Informacje zawarte w rkp. autora
z Żabiego wykorzystał Kolberg wcześniej we własnych opracowaniach na
te tematy zachowane w rękopisach. Te zapisy zostały zamieszczone w Rusi
Karpackiej (T. 54). Nie udało się ustalić kiedy rękopisy przechowywane
dziś w Archiwum Naukowym PTL w zespole „ze zbiorów śp. A. Fischera”
zostały wyjęte przez tego etnografa z tek Kolberga.

269

Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej
Polskiej Akademii Umiejętności
i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie1
Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii, sygn. BN PAU i PAN 716 (tom II
zbioru autografów C. Walewskiego), karty 193-194.
Rękopis recenzji drukowanej w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 3,
s. 464–465, przedrukowanej w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, Dzieła wszystkie T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. Z Cyprianem Walewskim
(1820–1873), bibliografem, bibliofilem i kolekcjonerem, spotykał się Kolberg w Warszawie przed swoim wyjazdem do Galicji w r. 1871. Walewski
autograf dostał zapewne od autora.
Rękopis melodii litewskich zebranych przez księdza Antoniego Juszkiewicza, przepisanych, transponowanych i opracowanych przez Oskara
Kolberga, Izydora Kopernickiego, Jana Baudouin’a de Courtenay i Zygmunta Noskowskiego..., sygn. BN PAU i PAN 1438, karty 1–24.
Kolberg wiosną 1889 r. na prośbę J. Karłowicza podjął się opracowania do druku melodii pieśni litewskich zanotowanych przez A. Juszkiewicza. Zdążył uporządkować rzeczowo zapisy, które były pierwotnie ułożone chronologicznie według daty ich pozyskania i zredagować 119 melodii
z tego rękopisu, obejmującego około 2000 zapisów nutowych. Karty z melodiami zredagowanymi przez Kolberga są współoprawne z pozostałymi.
Zbiór Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego
Juszkiewicza … wydany został w Krakowie w r. 1900.

1 Wymienione niżej rękopisy odnotowane są w następujących katalogach rękopisów Biblioteki Naukowej PAU-PAN w Krakowie: J. Czubek Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie [sygn. 1-1588], Kraków 1906; Katalog rękopisów biblioteki Polskiej Akademii
Nauk w Krakowie: sygnatury 2149–2298, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Wrocław 1965; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie,
sygn. 2299-2630, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967;
Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2907–3606,
opracowali J. Dużyk i B. Schnaydrowa pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1973; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sygnatury 3607–4003, opracowali
B. Schnaydrowa i J. Staszel pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1976.

270

Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 2183 (do roku 1965 sygn. 21841),
kart 141. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Papiery osobiste Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”.
Materiały zawarte w tym zespole podzielone są na trzy grupy: świadectwa (k. 1–63), dokumenty sporządzone przez Kolberga (k. 64–84) oraz
rachunki i kwity (k. 85–141). Wśród świadectw znajdują się dokumenty osobiste: metryka, paszporty, zaświadczenia o pracy i dyplomy członkowskie
różnych towarzystw. W dziale drugim są dokumenty, z których najbardziej
istotne dla poznania biografii Kolberga to: itinerarium, czyli wykaz podróży
z lat 1836–1885 sporządzony prawdopodobnie w roku 1889, szkic autobiografii pochodzący zapewne z tego samego roku, wykazy tek z rękopisami
z roku 1886 i 1887, dwa egzemplarze konceptu testamentu (z r. 1883), przekazującego Akademii Umiejętności zebrane przez Kolberga materiały etnograficzne. Dział trzeci to pokwitowania i rachunki, a także rozliczenia i inne
notatki finansowe Kolberga związane przede wszystkim z drukiem Ludu
lub prac wcześniejszych. Znaczna część dokumentów zawartych w tym
zbiorze została wykorzystana, odnotowana lub w całości opublikowana
w Korespondencji … (T. 64–66), a także we wstępach do innych tomów
Dzieł wszystkich O. Kolberga i w jego biografii (T. 85 cz. I–III).
Miscellanea, sygn. BN PAU i PAN: 2184 (do r. 1965 sygn. 21832), kart 389.
W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Miscellanea z rękopisów Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”.
Przechowywane obecnie w tej tece materiały są bardzo zróżnicowane,
znajdują się w niej głównie rękopisy Kolberga, m.in.: zapisy folkloru z Kieleckiego, Mazowsza, Podola i innych regionów, fragmenty czystopisów jego
różnych publikacji (m.in. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Indianie
amerykańscy, recenzja zbioru mazurów A. Kratzera), bruliony odpowiedzi
na recenzję H. Biegeleisena, kilka stron odbitek korektorskich Pokucia cz.
II, bruliony pism dotyczących wystawy etnograficznej w Moskwie w 1867
r., kompozycje Kolberga (pieśni i mazur), spisy odbiorców i subskrybentów
Ludu, spisy osób z Mazur i z Pomorza, które Kolberg chciał polecić Sekcji
Etnograficznej Akademii Umiejętności jako współpracowników, notatki do
1 W r. 1964 w Bibliotece PAN zespołowi rękopisów o sygnaturze 2183 nadano nową sygnaturę 2184 i odwrotnie. Zob. przypis 1 na s. 224.
2 Zob. przypis poprzedni.

271

biografii kilku osób, m.in. Juliusza i Antoniego Kolbergów i Józefa Konopki,
spisy rycin „typów ludowych” znajdujących się w Muzeum Ossolińskich we
Lwowie i in. Dość liczne są rękopisy innych osób: pieśni z Mazur w zapisach
Kossobudzkiego z Margrabowa, Mroczka, Burego z Jełgunia i W. Kętrzyńskiego, zapisy M. Hemplówny z Chełmskiego, formularz Szematu W. Ks.
Poznańskiego wypełniony we Włoszakowicach. Osobną grupę stanowią
druki: m.in. egzemplarze czasopism z recenzjami Króla pasterzy i z innymi
artykułami o Kolbergu, statut Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego,
Instrukcja do badania właściwości ludowych Sekcji Etnologicznej akademickiej Komisji Antropologicznej (Kraków 1874).
Teka liczy blisko 400 kart, jest więc bardzo obszerna i opis jej zawartości
jest tu z konieczności skrótowy. Wskazuje jednak, że zebrano w niej rękopisy i druki różnych autorów, na różne tematy i związane z różnymi okresami
działalności Kolberga. Jest to więc zbiór dokumentów raczej przypadkowy.
Były one prawdopodobnie wyjmowane z różnych tek lub znalezione poza
założonymi przez Kolberga tekami, a następnie złożone razem w jednym
zespole archiwalnym, którego układ nie oddaje treści ani autorstwa znajdujących się tam materiałów.
Korespondencja Oskara Kolberga, sygn. BN PAU i PAN: 2185, t. 1–4,
łącznie kart 1400 (t. 1 – kart 301, t. 2 – kart 324, t. 3 – kart 377, t. 4 – kart
398). W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Zapis Oskara Kolberga”.
Zespół zawiera listy otrzymane przez Kolberga i bruliony listów pisanych
przez niego, ponadto pokwitowania drukarni itp. dokumenty. W tekach 1–3
listy otrzymane przez Kolberga ułożone są alfabetycznie według nazwisk
autorów i nazw instytucji, listy każdego autora ułożone chronologicznie.
W tece 4 znajdują się bruliony listów Kolberga, również uporządkowane
alfabetycznie według nazwisk i nazw adresatów, a w tych grupach chronologicznie. Zespół ten zawiera blisko 900 jednostek epistolograficznych,
a także pokwitowania itp. Dwa listy zachowały się w kopiach I. Kopernickiego, który był zapewne zbieraczem autografów i otrzymał oryginały od
Kolberga, sporządzając w zamian kopie.
Większość listów dotyczy badań naukowych, spraw wydawniczych
i podróży Kolberga. Do niektórych dołączone były notatki etnograficzne
bądź zapisy folkloru na osobnych kartach, lub bezpośrednio w liście. Materiały te w znacznej części opublikował Kolberg w odpowiednich tomach
Ludu, pozostałe są zamieszczone w nowych monografiach lub w tomach
272

suplementowych. Wszystkie listy zostały wydane w tomach Korespondencja Oskara Kolberga cz. I–III (T. 64–66).
G.G. [Gustaw Gizewiusz] Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach
ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez […].
Sygn. BN PAU i PAN 2559, stron 612.
Do roku 1939 rękopis Gustawa Gizewiusza (1810-1848) znajdował się
w tece 3 Mazury pruskie O. Kolberga. Manuskrypt swój G. Gizewiusz powierzył około roku 1844 K. W. Wójcickiemu, który przekazał go Kolbergowi1. Rękopis zawiera ponad 400 tekstów pieśni i do niektórych z nich melodie (32 zapisy nutowe). Część pieśni Kolberg zamieścił w tomie Pieśni ludu
polskiego w 1857 r., większość w rękopisie monografii Mazury pruskie
wydanej jako T. 40 Dzieł, pozostałe dołączone zostały do tej monografii
w aneksie (s. 486-581 tomu 40)2.
Podkarpacie polskie, sygn. BN PAU i PAN: 3194, kart 84. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne
zebrane z okolic Pogórza Karpackiego, z notą „Dar Komisji Etnograficznej
PAU”.
Ten zespół rękopisów był prawdopodobnie przechowywany pierwotnie w tece 34. Miscellanea 4 — jego zawartość odpowiada punktowi
pierwszemu opisu Kopernickiego odnoszącego się do teki 34: „Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów” (zob. wyżej informacje o tece 34). Obecnie w zbiorze o tej sygnaturze znajdują się głównie
zapisy terenowe Kolberga z lat 1883–1885, tj. z jego ostatniego okresu
badań, a dotyczą wszystkich aspektów kultury ludowej, zapisy Kolberga
pochodzą w większości ze Wzdowa, Rymanowa, Iwonicza i Czaszyna. Tylko dwie karty to rękopisy innych osób. Ponadto znajdują się tu rysunki
i akwarele. Prawie wszystkie materiały z tej teki wydane zostały w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). Nieliczne pozostałe zamieszczone
1 W Katalogu rękopisów błędna informacja: „dar Gustawa Giżyckiego” (Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, oprac. Z. Jabłoński,
A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967, s. 149). W zbiorach biblioteki PAU manuskrypt
Gizewiusza znalazł się jako część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, który otrzymał go przed
1857 r. od K.W. Wójcickiego. Kolberg przechowywał ten rękopis w tece 3 Mazury pruskie.
2 Rękopis G. Gizewiusza został w całości wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu
Danuty Pawlak.

273

są w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Podolu (T. 47) i w Rusi
Czerwonej (T. 56–57).
Podkarpacie ukraińskie, sygn. BN PAU i PAN: 3195–3201, łącznie kart
436. W katalogu BN PAU i PAN zespoły rękopisów o sygn. 3195–3199 mają
tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu
Wschodniego, rękopisy o sygn. 3200 tytuł Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego (Bieszczady), rękopisy
o sygn. 3201: Wypisy źródłowe, notaty i zapiski Oskara Kolberga dotyczące ludności ruskiej (Łemków) zamieszkującej Beskid Wschodni (Bieszczady). W katalogu zespoły te mają noty „Dar Komisji Etnograficznej PAU”.
Obecnie siedem osobnych zespołów archiwalnych, stanowiących w roku
1886 część teki 18, a następnie teki 34 (zob. wyżej informacje o tej tece).
Rękopisów tych dotyczy fragment wykonanego przez Kopernickiego opisu
dawnej teki 34: „2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka). Piękne materiały na duży tom lub
2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy
się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.”
W zespołach tych przeważają zapisy Kolberga powstałe w czasie badań
terenowych w latach 1883–1885. Większość wykonana została w Bóbrce, Leszczowatem, Solinie, Procisnem, Czaszynie, Wzdowie, Wołtuszowej,
Rymanowie i w miejscowościach sąsiednich. Nieliczne są zapisy innych
osób, wśród nich Pelagii i Józefa Blizińskich, przyjaciół Kolberga, do których należała do r. 1888 Bóbrka, oraz Aleksandry Zduniowej z Procisnego,
gdzie Kolberg prowadził badania w r. 1884, a także dwu osób nieznanych.
Podział materiału na odrębne zespoły o sygn. 3195–3200 oddaje w części
Kolbergowski podział na „podteczki” w pierwotnej tece regionalnej, który
odpowiadał zaplanowanemu porządkowi treści w monografii. Pomiędzy
zapisami z Sanockiego, które są najliczniejsze, znajdują się także notatki
terenowe z Przemyskiego oraz nieliczne zapisy z innych regionów, m.in.
z Wielkopolski. Wszystkie materiały zostały wydane drukiem, większość
w monografii Sanockie–Krośnieńskie (T. 49–51), pozostałe w odpowiednich tomach regionalnych, lub w suplementach do tomów wydanych przez
Kolberga. Obecna zawartość tych zespołów archiwalnych przedstawia się
następująco:
– sygn. 3195, kart 54. Znajdują się tu głównie rękopisy terenowe
Kolberga dotyczące obrzędów i zwyczajów dorocznych, inne zagadnienia
274

(obrzędy rodzinne, pieśni, wierzenia) pojawiają się wtedy, gdy w czasie wywiadów zapisane były na jednej karcie z informacjami o obrzędach dorocznych. Prawie wszystkie notatki w tej tece pochodzą z Sanockiego i zostały
zamieszczone w monografii tego regionu (T. 49–51). Nieliczne pochodzą
z Przemyskiego (rysunki pisanek z Iskani) oraz z okolic Stanisławowa, Bełza
i innych miejscowości. Te zamieszczono w suplemencie do Przemyskiego
(T. 83) i w tomie Ruś Czerwona (T. 57/II).
– sygn. 3196, kart 41. Przeważają w tym zespole zapisy pieśni powszechnych, niezwiązanych z obrzędami, w większości zapisane są z melodiami.
Pochodzą z badań terenowych Kolberga w Bóbrce, Leszczowatem, Czaszynie, Ustrzykach, Myczkowcach, a także w Rymanowie i Klimkówce oraz
w Sanoku. Zostały opublikowane w monografii Sanockie-Krośnieńskie
(T. 49–51), nieliczne pieśni z Przemyskiego zamieszczono w suplemencie
do monografii tego regionu (T. 83).
– sygn. 3197, kart 37. Znajdują się tu prawie wyłącznie rękopisy terenowe Kolberga z opisami obrzędów rodzinnych, głównie wesel, oraz niewielka ilość pieśni i melodii powszechnych, niezwiązanych z obrzędami.
W większości zapisane były w Leszczowatem, Czaszynie, Bóbrce, Solinie
i Chrewcie. Ponadto jest tu opis wesela w Tarnawie w rękopisie nieznanego
autora. Wszystkie materiały zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), tylko jedna melodia z Sambora została włączona
do suplementu do Przemyskiego (T. 83).
– sygn. 3198, kart 74. Zespół zawiera zanotowane przez Kolberga w terenie teksty bajek, legend, podań i anegdot, a także zagadki, innych zagadnień dotyczą nieliczne notatki. Najwięcej tekstów pochodzi z Bóbrki, Soliny
i Leszczowatego. Wszystkie zostały opublikowane w cz. III monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 51).
– sygn. 3199, kart 65. Zespół zawiera pochodzące z Sanockiego notatki
terenowe na temat kultury materialnej oraz obrzędów i zwyczajów, a także pieśni, bajki i zapiski o wierzeniach. Na dwu kartach są zapisy pieśni
i melodii ze Szlachtowej, a przypadkowo znajdują się w tece czystopisy
pieśni z Wielkopolski, ponieważ ich odwrotnych, niezapisanych stron, użył
Kolberg w czasie badań w Sanockiem. Na kilkunastu kartach znajdują się
szkice sprzętów i chat, a także strojów weselnych i codziennych wykonane
przez Kolberga oraz przez osoby nieznane. Zapisy z Poznańskiego i Kaliskiego opublikował Kolberg w cz. V Poznańskiego (T. 13) i w cz. I Kaliskiego
(T. 23), pozostałe dotyczące tych regionów zamieszczono w suplementach
275

(T. 74 i 79), ponad dwadzieścia pieśni i melodii instrumentalnych ze Szlachtowej opublikowano w monografii Góry i Podgórze (T. 44–45). Materiały
z regionu Sanockiego, stanowiące większość w tece, zostały zamieszczone
w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51).
– sygn. 3200, kart 68. Większość zawartych w tym zespole notatek dotyczy wierzeń, wróżb, przesądów, medycyny ludowej itp., ponadto znajdują
się tu opisy chat, sprzętów, strojów i ich szkice wykonane przez Kolberga
i osoby nieznane. Przeważają rękopisy terenowe Kolberga, są tu także rękopisy Józefa i Pelagii Blizińskich oraz karty, na których do ich zapisów
dodał Kolberg własne notatki. Zapisy pochodzą głównie z Bóbrki, poza
tym z Czaszyna, Leszczowatego, Procisnego, Wzdowa, a pojedyncze z innych miejscowości regionu. Wszystkie zostały zamieszczone w monografii
Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51).
– sygn. 3201, kart 97. Znajdują się tu odpisy, wyciągi i notatki Kolberga
z artykułów na temat kultury ludowej zamieszczanych w pracach zwartych
bądź w prasie warszawskiej, krakowskiej, lwowskiej i wielkopolskiej z lat
1830–1886. M.in. jest tu transkrypcja obszernej rozprawy A. J. Torońskiego
Rusiny-Lemki drukowanej w Zorii halickiej (Lwów [1859]), odpis artykułu Lud u źródeł Sanu i Dniestru zamieszczonego w „Wędrowcu” w 1882
r. pod pseudonimem Adnaw, oraz duża liczba tekstów pieśni odpisanych
ze zbioru J. F. Hołowackiego Narodnyja piesni… (1863–1870). Materiały
związane z regionem sanockim zostały opublikowane w tomach Sanockie–
Krośnieńskie (T. 49–51). Znajdujące się tu także odpisy z prac dotyczących
innych regionów zostały zamieszczone w suplemencie do Przemyskiego
(T. 83), w Rusi Czerwonej (T. 56–57), Rusi Karpackiej (T. 54), słowackie
w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II
Czechy, Słowacja (T.59/II). Nieliczne pieśni ukraińskie pozbawione not
lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian
wschodnich (T. 58, przygotowany do druku).
Chełmskie, sygn. BN PAU i PAN: 3202–3205, łącznie kart 416, obecnie cztery osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 27 Ruś chełmska
i podlaska. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN dla rękopisów o sygn.
3202 tytuł: Materiały zebrane przez Oskara Kolberga dotyczące Chełmszczyzny oraz dawnych guberni lubelskiej i siedleckiej, dla rękopisów o sygnaturach 3203–3205 tytuły Chełmszczyzna. W katalogu zespoły te mają
noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”.
276

Materiały z dawnej teki 27 w znacznej części wydane zostały drukiem
przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie cz. I i II (T. 33–34),
pozostałe w suplemencie do niej (T. 82 i Aneks do t. 82).
Obecna zawartość i układ kart w tych czterech zespołach odbiega od
stanu pozostawionego przez Kolberga, ponieważ zmienił je już Kopernicki,
przygotowując do druku cz. II Chełmskiego w latach 1890–1891. Później,
w latach 1959–1961 na polecenie J. Gajka wyjęto z nich karty ze szkicami
oraz fotografie (zob. wyżej opis zawartości teki 47), a w r. 1972 w trakcie archiwalnych prac porządkowych w Bibliotece PAN usunięto z nich niektóre
druki, m.in. odbitki dwu prac M. Hemplówny zawierających spisy roślin
jawnokwiatowych („Pamiętnik Fizjograficzny” R. 5: 1885, s. 135–153 i 154–
–159), przemieszczono też wtedy część kart między tymi zespołami, a w ich
obrębie ułożono karty w innej kolejności. Dziś zawartość tych czterech
zespołów przedstawia się następująco:
– sygn. 3202, kart 210. Znajduje się tu niewielka liczba rękopisów Kolberga, większość to rękopisy Marii Hemplówny i innych osób, ponadto
wycinki z prasy i inne druki oraz dwie mapy Juliusza Kolberga z jego
Atlasu Królestwa Polskiego (wyd. 1825–1827) – województwo podlaskie
i województwo lubelskie, z notatkami Oskara. Przeważająca część materiałów dotyczy Chełmskiego, nieliczne Lubelskiego. Wśród materiałów
otrzymanych przez Kolberga od M. Hemplówny jest opracowany przez nią
obszerny słownik gwarowy wraz z rozprawą o języku znanych autorce
okolic Chełma. Ponadto przechowywany jest tam rękopis Pauliny Charłampowiczówny z notatkami etnograficznymi z okolic Puchaczowa i rękopis
nieznanego księdza unickiego z Podlasia. Materiały te zostały wykorzystane
przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie (T. 33–34), część
wcześniej przez Kolberga w Lubelskiem (T. 16–17). Pozostałe zamieszczono
w suplementach do tych tomów (T. 75 i 82).
– sygn. 3203, kart 64. Znajduje się tu głównie dokumentacja folkloru
muzycznego z Chełmskiego, a częściowo także z Lubelskiego, są to zapisy
Kolberga, Marii Hemplówny i osób nieznanych. Ponadto jest tu zbiorek
pieśni bez melodii spisanych w r. 1870 przez Andrzeja Wojtasa, służącego
w Podhorcach. Materiały te wydane zostały zgodnie z odnotowanymi
lokalizacjami w tomach Chełmskie (T. 33–34), Lubelskie (T.16–17) i w suplementach do nich (T. 75 i 82).
– sygn. 3204, kart 51. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to
rękopisy Kolberga i M. Hemplówny dotyczące wierzeń, przesądów i praktyk
277

leczniczych i magicznych oraz rękopisy Kopernickiego, który po śmierci
Kolberga przygotowywał do druku drugą część Chełmskiego i przepisywał
fragmenty pierwotnych notatek, aby nadać im porządek konieczny w publikacji. Materiały te wydane zostały w monografii Chełmskie cz. II (T. 34)
i suplemencie do niej (T. 82).
– sygn. 3205, kart 91. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole
to w większości rękopisy M. Hemplówny, z zapisami na temat dialektu
(przyczynki leksykalne) i świata wierzeń. Mniej liczne są rękopisy Kolberga
dotyczące wierzeń i słownika. Tak jak w zespole o sygn. 3204, tak i tutaj
znajdują się rękopisy Kopernickiego, tj. jego kopie zapisów Hemplówny
i Kolberga, wykonane w trakcie przygotowywania materiałów z tej teczki
do druku w cz. II Chełmskiego (t. 34). Teksty pominięte w tej edycji wydano
w suplemencie do Chełmskiego (T. 82).
Wołyń, sygn. BN PAU i PAN: 3206 i 3207, łącznie kart 342, dziś dwa osobne
zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 26 o takim samym tytule.
W katalogu rękopisów BN PAU i PAN obydwa zespoły mają również tytuł
Wołyń i noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”.
Zawartość dawnej teki 26 i jej układ zostały zmienione przez J. Tretiaka
w trakcie przygotowywania do druku tomu Wołyń (wyd. 1907), a następnie
podczas porządkowania rękopisów przed drukiem katalogu przez Bibliotekę
PAN. Obecnie przedstawia się ona następująco:
– sygn. 3206, kart 193. Tu znajduje się część rękopisów terenowych
Kolberga powstałych w czasie badań prowadzonych przez niego na Wołyniu w roku 1862. Są to pieśni, opisy wesel z tekstami pieśni i melodiami oraz sporządzone przez Kolberga czystopisy części tych materiałów.
Ponadto jest tu obszerny rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce nieznanego autora, wykonany w okolicy Kowla (117 tekstów i 74 melodie). Poza
rękopisami terenowymi znajdują się w tej tece notatki Kolberga z prasy
i z prac zwartych na temat Polesia wołyńskiego i Wołynia oraz wycinki
z prasy. Większość materiałów została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907
w tomie Wołyń (T. 36), a pochodzące z tego regionu, ale nie uwzględnione przez niego wydano w suplemencie (T. 84). Część na podstawie czystopisów Kolberga zachowanych w innych tekach zamieszczona została
w tomie Białoruś-Polesie (T. 52), a nieliczne zapisane w okolicy Kamieńca
Podolskiego w tomie Podole (T. 47). Pieśni i inne materiały pozbawione
not lokalizacyjnych, a zanotowane w języku ukraińskim, przeznaczono do
278

tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany
do druku).
– sygn. 3207, kart 149. W tym zespole znajdują się pozostałe Kolbergowskie zapisy terenowe z Wołynia i ich czystopisy oraz nieliczne pochodzące
z Podola i z Chełmskiego, ponadto kilka rękopisów o niewielkiej objętości
nieznanych autorów z Wołynia. Większość materiałów z tej teki została
wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T.36), niewydane przez
niego zamieszczono w suplemencie do tego tomu (T. 84), pozostałe w Podolu (T. 47), w suplemencie do Chełmskiego (T. 82), a zapisy w języku
ukraińskim bez not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do
etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku).
W spuściźnie Kolberga nie ma obecnie rękopisu bajek Prusinowskiego
wydanych w roku 1907 przez Tretiaka w T. 36 oraz wymienionych przez
Kopernickiego w opisie teki wołyńskiej (zob. wyżej teka nr 26).
Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN: 3208, kart 269. Fragment dawnej
Kolbergowskiej teki 3 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU
i PAN tytuł: O życiu i zwyczajach Mazurów pruskich, z notą: „Dar Komisji
Etnograficznej PAU”.
Jest to rękopis monografii regionu przygotowany do druku przez
Kolberga w latach 1889–1890; do września 1939 roku znajdował się w tece
3 Mazury (zob. wyżej informacje o tej tece); na początku wojny został
wyjęty z teki i zakonspirowany w muzeum przyrodniczym PAN. Odnaleziony i rozpoznany dopiero kilka lat po wojnie stał się podstawą tomu
Mazury Pruskie, gdzie został opublikowany w całości (T. 40, s. 3–470).
Rękopis pozbawiony jest karty tytułowej i kilkunastostronicowego wstępu
Kolberga, zaginionych lub dla zabezpieczenia całego rękopisu zniszczonych
na początku okupacji niemieckiej w roku 1939. Na odwrotach kart z tej
teki znajdują się pojedyncze pieśni wydane wcześniej w Kujawach (T. 4),
Krakowskiem (T. 6), Lubelskiem (T. 17), Łęczyckiem (T. 22), Radomskiem
(T. 21) i w Mazowszu (T. 25, 27 i 28) ponieważ Kolberg, przygotowując
do druku materiały z Mazur, posługiwał się niekiedy dla oszczędności
ćwiartkami papieru użytymi pierwotnie do innych czystopisów i zapełnionymi tylko jednostronnie.

279

Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3209, kart 21. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Fragment papierów osobistych Oskara Kolberga
z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”.
Jest to niewielki zbiór dokumentów pochodzących z różnych okresów
życia Kolberga i mających zróżnicowany charakter: listy gratulacyjne związane z jubileuszem pięćdziesięciolecia jego pracy w r. 1889, dokumenty
dotyczące międzynarodowych kontaktów etnografa, a także paru spraw rodzinnych. Jest to zbiór raczej przypadkowy, prawdopodobnie zgromadzono
w nim dokumenty odnalezione lub rozpoznane już po zinwentaryzowaniu
wcześniej wyodrębnionych zespołów papierów osobistych i korespondencji. Część dokumentów (listy) została opublikowana w Korespondencji…
(T. 64–66), pozostałe wykorzystano w biografii Kolberga.
Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3210, kart 24. W katalogu rękopisów
BN PAU i PAN tytuł: Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków
Oskara Kolberga za lata 1859-1869, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej
PAU”.
Zawartość teki stanowi zeszyt, w którym Kolberg w latach 1859–1869
notował swe wydatki i dochody. Między kartki zeszytu włożona jest luźna
karteczka ze szczegółowymi notatkami Kolberga z podróży odbytych latem
1859 i 1860 r. Notatki zawarte w zeszycie są ważnym źródłem do poznania
sytuacji materialnej Kolberga, informacje o honorariach pomagają ustalić,
jakie teksty dawał do druku w tym okresie, a zapiski o wydatkach m.in.
uściślają daty i miejsca badań terenowych z lat ujętych w zeszycie oraz
podają koszty druku Sandomierskiego i Kujaw. Wszystkie są istotnym źródłem do biografii Kolberga, wykorzystywane też były przez autorów wstępów do monografii regionalnych i tomów suplementowych wydawanych
na podstawie rękopisów.
Listy różne, sygn. BN PAU i PAN: 3211, kart 11.
W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Listy różnych osób do różnych
adresatów ze zbioru Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej
PAU”.
Zespół ten obejmuje pięć listów osób związanych z Kolbergiem (A. Bochdanowej, L. Jenikego, L. Oehmigke, F. Streita i J. Wernerowej), ale nie do
niego kierowanych. Zawierają one m.in. przyczynkarskie informacje dotyczące wyrobów rzemiosła ludowego przysyłanych z Zadwórza przez
280

A. Bochdanową na ręce Kolberga dla muzeum Akademii oraz planowanego druku rycin do Pokucia w Wiedniu. Część poświęcona jest sprawom
rodzinnym.
Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium
mytologiczne według Toeppena skreślił O. Kolberg, sygn. BN PAU i PAN
3572, kart 19. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Dar Komisji
Etnograficznej PAU”.
Rękopis jest przekładem fragmentu pracy M. Toeppena Abergaluben
aus Masuren… (Danzig 1867). Kolberg planował wydanie tego przekładu
jako osobnego artykułu, tekst został ostatecznie w niewielkim stopniu przez
niego przeredagowany i włączony do rękopisu monografii Mazury pruskie,
stanowiąc jego osobny rozdział (w T. 40 s. 52–82). Na odwrocie końcowych
kart czystopisy pięciu pieśni mazurskich wydanych również w T. 40.
Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN 3891, kart 82. W katalogu rękopisów
BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe (Materiały zebrane przez
Wojciecha Kętrzyńskiego i przekazane Oskarowi Kolbergowi), z notą „Dar
Komisji Etnograficznej PAU”.
Rękopisy te stanowiły część dawnej teki 3. Karty 1–65 to wykonane
przez Wojciecha Kętrzyńskiego zapisy pieśni mazurskich pochodzące z Orłowa pod Lecem (tj. Giżyckiem) i ze Sztynortu pod Węgorzewem. Drugi
zespół to 14 kart z przemowami weselnymi zapisanymi prawdopodobnie
przez nieznanego z imienia p. Bercio. Ponadto jest tam karta z rękopisem
nieznanego autora i bilet wizytowy W. Kętrzyńskiego, dołączony do rękopisów przysłanych przez niego Kolbergowi w r. 1890. Pieśni i mowy weselne zamieścił Kolberg w rękopisie swej monografii Mazur (T. 40). Notatka
z biletu Kętrzyńskiego opublikowana jest w Korespondencji … cz. III (T. 66),
s. 673.
Mazury pruskie. Sygn. 3892, kart 9. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN
tytuł Mazurskie pieśni ludowe zebrane przez Oskara Kolberga, z notą
„Dar Komisji Etnograficznej PAU”.
Rękopis stanowił dawniej część teki 3. Na zawartość składa się rkp. Jana
Karola Sembrzyckiego (1856–1919) lub jego ojca, Karola, pt. Pieśni gminne
z Mazur. Rękopis ten przekazał Kolbergowi prawdopodobnie W. Kętrzyński
w roku 1890. Zapisanych jest tam dziesięć pieśni z melodiami i oracja
281

weselna. Kolberg nie zdążył włączyć tego materiału do swej monografii
poświęconej Mazurom, ponieważ zmarł krótko po otrzymaniu przesyłki.
Pieśni i oracja zostały opublikowane w T. 40 Mazury pruskie.
Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach
Biblioteka Jagiellońska
Rzecz o obchodach weselnych, sygn. 4497, zesz. 18, jest to druga część
rękopisu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych …, tekst całości
został opublikowany w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63) według
pierwodruku zamieszczonego w „Na Dziś” w r. 1872.
Zbiór autografów M. Ciechanowskiej, sygn. 7891, k. 107-108, tam
m.in. rkp. Kolberga: czystopis dwu pieśni z Wołynia. Pieśni opublikowane
w T. 36.
Zbiór autografów Dynowskiej, sygn. 7892, k. 41, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis notatek i melodii z Wielkopolski; melodia opublikowana przez
Kolberga w T. 13, pozostałe zapisy w suplemencie do Poznańskiego (T. 74).
Biblioteka Narodowa
Kopia testamentu Oskara Kolberga sporządzona przez I. Kopernickiego dla
Karoliny Wąsowskiej, bratanicy Oskara. Zakład Rękopisów, sygn. BN II
6487.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie
Przemyskie, sygn. 465 (dawniej TNW 150) – rękopis tomu Przemyskie
(T. 35) redagowanego przez Kolberga w r. 1890 i dokończonego w r. 1891
przez Kopernickiego (wyd.: Kraków 1891). W Katalogu rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, opracowanym przez H. Kozerską
i W. Stummer (Warszawa 1973, s. 177), opis następujący: „Przemyskie. Materiały do studium etnograficznego okolic Przemyśla oraz fragmenty dotyczące innych okolic, zebrane przez Oskara Kolberga. Kraj i lud, zwyczaje
i obrzędy, pieśni i tańce (teksty i nuty), bajki i wierzenia, k. 1–352 […]. Ze zb.
M. Federowskiego”.
282

Jest to kompletny rękopis tomu 35 Przemyskie. Do sporządzenia rękopisu przeznaczonego dla drukarni wykorzystał Kolberg często karty służące
pierwotnie do innych tomów, dlatego na odwrotach są fragmenty wcześniejszych czystopisów różnych monografii, m.in. Kujaw, Poznańskiego, Radomskiego, Mazowsza i Łęczyckiego. Wszystkie materiały z Przemyskiego
zostały wydane drukiem w tomach Przemyskie (T. 35) oraz Przemyskie.
Suplement do t. 35 (T. 83 cz. I i II). Poza rękopisem przygotowanym dla
drukarni znajdują się w tej tece liczne zapisy terenowe Kolberga, głównie
z Przemyskiego, ale także z miejscowości objętych innymi monografiami
(m.in. z Leszczowatego). Zapisy pochodzące spoza Przemyskiego albo wydał
Kolberg wcześniej w odpowiednich monografiach, albo wykorzystane zostały w suplementach do nich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem.
Do zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego manuskrypt Przemyskiego przyjęty został razem z innymi archiwaliami Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i stanowi tam wieczysty depozyt. Pierwotnie miał sygnaturę TNW 150 i tak określano początkowo w Dziełach wszystkich Kolberga
rękopisy z tej teki. Towarzystwo otrzymało Przemyskie razem ze zbiorami
Michała Federowskiego po jego śmierci w r. 1923, ale nie udało się ustalić,
kiedy i dlaczego Kolbergowski manuskrypt dostał się do rąk tego zasłużonego
badacza folkloru białoruskiego i kolekcjonera dokumentów i rękopisów.
Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego
W zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego przechowywany jest duży zespół rękopisów kompozycji Kolberga, sygn. 1208,
12091-3, 1210, 1213–1216, 1218, 12191-3. Składają się nań utwory skończone i wydane drukiem przez kompozytora, a także utwory nie drukowane
w XIX w., szkice i fragmenty kompozycji nieukończonych, rękopisy z okresu nauki w Warszawie i Berlinie (tzw. Zeszyty do studiów muzycznych)
oraz kompozycje innych autorów. M.in. zachował się w tym zespole autograf partytury orkiestrowej Króla pasterzy z głosami solowymi i chórem.
Rękopisy te i druki stanowią prawdopodobnie część materiałów pozostawionych w r. 1871 na przechowaniu w firmie Gebethnera lub u W. Wierzbowskiego przed przeprowadzką Kolberga z Warszawy do zaboru austriackiego. W. Wierzbowski w r. 1876 pytał o zgodę na przekazanie do zbiorów
WTM zdeponowanych u niego nut i Kolberg zaaprobował tę decyzję. Część
mogą stanowić nuty przekazane później przez I. Kopernickiego, wykonawcę
283

testamentu Kolberga, który zamiar taki konsultował z J. Karłowiczem, nie
wiadomo jednak, czy darowiznę tę zdążył zrealizować. Utwory Kolberga
zachowane w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego wydane
zostały w T. 68 Kompozycje wokalno-instrumentalne i w T. 69 Kompozycje fortepianowe.
Muzeum Etnograficzne w Krakowie
— Zespół rękopisów Kolberga i I. Kopernickiego (archiwum MEK, sygn.
II/155, nr inw. I/191/RKP), składają się nań: dwa bruliony listu Kolberga
z 10 II 1883 r. do nieznanego adresata w sprawie subwencji na druk Ludu
oraz fragmenty jego spisu tek pochodzące z okresu późniejszego (razem 4 karty), ponadto karty w obwolucie z tytułem: Kopernickiego charakterystyka tek
Kolberga (29 kart). Te ostatnie to rękopisy I. Kopernickiego, który po śmierci
Kolberga sporządził na osobnych kartkach krótki opis zawartości większości
tek z uwagami o możliwości wykorzystania znajdujących się w nich rękopisów. Notatki Kopernickiego z tek Kolbergowskich wyjął S. Udziela, pierwszy
dyrektor Muzeum Etnograficznego. Zgromadził je razem zapewne w okresie,
gdy rękopisy Kolberga znajdowały się pod jego opieką najpierw jako sekretarza Komisji Antropologicznej AU, później wiceprzewodniczącego Komisji
Etnograficznej PAU, tj. przed rokiem 1935. Prawdopodobnie on też nadał
notatkom Kopernickiego obecny tytuł i pod nim zapisał: „Wydać 1, 6, 12, 15,
34, 37, użyć 38”. Wymienione tu rękopisy Kolberga i Kopernickiego potraktowane zostały w zbiorach Muzeum Etnograficznego jako część spuścizny
S. Udzieli.
— Rkp. Kolberga: Spis akwarel ubiorów ludowych w Muzeum hr. Dzieduszyckich we Lwowie oraz sprawozdanie z podróży badawczej w roku
1876, ponadto uwagi na temat zbierania okazów etnograficznych (archiwum MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051/RKP), 4 karty. Obydwa pisma były
skierowane przez Kolberga do Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności; w zbiorach Muzeum Etnograficznego znalazły się prawdopodobnie, podobnie jak wymienione wyżej, przed rokiem 1935, w czasie, gdy
wiceprzewodniczącym Komisji Etnograficznej PAU był Seweryn Udziela,
równocześnie dyrektor Muzeum. Tytuł rękopisu Kolberga nadany został
w Muzeum Etnograficznym.
— Rękopis Sąde[c]czyzna i Podhale, z rękopisów pozgonnych wydał
dr St. Zdziarski, Kraków 1905 (archiwum MEK, nr inw. I/369/RKP), kart
284

229. Rękopis przygotowany do druku przez S. Zdziarskiego na podstawie
materiałów Kolberga z teki 11. W zespole tym, poza kopiami rękopisów
wykonanymi przez Zdziarskiego, jest jedna karta z oryginalnymi zapisami
nutowymi Kolberga wyjęta z teki 11 przez Zdziarskiego i włączona przez
niego do własnego opracowania (tam k. 229). Opracowanie Zdziarskiego
nie zostało wydane przez Komisję Antropologiczną AU, przed rokiem 1936
znajdowało się w tece 11 Kolberga, o czym wspomina K. Hławiczka1. Kopie
Zdziarskiego nie były wykorzystane w druku w tomach Góry i Podgórze
(T. 44–45), ponieważ poza wspomnianą wyżej kartą z melodiami tańców
zachowały się oryginały Kolberga — czystopisy lub zapisy terenowe wszystkich materiałów przepisanych przez Zdziarskiego. Zapisy melodii tańców
z karty włączonej przez Zdziarskiego do jego Sąde[c]czyzny i Podhala zostały wydane w cz. II Gór i Podgórza (T. 45)
Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie
Kolekcja 25 rysunków piórkiem barwionych akwarelami i akwarel, których
autorem jest Wojciech Gerson, nr inwentarza MR 25–49. Akwarele i rysunki
muzeum zakupiło krótko po wojnie od nieznanej dziś osoby. Jest to fragment
kolekcji ikonograficznej Kolberga, prawdopodobnie część zbiorów pozostawionych przez niego w Modlnicy w r. 1884, po przeniesieniu się do Krakowa.
Większość rycin została opublikowana przez Kolberga w tomach wydanych
w latach 1857–1884: Pieśni ludu polskiego (T. 1), Sandomierskie (T. 2), Kujawy (T. 3–4), Krakowskie (T. 7), Lubelskie (T. 17) i Mazowsze (T. 24 i 26),
pozostałe znalazły się w suplementach do tych monografii (T. 70, 72/II i 80).
Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze
W zbiorach Muzeum znajdują się obecnie następujące rękopisy Kolberga
oraz dokumenty bezpośrednio z nim związane:
– Rkp. Kolberga: dwie karty czystopisu części pierwszej Krakowskiego
zawierające teksty i melodie drukowane przez niego w monografii tego regionu (T. 5), fragmenty korekty tego tomu oraz dwa listy Oskara Kolberga:
do Romana Konopki i do Marii Eleonory Kolberg, córki Wilhelma, nr inw.
MOK 2004/4-8 i 171.
1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV ; 1936, nr 47 .

285

– Materiały Marii Turczynowiczowej do Korespondencji Oskara Kolberga 1937–1976, nr inw. MOK/2004/I. W tym zbiorze: wykonane przez M. Turczynowiczową w latach 1937–1939 kopie listów kierowanych do Kolberga
i brulionów jego listów. Oryginały w Bibliotece PAU miały sygn. 2030,
zostały w r. 1937 wypożyczone do Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa
Przyjaciół Nauk i jesienią 1939 r. razem z wieloma innymi archiwaliami
naukowymi Towarzystwa spalone przez Niemców. Ten zbiór korespondencji Kolberga składał się z 624 jednostek epistolograficznych. Na podstawie
odpisów M. Turczynowiczowej opublikowano je razem z innymi w Korespondencji… (T. 64–66). W Bibliotece PAU w zespole o sygnaturze 2030
listy otrzymane przez Kolberga od jednej osoby i bruliony jego odpowiedzi
do niej zebrane były razem i ułożone chronologicznie, a następnie całostki takie uporządkowano alfabetycznie według nazwisk lub nazw autorów
i adresatów. Przeważająca część tych listów to korespondencja rodzinna.
Turczynowiczowa starała się o maksymalną wierność kopii, zachowywała
układ wierszy, skreślenia, poprawki, dopiski itd., a także błędy ortograficzne i składniowe. Kopie wykonane przez M. Turczynowiczową, staranne
i dokładne, stanowią około dwu piątych znanej korespondencji Kolberga. W zespole tym znajdowały się także rachunki, spisy odbiorców Ludu,
rozliczenia z księgarzami i drukarniami, a także inne dokumenty. Niektóre
z nich zostały wydane jako aneksy w tomach korespondencji, pozostałe
wykorzystano w biografii.
Poza kopiami listów w materiałach Marii Turczynowiczowej znajdują
się także wspomnienia o Oskarze Kolbergu: rękopisy wspomnień spisane
w latach 1902-1903 przez Antoninę Konopczankę i w roku 1937 przez córki
Józefa Konopki, Justynę Konopczankę (1862–1957) i Michalinę z Konopków
Paszkiewiczową (ur. 1860) oraz maszynopisy wspomnień spisane w r. 1937
przez jego bratanice, Antoninę Brzozowską i Walentynę Szalitową, córki
Antoniego Kolberga. Teksty te zostały opublikowane przez K. Markiewicz
pt. Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu w: „Wieś
Radomska” tom 11, Radom 2018, s. 89-120.
Ponadto w zbiorach1 Muzeum znajdują się dokumenty i kopie dokumentów dotyczące rodziny Kolbergów, depozyt złożony w Muzeum przez
potomków Antoniego Kolberga, brata Oskara.
1 Zob. też: K. Markiewicz Kolekcja kolbergowska muzeum biograficznego Oskara Kolberga w Przysusze, „Wieś Radomska” T. 9, Radom 2011, s. 127–135.

Indeks osób1

A.Bl. zob. Antoni Blank
A.J.S. zob. Szabrański Antoni Józef
A.K. 85/I – 479, 480
Abłamowicz Stanisław 85/I – 490, 492–494
Abramowicz Andrzej 85/I – 381–384
Abramowicz Ignacy 85/I – 146
Abramowicz Maciej 85/II – 269
Adalberg Samuel 85/II – 320, 328, 332,
333, 336, 337, 85/III – 14, 15, 59, 255,
263
Adamczyk Zdzisław Jerzy 85/I – 236
Adamowski Jan 85/II – 268, 270, 274,
351, 374, 378, 386, 598–600
Adler Guido 85/II – 9, 15, 45, 51
Adnaw zob. Wanda P.
Akielewicz Mikołaj 85/I – 139, 85/II –
325, 342, 425, 430, 518, 85/III – 53,
249, 263
Alberti Domenico 85/II – 169, 171
Albiński Marcin 85/I – 196
Aleksander I, cesarz rosyjski 85/I – 19,
26, 37
Aleksander II, cesarz rosyjski 85/I – 110,
111, 141, 231, 404

Alth Alojzy 85/I – 274
Altmann Fryderyk Wilhelm 85/I – 154,
85/II – 60, 111, 112, 85/III – 171
Amiot Jean Joseph Marie 85/II – 46
Anczyc Władysław Ludwik 85/I – 243,
259, 85/II – 129, 352–356, 364, 369,
445
Andrzej św. 85/III – 90
Andrzejkowiczówna Ryta 85/I – 480
Annasz 85/II – 368
Antola 85/I – 256, 85/II – 448
Antoniewicz Karol 85/I – 206
Antyborzec Ewa 85/I – 59, 73, 102, 176,
185, 219, 279, 351, 408, 428, 445, 468,
469, 484, 497, 85/II – 126, 175, 248,
359, 365, 397, 401, 406, 482, 492, 516,
550, 573, 574, 598, 599, 85/III – 15, 39,
45, 75, 89, 113, 164, 213–216, 218
Arendt Jan 85/II – 457
Armon Witold 85/I – 390, 85/II – 559, 85/
III – 121, 208
Asnyk Adam 85/I – 388, 480, 481
Aszperger 85/I – 105
Atkinson Paul 85/II – 416

1 W indeksie nie ujęto osób, których nazwiska wymienione są w Bibliografii prac Oskara
Kolberga w spisie artykułów pisanych przez niego dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda
(w cz. III tomu 85, s. 190–200). Hasła te są przedrukowane w Pismach muzycznych (DWOK
T. 61-62) i objęte indeksem zamieszczonym w T. 62 DWOK. Jeżeli w T. 85/I-III pojawiały się
różne osoby mające takie samo nazwisko i imię, dodatkowo podawano informację o ich związku z innymi osobami wymienionymi w tym tomie, np. z Oskarem Kolbergiem lub Józefem
Konopką.

287

Auber François 85/II – 150, 151, 85/III –
173
August III, król polski 85/II – 352
B. 85/I –125, 85/III – 167
Babiór Walenty 85/II – 231
Bach Jan Sebastian 85/I – 79, 85/II –
140
Bachowie 85/II – 151
Bachórz Józef 85/I – 236, 85/II – 402
Badecki Karol 85/II – 362
Bagarówna Wilhelmina 85/II – 66
Baliński Karol 85/I – 183, 85/II – 201, 221,
290, 292
Baliński Michał 85/II – 577
Bałucki Michał 85/I – 479
Banaś Antoni 85/III – 251
Baraniecki Adrian 85/I – 243, 273, 362,
381, 382, 424, 452
Baranowski Jan 85/I – 112
Barącz Sadok 85/II – 290, 294, 325
Barbara św. 85/II – 391
Barcińska Izabela, z d. Chopin 85/I – 369,
372
Barciński Antoni 85/I – 369
Bargiel Woldemar 85/I – 370
Barnard Alan 85/II – 397, 595, 604
Bartmiński Jerzy 85/II – 194, 212, 223,
244, 268–270, 274, 278, 287, 323, 351,
378, 385, 386, 389
Bartók Béla 85/II – 59, 134
Bartoszewicz Adam 85/II – 319, 320, 328
Bartoszewicz Julian 85/I – 79
Barycz Henryk 85/I – 143
Basarab Michajło 85/II – 232
Bastian Adolf 85/II – 461, 558, 595, 607,
608
Batko Walerian 85/II – 53
Batory Stefan zob. Stefan Batory
Baudouin de Courtenay Jan 85/I – 477,
478, 85/III – 189, 270
Bausinger Hermann 85/II – 572

Beethoven Ludwig van 85/I – 134, 250,
425, 85/II – 140, 151
Bellini Vincenzo 85/II – 150, 151,
Bentkowski Władysław 85/I – 410
Bercio 85/III – 281
Berg Fiodor 85/I – 368
Berghaus Heinrich 85/I – 86
Bergson Henri 85/II – 139
Bergson Michał 85/I – 55, 56, 85/II – 139
Berling Th. 85/III – 174
Berlioz Hector 85/II – 151
Bernasikowa Maria 85/I – 249
Berwiński Ryszard 85/I – 62, 106, 125,
410, 85/II – 34, 194, 204, 205, 214, 231,
295, 400, 573, 605, 615, 619, 620
Białobrzeska Balbina 85/I – 245
Biegeleisen Henryk, H.B. 85/I – 10, 441,
447, 448, 450, 451, 472, 498, 85/II –
132, 222, 261, 273, 309, 532, 533, 562,
565, 584, 609, 614, 615, 621, 85/III –
55, 58, 181, 190, 267, 271
Biela Jan 85/III – 29, 35, 89, 90, 92, 239,
260
Bielawski Ludwik 85/I – 14, 77, 85, 337,
357, 85/II – 11, 34, 57, 65, 67, 114,
133–136, 209, 370, 570, 85/III – 59, 73
Bieliński Józef 85/I – 17, 23, 26, 29, 36, 37
Bielowski August 85/I – 112, 140, 179,
180, 204, 221, 222, 259, 295, 319, 85/
II – 409, 444, 476, 480, 485, 491, 497,
506, 512, 519, 562, 570, 598, 606, 85/
III – 64, 133
Biełous Teodor, Biłous Fiodor 85/I – 155,
85/III – 243
Bieńkowski Wiesław 85/I – 252, 256,
263, 264, 267, 270, 272, 309, 317, 325,
336, 456, 458, 502, 85/II – 418, 545,
85/III – 15, 36, 143, 144
Biernacka Maria 85/II – 41, 447
Biernacka Róża 85/I – 345
Biernat z Lublina 85/II – 319
Biesiadecki Alfred 85/I – 272

288

Biesiekierscy z Bodzanowa 85/II – 216,
437, 85/III – 122, 123, 128, 129
Biesiekierscy z Płowców 85/III – 123,
128, 129
Biesiekierska Aniela 85/II – 130, 234, 246
Biesiekierska Klotylda 85/II – 130
Biesiekierski Adolf 85/I – 154, 85/III –
129
Biesiekierski Marian 85/II – 234, 246
Bilica Krzysztof 85/I – 53, 85/II – 145
Biłous Fiodor zob. Biełous Teodor
Bismarck Otto von 85/I – 339
Blank Antoni, A. Bl. 85/I – 19, 24, 29, 37
Blaschka Jan 85/I – 492
Blaznik Jožef 85/I – 135,136
Bleiwais Janez 85/I – 136
Blizińscy 85/I – 432, 437, 456, 495, 85/II –
217, 85/III – 154
Blizińska Pelagia 85/I – 422, 425, 429,
490, 493, 85/II – 232, 436, 507, 508,
85/III – 89, 157, 274 276
Bliziński Józef 85/I – 9, 181, 182, 193,
196–198, 203, 217, 293, 315, 421–425,
431–433, 436–439, 444, 445, 460, 461,
465, 493, 85/II – 101, 131, 228, 232,
240, 242, 243, 409, 425, 436, 437, 442,
508, 534, 552, 561, 569, 582, 597, 598,
85/III – 34, 123, 130, 131, 133, 154–
157, 274, 276
Blumengartner 85/I – 141
Błachnio Jan Ryszard 85/I – 57
Błachowski Aleksander 85/II – 13, 455,
551
Błotnicki Tadeusz 85/I – 502
Bobrowski Paweł 85/II – 569, 618, 85/III
– 248, 249
Bobrzyński Michał 85/I – 242, 465
Bochdan Hipolit 85/I – 153, 221, 245, 251,
319, 85/II – 507, 85/III – 124, 133
Bochdanowa Amelia, z d. Konopka 85/I
– 221, 245, 251, 85/II – 507, 555, 85/
III – 280, 281

Bochdanowie 85/I – 153, 251, 319, 380,
85/II – 217, 85/III – 125,148, 152
Bogdany-Popielowa Wanda 85/I – 28, 85/
II – 137, 155
Bogusławski Wojciech 85/I – 6, 118, 129,
85/II – 151, 152, 267, 363
Bohomolec Franciszek 85/II – 221, 449
Bohrer Sophie 85/II – 31
Boieldieu François-Adrien 85/II – 139–
–150
Bojanowski Edmund 85/II – 521
Bokszczanin Maria 85/I – 137
Boniecka Barbara 85/II – 323
Bopp Franz 85/II – 559, 607
Borkowski Józef Dunin 85/II – 607
Bournouf Eugène 85/II – 559, 607
Boy-Żeleński Tadeusz 85/I – 456, 457
Braga Teófilo 85/I – 474, 85/II – 566
Brahms Johannes 85/I – 370
Brandt Józef 85/I – 347, 386, 85/III – 150
Braun Hermann Adalbert 85/I – 332, 333,
85/II – 408, 85/III – 144, 227
Brencz Andrzej 85/II – 419
Breton de la Martinière Jean Baptiste 85/I
– 289
Brodowski Antoni 85/I – 24, 37
Brodziński Kazimierz 85/I – 24, 25, 31, 32,
35, 163, 85/II – 11, 123, 163, 164, 182,
183, 188, 267, 561, 85/III – 56, 185, 268
Brückner Aleksander 85/II – 348, 85/III
– 179
Brykowski Ryszard 85/I – 396
Brzoska Gustaw Otto 85/I – 331, 336
Brzozowska Antonina zob. Kolberg Antonina
Brzozowska-Komorowska Teresa 85/II –
204, 374
Brzozowski Karol 85/I – 80, 83
Brzozowy Stanisław 85/II – 28
Budzyk Hanna 85/II – 372
Budzyk Kazimierz 85/I –238, 85/II – 372
Bujak Jan 85/II – 555
289

Bujwen Teodora 85/III – 164
Bukowski Andrzej 85/I – 326. 329
Buliński Tarzycjusz 85/II – 400, 401, 410,
563
Burdziej Bogdan 85/I – 80, 85/II – 153
Burszta Józef 85/I – 326, 343, 357, 85/II –
100, 126, 397, 400, 419, 491, 522, 524,
525, 534, 536, 573, 576, 590, 85/III –
43, 47– 50, 66, 67, 69, 71, 91, 101, 201,
205–207, 211
Burszta Wojciech 85/II – 537
Bury 85/III – 272
Bylicki Franciszek 85/I – 480
Bystroń Jan 85/III – 21, 22
Bystroń Jan Stanisław 85/II – 65, 281,
320, 334, 335, 349, 438, 439, 85/III – 37
Caban Wiesław 85/I – 236
Cejnowa Florian, Ceynowa 85/I – 326–
328, 336, 356, 85/II – 308, 320, 370,
85/III – 142, 143, 229, 230
Ceklarz Katarzyna 85/II – 618
Čepaitienė Auksuolė 85/III – 164
Cerkowniak Iwanna 85/II – 537
Cervantes Saavedra Miguel de 85/I – 59
Chałubiński Tutus 85/I – 429
Charłampowiczówna Paulina 85/II –
504, 85/III – 277
Chechlińska Zofia 85/I – 52, 103, 85/II –
150
Cherubini Luigi 85/II – 140, 149, 151
Chęciński Jan 85/I – 197
Chętnik Adam 85/II – 67
Chłędowski Kazimierz 85/I – 251
Chmara-Żaczykiewicz Barbara 85/II –
154, 155
Chmielewska Iwona 85/I– 73, 497, 85/II
– 482, 85/III – 214–216
Chmielowski Piotr 85/I – 9, 421, 429–431,
500, 85/II – 38, 187, 489, 490, 534, 570,
85/III – 181
Chochorowski Jan 85/I – 267, 272

Chociszewski Józef, Tworzymir 85/II –
260, 319, 333
Chodakowski Zorian Dołęga, pseud.
Adama Czarnockiego 85/I – 60, 61, 71,
85/II – 399, 400, 404, 478, 561, 563,
589, 607
Chodźko Aleksander 85/II – 267
Chojnowski Zbigniew 85/I – 331
Chomętowski Władysław 85/II – 352
Chopin Fryderyk Franciszek, Szopen 85/I
– 5, 8, 17, 24, 27, 30, 31, 33, 34, 37, 38,
44, 46, 49, 53, 55, 67, 74, 77, 78, 94, 96,
97, 201, 202, 209, 250, 312, 313, 327,
363–376, 386, 404, 406, 407, 432, 436,
453, 455, 457, 458, 480, 481, 85/II –
13, 14, 19-33, 56, 65, 89, 114, 136, 138,
140, 143, 145, 147, 170–172, 176, 182,
183, 85/III – 18, 34, 94, 109, 150, 165,
179, 189, 218, 268
Chopin Izabela zob. Barcińska Izabela
Chopin Ludwika zob. Jędrzejewiczowa
Ludwika
Chopin Mikołaj 85/I – 24, 30, 374, 386,
85/II – 22, 32, 182, 85/III – 150
Chopinowie 85/I – 21, 24, 29, 31, 38
Chota Józef 85/II – 231
Chruścielowa Irena 85/III – 266
Chrzanowski Wojciech 85/I – 384
Chwalba Andrzej 85/I – 239
Chybiński Adolf 85/I – 103, 85/II – 11,
65–67, 70, 71, 134, 456, 85/III – 35, 36,
58–60
Cichocki Józef 85/I – 53, 69, 85/II – 14,
85/III – 162
Ciechanowska M. 85/III – 34, 92, 282
Ciechanowski Stanisław 85/III – 34
Ciesielski Władysław 85/I – 182, 85/II –
240, 243, 324, 327, 328, 425, 464, 465,
474, 475, 85/III –77, 84, 238
Cieszkowski Zygmunt 85/I – 452, 453,
458, 478
Cimarosa Domenico 85/I – 33, 85/II – 140

290

Cinciała Jerzy 85/III – 156
Ciszewski Stanisław 85/I – 497, 85/II –
535
Clementi Muzio 85/II – 169
Clifford James 85/II – 563
Cludius Fryderyk 85/II – 408
Cludius Karol 85/I – 333–335, 85/II – 408,
409, 520
Colberg zob. też Kolberg
Colberg Charlotta Dorothea, z d. Fuchs
85/I – 17
Colberg Christian Heinrich Julius zob.
Kolberg Juliusz
Colberg Julius Daniel Friedrich 85/I – 17
Colberg Krzysztof Juliusz zob. Kolberg
Juliusz
Comber John 85/II – 57, 64
Čubinskij P. zob. Czubiński Paweł
Cvek Leopold 85/III – 258
Cycero 85/II – 575
Cyniawska Hania 85/II – 129, 85/II – 233
Czacki Tadeusz 85/I – 171, 85/II – 297, 432
Czajewski Wiktor 85/II – 494, 497, 616
Czajka 85/II – 314
Czajkowa, Czajina 85/II – 314
Czajkowscy 85/III – 110
Czajkowski 85/III – 127, 128
Czajkowski Jerzy 85/II – 366
Czarkowska Melania 85/II – 235, 499
Czarkowski Ludwik 85/II – 235
Czarlińscy 85/I – 326, 332, 339, 85/II –
217, 407, 85/III – 142, 143
Czarlińska Bronisława 85/I – 326
Czarlińska Hortensja 85/I – 326
Czarliński Emil 85/I – 326
Czarliński Leon 85/I – 326, 338–341, 415
Czarneccy 85/I – 326, 85/II – 415, 85/III
–143
Czarnecki Stanisław 85/I – 377, 411, 413,
414, 415, 85/II – 453, 573, 591, 85/III – 146
Czarnocki Adam zob. Chodakowski Zorian Dołęga

Czartecka Anna 85/II – 130
Czartoryscy 85/I – 458
Czartoryska Izabela z Działyńskich 85/I
– 326
Czartoryska Marcelina 85/I – 436, 455,
457, 458, 85/II – 32
Czartoryski Aleksander 85/I – 457
Czartoryski August 85/I – 245
Czartoryski Władysław 85/I – 384
Czaykowski Emil 85/III – 185
Czech Józef 85/I – 58
Czechowicz Józef 85/II – 315
Czekanowska Anna 85/II – 47
Czekanowski Jan 85/II -– 48
Czepulis-Rastenis Ryszarda 85/I – 140
Czermak 85/II – 488
Czerniawska Anna 85/I – 406, 85/III – 163
Czerniawski Karol 85/I – 32, 85/II – 123,
85/III – 165, 168,169
Czerniawski Stanisław 85/III – 164
Czerwińska 85/III – 114
Czerwiński Ignacy Lubicz zob. Lubicz-Czerwiński Ignacy
Czubek Jan 85/III – 18, 270
Czubiński Paweł, Čubinskij 85/II – 558
Czuprun Tymko, Czuprun Tomasz 85/II
– 57, 125, 130, 232, 422
Czyżykowska Bożena 85/II – 66
Dadak-Kozicka J. Katarzyna 85/I – 357,
85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73
Dahlig Ewa 85/III – 75
Dahlig Piotr 85/I – 143, 160, 85/II – 9, 10,
11, 21, 28, 45, 53, 57, 64, 67, 72, 126,
85/III – 218
Dalayrac Nicolas Marie 85/II – 139
Damrosz Jerzy 85/II – 536
Damse Józef 85/I – 118, 85/II – 93, 150
Danielewski Ignacy 85/II – 253, 613, 85/
III – 255
Darowski Aleksander Weryha 85/II –
319, 320
291

Daszkiewicz[owie] 85/III – 110
Dawid Wincenty 85/I – 285
Dawidowicz Iwona 85/II – 498
Daziaro Franciszek 85/I – 120
Dąbczańska-Budzynowska Helena 85/I –
324, 85/III – 141
Dąbrowska Grażyna 85/II – 66
Deike Karol 85/I – 429, 85/II – 492
Delaveaux Ludwik 85/II – 519
Demartin Adam 85/I – 379, 427, 85/III –
208, 209
Dembińscy 85/I – 20, 21
Dembiński Ignacy 85/I – 20, 21
Dembowski Edward, E.-D- 85/I – 52, 62,
410, 85/II – 205
Demski Dagnosław 85/II – 574
Deotyma zob. Łuszczewska Jadwiga
Derlicki Jarosław 85/II – 574
Dernałowicz Maria 85/I – 47
Desmaisons Émile 85/I – 120
Dębicka Stanisława 85/I – 21, 29, 43, 380,
85/II – 28
Dębicki Michał Władysław 85/II – 620
Dixon Hepworth William 85/II – 559
Dlabacz Bohumir Jan 85/II – 18
Długosz Jan 85/I – 395, 398, 399, 453
Dobrowolscy 85/I – 165, 85/II – 415, 85/
III – 125
Dobrowolski Kazimierz 85/II – 400
Dobrski Konrad 85/I – 429, 462, 469, 477,
85/II – 493, 506
Dobrzycki Henryk 85/I – 436
Dobrzyńska Tekla 85/I – 81, 82
Dobrzyńska-Rybicka Ludwika 85/I – 81
Dobrzyński Ignacy Feliks 85/I – 38, 44, 48,
53, 54, 63, 209, 404, 481, 85/II – 75, 77,
137–141, 151, 173, 183, 184, 85/III – 172
Dohnal Wojciech 85/III – 67
Dolinar Luka 85/III – 258
Doliniańscy 85/III – 126
Dolińscy 85/III – 126
Dolińska Magdalena 85/II – 553

Domański Wojciech 85/I – 357, 359, 360,
361, 363, 85/II – 34, 209, 231, 570, 572,
580
Donimirscy 85/I – 328–330, 332, 85/II –
217, 85/III – 142, 144
Donimirski Edward 85/I – 327
Donimirski Jan 85/I – 330
Donimirski Teodor 85/I – 330
Donizetti Gaetano 85/II – 150, 151
Dr I.K. zob. Kopernicki Izydor
Drabecka Maria 85/II – 66
Drescke 85/I – 17
Dubrowski Piotr 85/III – 167
Duchińscy 85/I – 386, 85/III – 149
Duchińska Seweryna, Pruszakowa Seweryna 85/I – 54, 59, 78, 79, 98, 148,
149, 382, 384–386, 417, 418, 439, 85/II
– 145, 163–165, 406, 472, 596, 619, 85/
III – 149, 157, 184,185, 268, 269
Duchiński Franciszek 85/I – 382, 383,
385, 386, 85/II – 596, 619
Dudała Tomasz 85/II – 234, 422
Dudzik Wojciech 85/II – 361, 362, 364,
366, 367
Dunder Wacław 85/II – 131, 85/III – 243,
258
Dunicz Jan Józef 85/II – 66
Dürer Albrecht 85/I – 329
Durkheim Émile 85/II – 35
Dürr-Durski Jan 85/II – 349, 350
Dutkiewicz Juliusz 85/III – 97
Dużyk Jan 85/III – 270
Dybiec Julian 85/I – 260
Dybowski Benedykt 85/I – 442, 85/II –
336, 85/III – 12
Dybowski Władysław 85/II – 339
Dygdała Jerzy 85/I – 327
Dylecki Mikołaj 85/II – 26
Dymczyk Sławomir 85/II – 416
Dynowska 85/III – 34, 282
Dynowski Witold 85/III –51, 266
Dziadek Magdalena 85/I – 453, 454, 458

292

Działyński Jan 85/I – 384, 85/II – 453
Działyński Tytus 85/I – 112, 438
Dzieduszycki Włodzimierz 85/I – 10, 276,
382, 384, 395, 401, 402, 452, 464, 476,
489, 490, 500, 85/II – 506, 508, 554,
85/III – 151, 152
Dziewanowscy 85/II – 406, 85/III – 118,
119
Dziewanowski Dominik 85/II – 406
Dziewulska Joanna M. 85/I – 281
Dziębowska Elżbieta 85/I – 52, 77, 85/II
– 133, 154, 155
Dzwonkowski Adam 85/II – 165, 185
E.E. 85/III –188
Edison Thomas Alva 85/II – 54
Ehrenberg Gustaw 85/II – 255
Ehrenberg Józef Kazimierz 85/I – 495
Eigeldinger Jean-Jacques 85/II – 29
Ekier Jan 85/I – 368, 376
Eljasz-Radzikowski Walery 85/I – 251
Elkan Leopold 85/I – 323
Elkanowa Eleonora, z d. Milieska 85/I –
323, 85/III – 141
Ellis Aleksander John 85/II – 51
Elsner Józef 85/I – 25, 38, 39, 118, 209,
404, 85/I – 19, 75, 93, 137–142, 147,
150–152, 165, 183, 85/III – 109
Emilia św. 85/I – 43
Engel Izak 85/I – 129
Engelke 85/I – 25
Engelking Anna 85/II – 378, 383, 386,
387, 516
Engeström Wawrzyniec Benzeistjerna 85/
II – 456
Erben Karel Jaromir 85/II – 134
Erck Ludwig Christian 85/II – 134
Essipow zob. Jessipowa Anna
Estreicher Karol, pseud.: Gędźba 85/I –
123, 128, 136, 238, 243, 257, 258, 260,
262, 263, 267, 306, 85/II – 352, 356,
426, 85/III – 58, 106, 138,167

Estreicher Stanisław, pseud.: Jan Krupski
85/I – 240, 306, 307, 85/II – 349, 352,
354–356
Ezop 85/II – 338
F.L.J. zob. Jaskólski Feliks
Fajans Maksymilian 85/I – 158, 85/II –
430
Faleńska Maria 85/I – 238
Faleński Felicjan 85/I – 238, 85/III –
106,138
Federowski Michał 85/II – 400, 85/III –
88, 282, 283
Feicht Hieronim 85/I – 365, 85/II – 20,
85/III – 189
Feldmanowski Hieronim 85/I – 205, 85/
III – 167, 172, 173
Feliński Alojzy 85/I – 162
Fétis François Joseph 85/II – 18
Fiedler Robert 85/II – 91, 197
Fijałek Józef 85/I – 323, 85/III – 141
Fijałkowski Antoni 85/I – 162
Filip Mariusz 85/II – 523
Filipow 85/II – 155
Filipowski Marcin 85/II – 373
Fink Gotfried Wilhelm 85/I – 160, 161,
85/II – 19, 46
Fischer Adam 85/II – 349, 351, 360, 362,
367–369, 85/III – 30, 31, 35, 42,93, 269
Fischer S. 85/II – 509, 85/III – 20, 188,
205
Florian św. 85/I –241
Florkiewicz Julian 85/I – 377
Folfasiński Sławomir 85/II – 342
Fontana Julian 85/I – 367, 370, 371
Forkel Johann Nicolaus 85/II – 18, 19
Fraenkel Antoni Edward 85/I – 74
Fraenkel Samuel 85/I – 20, 21, 34, 37, 38,
74, 75, 85/II – 183
Franchomme Auguste 85/I – 370
Franciszek Józef, cesarz Austrii 85/I – 240,
401, 402
293

Franko Iwan 85/I – 10, 476, 486–488, 85/
II – 130, 488, 532, 605, 621, 85/III –
182, 183, 252, 253
Frankowska Maria 85/II – 41
Frankowski Eugeniusz 85/II – 400
Fredro Aleksander 85/I – 263, 335, 85/II
– 319, 332
Fredro Andrzej Maksymilian 85/II – 319,
332
Freyer August 85/I – 207, 323, 85/III –
172, 174
Friedlein Daniel 85/I – 458, 85/III – 136,
155
Friedlein Józef 85/I – 266, 309, 345–347,
410, 458, 460, 479, 501, 85/II – 25,
85/III – 136, 137, 141
Fryben 85/I – 105
Fryben Karolina 85/I – 103, 105, 85/III –
167
Frybes Stanisław 85/I – 137
Gabryś Anna 85/I – 453, 454, 456–458,
482
Gabryś Jerzy 85/I – 456, 492–494, 503
Gacka 85/I – 256, 85/II – 448
Gacki Józef 85/II – 473, 474
Gadomski Henryk 85/II – 65
Gajek Józef 85/I – 120, 85/II – 559, 583,
591, 607, 85/III – 30, 37, 53, 57, 59–61,
66, 69, 97, 200, 201, 266, 277
Gajewska Łucja, z d. Działowska 85/I –
327
Gajewski Józef 85/I – 327
Gajkowa Olga 85/I – 379, 380, 85/II –
513–515, 85/III – 30, 51, 209
Gall Anonim 85/II – 314
Gallasch Karolina Matylda zob. Kolberg
Karolina, żona Antoniego
Gallasch Julia Wanda zob. Illukiewicz
Julia
Gałęzowski Antoni 85/II – 492
Gansiniec Ryszard 85/II – 369, 381

Garsztecki Ludwik, Garstecki Ludwik
85/I – 492
Gasiński Wincenty 85/II – 470
Gawarecka Anna 85/III – 210
Gawarecki Wincenty Hipolit 85/II – 497
Gawełek Franciszek 85/I – 269, 85/III –
219
Gebethner Gustaw Adolf 85/I – 183, 207,
239, 371, 391, 419, 458, 479, 85/II – 30,
31, 85/III – 9, 10, 283
Gerber Ernst Ludwig 85/II – 18
German Ludomił 85/I – 455
Gerson Wojciech 85/I – 58, 59, 120, 121,
151, 158, 185, 193, 200, 201, 215, 304,
419, 475, 85/II – 430, 442, 482, 494,
495, 581, 623, 85/III – 56, 63, 97, 98,
170, 285
Gerss Marcin zob. Giersz Marcin
Gerstfeldt E. 85/I – 75
Gervais P. 85/I – 23
Gędźba zob. Estreicher Karol
Giersz Marcin, Gerss Marcin 85/I – 331–
333, 336, 85/II – 408, 549, 85/III – 144
Giesbrecht Heinrich Ludwig T. 85/II –
144
Gille Dawid 85/I – 18
Gingrich Andre 85/II – 595
Girschner Karl Friedrich 85/I – 38, 85/II
– 75, 137–139, 141, 165, 170, 85/III –
109, 184
Gizewiusz Gustaw, Gisevius Gustaw,
Giżycki Gustaw, G.G. 85/I – 116, 117,
331, 333–335, 343, 85/II – 91, 92, 130,
131, 197, 239, 251, 408, 409, 520, 85/
III – 48, 227, 228, 273
Giżycki Reinhold 85/I – 332, 333, 85/II –
408, 85/III – 144
Giżyńska 85/II – 233
Glapa Adam 85/II – 430, 455,
Gliniański J. 85/II – 327
Glińscy 85/III – 122
Gliński Antoni Józef 85/I – 123, 183, 85/II

294

– 201, 202, 221, 289–291, 294, 85/III
– 123
Glinski Mateusz 85/III – 42
Gloger Zygmunt, pseud.: Pruski, Z.Gl. 85/I
– 205, 228, 251, 253, 284, 290, 291, 293,
295, 306, 403, 418, 424, 440, 460, 85/
II – 35, 40, 63, 97, 129, 210, 260, 261,
339, 340, 362, 400, 444, 498, 548, 557,
559, 560, 591, 594, 602, 611, 618, 619,
85/III – 8, 153, 173, 176, 177, 228
Gluck Christoph Willibald 85/II – 151,
160, 163
Glücksbergowie 85/I – 142
Glunek Mateusz 85/II – 129, 421
Gluziński Józef 85/II – 320, 324, 352, 388,
465
Gładysz Mieczysław 85/II – 521, 85/III –
133, 206
Głodziński Tadeusz 85/II – 66
Głogowski Jerzy I85/II – 13, 551
Głogowski Tomasz 85/I – 28, 85/II – 75,
137
Godebski Cyprian 85/I – 383
Godlewski Grzegorz 85/II – 363
Goetel Walery 85/II – 550
Gołębiowski Łukasz 85/I –269, 85/II – 13,
19, 123, 124, 222, 352, 357, 441, 443,
447, 466, 492, 558, 607, 617, 85/III –
247, 248, 253
Gomółka Mikołaj 85/I – 69, 404, 85/II – 13
Gomulicki Juliusz Wiktor 85/I – 46, 56,
57, 78, 85/II – 165
Gorczakow Michaił 85/I – 162
Gorczycki Grzegorz Gerwazy 85/I – 69,
404, 85/II – 14,
Gorowscy zob. Gurowscy
Gorżkowski Marian 85/III – 175
Goszczyński Seweryn 85/II – 400, 402,
519
Goszczyński Wawrzyniec 85/I – 21
Gounod Charles François 85/II – 151
Górnicki Łukasz 85/II – 221, 319

Górski Ludwik 85/II – 417, 494
Górski Ryszard 85/I – 13, 63, 95, 253, 279,
85/II – 77, 189, 448, 85/III – 54, 61
Górski Stefan 85/I – 235
Grabowska Maria 85/I – 48
Grabowski Ambroży 85/I – 268, 85/II –
319, 322
Grajnert Józef 85/I – 280, 281, 497, 85/II
– 295, 482, 495, 85/III – 232
Grajnert Ludwika 85/II – 495
Gralewski Mateusz 85/II – 476, 478
Graszkowski 85/I – 198, 85/II – 232, 423
Graun Carl Heinrich 85/II – 140, 151
Gregorowicz Jan 85/I – 395
Gregorowicz Jan Kanty 85/I – 100–104,
186, 212, 85/II – 123, 161, 260, 429,
430, 472, 85/III – 117, 134, 173, 186,
219, 256, 257, 269
Gregorowiczowa Teofila, z d. Szossłand
85/I – 103, 85/III – 165
Gregorowiczowie 85/II – 429, 85/III –
127, 128
Greim Michał 85/I – 281, 282
Grimm Jacob 85/II – 449, 460, 461, 558,
559, 607
Grochowski Piotr 85/II – 212, 269, 274,
279, 280, 282–284, 301, 377
Grodecka Zofia 85/II – 454, 455,
Gronau Emilia zob. Kolberg Emilia
Gronau Matylda zob. Kollatorowczowa
Matylda
Grottger Artur 85/I – 251
Groza Aleksander 85/II – 95
Grozdew-Kołacińska Weronika 85/II –
136
Gruca Anna 85/I – 256, 267, 270, 317,
456, 458
Gruchmanowa Monika 85/I – 218, 349,
350, 85/II – 248, 85/III – 23, 70, 205,
206, 211
Gruda O. 85/III – 95
Grüson J.P. 85/I – 26
295

Gruszecki Artur 85/I – 473
Grzegorz św. 85/II – 369, 447
Grzegorzewicz Wojciech 85/III – 23, 24,
29, 35, 89, 90, 240, 241, 242
Grzybek D. 85/II – 26
Grzybowska Romania, z d. Konopka
85/II – 555
Grzymała Wojciech 85/II – 27
Gumplowicz Ludwik 85/I – 259, 475,
85/II – 418, 85/III – 146, 148
Gumplowicz Maksymilian 85/I – 475
Gurowscy, Gorowscy 85/I – 73, 85/III –
114
Gustawicz Bronisław 85/I – 249, 281,
282, 286, 447, 85/II – 339, 342, 348,
520, 547
H. B. zob. Biegeleisen Henryk
Habsburgowie 85/II – 11
Hacquet Baltazar 85/I – 289, 85/III – 244,
258
Haendel Georg Friedrich 85/II – 151
Hajówna Lutosława 85/III – 50
Halévy Jacques François 85/I – 330, 85/II
– 150, 151
Halka 85/I – 426, 85/II – 232
Hammard August Friedrich Efraim 85/II
– 572
Hammersley Martyn 85/II – 416
Hann Christopher. 85/II – 595
Hanusch Ignaz Johann, Hanusz Ignacy
Jan 85/II – 449, 460, 607, 609
Haraczycha Jewdokia 85/II – 232
Hašnik Josef 85/III – 258
Hass Ludwik 85/I – 25, 37
Hasse Johann Adolf 85/II – 139, 151
Haupt Leopold 85/I –187, 356, 85/II –
430, 85/III – 230
Haydn Joseph 85/I – 250, 85/II – 140, 151
Hegel Georg Wilhelm Friedrich 85/II –
19
Helman Zofia 85/I – 376

Hempel Aleksander 85/I – 222, 85/III –
130
Hempel Maria, żona Aleksandra 85/I –
222
Hemplowie 85/I – 222, 223, 85/II – 217,
238, 403, 501, 503, 85/III –130, 132,
134–136
Hemplówna Maria 85/I – 222–224, 323,
496, 497, 85/II – 131, 220, 238, 240,
241, 243, 246, 306, 325, 341, 342, 425,
465, 495, 501–505, 574, 85/III – 57, 92,
137, 140, 267, 272, 277, 278
Hemplówna Marianna Rozalia 85/II – 495
Hennel Cyprian 85/II – 429, 472
Hennel Maria 85/II – 429, 472
Heppen Juliusz 85/I – 103, 85/II – 145,
85/III – 166, 185
Herbart Johann Friedrich 85/II – 34
Herder Johann Gotfried 85/I – 25, 85/II –
10, 19, 40, 561, 572
Hernas Czesław 85/I – 45, 85/II – 194,
211, 212, 348, 351, 362, 374
Herod 85/II – 61, 351–353, 355–357, 359,
360
Herold Louis Joseph 85/II – 140, 150, 151
Herrmann Anton 85/II – 548
Hertz Henri 85/II – 140
Hilferding Aleksander 85/I – 191, 192,
194, 342, 350, 402, 403, 85/II – 308,
370, 382, 523, 543, 560, 85/III – 129,
205, 229, 230
Hirszel Henryk 85/II – 165
Hławiczka Karol 85/II – 133, 85/III – 26,
36, 37, 39–43, 88, 93, 233, 286
Hnatiuk Wołodymyr 85/III – 187, 188
Hock 85/I – 480
Hoesick Ferdynand 85/I – 454, 455, 456
Hoff Bogumił 85/I – 222, 225– 228, 320,
322, 338, 339, 403, 412, 413, 437, 460–
462, 85/II – 405, 409, 410, 446, 452,
521, 522, 564, 581, 582, 85/III – 63,
131, 135–137, 139, 140, 154, 156, 202

296

Hoffmann Ernst Theodor Amadeus 85/II
– 293
Hoffmann Leopold 85/II – 139
Hoffmanowa Klementyna z Tańskich 85/
II – 27, 617
Hofmann T. 85/II – 60
Holewiński Józef 85/I – 436
Holland Johann David 85/I –161, 85/III
– 171
Hołowacki Jakow F. 85/I – 155, 85/III –
239–243, 276
Homolaczowie 85/I – 131, 85/III – 119
Hornbostel Erich Moritz von 85/II – 42,
51
Horoszkiewicz Julian 85/II – 254, 85/III
– 94, 219
Hrabalová Olga 85/II – 11
Hrycaniuk Ilka 85/II – 129/130, 422
Hrycaniukowa, Ilczycha 85/II – 129, 422,
423
Hulewicz Jan 85/I – 260
Hultkrantz Åke 85/II – 604
Hummel Johann Nepomuk 85/II – 138,
170
Hüttner Karol 85/I – 63
Hyłko Jan 85/I – 298, 85/II – 353, 355,
356, 85/III – 77
Hynek Wojciech 85/II – 234, 422
Idaszak Danuta 85/I – 68, 100, 105, 146,
148, 364, 85/II – 33, 143, 145, 146, 149,
155, 156,163, 165, 85/III – 68, 159, 163,
165, 168–170, 213
Ihnatij z Nikołowicz zob. Karpinski Ignatij
Ilczycha zob. Hrycaniukowa
Ilkiewicz Hryhoryj 85/III – 244
Illukiewicz Julia Wanda, z d. Gallasch
85/I – 43, 194, 195, 314, 379, 85/III –
130
Illukiewicz Karolina, Lola 85/I – 314, 379
Illukiewicz Seweryn 85/I – 195, 85/III –
128, 130

Illukiewicz Władysław 85/I – 314
Iwantyczycha 85/II – 129
Izopolski Erazm 85/II – 295
J.K. zob. Konopka Józef
Jabłkowski Józef 85/I – 73, 85/III – 114
Jabłonowski Władysław 85/I – 247
Jabłoński Zbigniew 85/III – 38, 47, 212,
270, 273
Jacher-Tyszkowa Aleksandra 85/I – 122,
85/III – 50
Jachimecki Zdzisław 85/III – 34, 42
Jachowicz Stanisław 85/II – 328
Jackowski Jacek P. 85/II – 39
Jadwiga św. 85/I – 241, 301
Jagič Vatroslav 85/II – 548
Jagiełło Jadwiga 85/II – 197, 201, 282
Jahołkowski 85/II – 359, 496, 85/III –229
Jakowicki Ludwik 85/I – 328, 336, 337,
85/III – 144
Jakóbiec-Semkowowa Milica 85/I – 134,
85/III – 210
Jakubowski Andrzej 85/II – 326–328,
336, 337, 85/III – 53, 263
Jakubowski Faustyn 85/I – 451
Jakuszewscy 85/III – 115,116
Jamek Jakub 85/I – 480
Jan św. 85/I –38, 85/II – 330, 435, 447,
468, 487, 611
Jan Kanty św. 85/I – 241
Jan III Sobieski, król polski 84/I – 9, 155,
421, 424, 85/II – 280, 357, 85/III – 154,
155
Jan z Wychylówki 85/II – 261
Janecki Tomasz 85/I – 480
Janicka Apolonia 85/III – 164
Janion Maria 85/I – 47
Jankowski Edmund 85/I – 137
Japola Józef 85/II – 244
Jarocki Feliks 85/I – 24, 33
Jaroszewicz Józef 85/III – 245, 249
Jaruzelscy 85/II – 217, 234, 85/III – 156
297

Jaruzelska Helena, z d. Kraińska 85/I –
438, 439, 85/II – 130, 234, 507
Jaruzelski Józef 85/I – 438, 439, 85/II –
234, 507
Jasieńscy zob. też Jasińscy
Jasieńscy 85/II – 229
Jasieńska M., M.J. 85/II – 229
Jasiewicz Zbigniew 85/I – 86, 171, 357,
85/II – 401, 520, 539, 542, 546, 572,
574-576, 618, 619, 85/III – 29, 35, 43,
207, 218,
Jasińscy, Jasieńscy 85/I – 433, 437, 444,
445, 461, 466, 476
Jasińska 85/I – 437
Jasińska Danuta 85/II – 170
Jasińska Maria Eleonora zob. Kolberg
Maria Eleonora
Jasińska-Zawadzka J. 85/II – 100
Jasiński Jakub 85/I – 66
Jaskólski Feliks, F.L.J. 85/I – 80, 98, 85/
II – 153, 443
Jastrzębowski Szczęsny 85/II – 352
Jastrzębska Malwina 85/I – 254
Jaśkowski Jan Nepomucen 85/I – 429
Jaworska Elżbieta 85/I – 58, 115, 116,
244, 245, 252, 272, 278, 283, 287, 467,
85/II – 77, 197, 201, 275, 282, 535
Jaworski Jan 85/I – 118, 158, 202–204,
211, 212, 216, 225, 238, 290, 312, 85/II
– 320, 328, 463, 467, 623, 85/III – 9, 87,
167, 169, 173, 174, 178, 249
Jedlicki Jerzy 85/I – 36, 111, 112
Jenike Emil (Emilian) 85/I –39, 56, 58, 59,
85/II – 14, 98, 404, 85/III – 111, 166
Jenike Ludwik 85/I – 41, 134, 403, 404,
420, 85/II – 234, 85/III – 34, 109, 111,
140, 280
Jenike Tekla 85II – 234
Jessipowa Anna, Essipow 85/II – 32
Jędrzejewiczowa Ludwika, z d. Chopin
85/I – 368
Jones William 85/II – 559, 607

Jost Henryk 85/I – 245
Józef z Arymantei 85/II – 347, 348
Jucewicz Ludwik Adam 85/II – 320
Judasz 85/II – 367–369
Jurasz Stanisław 85/II – 232
Jurczeńko Bazyli 85/I – 486, 85/II – 219,
232, 233, 240, 305, 487, 85/III – 24, 25,
30, 83, 93, 243, 264, 267, 269
Jurkowski Henryk 85/II – 349, 352
Juszkiewicz Antoni 85/I – 10, 391, 477,
478, 85/III – 18, 188, 270
Juszkiewicz Jan 85/I – 391, 392, 398, 477
Juzwienko Wiktoria A. 85/II – 583
K.S. zob. Słotwiński Konstanty
K.Wł. W. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław
Kabzińska Iwona 85/II – 574
Kaczmarczyk Piotr 85/II – 234
Kadłubek Wincenty 85/II – 314
Kadłubiec Karol Daniel 85/II – 315
Kairski Mariusz 85/II – 400, 401, 410, 563
Kajfasz 85/II – 368
Kalauz Alojzy 85/I – 137, 138, 85/III –
190, 258
Kalicki W. 85/III – 46
Kalinka Walerian 85/I – 242, 417
Kalisiewicz Dariusz 85/I – 458
Kalkbrenner Friedrich Wilhelm 85/II –
170
Kamieński Jan Nepomucen 85/II – 355
Kamieński Ludwik zob. Kamiński Lud­
wik
Kamieński Łucjan 85/II – 41, 47, 51, 53,
54, 56, 59, 65, 66, 71
Kamieński Maciej 85/I – 404, 85/II – 147,
151
Kaminski Ferdynand Jacob 85/I – 330,
85/III – 144
Kamińska Józefa 85/I – 23
Kamiński Antoni 85/I – 23
Kamiński Józef 85/I – 23

298

Kamiński Ludwik, Kamieński Ludwik
85/II – 402, 519
Kamiński Mścisław 85/I – 205, 85/II – 97,
85/III – 173
Kamiński Włodzimierz 85/II – 52
Kamionka-Straszakowa Janina 85/II –
401, 402
Kamoccy 85/III – 122
Kamocki Janusz 85/III – 49 91
Kandulski Witold 85/II – 66
Kantor 85/III – 42
Kańczak Piotr 85/II – 475
Kapełuś Helena 85/I – 32, 48, 58, 61, 63,
171, 245, 253, 272, 474, 85/II – 77, 188,
204, 269, 338, 349, 383, 388, 448, 535,
85/III – 54
Kapełuś Magdalena 85/II – 269
Karadżić Vuk 85/I – 137, 85/II – 11, 269,
559
Karasowski Maurycy 85/I – 8, 24, 33, 55,
79, 104, 123, 144, 145, 147, 148, 363,
364, 373, 374, 407, 458, 85/II – 21, 23,
24, 28, 30, 33, 94, 157, 159, 170, 85/III
– 34, 109, 166, 167, 168, 189
Karaś Halina 85/I – 351, 353
Karczmarczyk Piotr 85/II – 422
Karłowicz Jan 85/I – 286, 349, 354, 391,
392, 442, 466, 467, 474, 477–479, 483,
484, 496–501, 85/II – 80, 180, 250, 301,
302, 336, 479, 498, 518, 532, 548, 566,
607, 611, 85/III – 11–14, 18, 19, 21,
149, 182, 183, 187, 188, 212, 227, 249,
270 , 284
Karol Ludwik Habsburg, arcyksiążę 85/I
– 402
Karp Maurycy Franciszek 85/I – 418
Karpinski Ignatij, pseud.: Ihnatij z Nikołowicz 85/III – 92, 239
Karpiński Franciszek 85/I – 55, 207, 300,
85/II – 148, 183, 267, 85/III – 185
Karst A. 85/I – 121
Karśniccy 85/I – 73, 85/III – 114

Kasjan Jan Mirosław 85/II – 338, 342,
344, 346
Kasperczak Stanisław 85/II – 569, 85/III
– 208
Kasprowicz Jan 85/II – 297
Katarzyna św. 85/II – 447
Katinelli Karlo 85/III – 190
Kaufman Józef 85/I – 366, 375, 85/II – 30
Kawa 85/II – 423
Każyński Wiktor 85/III – 175
Kądziołka Jerzy 85/III – 205
Keller Szczepan 85/I – 337
Kempny Marian 85/II – 563
Kenig Józef 85/III –218
Kętrzyński Wojciech 85/I – 112, 259, 319,
343, 85/II – 220, 239, 251, 408, 521,
85/III – 48, 227, 228, 230, 272, 281
Kielisiński Kajetan Wawrzyniec (Wincenty) 85/II – 13, 551
Kieniewicz Stefan 85/I – 239
Kierski Emil 85/I – 205, 214, 219, 220,
320, 411, 412, 85/II – 450, 451, 460,
605, 85/III –55, 83, 173, 255, 265
Kiesewetter Raphael Georg von 85/II – 18
Kirkor Adam Honory 85/I – 243, 260,
266, 267, 270, 271, 273, 274, 344, 397,
398, 442, 85/II – 336, 484, 548, 554,
605, 607, 85/III – 12
Kitowicz Jędrzej 85/II – 350, 352, 85/III
–70
Kiwerscy 85/III – 113
Kleczyńska 85/II – 234, 85/III – 154
Kleczyńska Kazimiera 85/II – 130
Kleczyński Jan 85/I – 370, 371, 374, 375,
403, 407, 466, 85/II – 30, 234, 85/III –
174, 268,
Kleniewska, z d. Cielecka 85/III – 164
Kleniewski Józef 85/III – 161
Klepaczewski Teobald 85/I – 405, 411,
85/II – 239, 305, 460, 461, 520, 605,
620, 85/III – 83, 156, 157, 255
Kloczkowski Jan 85/II – 365, 366, 474
299

Kloka Jan 85/I – 337
Klonowic Sebastian 85/II – 221, 363
Klonowski Teofil 85/II – 232
Kluczeńko 85/II – 552
Klukowski Ignacy 85/II – 165
Kluska Wojciech 85/II – 129
Kłak Tadeusz 85/II – 268
Kmieć 85/II – 423
Knapski Grzegorz, Knapius, Cnapius
85/II – 319, 322, 332
Kniaźnin Franciszek Dionizy 85/I – 300,
85/II– 267
Kob Gustaw 85/I – 334
Kobierska-Maciuszko Ewa 85/II – 148
Kobylańska Krystyna 85/I – 365, 366,
370, 85/II – 20, 85/III – 189
Koch Heinrich Christoph 85/II – 18
Kochanowski Jan 85/I – 421, 430, 449,
453, 85/II – 221, 267, 319, 332, 338,
85/III –70, 181
Kochowski Wespazjan 85/II – 221, 319,
363, 85/III – 70
Kociński 85/II – 457
Koehler Louis 85/III – 190
Kokular Aleksander 85/I – 37
Kolberg zob. też Colberg
Kolberg Antoni Karol, brat Oskara 85/I
– 8, 9, 21, 28, 34, 37, 38, 43, 44, 58, 59,
84, 98, 120, 141, 294, 310, 311, 313,
314, 316, 376, 388, 395, 404, 418–420,
431, 436, 458, 493, 85/II – 28, 98, 404,
85/III – 9, 10, 40, 46, 151, 188, 272,
286
Kolberg Antonina, Brzozowska Antonina
85/I – 294, 315, 316, 379, 479, 501, 85/
III – 286
Kolberg Bronisław 85/I – 316
Kolberg Eleonora, z d. Marconi 85/I – 98,
294, 314
Kolberg Emilia, z d. Gronau 85/I – 42, 85/
II – 472, 85/III – 161
Kolberg Gustaw Albert 85/I – 23

Kolberg Jadwiga Karolina zob. Wernerowa Jadwiga
Kolberg Julia, siostra Oskara 85/I – 20, 21
Kolberg Julia, córka Antoniego 85/I – 314
Kolberg Juliusz, Kolberg Krzysztof Juliusz Henryk, Colberg Christian Heinrich Julius, ojciec Oskara 85/I –
17–29, 32–37, 41, 42, 85/II – 42, 183,
428, 561, 610, 85/III – 10, 56, 188, 268,
272, 277
Kolberg Juliusz Adolf Aleksander, brat
Oskara 85/I – 23, 28, 34, 37, 42, 43,
194
Kolberg Karolina Fryderyka, z d. Mercoeur, matka Oskara 85/I – 18–23, 27,
37, 43, 73, 85/II – 467, 85/III – 9, 116
Kolberg Karolina, Gallasch Karolina
Matylda, Wąsowska Karolina, żona
Antoniego Kolberga 85/I – 7-9, 43,
238, 249, 263, 288, 294, 307, 309–311,
313–317, 319, 324, 372, 376, 379, 380,
385, 386, 388, 389, 400, 404, 418–421,
424, 431, 433–436, 444, 452, 458, 459,
473, 479, 493, 85/II – 44, 473, 474, 85/
III – 8, 10, 137, 138, 147–149, 151, 152,
154–158, 282
Kolberg Maria Eleonora, Jasińska Maria,
córka Wilhelma 85/I – 316, 85/III –
147, 285
Kolberg Maria Elżbieta, Królikiewiczowa
Maria, córka Antoniego 85/I – 316
Kolberg Stanisław 85/I – 316
Kolberg Walentyna, Szalitowa Walentyna 85/I – 21, 315, 316, 379, 380, 501,
85/III – 286
Kolberg Wilhelm 85/I – 7, 19, 20, 21, 27,
28, 30, 34, 36, 37, 39- 42, 74-76, 138,
140, 141, 191, 195, 208, 238, 252, 263,
288, 289, 294, 295, 307, 309–314, 316,
319, 320, 323, 324, 331, 335, 341, 365,
366, 370, 372, 373, 375, 379, 380, 85/
II – 12, 20, 22, 23, 43, 138, 183, 254,

300

255, 406, 472, 85/III – 9, 10, 46, 77,
110, 124, 138–142, 145, 188, 189, 219,
238, 285
Kolbergowie 85/I – 17, 20, 21, 27–29, 42,
43, 44, 54, 73, 419, 85/II – 20, 29, 85/III
– 46, 286
Kolbuszewski Jacek 85/II – 403
Kollatorowicz Franciszek 85/II – 472
Kollatorowiczowa Matylda, z d. Gronau
85/II – 472, 85/III – 163
Kollatorowiczowie 85/II – 472, 85/III –
117
Kołessa Filaret 85/II – 38
Kołłątaj Hugo 85/I – 45, 171, 205, 85/II –
10, 40, 182, 205, 431, 432-436, 533, 561
Kołodziejczyk Edmund 85/I – 194
Komeccy 85/II – 437, 85/III – 122, 128,
129
Komecka Ludwika zob. Kretkowska Ludwika
Komecki Ludwik 85/I – 201, 85/II – 425,
442, 85/III – 123, 130
Komierowscy 85/II – 493, 85/III – 132
Komorowski Ignacy 85/I – 58, 60, 209,
85/II – 98, 404
Konieczko Wincenty, pseud.: Puchała
85/I – 247, 254
Konopczanka Antonina zob. Konopka
Antonina, siostra Józefa
Konopczanka Józefa zob. Konopka Józefa
Konopczanka Justyna zob. Konopka Justyna
Konopczanka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina
Konopczanki, córki Józefa 85/I – 245, 247,
251, 254, 85/II – 100, 417, 85/III – 40
Konopka Adam 85/III – 40
Konopka Amelia zob. Bochdanowa Amelia
Konopka Antonina, z d. Podlewska, matka Józefa 85/I – 70, 245, 248
Konopka Antonina, Konopczanka Antonina, siostra Józefa 85/I – 7, 58, 70,

238, 244–250, 252–256, 297, 298, 301,
304, 305, 315, 380, 399, 400–402, 432–
434, 459, 466, 85/II – 99, 220, 234, 236,
237, 240–243, 247, 252, 255, 303, 304,
316, 340, 342, 384, 394, 417, 425, 446,
448, 449, 461, 85/III – 54, 138, 152,
235, 264, 286
Konopka Balbina, z d. Białobrzeska 85/I
– 245
Konopka Franciszek Ksawery 85/I – 244,
245. 252, 380, 456, 459, 478–480, 493,
494
Konopka Józef, J.K. 85/I – 5, 7, 41, 57,
58, 60, 62, 63, 70, 71, 88, 130, 131,
229, 238, 244–246, 249, 250, 252,
254, 255, 297, 380, 386, 399, 400, 432,
459, 476, 493, 85/II – 12, 77, 79, 80,
91, 98, 102, 173, 185, 190, 197, 221,
222, 246, 326–328, 336, 352–354,
364, 369, 371, 372, 380, 381, 402, 404,
407, 445, 448, 85/III – 9, 10, 14, 40,
46, 53, 54, 85, 111, 112, 124, 126 134,
149, 152, 161, 179, 263, 264, 272, 286
Konopka Józef, wnuk Józefa 85/III – 40,
46
Konopka Józefa, Konopczanka Józefa
85/I – 256, 386, 85/III – 149
Konopka Julia zob. Załęska Julia
Konopka Julian 85/I – 7, 238, 244–247,
250, 254, 315, 380, 400, 423, 432,
85/III – 154, 264
Konopka Justyna, Konopczanka Justyna
85/I – 245, 247, 249, 250, 251, 253–
256, 479, 85/III – 286
Konopka Marek 85/I – 245
Konopka Maria 85/III – 40
Konopka Michalina zob. Paszkiewiczowa
Michalina
Konopka Michał, syn Franciszka Ksawerego 85/I – 380
Konopka Michał, syn Wojciecha 85/I –
245, 252, 459
301

Konopka Roman 85/I – 7, 244–248, 250,
252, 254, 328, 330, 332, 335, 344, 423,
434, 85/III – 54, 144, 145, 253, 264,
265, 285
Konopka Seweryna 85/I – 250
Konopka Stanisław 85/I – 245, 246
Konopka Stefania 85/I – 245, 246, 250,
459, 476, 477
Konopka Tadeusz, ojciec Józefa 85/I – 70,
245, 248
Konopka Tadeusz, syn Józefa 85/I – 248,
254, 290, 304, 456, 459, 466, 478, 492,
493, 85/II – 326, 327, 336, 371, 623,
85/III – 10, 14, 54, 97
Konopka Teresa, z d. Skotnicka 85/I – 245
Konopka Wojciech Józef 85/I –245
Konopka Zofia, z d. Kraińska 85/I – 245,
251
Konopka-Unrug Anna 85/III – 46
Konopkowie 85/I – 71, 153, 244, 245, 247,
248, 250–252, 256, 290, 298, 305, 309,
310, 313, 389, 394, 400, 419, 423, 425,
434, 452, 459, 465, 466, 476, 480, 495,
85/II – 217, 328, 371, 414, 507, 545,
85/III – 10, 11, 39, 40, 46, 53, 54, 57,
97, 119, 135, 137, 140, 154, 263, 264
Konstanty Romanow, wielki książę rosyjski 85/I – 22
Kopczyńska-Jaworska Bronisława 85/II
– 400, 401, 447
Koperniccy 85/I – 456
Kopernicka Leokadia 85/III – 246
Kopernicki Izydor, Dr I. K. 85/I – 7, 10,
13, 61, 71, 102, 136, 163, 167, 184, 223,
224, 243, 251, 254, 259, 260, 266, 267,
270, 272–274, 277–281, 283, 286, 287,
309, 310, 324, 336, 346, 347, 358, 381,
382, 384, 388, 396, 397, 399, 407, 408,
423, 440, 442, 443, 446, 447, 452, 466,
467, 476–479, 482–484, 489, 491–501,
85/II – 100, 101, 138, 235, 242, 300,
306, 325, 328, 336, 337, 339–342, 344,

390, 404, 405, 407, 411, 416, 417, 420,
424, 446, 453, 483, 489, 499, 500, 503,
505–507, 509, 510, 545–548, 555, 556,
558, 563, 573, 574, 581, 596, 619, 620,
622, 85/III – 7, 8, 10–19, 21, 27, 29, 33,
39, 42, 44, 48, 51, 62, 63, 74, 80, 82, 84,
87–89, 91, 92, 96,104–106, 112–118,
120–128, 130, 132, 134, 136–139, 143,
145, 147, 148, 151, 153, 155–137, 177,
187–189, 200, 205, 222–229, 231–262,
268, 270, 272–274, 277–279, 282–284
Kopernik Mikołaj 85/I – 112, 262, 315, 383
Korbasiński Roman 85/II – 425, 496, 528
Korbut Gabriel 85/III – 59
Korczyński Edward 85/I – 494
Körner G.W. 85/II – 60, 85/III – 171
Korotyński Władysław 85/I – 479, 498
Korytko Emil 85/I – 6, 10, 129, 135, 136,
443, 461, 475, 85/II – 325, 85/III – 10
Korzec 85/II – 423
Kosińscy 85/III – 121
Kosińska Prakseda 85/III – 168
Kosiński Władysław 85/I – 281, 282, 284,
286, 447, 85/II – 304, 339, 342, 448,
547, 85/III – 29, 30, 35, 55, 89, 234,
259, 267
Kossak Jerzy 85/I – 482
Kossak Juliusz 85/I – 10, 179, 243, 267,
276, 378, 476, 479, 481, 482
Kossak Magdalena 85/I – 482
Kossak Maria 85/I – 482
Kossak Wojciech 85/I – 482
Kossobudzki 85/III – 272
Kostaśka Elżbieta 85/II – 236, 448
Kostecki Janusz 85/I – 342, 469, 470, 85/
II – 493, 85/III –77
Kostrzewski Franciszek 85/I – 193, 197,
85/III – 172
Kościuszko Tadeusz 85/II – 24
Kotlarska Izabela 85/II – 249, 85/III – 216
Kowalczykowa Alina 85/I – 236, 85/II –
402

302

Kowalski Feliks 85/II – 365, 474
Kowalski Piotr 85/II – 194
Kozarski Adolf 85/II – 463, 85/III – 173
Kozerska Helena 85/III – 282
Kozień Mikołaj 85/I – 480
Kozietulski Czesław 85/III – 49, 50
Kozłowscy 85/II – 407, 85/III – 128
Kozłowski Kornel 85/I – 178, 179, 280,
85/II – 102, 405, 414, 492, 85/III – 129
Koźlik 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307,
423
Koźmian Józefa, żona Henryka 85/I – 195
Koźmian Henryk 85/I – 195
Koźmian Stanisław 85/I – 242, 263
Koźmianowie 85/I – 195, 85/III – 121, 129
Koźmianówna Józefa 85/I – 195, 85/II –
240, 243, 425, 463, 465, 85/III – 129
Kożuchowski 85/I – 73, 85/III – 114
Kraińscy 85/I – 153, 154, 423, 432, 438,
85/II – 217, 85/III – 124, 154
Kraińska Helena zob. Jaruzelska Helena
Kraińska Katarzyna 85/I – 422, 85/II –
507
Kraińska Zofia zob. Konopka Zofia
Kraiński Edmund 85/I – 154, 422, 423,
431, 434, 439, 489, 85/II – 507, 85/III
– 125, 155
Kraiński Maurycy 85/I – 251
Kraiński Władysław 85/I – 251
Krall Antoni 85/I –141
Krasicki Ignacy 85/II – 332
Krasiński Adam Stanisław 85/I – 481
Krasiński Władysław 85/III – 76
Kraszewski Józef Ignacy 85/I – 8, 108,
123, 124, 128, 150, 167, 241, 263, 329,
376, 388–390, 399, 403, 445, 85/II –
94, 95, 99, 195, 202, 203, 205, 289, 295,
319, 409, 411, 426, 427, 528, 568, 612,
85/III – 167, 179
Kratzer Andrzej 85/III – 161, 169, 271
Krauss Fryderyk Salomon 85/I – 10, 134,
441–443, 460, 475, 481, 85/II – 525,

527, 541, 548, 574, 85/III –119
Krček Franciszek 85/I – 472, 473
Kremer Aleksander 85/I – 266
Kremer Józef 85/I – 267
Kretkowska Ludwika, z d. Komecka 85/I
– 20 1, 85/II – 442
Kreutz Karolina de 85/I – 39, 85/III – 110
Krogulski Józef 85/I – 69
Królikiewiczowa Maria Elżbieta zob. Kolberg Maria Elżbieta
Królikowski Józef Franciszek 85/I – 63,
67, 109
Kruszyńscy 85/I – 327
Kryński Antoni Adam 85/I – 354, 391
Krzeczunowicz Kornel 85/I – 319
Krzemiński Stanisław 85/I – 232
Krzeptowski Jan zob. Sabała
Krzywicki Ludwik 85/I – 498, 85/II – 533,
534
Krzyżaniak Elżbieta zob. Millerowa Elżbieta
Krzyżanowski Julian 85/I – 32, 48, 116,
125, 137, 171, 183, 253, 272, 279, 85/II
–204, 222, 223, 251, 262–264, 268, 269,
279, 286, 287, 291, 294, 297, 299, 311,
316, 323, 328, 329, 330, 332–338, 344,
348, 349, 360, 362, 374, 383, 385, 386,
448, 535, 583, 590, 599, 600, 609, 85/
III – 54, 59, 61, 67, 101, 200, 201
Krzyżanowski Stanisław Andrzej 85/I –
479
Kuba Ludwik 85/I – 10, 441, 443–445,
467, 475, 478, 481, 85/II – 412, 548,
85/III – 157, 158
Kubaczek 85/II – 242, 342
Kubala Tomasz 85/II – 234, 422
Kucharska Józefa 85/I – 87
Kucharski Andrzej 85/I – 85–87, 357, 85/
II – 457, 458, 481, 526, 85/III – 231,
232, 242, 257
Kucz Karol 85/I – 99, 102, 212, 85/II –
154, 160
303

Kuczyński Stefan Ludwik 85/I – 273, 424
Kudzinowski Czesław 85/III – 208
Kufel Józef 85/I – 480
Kuhn Adalbert (błędnie Kuin) 85/II – 559,
607
Kujon 85/II – 423
Kujot Stanisław 85/I – 328, 336
Kulczycka-Saloni Janina 85/I – 234, 235
Kunicki Leon 85/II – 228, 229, 85/III – 247
Kunz Thomas Anton 85/II – 11
Kuraszkiewicz Władysław 85/I – 427,
85/III – 70, 207, 209
Kurek Antoni 85/II – 236
Kurek Kazimierz (Kaźmirz) 85/II – 129,
422
Kurpiński Karol 85/I – 53, 209, 404, 85/II
– 10, 19, 24, 31, 39–41, 140, 147, 150–
153, 160,
Kurschat Friedrich 85/I – 330, 336, 85/III
– 144
Kustra Anna, z d. Ruda Anna 85/I – 165,
85/III – 217, 218
Kutrzeba Stanisław 85/I – 260, 85/III –
35, 43
Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Kutrzebianka
Anna 85/II – 400, 447, 85/III – 50
Kuźmicz Bolesław 85/III – 53
Kvitka Klyment 85/II – 45
Kwilecki Andrzej 85/II – 512, 513, 85/III
– 208
Kwilecki Mieczysław 85/I – 340
L.P. zob. Powidaj Ludwik
L.S.K. 85/I –227
Labuda Gerard 85/III – 101
Lambert Karol 85/I – 162
Lange Roderyk 85/II – 66
Langiewicz Marian 85/I – 247
Lassen Christian 85/II – 559, 607
Leciejewski Jan 85/I – 349, 350
Leitgeber Mieczysław Antoni 85/I – 368,
369

Lelewel Adam Prot 85/I – 163, 85/II –
417, 493, 85/III – 125
Lelewel Jan Paweł 85/I – 163
Lelewel Joachim 85/I – 163, 85/II – 493,
606
Lenartowicz Teofil 85/I – 58–60, 72, 73,
80, 98–100, 122, 123, 146, 480, 85/II
– 92, 98, 117, 118, 145, 153, 154, 159,
212, 213, 402–404, 541, 542, 587, 621,
85/III – 85, 113, 166, 168, 183, 184
Leonard P. 85/III –246
Lesień-Płachecka Krystyna 85/I – 357,
85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73
Lesser Aleksander 85/I – 56, 193
Leszczyński Stanisław 85/II – 23
Leśmian Bolesław 85/II – 297
Leśniewski 85/II – 327, 328, 85/III – 53,
263
Leśniewski Paweł Eustachy 85/II – 327
Leśniowski Józef 85/II – 234
Lewański Jan 85/II – 362, 372
Lewestam Fryderyk Henryk, F.H.L. 85/I
– 19, 143, 144, 172, 85/II – 542
Lewinówna Zofia 85/I –78, 85/II – 165
Lewińscy 85/III – 115, 116
Libelt Karol 85/I – 62, 67, 94, 214, 215,
219, 220, 226, 321, 410, 411, 85/II –
88, 89, 186, 216, 417, 451, 599, 85/III
– 131, 132, 162
Libeltowie 85/II – 415
Libera Anna 85/II – 355, 356
Libera Zbigniew 85/II – 400, 581
Ligęza Józef 85/II – 65
Linde Samuel Bogumił 85/I – 24, 27, 31,
85, 112, 196, 304, 353, 368, 434, 85/II
– 25, 205, 319, 332, 349, 588
Linette Bogusław 85/I – 155, 379, 497, 85/
II – 71, 131, 132, 135, 85/III – 206–
210, 215, 217
Lipiński Jan Józef 85/I – 9, 63, 88, 91, 109,
421, 435, 85/II – 77, 79, 91, 140, 141,
173, 185, 197, 199, 221, 222, 85/III – 180

304

Lipiński Karol 85/I – 62, 109, 85/II – 12,
77, 80, 91, 173, 186
Lipiński Tymoteusz 85/II – 319, 322, 328
Lisakowski Jarosław 85/III – 207
Lisowska Agnieszka 85/II – 150
Lissa Zofia 85/III – 49, 53
Liszt Ferenc 85/I – 370, 85/II –31, 32,
85/III – 190
Loeffler Leopold 85/I – 344
Loewe Carl I85/II – 144, 146
Lompa Józef 85/II – 91, 197, 295, 297,
320, 521
Lorek Gottlieb Leberecht 85/I – 343,
85/II – 523
Lubicz R. zob. Łopaciński H.
Lubicz-Czerwiński Ignacy 85/I – 178,
85/II – 514, 563,
Lubomirski Jerzy 85/I – 216, 221, 222,
227, 228, 85/II – 565, 85/III – 133
Lubomirski Jan Tadeusz 85/II – 465
Ludwik XIV, król Francji 85/I – 18
Lully Jean Baptiste 85/II – 151
Lutosławski Wincenty 85/I – 475
Łamański Władymir 85/I – 192, 85/II –
543
Łapiński Aleksander 85/III – 124
Łazarz św. 85/II – 259
Łazuk Mieczysław 85/II – 212
Łepkowski Józef 85/I – 216, 251, 257,
260, 263, 265, 267, 268, 270, 271, 273,
399, 453, 502, 85/II – 320, 441, 442,
447, 545, 553, 85/III – 134, 173
Łobaczewska Stefania 85/III – 42
Łokietek zob. Władysław Łokietek, król
polski
Łopaciński Hieronim, Lubicz R. 85/I – 498,
85/II – 348, 479, 532, 85/III – 35, 182
Łoś Jan 85/III – 22, 23
Łowmiański Henryk 85/II – 606
Łoziński Józef 85/II – 560, 85/III – 29,
239, 240, 242

Ługowska Jolanta 85/II – 311
Łukaszewicz Józef 85/I – 322, 412, 85/II –
415, 452, 460, 85/III – 139
Łukaszewicz Seweryna 85/I – 322
Łukaniuk Bohdan 85/II – 39
Łuszczewska Jadwiga, pseud.: Deotyma
85/I – 56
Łuszczewska Nina 85/I – 56
Łuszczewski Jan Paweł 85/I – 19
Łuszczewski Wacław 85/I – 56
Łuszczkiewicz Władysław85/I – 216,
257, 263, 266, 267, 273
Łysakowski Franciszek 85/I – 492
Łysenko Mykoła 85/III – 246
Łyskowski Ignacy 85/I – 356, 357, 85/II
– 320
M.A.S. zob. Szulc Marceli Antoni
M.J. zob. Jasieńska M.
Machalska Karolina Barbara 85/I – 20
Machalska Tekla 85/I – 20
Machalski Józef 85/I – 20
Maciej z Warszawy 85/I – 69
Maciews’kyj I. 85/II - 57
Maciejewski Marian 85/I – 47
Maciejowscy 85/I – 85, 86, 85/II – 413,
478 , 85/III – 122
Maciejowski Kazimierz 85/II – 413, 476
Maciejowski Wacław Aleksander 85/I –
31, 85, 86, 195, 85/II – 205, 295, 391,
413, 476, 477, 478, 606, 607, 85/III –
173, 231
Maciszewski Maurycy, Mac. 85/I – 250
Magnuszewski Dominik 85/I – 56
Maine Henry Summer 85/II – 559
Maj Jan 85/II – 432, 436
Majer Józef 85/I – 216, 217, 257, 260–262,
264, 267, 272–274, 277, 283, 287, 308,
377, 424, 435, 441, 446, 452, 453, 456,
464, 466, 467, 478, 479, 494, 85/II –
471, 481, 483, 489, 545, 546, 555, 571
Majer Karolina, z d. Friedlein 85/I – 453
305

Majeranowski Konstanty, pseud.: Pielgrzym z Tenczyna, Rzesiński J.K. 85/I
– 269, 85/II – 253, 260, 261, 447
Majewski Józef 85/I – 50
Major Rafał 85/III – 155,
Majorkiewicz Jan 85/II – 205
Majorkiewicz Wolf Majer 85/I –200, 205,
85/II – 442, 85/III – 173
Makart Hans 85/I – 344
Maleski 85/I – 335
Malinowski Bronisław 85/II – 400, 410
Malinowski Lucjan 85/I – 286, 351, 447,
467, 85/II – 248, 547, 85/III – 22
Malinowski Tadeusz 85/I – 270, 271
Mälzl Johann Nepomuk 85/II – 78
Małecka 85/II – 516
Małecki Antoni 85/I – 387
Manhardt Wilhelm 85/II – 559
Mania Grzegorz 85/I – 453
Marcin św. 85/II – 330, 336
Marcin z Kłecka 85/II – 449
Marcin z Urzędowa 85/II – 449
Marcinkowski Antoni, pseud.: Nowosielski Antoni 85/I – 178, 179, 85/II – 221,
295, 339, 431, 558, 607, 85/III – 92,
245, 246
Marciszewicz Feliks 85/I – 462
Marconi Eleonora, zob. Kolberg Eleonora
Marconi Henryk 85/I – 76
Marconi Karol 85/I – 58, 59, 98, 120, 420,
85/II – 98, 404
Marconi Leonard 85/I – 372
Marconi Władysław 85/I – 120
Marczewska Maria 85/II – 475
Marczewska Marzena 85/II – 386, 390, 391
Marczuk Dmytro 85/II – 130, 85/II – 231,
422
Marek św. 85/II – 481
Markiewicz Katarzyna 85/I – 17, 20, 21,
23, 25–27, 38, 43, 44, 84, 120, 245, 247,
249, 251, 254, 255, 312, 344, 419, 481,
85/II – 20, 100, 417, 85/III – 46, 286

Markusfeld Konstancja 85/III – 170
Marschner Heinrich August 85/II – 151
Marszałkiewicz Felicjan 85/II – 365
Martuszewska Anna 85/I – 236
Maryna 85/I – 256, 85/II – 448
Marysia 85/I – 425, 85/II – 232
Masłowski Leon 85/I – 328, 336
Maślanka Julian 85/I – 47, 96, 85/II – 499
Maślonka Jan 85/I – 198, 85/II – 129
Matejko Jan 85/I – 329, 424, 458, 479
Matejko Franciszek 85/III – 134
Matuszewscy z Jasienicy 85/II – 493
Matuszewscy z Mąkolina 85/I – 105, 85/
III – 118, 120
Matuszewska 85/I – 105, 85/III – 186
Matuszewska Anna 85/I – 236
Matuszewski Michał 85/I – 24
Matuszewski 85/I – 105
Matuszewski z Jasienicy 85/III – 125
Matuszewski z Makolina 85/III –128
Maury Alfred 85/I – 271, 272
Mauss Marcel 85/II – 387
Mayr Simon Johann 85/II – 139
Mazurkiewicz-Szczyszek Anna 85/II –
573, 574
Mazzini Giuseppe 85/I – 220
Mączka Tomasz 85/I – 456, 493
Mączyński Józef 85/I – 268, 85/II – 445
Mąkowski 85/III – 123
Mecherzyński Karol 85/I – 262, 263, 269
Medyński Napoleon 85/II – 607
Mejer Ignacy Antoni 85/III – 188
Mela, Melusia zob. Męcińska Antonina
Mendelssohn-Bartholdy Feliks Jakob
85/I – 250, 85/II – 144, 151
Mercoeur Gotfryd 85/I – 18
Mercoeur Henrietta, z d. von Arnim 85/I
–18, 20, 21
Merriam Alan P. 85/II – 49, 55
Merzbach Ludwik 85/I – 228, 319, 320,
322, 412, 85/II – 452, 85/III – 139
Meyerbeer Giacomo 85/II – 150, 151

306

Męcińska Antonina, Mela, Melusia 85/I –
70, 248, 250, 255, 344, 380, 394, 85/II
– 77, 85/III – 11, 264
Męciński Antoni 85/I – 70, 344
Mianecki Adrian 85/II – 269
Mianowski Józef 85/I – 428
Miaskowski Kasper 85/II – 221, 363
Michałk Frido 85/I – 356, 85/III – 210
Michałowscy 85/III – 110
Michałowska Helena 85/I – 54
Michałowska Teresa 85/II – 362
Michałowski Kornel 85/I – 100-102
Michelet Jules 85/II – 559
Micińska Magdalena 85/I – 237, 239
Mickiewicz Adam 85/I – 447, 85/II – 182,
188, 267, 319
Mickiewicz Władysław 85/I – 383
Mieczkowscy 85/III – 142, 143
Mieczkowska Olimpia 85/I –327
Mieczkowski Leopold 85/I – 327
Mielżyńscy 85/I – 321
Mielżyński Józef 85/I – 321, 340
Mielżyński Seweryn 85/I – 220, 321, 410,
412, 85/II – 415
Mierczyński Stanisław 85/II – 65, 67
Miernik Grzegorz 85/I – 236
Mierzyński Antoni Julian 85/I – 398, 85/
II – 607
Mikołaj św. 85/II – 447
Mikołaj I, cesarz rosyjski 85/I – 35, 110
Mikucki Stanisław 85/II – 205
Mikuli Karol 85/II – 32, 85/III – 172
Mikulski Tadeusz 85/I – 238
Millerowa Elżbieta, Miller Elzbieta, Krzyżaniak Elżbieta 85/I – 45, 85, 86,
134–138, 223, 245, 251, 253, 257, 269,
295, 296, 298, 423, 443, 497, 498, 85/
II –131, 179, 225, 236-238, 247, 253,
254, 269, 303, 306, 325, 403, 448, 450,
452, 467, 502, 508, 514, 519, 521, 574,
589, 85/III – 15, 29, 54, 57, 58, 68, 73,
79, 80, 88, 206, 207, 210–214, 217, 218

Milutin Nikołaj 85/I –170
Minter Karol 85/I – 317, 319, 85/III – 138
Minter Zofia 85/I – 317
Mioduchowska Aurelia 85/I – 85, 337,
85/II – 370
Mioduszewski Michał Marcin 85/I – 206,
258, 85/II – 61, 175, 221, 229, 230, 334.
350, 352, 481, 85/III – 260, 261, 264
Mirecki Franciszek 85/I – 137
Młoccy 85/II – 493, 85/III – 134
Młocka 85/I – 218, 85/II – 219, 423
Młocki Alfred 85/I – 221, 258
Moniuszko Stanisław 85/I – 5, 38, 50, 59,
74. 80, 133, 146, 209, 315, 404, 456,
480, 481, 85/II – 9, 136, 151, 152, 155–
157, 159, 85/III – 174, 181
Moraczewska Bibianna 85/I – 81, 321,
339, 346, 380, 401, 405, 409–411, 414–
–417, 435, 85/II – 219, 420, 450, 460,
556, 570, 85/III – 133, 148, 153, 156
Moraczewski Jędrzej 85/I – 62, 81, 409,
85/II – 480
Morawska Katarzyna 85/I – 103
Morawski Franciszek 85/II – 613
Morawski Szczęsny 85/II – 617
Mordasiewicz Kazimierz 85/I – 44, 436
Moroński 85/I – 63
Morsztyn Hieronim 85/II – 221
Morsztyn Jan Andrzej 85/II – 338, 363
Morzyccy 85/III –128, 130
Morzycki Antoni 85/I – 203, 85/II – 437,
85/III – 129
Moszyńska Józefa 85/II – 227, 339
Moszyńska Zofia 85/II – 131, 132, 85/III
– 245, 246
Moszyński Kazimierz 85/II – 390, 400, 85/
III – 37
Moszyński Piotr 85/II – 227
Mozart Wolfgang Amadeus – 85/I – 134,
250, 85/I – 140, 150, 151, 157, 159,
160, 163
Mroczek 85/III – 272
307

Mross Henryk 85/I – 328
Mrzygłodowicz Krzysztof 85/II – 368
Müller Friedrich 85/I – 358, 361, 85/II
– 33/34, 424, 449, 560, 565–567, 576,
596, 613
Müncheimer Zygmunt Karol 85/III – 170
Müncheimer Adam 85/I – 403–405
Muszkalska Bożena 85/I – 441, 85/II – 41, 54
Mychalczuk Konstantyn 85/I – 427
Mysłakowski Piotr 85/II – 22
Nadolski Bogusław 85/II – 374
Nagel Josph 85/II – 139
Nalepa Marek 85/II – 612
Napoleon Bonaparte, cesarz Francuzów
85/I – 19, 22, 85/II – 10
Narbutt Teodor 85/III – 249
Naruszewicz Adam 85/II – 606
Naumann B. 85/II – 559
Nawrocka-Wysocka Arleta 85/I – 207,
85/I – 60, 148, 150
Nawrocki Iwan 85/I – 495
Nawrocki Witold 85/II – 268
Nazina Inna 85/II – 57
Negrey Maciej 85/I – 455
Nehring Władysław 85/I – 214, 85/II –
451, 85/III – 19
Neron 85/I – 389
Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand
85/I – 392, 85/II – 227, 228, 276, 85/III
– 10
Neymann Cesław, Nejman Cesław 85/I – 9,
166, 421, 426– 428, 85/II – 274, 276, 281,
488, 532, 558, 561, 621, 622, 85/III – 180
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława
85/II – 194, 378, 383, 386, 389
Niedżwiedzki Władysław 85/I – 354, 391
Niegolewscy 85/I – 326, 339, 415, 85/II –
216, 415, 418, 85/III – 135, 143
Niegolewska Wanda, z d. Kwilecka 85/I –
321, 322, 326, 338, 339, 377, 411, 85/II
– 452, 590, 85/III – 143

Niegolewski Władysław 85/I – 225, 321,
339, 411, 85/II – 417, 452
Niemcewicz Julian Ursyn 85/II – 27, 612
Niewiarowski Aleksander 85/I – 57
Niezabitowski Kajetan 85/I – 83, 85/II – 80
Nikityszyn Iwan 85/II – 232, 305, 487
Nikodem 85/II – 348
Nitsch Kazimierz 85/I – 349–351, 85/II –
248
Norwid Cyprian 85/I – 46, 51, 60, 72,
85/II – 319, 405, 85/III – 85, 113
Norwid Ludwik 85/I – 58, 60, 72, 85/II –
118, 404, 405, 85/III – 85, 113
Norwid Ludwika, z d. Zdzieborska 85/II
– 406
Norwid Paulina zob. Suska Paulina
Norwidowie 85/II – 92, 118, 216, 405,
406, 85/III – 85
Noskowski Zygmunt 85/I – 403, 478, 85/
III – 189, 270
Nowaczyński Adolf 85/II – 28
Nowak Tomasz 85/II – 66, 124
Nowak-Romanowicz Anna 85/I – 25
Nowicka Ewa 85/II – 563
Nowosielski Antoni zob. Marcinkowski
Antoni
Nowosielski Skowyrka Franek 85/II –
421
Nycz Ryszard 85/I – 234
Odrowąż Jacek św. 85/I –241
Oehmigke Ludwig 85/I – 26, 41, 85/III –
161, 280
Ograbiszewski Ignacy 85/I – 328, 336
Ogrodziński Władysław 85/I – 330, 332,
333, 336, 343, 85/II – 239, 252, 408,
520, 521, 85/III – 47, 48, 206
Okólska Amelia 85/II – 130
Olechnowicz Mścisław 85/II – 517, 518,
569, 85/III – 208
Olejniczka Zofia 85/II – 129, 85/II – 232,
422

308

Oleksińscy 85/II – 493
Oleksiński 85/III – 125
Oleksiński Kazimierz 85/III – 125
Olędzki Stanisław 85/II – 67
Olszewski Łukasz 85/I –269
Ong Walter Jackson 85/II – 244
Onslow George 85/I – 33
Optołowicz Janusz 85/II – 517
Oracki Tadeusz 85/I –331, 332, 343
Orgelbrand Samuel 85/I – 6, 19, 25, 28,
83, 102, 112, 129, 141–144, 172, 174,
190, 208, 210, 257, 259, 289, 311, 85/
II – 14, 15, 21, 50, 64, 127, 151, 152,
157, 162, 169, 352, 406, 436, 437, 542,
558, 559, 596, 85/III – 68,159, 160,
168–173, 190, 257
Orman-Michta Elżbieta 85/I – 329
Orzeszkowa Eliza 85/III –248
Osipowicz Aleksander 85/I – 174, 182,
85/II – 425, 427, 498, 499 (tu błędnie
Ostapowicz), 543, 85/III – 12, 132, 228
Ossoliński Maksymilian 85/II – 137
Ossowski Juliusz Jan 85/I – 343
Ossowski Gotfryd 85/I – 424, 85/III –
150, 179
Ostapowicz zob. Osipowicz
Ostaszewscy 85/I – 438, 85/III – 156
Ostaszewska Emma, z d. Załuska 85/I –
438, 439
Ostaszewski Teofil 85/I - 438, 439
Osten-Saken Fiodor 85/I – 191, 85/II – 543
Otto Leopold 85/I – 154, 162, 207, 322,
85/II – 521, 85/III – 139, 140
Otwinowska Barbara 85/II – 362
Ozarko Łeś (Oleś) 85/II – 232
Paczkowski Szymon 85/II – 72
Paderewski Ignacy 85/I – 456
Paer Ferdinando 85/II – 140, 150
Paganini Nicolo 85/II – 140
Pałubicki Konrad 85/II – 66
Pamuła Kazimierz 85/I – 125

Pannonius Janos zob. Schuster Johann
Papłoński Jan 85/I – 187, 205, 85/II –
607, 85/III – 172
Paprocka Wanda 85/II – 41
Paprocki Bogusław 85/I – 22
Paradowska Maria 85/II – 454
Parylak Piotr 85/I – 284
Paskiewicz Iwan 85/I – 35, 39
Paszkiewiczowa Michalina, z d. Konopka
85/I – 245, 250, 380, 85/III – 286
Paszkowska Kornelia 85/I – 55, 85/III –
162
Paszkowski Józef 85/I – 55, 85/II – 24
Pauli Żegota 85/I – 62, 63, 91, 131, 132,
258, 259, 85/II – 12, 77, 91, 174, 184,
189–192, 197, 221, 228, 265, 269, 336,
85/III – 29, 161, 239–243
Pavković Nicola 85/II – 525, 526
Paweł św. 85/II – 347
Pawlak Aleksander 85/I – 62, 93, 85/II –
36, 86, 90, 126, 174, 186, 85/III – 99,
206, 208, 212,
Pawlak Hanna 85/I – 469, 85/II –131,
85/III – 213–216
Pawlakowa Danuta, Pawlak Danuta 85/I
– 77, 89, 96, 116, 155, 195, 197, 202,
337, 485, 85/II – 91, 125, 126, 130–132,
186, 197, 239, 426, 520, 623, 85/III –
61, 70, 79, 87, 205–208, 210–214, 218,
273
Pawlicki Piotr Paweł 85/I – 76
Pawlikowski Mieczysław 85/I – 479
Pedroso Zofimo Consigleri 85/II – 548,
608
Pelczar Józef Stanisław 85/I – 458, 481
Pełka Hermann 85/I – 330, 331, 85/III –
144
Perczyńska Nina 85/I – 192
Perthy J.A.Maximilian 85/I – 358, 359,
85/II – 33, 560, 567, 596, 613
Peschel Oskar 85/I – 358, 359, 85/II –
560, 562, 595
309

Petrow Aleksander 85/I – 420, 440, 85/
II – 339, 340, 535
Philidor Danican rodzina 85/III – 95, 189
Piasna-Kudyńska Ewa 85/I – 426, 85/II –
488
Piątkowskia Ignacja 85/I – 497, 85/II –
482, 617, 618
Pielgrzym z Tenczyna zob. Majeranowski
Konstanty
Pietraszek Edward 85/III – 49, 50
Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga zob. Sobieska Jadwiga
Pigoń Stanisław 85/I – 238
Pilat Roman 85/I – 393, 394
Piłat 85/II – 347, 348, 368
Piłsudski Bronisław 85/II – 400
Piotr św. 85/II – 347
Piotrowscy 85/III – 121
Piotrowski Tytus 85/II – 563, 85/III – 246
Piwarski Jan Feliks 85/II– 24
Plebański Józef 85/I – 448, 85/II – 621
Pleus-Turczynowiczowa Maria zob. Turczynowiczowa Maria
Plichta, Plichcina 85/I – 198, 85/II –
232,423
Pług Adam 85/II – 103
Pobłocki Gustaw 85/I – 327, 336, 337,
342, 85/III – 143, 230
Pobłocki Juliusz 85/I – 327, 337, 342
Podlewska Antonina zob. Konopka Antonina, matka Józefa
Podlewski Władysław 85/I – 419
Podlipniak Piotr 85/II – 57
Pokropek Marian 85/II – 612
Pokutyński Filip 85/I – 267
Pol Wincenty 85/I – 173, 221, 243, 258,
300, 357, 85/II – 267, 319, 328, 400,
402, 513, 515, 516, 519, 548, 553, 558,
561, 611, 85/III – 111
Polak Walenty 85/II – 129
Polanowski Stanisław 85/I – 465, 85/II –
563, 569

Poliński Aleksander 85/I – 103, 85/II – 19
Polkowski Ignacy 85/I – 266
Pollak Roman 85/II – 350
Połujański Aleksander 85/II – 497, 609,
85/III – 228
Poniatowska Irena 85/II – 72
Poniatowski Józef 85/I – 19
Poniatowski Stanisław August zob. Stanisław August Poniatowski
Popławski Emil 85/II – 323, 337
Posern-Zieliński Aleksander 85/I – 171,
210, 85/II – 560, 581, 85/III – 101, 211
Potoccy 85/I – 457
Potocka Anna, z d. Działyńska 85/I – 438,
439, 85/III – 156, 157
Potocka Róża 85/III – 76
Potocka Zofia, z d. Branicka 85/I – 457
Potocki Alfred 85/I – 405
Potocki Artur 85/I – 451, 457
Potocki Stanisław Kostka 85/I – 22
Potocki Stanisław Wojciech Antoni 85/I
– 438
Potocki Wacław 85/II –319, 338, 363
Powidaj Ludwik, L.P. 85/III – 176
Poźniak Włodzimierz 85/I – 456, 85/II – 67
Prawdzic Marcin 85/II – 328, 85/III – 53
Preissner Alojzy 85/III – 270, 273
Prochaska Maciej 85/I – 56, 62, 73, 102,
146, 155, 497, 498, 85/II – 33, 93, 137,
183, 482, 85/III – 213, 216–218
Prusinowski Jan 85/I – 166, 167, 85/II –
306, 308, 415, 509, 85/III – 27, 33, 92,
247, 279
Pruski zob. Gloger Zygmunt
Prussak Maria 85/I – 234, 236
Pruszak Jan Konstanty 85/II – 406
Pruszak Tomasz 85/I – 79, 85/II – 406, 472
Pruszakowa Amalia 85/I – 152, 85/II –
406, 472, 85/III – 121
Pruszakowa Seweryna zob. Duchińska
Seweryna
Przerembski Zbigiew J. 85/II – 126, 127

310

Przesławska Helena 85/III – 51
Przeździeccy 85/I – 452
Przeździecka Elżbieta, z d. Plater-Zyberk
85/I – 453
Przeździecki Aleksander 85/I – 238, 271,
85/II – 572, 576, 577, 585, 589, 592
Przeździecki Konstanty 85/I – 453
Przybylski Tadeusz 85/I – 53
Przybysławscy 85/I – 377, 380, 400, 401,
486, 85/II – 217, 85/III – 148, 152
Przybysławska Helena, z d. Wessel 85/I –
380, 406, 85/III – 179
Przybysławski Władysław 85/I – 274,
281, 282, 377, 379–381, 395–397, 399401, 407, 486, 85/II – 407, 420, 423,
425, 484, 486–488, 514, 528, 554, 555,
582, 600, 85/III – 146, 147, 151, 152
Przystański Stanisław 85/I – 311, 85/II –
465
Pstrokoński Antoni 85/II – 482, 85/III –
231
Pstruśka Katarzyna 85/II – 448
Puchała zob. Konieczko Wincenty
Puffke Emma z Kurowskich 85/II – 253,
513
Purchla Jacek 85/I – 240, 241
Puszkin Aleksander 85/II – 291, 294
Quattrini Giovanni Lodovico (Jan Ludwik) 85/I – 146, 85/II – 155, 156
R. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław
Radońscy 85/II – 415, 85/III – 131, 132
Radońska Aniela 85/I – 82, 215, 412, 85/
II – 415, 451
Radoński Hipolit 85/I – 82, 215, 85/II –
451
Radwański J. 85/II – 322, 333
Radzikowski Walery Eliasz 85/II – 505
Radziwiłł Maciej 85/I – 161
Rak Maciej 85/I – 351, 484, 85/II – 248
Rakowiecki Ignacy 85/II – 589, 607

Rastawiecki Edward 85/I – 321, 85/III –
167
Raszewski Zbigniew 85/II – 349, 350, 351
Rataj Andrzej 85/I – 503, 85/III – 39, 44,
49,
Ratajczakowa Dobrochna 85/II – 349
Rautenstrauch Józef 85/I – 37, 39
Rąbca Franciszek 85/I – 328, 336, 337,
85/III – 144, 145
Rebczyński Władysław 85/I – 463
Rederowa Danuta 85/I – 260, 85/III – 47
Reinecke Carl Heinrich Carsten 85/I – 370
Reinfuss Roman 85/III – 49
Rej Mikołaj 85/II – 221, 319, 332
Remus Karol 85/I – 331, 332, 333, 336,
85/II – 408, 85/III – 144
Retzius Anders Adolf 85/II – 596
Reyzner Karol 85/II – 78
Rękas Joanna 85/II – 385, 387
Rhesa Ludwig Jedemin 85/I – 84
Richter Jean Paul 85/I – 25
Riedmüller Józef 85/I – 132, 85/II – 235
Rieger Adam 85/III – 74, 75
Riese August 85/III – 175
Righini Vincenzo 85/II – 140
Rode Jacques Pierre Joseph 85/II – 140
Roemer Fryderyk Adolf 85/I – 25
Rogala Jacek 85/II – 236
Rogalska-Windakiewicz Helena 85/II –
64, 65
Rogawski Karol 85/I – 271, 452
Roger Juliusz 85/I – 167, 168, 85/II – 24,
85/III – 171
Rokossowska Maria 85/III – 163
Rola zob. Skotnicki M.
Rolle Józef Apolinary 85/III – 244
Romankówna Mieczysława 85/I – 79
Romański Artur 85/I – 102
Rossini Gioacchino Antonio 85/I – 30,
85/II – 140,150, 151, 161
Rostafiński Józef 85/I – 453, 494, 495, 85/II
– 501, 85/III – 28
311

Rousseau Jean Jacques 85/I – 417, 85/II
– 18
Rowicka Małgorzata 85/I – 342, 469, 470,
85/II – 493, 85/III – 77
Różański Piotr 85/I – 453
Różnicki Aleksander (Rożniecki) 85/I –
147. 85/II – 157, 159, 85/III – 168
Rubens Peter Paul 85/I – 329
Ruda Anna, zob. Kustra Anna
Rudnicka Jadwiga 85/I – 238
Rudorff Ernst 85/I – 370
Rudziński Witold 85/I – 80, 133, 134,
85/II – 156
Rungenhagen Carl Friedrich 85/I – 38,
56, 85/II – 75, 137–139, 141, 85/III –
109
Ruszel Krzysztof 85/III – 56
Rutkowski Walery 85/I – 329
Rybkowska Karolina 85/I – 344
Rybkowski Tadeusz 85/I – 251, 254, 344,
345, 407, 85/II – 551, 85/III – 97, 180
Rychling-Bartoszewski Wincenty 85/I –
459
Rychły Maciej 85/II – 53
Rychter, Richter 85/III – 115
Rychterowie 85/III – 115
Rynarzewsk[…] 85/II – 423
Rysiński Salomon 85/II – 319, 322, 332
Ryszkiewicz Andrzej 85/I – 59
Rzechowscy 85/I –72, 85/III – 113
Rzechowska Zofia 85/I – 72, 85/III – 165
Rzepecki Ludwik 85/I – 327, 336
Rzewuski Lesław 85/I – 247
Rzewuski Walery 85/I – 247, 253, 254,
304, 85/II – 581, 85/III – 97, 137
S.K.J. 85/III – 166
Sabała, właśc. Jan Krzeptowski 85/II –
43
Sabała Jan, syn 85/II – 21
Sadowski Jan Nepomucen 85/I – 243,
260, 266, 267, 270, 273, 275–277, 281,

283, 303, 336, 355, 402, 452, 85/II –
545–547, 553
Šafárik Pavel Josef, Szafarzyk Paweł Josef 85/II – 513, 561, 622
Sakowicz Kasjan 85/II – 373
Salis-Seewis Johann Gaudenz von 85/I –
22
Salomea św. 85/I – 241
Samujłło Julian 85/I – 246
Sandmann Jan Nepomucen zob. Zandman Jan Nepomucen
Sarana Gopala 85/II – 604
Sardou Victorien 85/I – 335
Sarnowska-Temeriusz Elżbieta 85/II – 362
Sawczynski Jakob 85/III – 92, 239
Sawicka Aleksandra 85/I – 185, 468, 85/III
– 213, 215
Scheffler 85/II – 60
Schilling Gustav Friedrich 85/I – 18
Schleicher August 85/III – 10, 230
Schnaydrowa Bogumiła 85/I – 270, 85/III
– 270, 273
Schneider Antoni 85/ii – 617
Schubert Franz Peter 85/I – 134, 85/II –
11, 151
Schumann Robert 85/II – 151
Schuster Johann, pseud.: Janus Panno­
nius 85/I – 289
Schwartz 85/I – 25
Sczanieccy 85/I – 327, 332, 85/III –
142,143
Sczaniecka Bogusława, z d. Kruszyńska
85/I – 327
Sczaniecki Michał 85/I – 327
Segalewicz Paulina 85/III – 61
Sembrzycki Jan Karol 85/III – 281
Sembrzycki Karol 85/I – 343, 85/III – 281
Semeniuk Kośt’ 85/II – 385
Semkowicz Władysław 85/III – 37
Sennewald Gustaw 85/II – 165, 85/III –
162
Seredyński Władysław 85/I –266, 267

312

Serhiniuk Fedor 85/II – 232
Seweryn Tadeusz 85/III – 35, 36, 38, 39,
41, 43, 45, 47–52, 254
Siarkowski Władysław 85/I – 279–282,
338, 345, 346, 377, 435, 437, 439, 440,
446, 447, 85/II – 131, 220, 234, 239,
241, 243, 259. 260, 284, 306, 310, 327,
328, 336, 337, 339, 340, 348, 418, 422,
468–470, 504, 535, 547, 549, 573, 611,
85/III – 14, 84, 146, 236, 256
Siemiaszkowa Wanda 85/I – 480
Siemieński Lucjan, pseud.: Gerwazy 85/I
– 125, 126, 132, 257, 263, 410, 85/II –
201, 221, 290, 292–294, 328, 411, 520,
85/III – 106, 120, 167
Siemionow Piotr P. 85/I – 397
Siemiradzki Henryk 85/I – 388, 389,
Sienkiewicz Henryk 85/I – 384
Sienkiewicz Jan Karol 85/II – 607
Sierakowscy z Turyczan 85/I – 165, 85/
II – 415, 85/III – 125
Sierakowscy z Waplewa 85/I – 328–330,
332, 85/III – 142, 144
Sierakowska Maria 85/I – 328, 329
Sierakowski Adam 85/I – 329
Sierakowski Alfons 85/I – 329
Sierakowski Antoni 85/I – 329
Sieroszewski Wacław 85/II – 27
Sikora Kazimierz 85/II – 374, 375, 378
Sikorska Aleksandryna 85/III – 163
Sikorski Józef, J.S. 85/I – 47, 48, 54, 68, 77,
78, 80, 99, 103, 104, 118, 119, 126–128,
147, 151, 160, 161, 187, 189, 190, 211,
289, 375, 394, 434, 473, 85/II – 30, 35,
39, 52, 82, 94, 95, 154-156, 159, 160,
176, 426, 556, 85/III – 163, 165,167,
168, 170, 172
Simonides Dorota 85/II – 181, 194
Skarbek Stanisław 85/I – 395
Skarga Barbara 85/II – 583
Skarga Piotr 85/II – 221
Skierkowski Władysław 85/II – 56, 65

Skimborowicz Hipolit 85/I – 52, 54, 79
Skimborowiczowa Anna 85/I – 54 , 79, 81
Skimborowiczowie 85/I – 81
Skirczuk Jura 85/I – 285
Skobel Fryderyk 85/I – 284, 354, 85/III
– 136
Skoczkowa Jadwiga Kazimierzowa 85/II
– 236, 237, 384, 448, 449
Skoczylas-Stawska Honorata 85/I – 351
Skorecki Stanisław 85/II – 373
Skorochód-Majewski Walenty 85/II – 607
Skotnicki Antoni 85/II – 425
Skotnicki M., pseud.: Rola 85/I – 182, 85/
II – 425, 495, 496
Skowron Zbigniew 85/I – 376
Skrukwa Agata 85/I – 14, 45, 59, 86, 165,
195, 209, 245, 253, 257, 269, 279, 282,
295, 296, 298, 356, 379, 395, 396, 400,
486, 502, 85/II – 28, 29, 60, 88, 132,
154, 183, 196, 198, 224, 236, 247, 252–
–254, 269, 280, 281, 303, 305, 306, 410,
415, 426, 431, 436, 441, 450, 462, 486,
515, 544, 550, 563, 581, 598, 599, 610,
85/III – 11, 17, 18, 24, 45, 48, 56, 67,
68, 91–93, 206–218
Skrzynecki Jan Zygmunt 85/I – 34
Skulina Tadeusz 85/I – 423, 427, 440, 85/II
– 248, 307, 308, 310, 513, 85/III – 208
Sławińska-Dahlig Ewa 85/I – 366, 375,
376, 85/II – 20
Słoczyński Wojciech 85/III – 172
Słotwiński Konstanty, K.S. 85/II – 187
Słowacki Juliusz 85/I – 51, 116, 455, 85/II
– 32, 319
Smoleński Władysław 85/I – 10, 236,
237, 461, 470–472, 85/II – 490–492,
532, 609, 85/III – 181, 182
Smoleŕ Jan Arnošt, Szmaler 85/I – 187,
356, 85/II – 134, 430, 431, 526, 85/III
– 230, 257
Smolikowski Jan 85/I – 140
Smolka Stanisław 85/I – 260
313

Smoluch Łukasz 85/I – 101, 485, 85/III
– 75, 216
Sobczyk Urszula 85/II – 181
Sobierajski Zenon 85/II – 419
Sobieska Jadwiga, Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga 85/II – 56, 67, 70, 114, 124
Sobieski Jan zob. Jan III Sobieski
Sobieski Marian 85/I – 76, 77, 94, 95, 85/II
– 56, 67, 70, 114, 124, 125, 133–135,
85/III – 49, 70, 200, 201
Sobieszczański Franciszek 85/I – 271, 85/
II – 352, 357, 438
Sobisiak Walerian 85/III – 95, 207
Sobotka Primus 85/II – 548
Sofokles 85/II – 338
Sokołowscy 85/II – 437, 85/III – 128,129,
131
Sokołowska 85/II – 423
Sokołowski Michał 85/I – 198, 85/II –
232, 324, 423, 442, 85/III – 130, 131
Sołtan Adam Lew 85/I – 328, 329, 85/II
– 415
Sołtan Michał 85/I – 164, 166, 266, 328,
329, 85/II – 415
Sołtanowie 85/I – 165, 329, 85/III – 125
Sołtyk Karol 85/II – 31, 85/III – 174
Sowińska Katarzyna 85/I – 40, 55, 162,
85/II – 24
Sowiński Wojciech (Adalbert) 85/I – 209,
85/II – 174
Sowiński Józef 85/I – 40, 162
Spencer Jonathan 85/II – 397, 604
Spiess Franciszek 85/II – 165
Spiss Anna 85/II – 618
Spohr Louis 85/II –151
Spontini Gaspare Luigi 85/II – 140
Stachiewicz Piotr 85/I – 500
Stachowska Krystyna 85/I – 260
Stanisław św. 85/I – 241
Stanisław August Poniatowski, król polski 85/I – 161
Starzewski Maciej 85/I – 417

Staszczak Zofia 85/II – 375, 397, 85/III –
52, 222
Staszeczek Walkosz Jan 85/II – 233
Staszel Jan 85/III – 270
Staszic F. 85/III – 248
Staszic Stanisław 85/I – 22, 85/II –183,
550, 610
Stawiski Edmund 85/II – 465
Stefan Batory, król polski 85/II – 254
Stefani Jan 85/I – 6, 118, 129, 144, 145,
174, 404, 85/II – 9, 93, 94, 147, 151–
–153, 159, 160, 363, 85/III – 168
Stefani Józef 85/II – 93
Stelmachowska Bożena 85/II – 400
Stęszewski Jan 85/II – 38, 41, 57,67
Stocking George W. 85/II – 582
Stoiński Stefan Maria 85/II – 65, 67
Stojowscy 85/I – 456
Stojowska Maria 85/I – 456
Stojowski Alfred 85/I – 456
Stojowski Zygmunt 85/I – 455, 456
Stokowska Magdalena 85/I – 80, 85/II –
156
Stomma Ludwik 85/II – 535
Stradecki J. 85/III – 58
Strauss Johann 85/I – 134
Strąbski Stanisław Jan 85/II – 327
Streitt Franciszek 85/III – 280
Strój Jan 85/II – 470
Strumiłło Tadeusz 85/I – 53, 54, 133 , 85/
II – 115, 519
Struve Henryk 85/I – 464
Strzelichowski Piotr 85/I – 245
Strzyżewska Zofia 85/I – 36
Studziński Wincenty W. 85/II – 31
Stummer Wanda 85/III – 282
Suchodolski Bogdan 85/I – 142
Sulima Roch 85/II – 194
Sulimierski Filip 85/II – 571
Sulzer Johann Georg 85/II – 18
Surowiecki Wawrzyniec 85/II – 589
Suscy 85/I – 72, 85/II – 405, 85/III – 113

314

Sušil František 85/II – 134á
Suska Paulina, z d. Norwid 85/I – 72, 73,
85/II – 405, 406, 85/III – 85, 163
Suski Jan 85/I – 73, 85/II – 405, 406
Sydow Bronisław Edward 85/II – 89
Syrokomla Władysław, pseud. Ludwika
Kondratowicza 85/II – 267
Szabrański Antoni Józef, A.J.S. 85/I – 48,
50, 52, 85/II – 76, 153, 185, 526
Szacki Jerzy 85/II – 586, 587
Szafarzyk Paweł Józef zob. Šafárik Pavel
Josef
Szajbel Jan 85/III – 206
Szajnocha Karol 85/I – 142, 143, 190, 85/
II – 607
Szalitowa Walentyna zob. Kolberg Walentyna
Szaniawski Józef 85/II – 482, 483, 85/III
– 231
Szaszkewycz Markijan 85/I – 155
Szawłowscy 85/I – 319, 377, 85/II – 217,
514, 85/III – 131, 145, 148
Szawłowska Eleonora 85/I – 319
Szawłowska Róża 85/I – 319
Szawłowski Stanisław 85/I – 319, 379
Szawłowski Tytus 85/I –319, 85/III –
147, 148
Szczepan św. 85/II – 335, 359, 379
Szczurek Michał 85/I – 298, 85/II – 240,
304, 85/III – 259
Szembek Józef Maciej 85/II – 227
Szembekówna Zofia 85/III – 42
Szlachtowski Feliks 85/I – 226, 451, 481,
494
Szombathy Joseph 85/II – 548
Szop Mikołaj 85/II – 23
Szopen zob. Chopin
Szopowicz Henryk 85/II – 131, 132, 227,
85/III – 126, 137, 245
Szopski F. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205
Szostek Teresa 85/II – 367
Szremowicz Władysław 85/I – 329

Szuchewycz Wołodymyr 85/II – 537
Szujski Józef 85/I – 242, 257, 260, 261,
273, 274, 399, 495
Szulc Ewa Z. 85/II – 612
Szulc Kazimierz 85/I – 326, 85/II – 461,
608, 609, 85/III – 143,
Szulc Marceli Antoni, M.A.S. 85/I – 8, 30,
67, 94, 201, 202, 319, 339, 346, 363–
375, 407, 414–418, 457, 458, 85/II –
21–28, 32, 33, 40, 78, 85/III – 34, 112,
150, 153, 162, 177, 178, 189
Szultka Zygmunt 85/I – 192
Szweykowski Wojciech Anzelm 85/I – 29
Szweykowski Zygmunt 85/III – 212
Szyjkowski Marian 85/II – 363
Szymanowski Wacław 85/I – 57, 85/II –
352, 478
Szymański Sebastian 85/II – 595
Szymor Piotr 85/II – 410
Szyndler Bartłomiej 85/I – 236
Ślaski Ludwik 85/I – 327
Śmiechowski Kajetan 85/I – 166, 85/II –
431, 543, 544, 571, 590, 85/III –128
Śmietański Emil Władysław 85/II – 31,
32
Śniadeccy 85/I – 383
Świeżawski Ernest 85/II - 606
Święch Jan 85/II – 618
Świrko Stanisław 85/I – 248, 85/II – 328,
336, 85/III – 14, 15, 53, 54, 210, 211, 263
T. S…ki 85/I – 121
Tacina Jan 85/II – 60
Tacyt 85/II – 606
Talko-Hryncewicz Julian 85/II – 400
Tarko Medard 85/I – 251, 379, 85/III – 67,
69, 206, 208, 209, 211
Tarnowscy 85/I – 452, 453
Tarnowska Róża Maria 85/I – 453
Tarnowski Adam 85/I – 101, 102, 118,
85/II – 93, 85/III – 219
315

Tarnowski Stanisław 85/I – 242, 263,
329, 453, 458, 479, 494
Tausig Karol 85/II – 31
Taylor Archer 85/II – 342
Teclu Dymitr 85/III – 190
Tegnerowicz Joanna. 85/II – 595
Teichmann Anna 85/I – 444
Teichmann Ludwik 85/I – 273, 274, 283
Temme Jodocus Donatus Hubertus 85/I
– 336
Terlecka Małgorzata 85/I – 171
Tetmajer Józef Przerwa 85/II – 267
Tettau Wilhelm Johann Albert von 85/I
– 336
Tetzner Georg 85/I – 33
Thiele Just Matijas 85/II – 559
Thomas Charles Louis 85/I – 134
Thoms William 85/II – 180
Thompson Stith 85/II – 344
Toeppen Max Pollux 85/I – 211, 270, 343,
85/II – 521, 559, 560, 85/III – 174, 227,
228, 281
Tokarev Sergej A. 85/II – 569
Tokarska-Bakir Joanna 85/II – 573, 584,
595
Toman Lovro 85/I – 137
Tomaszewski Adam 85/I – 349, 350
Tomaszewski Mieczysław 85/I – 33, 67,
143, 145, 160, 175, 209, 210, 365, 366,
375, 376 , 85/II – 9, 13, 15, 16, 18, 19,
20, 52, 89, 145, 176, 85/III – 65, 68,
160, 211, 218, 219
Tomaszewski Wojciech 85/I – 28, 85/II
– 137
Tomicki Symforion 85/II – 616
Topolski Jerzy 85/II – 610
Toroński A.J. 85/II – 513, 85/III – 239,
276
Trawińska Maria 85/II – 491, 518
Treder Jerzy 85/I –192, 85/II – 370
Treter Mieczysław 85/III – 28, 188
Tretiak Józef 85/I – 165, 167, 85/II – 131,

306, 308, 509–511, 85/III – 20, 26, 27,
32, 33, 63, 92, 188, 200, 205, 278, 279
Trębska Małgorzata 85/II – 373
Turczynowicz Roman 85/I – 133
Turczynowicz Wiesława 85/III – 45,
Turczynowiczowa Maria, Pleus-Turczy­
no­wiczowa Maria 85/I – 33, 220, 371,
85/II – 66, 453, 454, 456, 85/III – 11,
39, 40, 43, 45–47, 51, 65, 128, 132, 212,
286
Turkawski Marceli Antoni 85/I – 396
Turowski Kazimierz Józef 85/I – 112, 85/
II – 131, 85/III – 92, 252, 253
Tuwim Julian 85/III – 58
Twardowski Kasper 85/I – 449, 85/II –
221
Tworzymir zob. Chociszewski J.
Tycjan 85/I – 329
Tyllner Lubomir 85/II – 11
Tylor Edward Burnett 85/I – 274
Tyszkiewicz Eustachy 85/II – 607
Tyszyński Aleksander 85/II – 607
Udziela Seweryn 85/I – 218, 483, 484, 85/
II – 339, 522, 524, 535, 85/III – 11, 12,
20–23, 25, 28, 32, 35, 36, 38, 42-45, 48,
50, 63, 91, 188, 222, 223, 227, 233, 237,
284
Ulanowska Stefania 85/II – 297, 593, 85/
III – 248
Ulanowski Bolesław 85/III – 34
Umiński Piotr 85/I – 266, 267, 273, 452,
85/II – 548
Unger Józef 85/I – 211, 212, 290, 85/II –
320, 446, 85/III – 174, 175, 176
Urbanowska Zofia 85/I – 438, 85/II – 235,
251, 85/III – 157
Urbańczyk Stanisław 85/I – 354
Urszula św. 85/II –346, 347
Varfolomeyeva Tamara 85/II – 64
Verdi Giuseppe 85/II – 151

316

Vermeulen Hendrik Frederik 85/II – 546
Vetter 85/I – 28, 85/II – 75, 137, 526
Vetterl Karel 85/II – 11
Vetulani Armand 85/I – 59
Vilhar Miroslav 85/III – 258
Voget Fred W. 85/II – 577
Volčić Jakob 85/II – 326
Voss Johann Heinrich 85/II – 144
W… 85/II – 365
W. [Wieczorkowski ?] 85/III – 167
Wach Karol W. 85/I – 38
Wachmann Johann Andreas 85/III – 190
Wacław z Oleska zob. Zaleski Wacław
Wacław z Szamotuł 85/I – 404
Wagner Richard 85/II – 151
Wahylewycz Iwan Dalibor, Wagilewicz
Iwan 85/I – 155, 85/III – 243, 244
Waitz Theodor 85/II – 568
Wajgel Leopold 85/I – 395
Walewski Cyprian 85/I – 161, 85/III – 93,
270
Walicki Andrzej 85/II – 575, 590
Waliński Michał 85/II – 194, 268
Walkowa 85/II – 129
Walter-Mazur Magalena 85/II – 57
Wanda P., pseud.: Adnaw 85/III –252, 276
Wander Karl Freiedrich Wilhelm 85/II –
336
Wasilewski Edmund 85/II – 145, 355,
85/III – 111, 219
Wasiuta Sebastian 85/II – 323
Wasylewski Stanisław 85/II– 287
Waszczyńska Katarzyna 85/II – 598
Waszkiel Marek 85/II – 349, 351
Wawrzek Zuzanna, Zuska 85/I – 21, 85/II
– 28, 29, 55, 56
Wawrzyniec św. 85/II – 447
Wąsowska Elżbieta 85/II - 140
Wąsowska Karolina zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego
Wąsowski Antoni 85/I – 435, 85/III – 9,

Weber Carl Maria von 85/I – 29, 85/II –
140, 144, 146, 150, 151
Wegner Leon 85/I – 214, 85/II – 446, 451,
85/III – 133
Weinert Aleksander 85/III – 219
Werner Emil 85/I – 316, 382, 385
Wernerowa Jadwiga Karolina, z d. Kolberg 85/I – 7. 307, 316, 317, 380, 382,
386, 388, 418, 419, 434, 436, 444, 452,
462, 465, 466, 476, 85/II – 612, 85/III
– 148–151, 157, 158, 280
Wernerowie 85/I – 317
Wernik Kazimierz 85/II – 32
Wessel Helena zob. Przybysławska Helena
Wessel Kazimierz 85/I – 380
Wesslowie 85/I – 380, 85/III – 114
Węsierski Albin 85/I – 335, 336
Widman Karol 85/III – 172
Wieczorkiewicz Anna 85/II – 374
Wieczorkowski zob. W.
Wielopolski Aleksander 85/I – 142, 323
Wieniawski Józef 85/I – 404, 85/II – 31
Wierzbicki Daniel 85/II – 330
Wierzbicki Ludwik 85/I – 463, 464
Wierzbowska Michalina 85/III – 148
Wierzbowski Ryszard 85/II – 349, 352
Wierzbowski Teodor 85/I – 85
Wierzbowski Władysław 85/I – 87, 346,
85/II – 102, 405, 85/III – 9, 13, 120,
283
Wierzchosławski Szczepan 85/I – 327
Wildt Juliusz 85/II – 322,
Wilk Bernadeta 85/I – 241
Wilkońscy 85/I – 78, 79, 82
Wilkońska Paulina 85/I – 54, 78, 79, 82,
97, 215, 225, 85/II – 165, 415, 451, 85/
III – 133, 136
Wilkoński August 85/I – 54, 78, 82, 83
Wiluń 85/II – 423
Windakiewicz Stanisław 85/II – 349, 350,
360, 362, 363, 367–369, 372
317

Winiarz Adam 85/I – 27
Winterfeld Carl Georg August von 85/
II – 18
Wisłocki Teofil 85/I – 358
Wisłocki Władysław 85/I – 283
Wiszniewski Michał 85/II – 352,
Wiślicki Władysław 85/I – 403, 483
Witkowska Alina 85/I – 32
Witold, w. książe litewski 85/I – 83
Witwicki Sofron 85/I – 281, 282, 285, 379,
387, 85/II – 217, 486, 85/III – 30, 93,
145, 244, 269
Witwicki Stefan 85/I – 109, 85/II – 27, 33,
145, 148, 85/III – 111, 183-186
Władysław Łokietek, król polski 85/II –
93, 140, 150
Wodzicki Ludwik 85/I – 242
Wodzińscy 85/II – 437
Wodziński Antoni (Wodzyński) 85/I –
202, 85/II – 24, 437, 85/III – 123
Wojciech św. 85/I – 249, 85/II – 62, 336,
481
Wojciechowski Ryszard 85/I – 32, 48, 61,
171, 183, 85/II – 77, 188, 292, 294, 404
Wojciechowski Tytus 85/I – 30, 373, 85/II
– 32
Wojtas Andrzej 85/II – 240, 85/III – 277
Wojtkiewicz Iwona 85/II – 498
Wolff Maurycy 85/I – 9, 10, 395, 397, 398,
85/II – 255
Wolff Robert 85/I – 183, 207, 367, 371,
445, 458, 469, 85/II – 30, 31, 85/III – 9,
10
Wolicki Konstanty 85/I – 104, 85/III – 166
Wolniewiczowie 85/II – 415
Wolniewicz Włodzimierz 85/I – 220, 221,
321, 412, 85/II – 451, 569, 587, 598,
85/III – 134
Wolski Krzysztof 85/III – 207
Wolski Włodzimierz 85/I – 59
Wolski Zygmunt 85/III – 245, 255
Woronicz Jan 85/II –27

Wosiński Antoni 85/II – 373
Woykowska Julia 85/I – 62
Woykowski Antoni 85/I – 41, 49, 50, 62,
64–66, 85/II – 237, 569, 85/III – 111–
–113, 162
Woźniak Anna 85/II – 574
Wójciccy 85/I – 79, 100
Wójcicka Anna, z d. Magnuszewska 85/I
– 56, 85/III – 163
Wójcicka Marta 85/II – 311, 315, 332, 344
Wójcicki Kazimierz Władysław, K.W.Wł.,
R. 85/I – 34, 35, 44, 46, 48, 50– 52, 56,
58, 61– 63, 83, 88, 90, 91, 114, 116, 118,
120, 121, 150, 157, 158, 172, 183, 187,
188, 190, 204-206, 208, 280, 85/II – 12,
13, 75, 77, 79, 80, 91, 92, 94, 128, 173,
184, 187–190, 197, 201, 202, 221, 222,
239, 289-295, 297, 319, 320, 322, 328,
346, 352, 402, 478, 497, 520, 550, 605,
617, 85/III – 134, 161, 167, 172–174,
176–178, 227, 273
Wójcik-Keuprulian Bronisława 85/II – 65
Wrocławski Krzysztof 85/II – 323
Wrońska Jolanta 85/II – 542
Wróblewska Violetta 85/II – 212, 269,
297, 301, 344
Wróblewska-Straus Hanna 85/I – 27, 44,
312, 376, 85/II – 20
Wróblewski Filip 85/III – 57, 266
Wrześniowski August 85/I – 501
Wrzosek Adam 85/I – 442, 85/III – 12
Wunsch Józefa 85/II – 234, 85/III – 252,
253
Wybicka Honorata 85/I – 327
Wybicki January 85/I – 327
Wybicki Józef 85/II – 255
Wysocki Kasper Napoleon 85/II – 14, 85/
III – 166
Wyzga Tadeusz 85/I – 480
Young Michael W. 85/II – 410

318

Z.C. 85/I – 389
Zabłocki Franciszek 85/II – 332
Zacharkiewiczowa 85/II – 550
Zadembski H. 85/II – 484
Zadurska Olga 85/II – 294
Zagórski Zygmunt 85/III – 205,
Zakrzewska 85/I – 146
Zakrzewski Adam 85/II – 438, 476, 497,
611
Zakrzewski Bogdan 85/II – 521
Zakrzewski Konstanty 85/II – 145, 85/
III – 184
Zakrzewski Walenty 85/I – 58, 59, 85/II –
98, 404, 85/III – 111
Zaleski Józef Bohdan 85/I – 103–105, 85/
II – 145, 267, 85/III –167, 183, 184,
186, 187
Zaleski Wacław, pseud.: Wacław z Oleska 85/I – 44, 62, 91, 109, 85/II – 12,
40, 75–77, 91, 173, 184, 186, 187, 190,
197, 221, 222, 265, 269, 85/III – 161,
240, 242
Zalewski Kazimierz 85/I – 198
Zaliwski Józef 85/I – 35, 104
Załęscy 85/I – 153, 251, 432, 85/II – 217,
507, 85/III – 124, 154
Załęska Julia, z d. Konopka 85/I – 245,
251, 423, 85/II – 507
Załęski Gabriel 85/I – 245, 251, 423, 85/II
–507, 85/III – 125
Zandman Jan Nepomucen, Sandmann
Jan Nepomucen 85/I – 69
Zaplatalski Józef 85/I – 345, 347
Zarzycki Aleksander 85/II – 31
Zatorski Franciszek 85/I – 83, 85/II – 80
Zawadzki Władysław 85/I – 179, 396
Zawiliński Roman 85/I – 75, 474, 85/II –
21, 533, 546, 547, 85/III – 18, 20–24,
34,35, 37, 38, 40, 44
Zawistowicz-Adamska Kazimiera 85/II –
419, 420, 517,
Zawisza Jan 85/I – 383

Ząbkowic Stanisław 85/II – 449
Zbiegniewska Izabela 85/I –79
Zborowski Juliusz 85/III – 35, 36
Zbyr Irina 85/II – 537
Zdancewicz Tadeusz 85/II – 248, 307,
85/III – 206
Zduniowa Aleksandra 85/I – 432, 85/II –
32, 85/III – 274
Zduniowie 85/I – 432, 85/III – 155
Zduń 85/III –155, 156
Zdziarski Stanisław 85/III – 20, 24–26,
29, 35, 42, 63, 89, 93, 187, 233, 234,
243, 284, 285
Zebrzydowski Mikołaj 85/III – 269
Zejszner Ludwik 85/I – 82, 83, 132, 243,
258, 85/II – 91, 174, 197, 221
Ziejka Franciszek 85/I – 241
Zieleniewski Michał 85/II – 449
Zieleziński Adam 85/II – 366
Zielińscy 85/II – 406, 85/III – 118
Zieliński Gustaw 85/II – 145, 406, 85/III
– 119, 173
Zieliński Jan 85/I – 337
Zielonka Stefania 85/III – 75, 216
Zienkiewicz Romuald 85/III – 16, 247, 248
Ziętkiewicz Ludwik 85/II – 470, 586
Zimmerowa Natalia 85/III – 245
Živanović D. 85/I – 137
Zmorski Roman, Zamarski R., R.Z. 85/I
– 57, 62, 80, 81, 192, 410, 85/II – 201,
221, 290, 293, 294, 402, 403
Zobela 85/I – 25
Zuska zob. Wawrzek Zuzanna
Zyblikiewicz Mikołaj 85/I – 388
Zygmunt 85/II – 423
Żabczyc Jan 85/II – 334
Żebrawski Teofil 85/I – 259, 267, 273
Żeleńscy 85/I – 454, 455
Żeleńska Wanda 85/I – 454–456, 493
Żeleński Tadeusz zob. Boy–Żeleński Tadeusz
319

Żeleński Władysław 85/I – 11, 388, 453–
456, 458, 459, 478, 480, 481, 495, 502
Żmichowska Narcyza 85/I – 79, 81, 410
Żukowski Wasilij 85/II – 291, 294
Żupański Jan Konstanty 85/I – 49, 62,
64–66, 88, 94, 204, 214, 215, 226, 227,
85/II – 36, 174, 176, 185, 190, 490, 545,
85/III – 99, 112, 131, 132

Żurkowscy 85/I – 73, 85/III – 113
Żurkowski Julian 85/I – 23, 73
Żydowski Jan Andrzej 85/II – 322
Żyliński Faustyn 85/I – 99, 100, 105, 85/II
– 154, 155, 160

Indeks geograficzny1

Aachen, Niemcy 85/III – 150
Akwizgran, Aix-la-Chapel, Niemcy 85/I –
386, 85/III – 149
Aleksandrów Kujawski, pow. Nieszawa
85/III – 131
Aleksota, pow. Mariampol 85/I – 83
Algier, Algieria 85/II – 150
Ameryka 85/I – 210, 85/II – 560, 595, 596,
604, 608
Anglia 85/I – 22, 111
Auerstedt, Niemcy 85/I – 19
augustowska gubernia 85/II – 497, 85/III
– 121
Augustowski Kanał 85/I – 42
Augustowskie 85/I – 390, 85/II – 234, 405,
498, 499, 85/III – 12, 120, 121, 136, 249
augustowskie województwo 85/I – 26,
85/II – 428
Augustów, miasto powiatowe 85/I – 151,
297, 85/II – 497, 519, 85/III – 120, 228
Augustów, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/
II – 472 85/III – 122
Austria 85/I – 19, 22, 42, 75, 76, 134, 193,
239, 242, 334, 460, 500, 85/II – 33
Austro-Węgry 85/I – 134, 138, 192, 194,
213, 240
Azja 85/I – 160, 192, 85/II – 52, 85/III – 257

Babia Góra, góra 85/I – 145, 250, 301
Babilon, staroż. Babilonia 85/I – 271,
85/II – 608
babimostski powiat (dziś babimojski)
85/II – 451
Bachorza, obszar 85/I – 80, 99, 85/II –
153, 443
Baku, Rosja (dziś Azerbejdżan) 85/II – 604
Baligród, pow. Lesko 85/III – 252, 274
Bałtyckie Morze, Baltijskoje Morie 85/I –
192, 342, 392, 85/II – 308, 523, 560,
85/III – 205
Banat, kraina 85/II – 526
Baranów Sandomierski, pow. Tarnobrzeg 85/II – 29
Bardiów, Słowacja 85/I – 153, 85/III –
124
Barysz, pow. Buczacz 85/I – 319, 377–380,
85/II – 217, 514, 85/III – 131, 132, 138,
145–148, 241
Baszowice, pow. Opatów 85/II – 472, 85/
III – 115, 117
Bawaria 85/I – 168
Bazylea, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III –
148–150
Bąkowiec, pow. Kozienice 85/I – 152,
85/II – 98, 472, 85/III – 121, 122
Belgia 85/I – 75, 85/III – 150

1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 85/I–85/III. Brzmienie nazw

i ich przynależność administracyjną podano według Słownika geograficznego Królestwa
Polskiego, T. I–XV Warszawa 1880–1902.

321

Bełz, pow. Sokal 85/II – 507, 85/III – 240,
275
Berezyna, dopływ Dniepru 85/I – 43
Berlin, Niemcy 85/I – 17, 18, 23, 33, 38,
41–43, 56, 59, 70, 75, 98, 106, 386, 445,
85/II – 12, 44, 75, 137, 138, 140–142,
144, 165, 170, 183, 568, 85/III – 109,
111, 112, 148–150, 283
Berno, Bern, Szwajcaria 85/I – 358, 85/
III – 148
Besarabia, kraina historyczna 85/I – 281
Beskid Wschodni, pasmo górskie 85/III
– 274
Beskidy, Beskid, góry 85/I – 180, 85/III –
30, 43, 127
Bezek, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II –
463, 501, 85/III – 121, 122
Będzin 85/II – 467, 85/III – 115, 116
bialski powiat 85/II – 499, 500
Bialskie 85/II – 500
Biała, miasto powiatowe (dziś Biała Podlaska) 85/II – 462
Białoruś, Ruś Biała, Belarus 85/I – 164,
166, 489, 85/II – 57, 103, 218, 234, 307,
308, 325, 358, 400, 516–518, 539, 569,
618, 85/III – 71, 182, 183, 208, 224,
242, 243, 246, 248, 249, 257, 278
Biały Dunajec, pow. Nowy Targ 85/I –
131, 85/III – 119
Białystok, miasto powiatowe 85/II – 346,
85/III – 66, 110
Bibice, pow. Kraków 85/II – 381
Bielany, pow. Kraków 85/I – 250, 424
Bielsk, miasto powiatowe (dziś Bielsk
Podlaski) 85/II – 346, 498, 85/III – 228
Bierzanów, pow. Wieliczka (dziś Bieżanów,
część Krakowa) 85/I – 480, 85/II – 64
Bieszczady, góry 85/III – 274
Bilcza, pow. Sandomierz 85/I – 100, 85/II
– 429, 430, 472, 85/III – 117
Bilcze, pow. Dubno 85/I – 164–166, 329,
85/II – 415, 85/III – 125

Bilin, pow. Kowel 85/III – 109
Biłgoraj, miasto powiatowe 85/I – 193,
85/II – 463, 85/III – 238
Birma 85/II – 607
Bliski Wschód 85/II – 68
Błonia, część Krakowa 85/I – 424, 462
Boberka zob. Bóbrka
bocheński powiat 85/I – 297
Bochnia, miasto powiatowe 85/III – 127
Bodzanowo, pow. Nieszawa 85/I – 152,
154, 195, 85/II – 98, 216, 413, 414,
425, 436, 437, 443, 85/III – 84, 122,
123, 128, 129
Bodzanów, pow. Płock 85/II – 603
Bogumin = Bohumin, niem. Oderberg,
Czechy 85/I – 320, 85/III – 139
Bogusławice, pow. Włocławek 85/I –
152, 195, 201, 85/II – 98, 99, 413, 414,
425, 437, 441–443, 85/III – 122, 123,
128–130
Bojanowo, Stare Bojanowo, pow. Krobia
85/I – 326, 85/II – 452, 85/III – 134,
135, 143
Boka Kotorska, zatoka 85/II – 525–526
Bokujm, Bokujmy pow. Dubno 85/I – 165
Bolonia, Włochy 85/I – 43
Bołszowce, pow. Rohatyń 85/I – 318, 319,
85/III – 138
Bonn, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149,
150
Borowa, pow. Pińsk 85/III – 16, 248
borszczowski powiat 85/I – 396, 85/III –
151
Borszczów, miasto powiatowe 85/III –
126
Bortatycze, pow. Zamość 85/III – 82
Borysów, miasto powiatowe 85/I – 43
Borysów, pow. kobryński 85/I – 43
Boyowa, wyspa 85/II – 410
Bóbrka, Bóbrka Górna, Bóbrka Nowa,
Damazówka, pow. Lesko 85/I – 421–
423, 425, 431, 432, 437, 438, 456, 85/II

322

– 217, 232, 307, 436, 507, 508, 513, 85/
III – 154–157, 252, 274–276
Brańsk, pow. Bielsk 85/II – 499
Brustury, pow. Kossów 85/III – 243
Brazylia 85/III – 188
Brąchnówko, pow. Toruń 85/I – 326, 85/
II – 407, 85/III – 142, 143
Brdów, pow. Koło 85/II – 438, 439
Brenna, pow. Skoczów 85/II – 522
Breslau zob. Wrocław
Britannia = Brytania 85/III – 198
Brodnica, miasto powiatowe 85/I – 328
Brodnica, pow. Śrem 85/II – 305
Brodzkie 85/II – 514
Bronowice, pow. Kraków 85/II – 353
Brudzew, pow. Koło 85/I – 73, 85/III – 114
Brudzewice, pow. Opoczno 85/II – 475
Bruksela, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148–
150
Bruss, pow. Włodawa (dziś Stary Brus)
85/II – 229
Brusy, pow. Chojnice 85/I – 328
Brzeźno, pow. Lipno 85/II – 226
Brzeżany, miasto powiatowe 85/II – 507,
85/III – 241
Brzeżańskie 85/II – 232, 506, 514
Brzozie Polskie, pow. Brodnica (dziś Brzozie) 85/I – 328
brzozowski powiat 85/I – 438, 85/II – 512
Brzozów, miasto powiatowe 85/I – 438,
85/II – 513
Brzuchania, pow. Miechów 85/II – 470
Buchwałd, pow. Sztum (dziś Bukowo)
85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144
buczacki powiat 85/I – 319
Buczacz, miasto powiatowe 85/I – 378,
379, 85/II – 514, 551, 85/III – 131, 145,
146, 147, 241
Buenos Aires, Argentyna 85/III – 189
Bug, dopływ Narwi 85/I – 51, 61, 62, 165,
193, 471, 85/II – 12, 77, 173, 184, 188,
190, 228, 229, 278, 339, 490, 500, 611

Bukareszt, Rumunia 85/I – 273
Bukowiec, pow. Świecie 85/I – 327, 336,
356, 85/III – 142, 143
Bukowina, kraina 85/I – 276, 377, 378,
85/II – 418, 515, 573, 85/III – 131,
145–147, 241
Bukowo zob. Buchwałd
bukowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451
Bukowskie 85/II – 124
Bukowsko, pow. Sanok 85/I – 432, 85/
III – 155
Bułgaria 85/I – 460
Busko, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II –
467, 85/III – 117, 118
bydgoska regencja 85/II – 437
bydgoski powiat 85/II – 451
Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440
Cecenowo, pow. Słupsk 85/I – 343
Cesarstwo Rosyjskie zob. Rosja
Charków, Ukraina 85/I – 36
Charzowice, pow. Pińczów 85/II – 467
Cheb, Czechy 85/III – 109
Chełm, miasto powiatowe 85/I – 496,
85/II – 220, 229, 238, 246, 462, 465,
501, 85/III – 130, 132, 135, 277
chełmińska ziemia 85/I – 327, 328, 85/II
– 522
chełmiński powiat 85/II – 377
Chełmno, niem. Culm, miasto powiatowe 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144
chełmski powiat 85/I – 222, 85/II – 425,
463, 495, 500
Chełmskie 85/I – 223, 224, 476, 484, 490,
493, 495–498, 500, 501, 85/II – 68,
69, 131, 132, 217, 220, 228, 229, 238,
240–243, 246, 248, 255, 267, 268, 285,
300, 306, 313, 325, 340–342, 344, 345,
358, 377, 386, 389–391, 403, 462, 465,
479, 483, 491, 500–506, 530, 559, 574,
579, 580, 593, 594, 613, 85/III – 8, 15,
57, 63, 92, 101, 121, 122, 130, 132,
323

134–137, 183, 187, 200, 205, 217, 229,
238, 240, 241, 247, 256, 261, 266, 267,
272, 276–279
Chełmszczyzna 85/I – 497, 85/II – 306,
321, 325, 85/III – 276
Chełmża, pow. Toruń 85/I – 326, 85/II –
407, 85/III – 143
Chiny 85/II – 608
Chmielnik, pow. Stopnica 85/II – 429,
467–469, 85/III – 115, 117
Choceń, pow. Włocławek 85/II – 436
Chochołów, pow. Kutno 85/I – 119, 85/II
– 79, 101, 190
chodzieski powiat 85/II – 451
Chojno, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II –
98, 463, 501, 85/III – 121, 122
Chojno, pow. Szamotuły 85/II – 458
Chorwacja, Kroacja 85/I – 86, 129, 134,
136, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 120,
258
Chrewt, pow. Lesko 85/III – 252, 275
Chrobacja, terytorium historyczne 85/II
– 579, 610
chrzanowski powiat 85/I – 297, 85/II – 444
Cielce, pow. Turek 85/I – 73, 85/III – 113,
114
Ciepielewo (bł. Czepielew), pow. Maków
85/I – 72, 85/II – 104, ryc. po s. 136,
85/III – 113, 114
Cieszyn, miasto powiatowe 85/I – 227,
318, 320, 322, 437, 495, 85/II – 521,
85/III – 139, 140, 156
Cieszyński Śląsk zob. Śląsk Cieszyński
Cyców, pow. Chełm 85/II – 242, 504
Cygowska Wola, pow. Radzymin (dziś
Wola Cygowska) 85/I – 163, 85/II –
417, 493, 85/III – 125
Cygów, pow. Radzymin 85/III – 125
Czaplin, pow. Grójec 85/I – 179, 85/II –
102, 407, 414, 492, 85/III – 128, 129
Czarna, dopływ Wisły 85/III – 117
Czarna Góra, Czarnohora, Czarnogóra,

góra 85/I – 377, 378, 85/III – 145–147
czarnkowski powiat 85/II – 451
Czarnohora zob. Czarna Góra
Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ 85/II
– 129
Czaszyn, pow. Sanok 85/I – 432, 85/II –
307, 513, 85/III – 155, 252, 273–276
Czechy 85/I – 33, 70, 83, 85, 86, 194, 85/
II – 134, 524, 526, 85/III – 109, 111,
164, 171, 210, 234, 242, 243, 257, 276
Czempin = Czempiń, pow. Kościan 85/II
– 305
Czepielew zob. Ciepielewo
Czeremosz, dopływ Prutu 85/I – 463
Czerniaków, pow. Warszawa 85/I – 44,
120, 121, 85/II – 75, 79, 98, 184, 85/III
– 110
Czernichów, pow. Kraków 85/I – 246
Czerniowce, Bukowina 85/I – 378, 486,
85/II – 233, 305, 552, 85/III – 145, 147
Czersk, pow. Grójec 85/I – 57–60, 70, 71,
179, 85/II – 79, 98, 102, 402, 404, 405,
407, 492, 85/III – 54, 111, 128, 129,
225, 264
czerska ziemia 85/II – 102
Czerskie 85/II – 368
Czerwińsk, pow. Płońsk 85/III – 114
Czerwony Klasztor, Spisz 85/I – 132, 85/II
– 235
Czeszewo, pow. Wągrowiec 85/I – 215,
220, 226, 412, 85/II – 216, 305, 415,
417, 451, 85/III – 131, 132
Częstochowa, miasto powiatowe 85/I
– 82, 148, 149, 497, 85/II – 162, 163,
368, 467, 481, 482, 85/III – 116, 185,
231, 268, 269
Czorsztyn, pow. Nowy Targ 85/I – 131,
85/II – 348, 519, 85/III – 100, 119
Czortków, miasto powiatowe 85/III – 241
Czortowiec, pow. Horodenka 85/I – 281,
377–381, 388, 395, 397, 399–401,
406, 482, 486, 85/II – 217, 232, 305,

324

341, 346, 407, 419, 420, 422, 425, 486,
85/III – 145–148, 151, 152, 242
Ćmielów, pow. Opatów 85/II – 226
Dalmacja, Dalmatier 85/I – 289, 85/III –
258, 259
Dalmatyńskie wybrzeże 85/III – 119
Damazówka zob. Bóbrka
Dania 85/I – 334
Dąbrowa = Dąbrowa Górnicza, pow. Będzin 85/III – 116
Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360
Denków, pow. Opatów 85/II – 226
Dębica, pow. Ropczyce 85/III – 127
Dębicz, pow. Środa 85/I – 215, 220, 320,
321, 412, 85/II – 305, 415, 421, 451,
452, 453, 454, 85/III – 132, 134, 139
Dłutów, pow. Łask 85/III – 122
Dniestr, rzeka 85/I – 380, 85/II – 231, 341,
422, 485, 85/III – 252, 274, 276
Dobieszewko, pow. Szubin 85/II – 442
Dobromil, miasto powiatowe 85/I – 245,
251
dobromilski powiat 85/II – 507
Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 85/II –
88, 85/III – 229
dobrzyńska ziemia 85/I – 395, 421, 85/
II – 33, 235, 339, 406, 491, 500, 535,
85/III – 117, 119, 180, 229
Dolny Śląsk zob. Śląsk Dolny
Drezno, Niemcy 85/I – 33, 79, 81, 85, 120,
373, 85/II – 30, 85/III – 56, 63, 109, 118
Drobin, pow. Płock 85/III – 128
drohicka ziemia 85/II – 499
Drohiczyn, pow. Sokołów 85/II – 499,
500
Drohobycz, miasto powiatowe 85/III – 29
Drwęca, dopływ Wisły 85/I – 116, 85/II
– 91, 92, 130, 197, 239, 408, 520, 85/III
– 228, 273

Dubiecko, pow. Przemyśl 85/III – 126,
127, 239
Dubno, miasto powiatowe 85/III – 246
Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 85/II –
359
Dukla, pow. Krosno 85/II – 233
Dunaj, rzeka 85/I – 42, 85/II – 346
Dunajec, dopływ Wisły 85/II – 235
Durąg, pow. Ostróda 85/I – 333
Dwikozy, pow. Sandomierz 85/II – 475
Dyminy, pow. Kielce 85/II – 339, 469
Dynów, pow. Brzozów 85/III – 252, 273
Działoszyce, pow. Pińczów 85/I – 193
Działyń, pow. Lipno 85/I – 421, 85/II –
406, 85/III – 118, 119
Dzików, pow. Tarnobrzeg 85/I – 119, 85/
II – 429, 430
Dzwola, pow. Biłgoraj 85/II – 463
Egipt 85/II – 608
Eisenach, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149
Elbląg, miasto powiatowe 85/I – 330,
85/III – 142, 144, 229
Ełk, miasto powiatowe 85/I – 331, 332,
336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144,
226
Emaus, biblijne 85/II – 376
Ems, Niemcy 85/I – 130, 85/III – 119, 120
Estonia 85/I – 192
Europa, Europe 85/I – 51, 52, 62, 75,
137, 232, 262, 382, 460, 85/II – 10, 12,
14, 22,27, 32, 42, 52, 57, 64, 72, 136,
181, 182, 237, 286, 315, 316, 361, 362,
414, 556, 558, 559, 565, 581, 594, 601,
605
Europa środkowo-wschodnia 85/II –13
Europa zachodnia 85/II – 181
Finlandia 85/I – 192
Florencja, Włochy 85/I – 43
Fordon, pow. Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II
– 440
325

Francja 85/I – 19, 22, 111, 334, 384, 460,
85/III – 169
Frankfurt, Niemcy 85/I – 386, 85/III –
148–150
Galicja 85/I – 63, 91, 105, 106, 112, 123,
131, 132, 153–155, 157, 164, 168, 193,
194, 196, 208, 212–214, 221, 231, 238–
244, 246, 249, 277, 286, 287, 296, 313,
332, 337, 345, 382, 384, 401, 405, 415,
438, 457, 463, 465, 85/II – 9, 12, 77,
103, 174, 184, 185, 189, 190, 192, 197,
218, 219, 402, 403, 415, 427, 465, 514,
540, 545, 550, 85/III – 20, 72, 86, 107,
116, 124, 126, 131–133, 141, 157, 235,
239, 270
Galicja Wschodnia 85/I – 297, 318, 377,
379, 380, 441, 461, 464, 85/II – 414,
505, 85/III – 23, 24, 29, 124, 125, 127,
138, 145, 148
Galicja Zachodnia 85/III – 29, 55, 267
Gałęzowska Wola zob. Wola Gałęzowska
Gałęzów, pow. Lublin 85/I – 152, 195,
85/II – 98, 414, 418, 425, 463, 465,
85/III – 121, 122, 128, 129
Ganges, rzeka 85/II – 607, 609
Garwolin, miasto powiatowe 85/III –
113, 126
garwoliński powiat 85/II – 407
Gąbin, pow. Gostynin 85/II – 479
Gąsawa, pow. Szubin 85/II – 442
Gąsienicowe Stawy, grupa jezior w Tatrach 85/I – 131, 133
Gdańsk 85/I – 192, 327, 328, 85/II – 523,
85/III – 142, 144, 174, 229
Gdańskie Pomorze zob. Pomorze Gdańskie
Germania 85/III – 194
Giewont, Gewont, szczyt 85/I – 131,
85/III – 119
Giżycko zob. Lec
Gleichenberg, Austria 85/I – 500

Głogoczów, pow. Myślenice 85/I – 246,
85/II – 445, 85/III – 234
Głuchy = Laskowo Głuche, Laskowo
Głuchy, pow. Radzymin (dziś Głuchy)
85/I – 60, 72, 73, 119, 85/II – 405, 406,
494, 85/III – 113
Głuszyn, pow. Nieszawa 85/I – 195,
19885/II – 232, 324, 384, 414, 423, 437,
442, 443, 85/III – 128–131
Głuszyna, pow. Poznań 85/II – 454
Gniew, pow. Kwidzyń 85/I – 328
Gniezno, miasto powiatowe 85/I – 411,
85/II – 314, 442
gnieźnieński powiat 85/I – 335, 85/II –
451, 457
Gnieźnieńskie 85/II – 480
gnieźnieńskie województwo 85/II – 480
Golejewko, pow. Krobia 85/II – 276
Gołańcz, pow. Wągrowiec 85/II – 305, 442
Gołębiów, pow. Radom 85/II – 472,
85/III – 118
Gończyce, pow. Garwolin 85/II – 407,
494, 495, 85/III – 113
Gopło, jezioro 85/II – 437
Gorlice, miasto powiatowe 85/I – 484,
85/II – 513
gorlicki powiat 85/I – 484
Gorzków, pow. Krasnystaw 85/I – 440,
85/II – 340, 85/III – 181
Gostynin, miasto powiatowe 85/II – 93,
479, 85/III – 114, 230, 231
Gostynińskie 85/II – 478, 479
Gostyń, pow. Krobia 85/II – 88
gostyńska (gostynińska) ziemia 85/I –
484, 85/II – 476
Gostyńskie 85/III – 230
Górczyn, pow. Poznań 85/II – 454, 455
Górka Miejska, Miejska Górka, pow. Krobia 85/I – 349
Górny Śląsk zob. Śląsk Górny
Góry Wysokie, pow. Sandomierz 85/II –
429, 472, 85/III – 117

326

Grabownica, pow. Brzozów 85/I – 439
Granica (na gruntach wsi Maczki), pow.
Będzin 85/I – 76, 313, 314, 85/III – 135
Grecja 85/I – 161, 85/II – 608
Grodno, Litwa 85/III – 248
grodzieńska gubernia 85/II – 618, 85/III
– 248
Grodzieńszczyzna 85/II – 518
Grodzisk [Mazowiecki], pow. Błonie 85/I
– 76, 85/III – 122, 123
Gródek, miasto powiatowe 85/III – 126,
127
grójecki powiat 85/II – 414
Grudziądz, miasto powiatowe 85/II –
624, ryc. po s. 624, 85/III – 57
grybowski powiat 85/I – 484
Grzechynia = Grzechinia, pow. Myślenice 85/II – 129
Hala Królowa, Hala Królowej, Królewska
Hala, Tatry 85/I – 133, 85/II – 113
halicka ziemia 85/II – 485
Hamburg, Niemcy 85/III – 227
Hamry zob. Kuźnice
Harasymów, pow. Horodenka 85/II –
130, 422
Harklowa, pow. Nowy Targ 85/II – 424
Hiszpania 85/I – 474
Holandia 85/I – 75
Homel, miasto powiatowe 85/III – 109, 110
Horodenka, miasto powiatowe 85/I –
400, 85/II – 129, 305, 419, 486, 487,
85/III – 151, 152, 242
horodeński powiat 85/I – 396, 85/III – 151
Horodło, pow. Hrubieszów 85/II – 229
Horodnica, pow. Horodenka 85/I – 380,
486, 85/II – 232, 305, 341
Hradiszcz = Hradište, Słowacja 85/I – 85
hrubieszowski powiat 85/II – 500
Hrubieszowskie 85/II – 500
Hrubieszów, miasto powiatowe 85/I –
193, 194, 85/II – 465, 500

Huculszczyzna 85/I – 281, 379, 395, 401,
85/II – 67, 485, 514, 515, 537, 85/III –
25, 30, 63, 83, 145, 243, 244
Iberyjski Półwysep 85/II – 400
Iliria, Illyria, starożytna kraina 85/I – 289
85/III – 119, 258
Ilża, miasto powiatowe 85/II – 430
Indie 85/II – 607
Indie Wschodnie 85/III – 195
Inowrocław, miasto powiatowe 85/II –
442
inowrocławski powiat 85/I – 196, 85/II –
437, 438, 451
Isaków, pow. Horodenka 85/II – 422
Iskań, pow. Dobromil 85/I – 153, 245,
251, 423, 432, 85/II – 217, 507, 508,
509, 85/III – 124–127, 154, 155, 275
Ispas, pow. Kołomyja 85/I – 486, 85/II
– 130, 232, 233, 240, 305, 346, 385,
85/III – 25, 243, 267
Istebna, pow. Jabłonków 85/II – 522
Iwno, pow. Środa 85/II – 454
Iwonicz, pow. Krosno 85/I – 438, 85/II –
348, 85/III – 156, 157, 252, 273
Jadów, pow. Radzymin 85/I – 72, 85/II –
493– 495, 85/III – 113, 125
Jankowice, pow. Sandomierz 85/II – 475
Janowiec, pow. Kozienice 85/II – 381
Janów = Janów nad Krzywką, pow.
Konstantynów (dziś Janów Lubelski)
85/III – 238
Jańsbork, niem. Johannisburg, miasto
powiatowe (dziś Pisz) 85/III – 112
Jańskie Łaźnie, niem. Johannisbad (bł.
Johannisburg), Czechy 85/I – 70
Japonia 85/I – 212
Jarochów, pow. Łęczyca 85/II – 407
Jaryczew = Jaryczów, pow. Lwów 85/III
– 240
Jasielskie 85/III – 157, 237
327

Jasienica, pow. Radzymin 85/I – 105, 163,
85/II – 493, 495, 85/III – 125
Jasienów Polny, pow. Horodenka 85/I –
400, 486, 85/II – 125, 130, 231, 232,
419, 486, 85/III – 151, 152, 242
Jasło, miasto powiatowe 85/II – 350, 507,
513, 85/III – 29, 35, 126, 127, 233, 239
Jasna Góra, klasztor 85/I – 241
Jaślików, pow. Krasnystaw 85/I – 440,
85/II – 340, 85/III – 181
Jawcze, pow. Rohatyn 85/II – 232
Jedlińsk, pow. Radom 85/II – 365, 366,
474
Jedlnia, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II
– 369, 472, 474, 85/III – 121, 122
Jelenia Góra daw. Jeleniagóra, miasto
powiatowe 85/III – 60
Jełgawa zob. Mitawa
Jełguń, pow. Olsztyn 85/III – 272
Jena, Niemcy 85/I – 19
Jerozolima, Palestyna 85/I – 241, 85/II –
367, 368
Jeruty, Małe Jeruty, pow. Szczytno 85/II
– 376
Jeżyce, daw. Jerzyce, pow. Poznań (dziś
Jeżyce, część Poznania) 85/II – 454, 455
jędrzejowski powiat 85/II – 348, 468
Johannisbad zob. Jańskie Łaźnie
Johannisburg zob. Jańsborg
Jordanowo, pow. Myślenice 85/II – 363,
382
Kac, Kac Wielki, niem. Katz, pow. Wejherowo (dziś Wielki Kack, część Gdyni)
85/I – 324, 328, 85/II – 524, 85/III –
144
kaliska gubernia 85/II – 480
kaliski obwód 85/II – 480
Kaliskie 85/I – 59, 73, 86, 87, 89, 90, 107,
157, 160, 280, 281, 475, 484, 490, 491,
495, 497, 500, 85/II – 52, 53, 68, 82, 83,
86, 163, 190, 192, 259, 260, 267, 307,

308, 324, 325, 330, 331, 335, 336, 358,
365, 368, 377, 379, 381, 393, 394, 458,
461, 471, 476, 480–483, 506, 530, 597,
618, 85/III – 16, 41, 71, 84, 86–89, 95,
113, 114, 122, 130, 183, 203, 207, 216,
228, 229, 231– 233, 238, 256, 261, 267,
268, 275,
kaliskie województwo 85/I – 26, 85/II –
428, 480
Kalisz 85/II – 458, 481, 85/III – 231
Kalwaria = Kalwaria Zebrzydowska,
pow. Wadowice 85/I – 250, 85/III –
234
Kalwaria = Kalwarya, miasto powiatowe
85/II – 518, 85/III – 121
Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 85/III
– 226
Kambodża, niem. Kambodja 85/II – 461,
558, 607, 608
Kamieniec Podolski 85/I – 281, 85/II –
280, 516, 85/III – 32
Kamionka Wielka, pow. Kołomyja 85/II
– 346
Karelia 85/II – 11
Karkonosze, Krkonosze, góry 85/II – 607,
85/III – 112
Karlsbad = Karlowe Wary, Czechy 85/
III – 109
Karpaty, pasmo górskie 85/I – 133, 154,
221, 248, 278, 377, 85/II – 513, 515,
550, 558, 607, 609, 85/III – 146, 244
Karpaty wschodnie, góry 85/II – 515
kartuski powiat 85/II – 523
Karyntia 85/III – 176, 270
Kaszuby 85/I – 85, 324, 327, 328, 332,
337, 85/II – 65, 66, 308, 320, 370, 382,
523, 55285/III – 41, 59, 142, 144, 229,
230
Kaukaz, pasmo górskie 85/I – 192
Kazań, Rosja 85/I – 391
Kazimierz, część Krakowa 85/III – 48
Kcynia, pow. Szubin 85/II – 442

328

Kichary, pow. Sandomierz 85/II – 429
Kielce 85/I – 141, 279, 446, 85/II – 220,
310, 468, 469, 504, 85/III – 14, 52, 84,
106, 112, 118, 236
Kielecczyzna 85/I – 279, 85/II – 306, 400
kielecka gubernia 85/I – 279, 297, 445,
85/II – 339, 466, 468, 469
kielecki powiat 85/II – 468
Kieleckie 85/I – 107, 157, 181, 211, 279,
280, 421, 435, 437, 439, 441, 445, 446,
448, 85/II – 120–122, 131, 220, 234,
239, 241, 243, 259–261, 284, 300, 306,
310, 315, 325, 327, 346, 358, 368, 377,
385, 391, 394, 422, 438, 461, 466–468,
470, 471, 479, 530, 611, 612, 85/III – 72,
84, 115–118, 174, 178, 181, 203, 215,
232–234, 236–238, 255, 256, 267, 271
Kiernozia, pow. Gostynin 85/II – 421
Kije, pow. Pińczów 85/II – 234, 254, 422
kijowski powiat 85/II – 563, 85/III – 246
Kijów, Ukraina 85/I – 36, 169, 85/II – 488,
85/III – 32, 246
Kiszkowo, pow. Gniezno 85/II – 372
Kleparz, przedmieście Krakowa 85/I –
472
Klimkówka, pow. Sanok 85/I – 439, 85/III
– 275
Klimontów, pow. Sandomierz 85/II – 429
Kluczów, pow. Kołomyja 85/II – 341
Kłodawa, pow. Koło 85/I – 152, pow.
Koło 85/II – 477, 85/III – 123
Kłonowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 195,
85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122,
123
Kobaki, pow. Kossów 85/II – 555
kobryński powiat 85/I – 43
Kobylany, pow. Kraków 85/II – 331
Kodeń, pow. Biała 85/II – 229, 391, 504,
85/III – 136
Kolonia, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–
–150
Kołbiel, pow. Mińsk 85/III – 125, 126

Kołobrzeg, Pomorze 85/I – 416
Kołomyja, miasto powiatowe 85/I – 378,
395, 396, 400, 401, 402, 405, 407, 443,
475, 482, 486, 85/II – 124, 232, 233,
305, 325, 341, 419, 422, 484, 555, 556,
600, 601, 85/III – 25, 55, 97, 145, 147,
151–153, 242–244, 264, 265
kołomyjski cyrkuł 85/II – 485
kołomyjski powiat 85/I – 396, 85/III –
151
Kołomyjskie 85/II – 555
konecki powiat 85/I – 21
Kongresówka zob. Królestwo Polskie
Konin, miasto powiatowe 85/I – 497,
85/II – 481, 85/III – 231
koniński obwód 85/II – 480
Konojad, pow. Kościan 85/I – 326, 85/II –
453, 454, 85/III – 142
Końskie, miasto powiatowe 85/III – 237
Kopiec Kościuszki, wzniesienie 85/I – 250
Kopiec Krakusa, wzniesienie 85/I – 250
Kornicz, pow. Kołomyja 85/I – 400, 85/II
– 130, 419, 486, 85/III – 151, 152
Korona zob. Polska
Koropiec, pow. Tłumacz 85/II – 231, 422
Korszów, pow. Kołomyja 85/II –346
Kosino, pow. Płock 85/II – 233, 85/III –
128
Kosmacz, pow. Kossów 85/III – 25, 243,
244
kossowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151
Kossów, miasto powiatowe 85/I – 378,
85/II – 341, 85/III – 147
Kostomłoty, pow. Kielce 85/II – 339, 469
Kostrzyn, pow. Środa 85/II – 391
Koszyce, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III
– 115
Kościan, miasto powiatowe 85/II – 231,
305
kościański powiat 85/I – 321, 326, 339,
85/II – 451–453, 457
Kościańskie 85/I – 320, 85/II – 124
329

Kościelec, pow. Koło 85/II – 442
Kościeliska Dolina 85/I – 131, 85/III –
119
kościerzyński powiat 85/II – 523
Kowal, powiat Włocławek 85/II – 441, 443
Kowalewo, pow. Toruń (dziś Kowalewo
Pomorskie) 85/I – 119, 85/II – 53
Kowel, miasto powiatowe 85/I – 167,
85/III – 76, 126, 246, 278
kowelski powiat 85/I – 166
Kowieńszczyzna 85/II – 518
Kowno 85/III – 121
Kozienice, miasto powiatowe 85/I – 152,
85/II – 98, 369, 381, 472, 85/III – 115,
117, 118, 121, 122
Kozienicka Puszcza 85/II – 150
Kórnik = Kurnik, pow. Śrem (dziś Kórnik)
85/I – 384, 438, 85/II – 451, 453, 85/III
– 134, 135
Kraj Przywiślański zob. Królestwo Polskie
Krajna, region 85/II – 451
krakowski powiat 85/I – 296, 297, 85/II
– 444
Krakowskie 85/I – 32, 45, 59, 63, 83, 106,
107, 157, 159, 177, 179, 180, 182, 183,
196, 216, 222, 227–229, 241, 245, 247,
249, 252–254, 256–259, 264, 268–272,
288, 290, 293, 295–309, 312, 318, 324,
338, 341, 342, 345, 353, 408, 409, 445,
457, 463, 85/II – 58, 68, 80, 97, 100,
106, 118, 123, 129, 190, 194, 214, 217,
220, 232, 236, 240–243, 246, 247, 252–
–254, 256, 259, 265, 267, 268, 272, 273,
276, 280, 282, 284, 286–288, 300, 303,
304, 310, 313, 315–318, 320, 322–324,
328–336, 339, 340, 342–345, 347, 353–
355, 358, 363–365, 367–372, 376, 377,
380–382, 384, 385, 389, 393, 394, 422,
444–451, 460, 461, 473, 479, 500, 524,
529–532, 544, 564, 572, 573, 579, 580,
584, 587, 591, 594, 607, 608, 610, 615,

620, 85/III – 17, 54, 56, 72, 75–77, 82,
84, 88, 89, 113, 118, 125, 134–137, 142,
169, 175–177, 201, 214, 229, 233–237,
249, 253, 254, 259, 262– 264, 267, 279,
285
Krakowskie Podgórze zob. Podgórze Krakowskie
Krakowskie Wielkie Księstwo 85/I – 296,
85/II – 444
krakowskie województwo 85/I – 26,
85/II – 428, 466
Kraków 85/I – 42, 51, 58, 70, 81–83, 88, 107,
130–132, 136, 137, 139, 142, 153, 208,
214–216, 218, 221, 222, 224–229, 231,
238–249, 251–254, 256–260, 262–264,
268–270, 272, 273, 276, 281, 284, 287,
288, 290, 293, 295–297, 299, 300, 303,
306, 307, 309–313, 316–320, 323–325,
329, 331, 336, 338, 341, 342, 344–347,
349, 351, 352, 362–365, 372, 374, 377,
380, 382, 386, 388, 389, 393, 398–401,
417, 421–425, 430–436, 439, 441, 442,
444, 451–455, 456, 457, 459, 460, 462,
463, 466, 473, 475, 476, 478––482, 484,
489, 492–495, 499, 500, 502, 503, 505,
85/II – 10, 30, 61, 76, 91, 100, 142, 175,
190, 217, 218, 228, 236, 237, 240, 242,
253, 254, 308, 314, 319, 324, 333, 342,
350, 352–357, 368, 369, 373, 380, 381,
420, 428, 444–447, 466, 473, 475, 487,
508, 515, 533, 545, 547–549, 551–553,
557, 565, 580, 585, 591, 617, 618, 623,
ryc. po s. 624, 85/III – 9–15, 18, 25, 27,
31–33, 36, 38, 39, 41, 42, 44, 46–51, 55–
57, 62, 63, 65, 77, 81, 85, 91, 93, 97, 98,
100, 106, 107, 112, 116, 119, 120, 124–
127, 131, 133–139, 141, 142, 143, 145,
146, 148–150, 152–158, 175, 177, 178,
212, 221–224, 227, 228, 234, 235, 238,
254, 259, 264–266, 270, 273, 284, 285
Kralovyhrad, Krolodwór = Hradec Králové, Czechy 85/I – 84, 85/III – 109

330

Kraplewo, pow. Ostróda 85/I – 116, 119,
333, 334, 85/II – 92, 408, 520, 85/III
– 227
kraplewska parafia, obszar 85/I – 116, 85/II
– 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273
Krasice, pow. Częstochowa 85/III – 113
Krasne, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II –
463, 85/III – 121, 122
Krasnystaw, miasto powiatowe 85/I –
440, 85/II – 340, 85/III – 121, 181, 238
Kraszew, pow. Radzymin (dziś Kraszewo)
85/I – 217, 85/II – 493, 85/III – 132
Kresy Wschodnie 85/I – 154, 277, 351,
463, 85/II – 218, 286
Krępak zob. Tatry
Kroacja zob. Chorwacja
krobski powiat 85/II – 276, 451, 453
Krolodwór zob. Kralovyhrad
Kromnów, pow. Sochaczew 85/III – 114
Krosno, miasto powiatowe 85/II – 307,
513
Krośnieńskie 85/I – 154, 423, 427, 439,
440, 85/II – 234, 248, 288, 307, 308,
310, 325, 340, 358, 377, 379, 392–394,
512, 513, 85/III – 16, 43, 44, 71, 90, 91,
208, 234, 240, 241, 273–276
Krośniewice, pow. Kutno 85/I – 152,
85/III – 122, 123
krotoszyński powiat 85/I – 322, 85/II –
451, 452
Królestwo Polskie, Królestwo, Królestwo
Kongresowe, Kongresówka, Kraj Przywiślański 85/I – 17, 22, 26, 27, 34–37,
39, 41–43, 50, 51, 54, 60, 61, 64, 67, 81,
82, 88, 92, 94, 95, 104, 107, 109–111,
115, 119, 130, 140, 141, 153, 157, 162–
164, 168–170, 173, 190, 192, 193, 203,
213, 225, 227, 231, 232, 234, 236, 237,
239, 241, 243, 249, 250, 262, 296, 297,
317, 318, 341, 368, 395, 397, 398, 409,
415, 416, 419, 458, 468, 469, 85/II – 14,
103, 218, 242, 253, 254, 347, 401, 403,

414, 427, 428, 437, 461, 465, 476, 489,
527, 548, 571, 85/III –75, 84, 86, 99,
100, 107, 108, 116, 118, 125, 238, 254,
261, 262, 277
Królewiec 85/I – 325, 328, 330, 331, 336,
85/II – 418, 85/III – 142–144, 226
Królowa zob. Hala Królowa
Kruszwica, pow. Inowrocław 85/II – 438,
442
Krynica, pow. Nowy Sącz 85/I – 168,
85/II – 129, 519, 85/III – 119, 126,
127, 239
Krysiaki, pow. Ostrołęka 85/II – 359
Krywań, szczyt w Tatrach 85/I – 131
Krzemieniec, miasto powiatowe 85/I – 36
Krzeszowice, pow. Chrzanów 85/I – 457,
85/III – 76
Krzywice, pow. Chełm 85/I – 440, 85/II –
340, 85/III – 181
Księstwo Meklemburskie zob. Meklemburskie Księstwo
Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie
Księstwo
kujawski powiat zob. włocławski powiat
Kujawskie 85/II – 442
kujawsko-pomorskie województwo 85/II
– 524
Kujawy 85/I – 32, 59, 72, 77, 121, 151,
152, 154, 159, 177, 180, 182, 183, 185,
195–208, 211, 213, 217–219, 225, 226,
295, 298, 303, 353, 384, 408, 409, 421,
423, 485, 85/II – 46, 54, 55, 56, 59, 68,
86, 88, 93, 96–98, 101, 108, 109, 114–
–118, 124, 125, 129–132, 135, 216, 217,
228, 232, 234, 240, 246, 252, 260, 288,
289, 294, 296, 298, 300, 302, 303, 310,
313, 316–318, 323, 324, 329, 330, 334,
335, 339, 343, 345, 358, 375, 376, 384,
389, 392, 393, 394, 413, 414, 423, 425,
430, 436–445, 451, 458, 477, 479, 508,
529–531, 544, 578–580, 592, 599, 604,
85/III – 9, 16, 17, 28, 55, 56, 59, 72,
331

75, 82–84, 87, 89, 121–124, 127–131,
167, 168, 172–174, 201, 213, 214, 226,
230–232, 238, 256, 260– 262, 268, 279,
280, 283, 285
Kujawy pruskie 85/II – 440
Kuligów, pow. Radzymin 85/II – 190
Kunów, pow. Opatów 85/II – 475
Kurlandia 85/I – 39
Kurów, pow. Puławy 85/I – 42, 152, 85/II
– 463, 85/III – 122
Kurpie 85/I – 469, 85/II – 51, 56, 65, 67,
88, 115, 335, 364, 490, 494, 496, 497,
85/III – 113, 114, 182, 229
Kurpiowska Puszcza zob. Puszcza Zielona
Kutno, miasto powiatowe 85/I – 256,
85/II – 190, 479, 85/III – 114
kutnowski powiat 85/II – 101, 403
Kuty, pow. Kossów 85/II – 341, 555
Kuźnice = Kuźnice Zakopiańskie, Hamry,
pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II –
235, 251, 85/III – 100
Lajbach zob. Lublana
Lanckorona, pow. Wadowice 85/I – 250
Landek, Landeck, pow. Bystrzyca Kłodzka (dziś Lądek Zdrój) 85/I – 70, 85/III
– 112
Laskowo-Głuchy zob. Głuchy
Latowicz, Latowicze, pow. Mińsk (Mazowiecki) 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III
– 125, 126
Lądek Zdrój zob. Landek
Lec, miasto powiatowe (dziś Giżycko) 85/I
– 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III
– 142, 144, 226, 281
Lechia, kraina historyczna 85/II – 610
Lechówek, pow. Opatów 85/I – 119
Lednicka wyspa zob. Ostrów Lednicki
leski powiat = liski powiat 85/I – 422,
432, 85/II – 512
Lesko, miasto powiatowe 85/II – 513,
85/III – 239

Leszczowate, pow. Lesko 85/I – 153–155,
422, 423, 431, 432, 438, 439, 85/II –
129, 130, 217, 234, 421, 507, 513, 85/III
– 124–126, 154–157, 252, 274–276, 283
Leszno, miasto powiatowe 85/I – 64,
85/II – 231, 253, 305, 326
Leżajsk, pow. Łańcut 85/II – 219, 429
Limanowa, miasto powiatowe 85/II – 379
Lipno, miasto powiatowe 85/III – 229
Lipnowskie 85/III – 52
Lipsk, Niemcy 85/I – 55, 70, 289, 358, 371,
386, 395, 85/III – 111, 148–150, 269
Liszki, pow. Kraków 85/II – 100
Litwa, Wielkie Księstwo Litewskie 85/I
– 36, 43, 157, 164, 390, 391, 415, 441,
463, 478, 480, 85/II – 68, 115, 307,
319, 320, 340, 342, 427, 491, 518, 539,
559, 595, 608, 618, 85/III – 12, 71,
120, 121, 164, 167, 179, 189, 208, 248,
249, 256
Lizbona, Portugalia 85/I – 475
Liège, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148, 149,
150
Londyn, Anglia 85/II – 568
Lubartów, miasto powiatowe 85/III – 82,
238
lubelska gubernia 85/I – 428, 85/II – 462,
500, 504, 85/III – 276
lubelska ziemia 85/II – 306
lubelski powiat 85/II – 414, 425
Lubelskie 85/I – 72, 152, 180, 182, 183,
211, 380, 417, 421, 426, 428, 440, 468,
85/II – 29, 53, 98, 190, 240, 273, 300,
306, 323, 324, 330, 331, 333, 334, 336,
340, 344, 347, 351, 358, 363, 386, 388,
392–394, 413, 438, 461–465, 471, 479,
500, 501, 517, 530, 85/III – 17, 56, 59,
77, 82–84, 114, 115, 121, 122, 173, 180,
181, 202, 203, 215, 226, 229, 237, 238,
253, 254, 267, 277, 279, 285
lubelskie województwo 85/I – 26, 85/II –
428, 465

332

Lubelszczyzna 85/I – 440, 85/II – 51, 53,
320, 340, 464, 465
Lubieszów, pow. Pińsk 85/I – 489
Lublana, Ljubljana, Lajbach, Słowenia
85/I – 85, 129, 130, 131, 134–1389,
248, 258, 443, 475, 85/II – 326, 525,
85/III – 10, 119, 259
Lublin 85/I – 79, 152, 167, 191, 194, 195,
223, 85/II – 98, 463, 85/III – 82, 84,
121, 122, 125, 126, 128–130, 134, 238
Lubomla = Luboml, pow. Włodzimierz
85/III – 246
Lubostroń, pow. Szubin 85/II – 124
Lubsza, pow. Rohatyn 85/III – 241
Lucerna, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III –
149, 150
Ludźmierz, daw. Ludźmirz, pow. Nowy
Targ 85/II – 424
lwowski obwód 85/II – 507
Lwowskie 85/II – 217, 506, 513
Lwów 85/I – 112, 135, 142, 153, 155,
161, 164, 165, 168, 193, 208, 214, 215,
217, 218, 221, 224, 227, 241–243, 245,
249, 251, 259, 276, 317, 318, 343, 346,
376–378, 380, 381, 384, 388, 399, 405,
418, 437, 463–465, 480, 489, 492, 497,
85/II – 10, 39, 44, 66, 80, 190, 308, 326,
327, 505–507, 514, 537, 544, 548, 551,
554, 557, 85/III – 15, 23, 29–32, 53, 55,
64, 93, 98, 124–127, 131–133, 136, 138,
145–148, 151, 152, 154, 156, 187, 222,
239, 240, 243, 260, 263, 267, 272, 284
Łagów, pow. Opatów 85/I – 119
Łańcut, miasto powiatowe 85/III – 127
Łapsz = Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne,
Magura Spiska 85/II – 348
Łaskarzew, pow. Garwolin 85/III – 113
Łaszewo, bł. Łukowo, pow. Świecie 85/I
– 327, 85/II – 376, 85/III – 142, 143
Łazienkowski Park, park 85/II – 21
Łącko, pow. Nowy Sącz 85/II – 379

Łążyń, pow. Lipno 85/II – 406, 85/III –
118, 119
Łęczyca, miasto powiatowe 85/II – 88,
93, 477, 85/III – 83, 230
łęczycka ziemia 85/I – 484, 85/II – 476
łęczycki powiat 85/II – 407, 413
Łęczyckie 85/I – 89, 152, 195, 202, 476,
484, 485, 85/II – 58, 82, 86, 88, 125,
192, 325, 335, 337, 377, 391, 413, 471,
476–470, 530, 593, 611, 85/III – 17, 83,
84, 86, 87, 89, 106, 116, 122, 124, 127,
128, 182, 203, 216, 228–232, 256, 267,
279, 283
łęczyckie województwo 85/II – 476, 479,
480
Łomnica, dopływ Dniestru 85/I – 178,
85/II – 514
Łomnica, szczyt w Tatrach 85/I – 131,
85/III – 197
Łomża, miasto powiatowe 85/I – 40, 153,
297, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 234,
358, 623, 85/III – 120, 228
łomżyńska ziemia 85/I – 244
Łomżyńskie 85/III – 136
Łotwa 85/I – 39, 42, 85/II – 617, 85/III – 110
Łowicz, miasto powiatowe 85/I – 76, 152,
85/II – 79, 190, 494, 85/III – 114, 122,
123, 186, 225
Łódź, miasto powiatowe 85/I – 109, 416
Łubnice, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/III
– 118
Łuck, miasto powiatowe 85/I – 165, 85/III
– 92, 126, 246
Łukawa = Opatówka, dopływ Wisły
85/III – 117
Łukawa, pow. Sandomierz 85/II – 475
łukowski powiat 85/I – 87
Łuków, miasto powiatowe 85/II – 495,
85/III – 130, 132, 134, 226
Łużyce 85/I – 86, 87, 355–357, 85/II –
134, 431, 524, 526, 85/III – 41, 210,
229, 230, 257
333

Łużyce Dolne 85/I – 356
Łużyce Górne 85/I – 356
Łysa Góra, góra 85/II – 335, 474
Łyskornia, pow. Wieluń 85/I – 73, 85/III
– 113, 114
Łysomice, pow. Toruń 85/I – 326, 327,
85/II – 407, 85/III – 142, 143
Machory, pow. Opoczno 85/I – 21
Maczki, wieś obok stacji Granica, pow.
Będzin (dziś stacja Sosnowiec-Maczki)
85/I – 76, 313
Majdan Stuleński, pow. Włodawa 85/II –
228, 229
Malbork, miasto powiatowe 85/I – 328,
330, 85/III – 142, 144, 229
Malborskie 85/I – 325, 329, 85/III – 142
Małe Jeruty zob. Jeruty
Małogoszcz, pow. Jędrzejów 85/II – 468
Małopolska 85/I – 87, 129, 244, 296, 484,
85/II – 80, 390, 480, 85/III – 84
Małopolskie 85/II – 29
Maniowy, pow. Nowy Targ 85/II – 424
Margrabowo, miasto powiatowe (dziś
Olecko) 85/II – 376, 85/III – 272
Mariampol, miasto powiatowe 85/II –
518, 85/III – 121
mariampolski powiat 85/I – 193
Mariampolskie 85/III – 53
Marienbad = Mariańskie Łaźnie, Czechy
85/I – 33, 70, 84, 273, 85/III – 109, 111,
112
Marymont, pow. Warszawa 85/I – 23
Masłów, pow. Kielce 85/II – 310, 339, 469
Masuren zob. Mazury Pruskie
Matijowce = Matyjowce, pow. Kołomyja
85/II – 486
Mazew, pow. Łęczyca 85/I – 152, 153, 195,
85/II – 391,407, 413, 414, 476, 477,
478, 85/III – 83, 106, 116, 122, 123, 231
Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie
Mazowieckie 85/II – 80

mazowieckie województwo 85/I – 26, 85/
II – 428
Mazowsze, Mazury 85/I – 18, 41, 57, 58,
60, 69, 71, 87, 89, 90, 107, 120, 122,
157, 197, 215, 227, 256, 297, 300, 310,
407, 408, 420, 421, 428, 429, 432, 435,
439, 441, 445, 447, 450, 461, 462, 467,
469–471, 475, 477, 483–485, 490, 491,
495, 496, 500, 85/II – 58, 67–69, 71,
82, 83, 93, 104, 107, 119, 123, 128, 129,
135, 184, 190, 192, 201, 216, 217, 219,
225, 226, 228, 233, 234, 235, 238, 248,
249, 255, 261, 267, 268, 273, 286–288,
300, 306, 307, 316–318, 324, 325, 331,
334–336, 339, 340, 346, 357–360, 364,
365, 367–369, 371, 375–377, 382, 393,
402, 404–406, 412, 419, 421, 423, 425,
461, 476, 479, 483, 484, 489–494, 496–
–501, 506, 521, 528, 530, 532, 549, 557,
565, 576, 577, 587, 588, 592, 593, 597,
599, 603–606, 609, 611–617, 619, 85/
III – 15, 43, 49, 50, 55, 56, 71, 84, 86,
89, 111, 113–115, 117, 132, 180–183,
203, 204, 206, 216, 225, 226, 228–234,
237, 238, 245, 248, 249, 255–257, 264,
267, 268, 271, 279, 283, 285
Mazowsze Czerskie 85/I – 178, 85/II –
102, 368, 492, 85/III – 129
Mazowsze leśne (podlaskie) 85/I – 469,
471, 472, 85/II – 490, 491, 493, 495,
496, 85/III – 89, 182
Mazowsze Nadnarewskie 85/III – 228
Mazowsze Podlaskie, Mazury Podlaskie
85/III – 226
Mazowsze polne 85/I – 469, 471, 472, 473,
485, 85/II – 490, 491, 492, 85/III – 181,
225
Mazowsze Pruskie zob. Mazury Pruskie
Mazowsze stare 85/I – 469, 471, 85/II –
490, 491, 518, 85/III – 182, 183, 229
Mazowsze warszawskie 85/II – 490
Mazury Podlaskie 85/II – 428, 85/III – 89

334

Mazury Pruskie, Mazowsze pruskie, Mazury, Masuren 85/I – 116, 211, 270,
272, 325, 330–338, 342–344, 357, 376,
414, 471, 472, 475, 491, 85/II – 91, 92,
130, 217, 220, 239, 251, 252, 285, 307,
375, 376, 377, 381, 408, 418, 490, 520,
521, 521, 559, 85/III – 12, 15, 31, 36,
37, 39, 41–43, 47, 48, 58, 59, 65, 69–71,
86–88, 112, 143, 144, 174, 206, 226–
229, 245, 271–273, 279, 281, 282
Mąkolin, pow. Płock 85/I – 105, 85/III –
118–121, 128, 130
Meklemburgia 85/I – 17
Meklemburskie Księstwo 85/I – 17
michałowska ziemia 85/I – 324, 331,
85/II – 522
miechowski obwód 85/II – 611
miechowski powiat 85/I – 297
Miechowskie 85/I – 445, 85/II – 466
Miechów, miasto powiatowe 85/II – 467,
470, 85/III – 82, 115, 236
Miedniewice, pow. Błonie 85/II – 93
Miejsce, pow. Krosno 85/III – 126, 127
Miejska Górka zob. Górka Miejska
Mielec, miasto powiatowe 85/II – 360
Mielżyn, pow. Gniezno 85/II – 457
Mielżynek, pow. Gniezno 85/II – 375
Mierzęcice, pow. Będzin 85/II – 467
międzychodzki powiat 85/II – 451
międzyrzecki powiat 85/II – 451
Międzyrzeckie 85/II – 124
Międzyrzecz, miasto powiatowe 85/II – 53
Miłosław, pow. Września 85/I – 284, 320,
321, 352, 412, 85/II – 415, 451, 452,
85/III – 132, 139
Mińsk, Białoruś 85/III – 109, 110, 248
Mińsk, miasto powiatowe (dziś Mińsk Mazowiecki) 85/II – 382, 604, 85/III – 226
mińska gubernia 85/II – 339, 85/III – 246
miński obwód 85/I – 43
miński powiat 85/I – 163, 85/II – 412,
85/III – 125, 126

Mistrzowice, pow. Cieszyn 85/III – 156
Mitawa, Łotwa (dziś Jełgawa) 85/I – 39,
85/III – 109, 110
Mława, miasto powiatowe 85/II – 286,
85/III – 229
Mnichów zob. Monachium
Moabit, część Berlina, Niemcy 85/I – 106,
445
Modlin, pow. Płońsk 85/III – 127
Modlnica = Modlnica Wielka, pow. Kraków 85/I – 58, 70, 71, 88, 130, 131,
141, 229, 238, 239, 244–257, 288, 290,
296–298, 300, 301, 305, 307, 309, 315,
317, 324, 335, 338, 343–345, 347, 376,
377, 379, 380, 385, 388, 389, 393, 397,
400, 405, 418, 421, 423, 431–434, 436,
452, 459, 465, 479, 494, 495, 505, 517,
85/II – 99, 100, 102, 190, 217, 218, 220,
234, 236, 242, 252, 256, 303, 316, 328,
353, 364, 372, 381, 384, 394, 414, 417,
425, 445, 446, 448, 449, 545, 85/III
–10, 11, 39, 40, 46, 47, 53–57, 88, 97,
98, 107, 112, 116, 119, 120, 125–127,
134, 137–139, 144, 145, 147–149, 151,
154–156, 264, 265, 285, 286
Modlniczka = Modlnica Mała, pow. Kraków 85/I – 249, 85/II – 256, 381
Mogilany, pow. Wieliczka 85/I – 88, 130,
229, 238, 239, 244–248, 251, 253–256,
297, 298, 319, 386, 399, 432, 459, 476,
85/II – 102, 129, 217, 240, 246, 336,
371, 424, 445, 446, 467, 623, ryc. po s.
624, 85/III – 14, 46, 54, 97, 100, 112,
119, 120, 124–127, 134, 136–138, 149,
234
mogilnicki powiat 85/II – 451
Mogilno, miasto powiatowe 85/II – 442
Mogiła, pow. Kraków 85/I – 250
Moguncja, Niemcy 85/I – 386, 85/III –
148–150
Mokry Las = Mokrylas, pow. Ostrów,
właśc. Ostrowie (dziś Ostrów Mazo335

wiecka) 85/I – 72, 122, 85/II – 118,
226, 85/III – 85, 113
Monachium, Münich, Niemcy 85/I – 385,
386, 85/III – 148–150
Monasterzyska, pow. Buczacz 85/II – 551
Morawy, Moravy 85/I – 85, 85/II – 11, 134
Morownica, pow. Kościan 85/I – 225, 226,
320–322, 326, 332, 335, 339, 341, 344,
411, 85/II – 216, 231, 305, 415, 417,
418, 452–454, 85/III – 132, 134, 135,
139, 142, 143, 145, 269
Morskie Oko, jezioro w Tatrach 85/I –
131, 85/III – 119
Mosina, pow. Śrem 85/II – 331
Moskwa, Rosja 85/I – 141, 169, 192–194,
341, 85/II – 253, 255, 85/III – 257, 271
Moszczanka, pow. Puławy 85/I – 182, 85/
II – 425, 496
Mościska, daw. Mostycze, miasto powiatowe 85/III – 127
Mozyrskie 85/III – 247
Mszczonów, pow. Błonie 85/II – 382
Murań, szczyt w Tatrach 85/I – 131
Mużaków, niem. Bad Muskau, Łużyce,
Niemcy 85/I – 28
Myczkowce, pow. Lesko 85/III – 275
Mystki, pow. Środa 85/II – 457
Myszyn, pow. Kołomyja 85/II – 341
Myślenice, miasto powiatowe 85/I – 245,
85/II – 80, 85/III – 234

Nieborów, pow. Łowicz 85/I – 43
Niegów, pow. Radzymin 85/I – 119
Niemcy 85/I – 17, 25, 128, 130, 359, 85/II
– 34, 134, 455, 85/III – 120, 150
Nieszawa, miasto powiatowe 85/I – 18,
85/II – 33
nieszawski powiat 85/I – 196, 85/III – 131
Nieśwież, pow. Słuck 85/I – 161, 85/III
– 32
Ninino, pow. Oborniki 85/II – 457
Niniwa, staroż. Asyria, część Mezopotamii 85/I – 272, 85/II – 608
Niżniów, pow. Tłumacz 85/II – 551
Noteć, dopływ Warty 85/II – 437, 451
Nowa Wieś = Nowawieś, pow. Kraków
85/II – 364
Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Krasnystaw 85/II – 340
Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów
85/I – 440
Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów
85/III – 181
Nowe Miasto = Nowemiasto nad Drwęcą, pow. Lubawa 85/I – 337
Nowe Miasto, pow. Pleszew 85/II – 457,
85/III – 233
Nowosielce, pow. Łańcut 85/III – 157
Nowy Jork, Stany Zjednoczone 85/I – 455
Nowy Sącz 85/III – 35, 126, 127, 233
Nowy Targ 85/III – 35, 233

Nadbuże, obszar 85/II – 228
naddniestrzańska okolica 85/III – 146
Naddniestrze 85/II – 485
Nadprucie, obszar nad Prutem 85/II – 485
Nadrenia –Palatynat 85/I – 130
Nancy, Francja 85/I – 374, 385, 386,
85/III – 149, 150
Narew, dopływ Wisły 85/I – 193, 85/II –
339, 429, 85/III – 124
Nawra, pow. Toruń 85/I – 327, 85/III –
142, 143, 230

Obertyn, pow. Horodenka 85/I – 378, 85/
II – 341, 85/III – 147
Objezierze, pow. Oborniki 85/II – 470, 586
obornicki powiat 85/II – 451
Obory, pow. Warszawa 85/I – 120
Obryte = Obrytte, pow. Pultusk 85/II –
496
Oceania 85/I – 210, 85/III – 189, 257
Ochudne, pow. Pułtusk 85/II – 496
Oderberg zob. Bogumin
Odessa 85/I – 87

336

odolanowski powiat 85/II – 451
Odolanów, miasto powiatowe 85/I – 154,
85/II – 111
Odra, rzeka 85/II – 606
Ogrodzieniec, pow. Olkusz 85/II – 467,
85/III – 115
Ojców, pow. Olkusz 85/I – 100–102, 103,
107, 446, 85/II – 467, 85/III – 72, 116,
118, 219
Okno, pow. Horodenka 85/I – 400, 85/III
– 151, 152
Oksywie, pow. Wejherowo 85/I – 328,
85/III – 142, 144
Olcza, pow. Nowy Targ 85/I – 133
Olecko zob. Margrabowo
Oleksianka, pow. Mińsk 85/I – 163, 85/II
– 412, 421, 493, 495, 85/III – 125, 126
Olesko, pow. Złoczów 85/I – 168, 85/III
– 126, 127, 240
Oleśnica, miasto powiatowe 85/I – 26
Oliwa, pow. Gdańsk 85/I – 328, 85/III –
142, 144
olkuska wyżyna 85/I – 249, 250
olkuski obwód 85/II – 611
olkuski powiat 85/I – 297, 85/II – 535
Olkuskie 85/I – 445, 85/II – 466, 85/III
– 116
Olkusz, miasto powiatowe 85/I – 446, 85/II
– 381, 466, 467, 85/III – 72, 115, 116, 236
Olszanica, pow. Lesko 85/III – 239
Olsztyn, miasto powiatowe 85/II – 520
Olsztynek, pow. Ostróda 85/II – 376
Ołomuniec, Czechy 85/I – 273, 85/II – 432
Omsk, Rosja 85/I – 104
Opatkowice, pow. Wieliczka 85/II – 623,
ryc. po s. 624
opatowski powiat 85/II – 475
Opatowskie 85/I – 182, 468, 85/II – 464,
471
Opatów, miasto powiatowe 85/I – 182,
85/II – 28, 85/III – 81, 99, 237
Opawa, Czechy 85/I – 70, 85/III – 112

Opoczno, miasto powiatowe 85/II – 190,
85/III – 237
opoczyński powiat 85/I – 19, 20, 87, 89
Opoczyńskie 85/I – 468, 85/II – 471, 475
Opole, miasto powiatowe 85/I – 218, 85/II
– 308
Opolszczyzna 85/II – 606
Oporowo, pow. Szubin 85/II – 124
Orchówka, pow. Włodawa 45/II – 131
Orłowo, pow. Lec 85/III – 281
Orońsk = Orońsko, pow. Radom 85/I –
152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121, 122
Osiny, pow. Puławy 85/II – 462, 463,
85/III – 114
Osowo, pow. Oborniki 85/II – 314
Osterode zob. Ostróda
ostrołęcki powiat 85/II – 405
Ostrołęckie 85/II – 603
Ostrołęka, miasto powiatowe 85/I – 151,
85/II – 190, 85/III – 113, 120, 229
Ostrowie, Ostrowo, miasto powiatowe
(dziś Ostrów Mazowiecka) 85/II – 226,
85/III – 85
ostrowiecki powiat 85/II – 425
Ostrowo = Ostrowiec, pow. Opatów (dziś
Ostrowiec Świętokrzyski) 85/II – 226
Ostrowo zob. Ostrowie
Ostrowo zob. Ostrówek
Ostrożeń , pow. Garwolin 85/II – 407, 494
Ostróda, Ostród, niem. Osterode, miasto
powiatowe 85/I – 119, 331, 334–336,
85/II – 92, 408, 520, 85/III – 142, 145,
226, 227
ostródzka parafia, obszar 85/I – 116, 85/II
– 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273
Ostrów Lednicki, Lednicka wyspa, wyspa na jeziorze Lednica 85/I – 335, 336
Ostrów Mazowiecka zob. Ostrowie
Ostrów, Ostrowo, pow. Odolanów, (dziś
Ostrów Wielkopolsk) 85/I – 331
Ostrówek, bł. Ostrowo, pow. Wieluń 85/I
– 225, 85/III – 133, 136
337

ostrzeszowski powiat 85/II – 451
Ostrzeszowskie 85/II – 393
Oświęcim 85/III – 134, 135, 234
Otmianowo, pow. Włocławek 85/I – 152,
195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III –
122, 123
owrucki powiat 85/III – 246
Owruckie 85/III – 247
Ożarów, pow. Opatów 85/II – 226, 429, 475
Pakosław, pow. Krobia 85/I – 326, 411,
413, 85/II – 276, 305, 415, 418, 453,
454, 85/III – 142, 143
Pakość, pow. Mogilno 85/II – 442
Pałuki, region 85/I – 215, 85/II – 44, 216, 451
Paprocice, pow. Opatów 85/I – 119
Paraguaj = Paragwaj 85/III – 189
Parcice, pow. Wieluń 85/II – ryc. po
s. 136, 623
Parczew, pow. Włodawa 85/II – 242, 391
chełm
Parysów, pow. Garwolin 85/I – 163, 85/II
– 493, 85/III – 125, 126
Paryż, Paris, Francja 85/I – 31, 34, 38, 43,
44, 46, 56, 59, 60, 67, 81, 96, 98, 110,
141, 158, 246, 273, 289, 366, 374, 376,
381–387, 417, 436, 455, 457, 85/II –
183, 556, 568, 85/III – 141, 148–150
Pekin, Chiny 85/II – 46
Pelplin, Peplin, pow. Starogard 85/I –
328, 336, 337, 85/III – 142, 144
Persja, staroż. 85/II – 607
Petersburg, Rosja 85/I – 36, 54, 59, 141,
169, 190, 234, 235, 397, 403, 404, 85/II
– 568
Pękosławice, pow. Opatów 85/II – 425,
464, 474, 475
Piadyki, pow. Kołomyja 85/I – 400, 443,
475, 85/II – 325, 419, 486, 85/III – 151,
152
Piaseczno, pow. Warszawa 85/I – 58, 120,
85/II – 404, 85/III – 54

Piaski, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II –
463, 85/III – 84, 121, 122
Piastów, pow. Radom 85/II – 474
Piaszczyce, pow. Radomsk 85/II – 327
Pieniny, Pioniny, góry 85/I – 130, 132,
85/II – 54, 411, 85/III – 106, 120, 126,
127
Pieskowa Skała, pow. Olkusz 85/I – 446
Pięciu Stawów Dolina 85/I – 131, 85/III
– 119
Pilaszkowice, bł. Piłaszkowice, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III
– 181
Pilica, dopływ Wisły 85/III – 115
Pilica, pow. Grójec 85/III – 115, 116, 226
Pilica, pow. Olkusz 85/II – 467
Pilzno, Czechy 85/III – 109
Piłaszkowice zob. Pilaszkowice
Pińczów, miasto powiatowe 85/I – 279,
446, 85/II – 260, 422, 469, 85/III – 256
Pińsk, Polesie (Białoruś) 85/I – 489
Pińszczyzna 85/III – 16, 247, 248
Piołunowo, pow. Nieszawa 85/I – 32,
85/II – 130, 234, 246
piotrkowska ziemia 85/II – 480
piotrkowski obwód 85/II – 480
Piotrków, miasto powiatowe (dziś Piotrków Trybunalski) 85/II – 481, 85/III
– 122, 231
Piszczac, pow. Biała 85/II – 504
Pleszew, miasto powiatowe 85/III – 233
pleszewski powiat 85/II – 451, 457
Płochocin, pow. Błonie 85/III – 115
Płock 85/II – 88, 490, 603, 85/III – 127,
128, 229
płocka gubernia 85/I – , 151151
płocki powiat 85/I – 105, 85/III – 121, 128
Płockie 85/III – 118, 119, 121, 127, 128,
229
płockie województwo 85/I – 26, 85/II –
428
Płońsk, miasto powiatowe 85/II – 219

338

Płowce, pow. Nieszawa 85/I – 154, 85/II
– 98, 130, 414, 437, 85/III – 122, 123,
128, 129
Pniewo, pow. Pułtusk 85/II – 496
Pobereże, obszar 85/III – 245
Pobikry, pow. Siemiatycze 85/II – 235,
499
Podbeskidzie 85/II – 382
Podgórze (w Galicji zachodniej) 85/I –
133, 351, 466, 85/II – 108, 115, 233,
234, 235, 248, 307, 340, 344, 363,
365, 369, 376, 380, 382, 519, 520, 617,
85/III – 26, 29, 35, 43, 55, 71, 84, 113,
154, 207, 234, 240, 250, 259, 267, 268,
273, 274, 276, 285
Podgórze Beskidowe 85/III – 113
Podgórze Krakowskie, Podgórze, region
85/I – 183, 85/II – 471, 519, 85/III –
30, 36, 37, 234
Podgórze polskie 85/III – 273
Podgórze ruskie 85/III – 252
Podgórze, pow. Wieliczka 85/II – 353, 445
Podhale 85/I – 83, 85, 132, 133, 85/II – 65,
67, 128,402, 403, 414, 85/III – 25, 26,
35, 36, 42, 50, 93, 100, 113, 124, 229,
233, 262, 284, 285
Podhorce, pow. Tomaszów (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240, 85/III –
277
Podiebrady, niem. Podiebrad, Czechy
85/I – 84, 85/II – 81, 85/III – 109
Podkarpacie 85/I – 164, 85/III – 29, 257
Podkarpacie polskie 85/III – 253, 273
Podkarpacie ukraińskie 85/III – 239, 253,
274
Podlasie 85/I – 469, 471, 85/II – 126, 235,
339, 425, 490, 491, 496–498, 500, 501,
619, 85/III – 59, 118, 134, 136, 183,
277
Podlaskie 85/III – 135
podlaskie województwo 85/I – 26, 85/II
– 428

Podole 85/I – 164, 165, 281, 282, 396, 397,
468, 85/II – 66, 103, 131, 218, 227, 248,
418, 516, 517, 85/III – 64, 71, 146, 151,
182, 207, 229, 242–246, 268, 271, 278,
279
Podole galicyjskie 85/I – 180, 266, 376,
377, 380, 463, 85/II – 507, 516, 85/III
– 131, 145, 147, 148, 153, 241
Podole rosyjskie 85/I – 165, 180, 282, 461,
467, 470, 85/II – 516, 85/III – 182, 244
Podole zachodnie 85/II – 295
Podskalany, pow. Kraków 85/I – 246
Pogórze Karpackie 85/III – 273
Pogórze, obszar 85/II – 342
Pokucie 85/I – 155, 164, 166, 179, 254, 266,
276, 281, 282, 284, 285, 310, 338, 344,
346, 376–380, 386–388, 395, 396, 399–
–402, 405–408, 417, 418, 421, 426, 427,
429, 441, 447, 461, 467, 4767, 484–488,
496, 85/II – 57, 68, 100, 103, 124–126,
128–131, 217, 218, 231–233, 240, 248,
268, 272, 274, 281, 288, 300– –302, 305,
313, 315, 318, 321, 325, 339–342, 346,
385, 386, 389, 393, 402, 407, 418–420,
422, 425, 461, 476, 483–489, 508, 512,
514, 515, 519, 528, 530, 537, 544, 551,
556, 573, 579, 593, 605, 610, 617, 619,
621, 622, 85/III – 17, 20, 24, 25, 27, 30,
59, 82, 83, 138, 145–148, 151–154, 180–
–183, 187, 204, 217, 229, 234, 241–244,
253, 256, 264, 265, 267, 269, 271, 281
Polesie 85/I – 166, 476, 489, 85/II – 234,
307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 569,
618, 85/III – 71, 76, 182, 183, 208, 224,
246–249, 278
Polesie pińskie 85/III – 64
Polesie wołyńskie 85/III – 64, 247
Polska, Rzeczpospolita, Polska Korona, Poloniae, Pologne, RP 85/I – 13, 14, 17,
22, 29, 42, 45, 50, 52, 64, 65, 69, 86, 88,
103, 11, 112, 114, 115, 118, 137, 142,
145, 156, 163, 164, 171, 173, 174, 179,
339

180, 187, 191, 212, 214, 232, 235–237,
239, 241, 242, 245, 248, 257, 260–262,
268, 271, 276–278, 290, 291, 293, 306,
307, 335, 345, 351, 355, 376, 381, 382,
384, 392, 398, 399, 411, 413, 416–418,
424, 430, 442, 457, 463, 480, 482, 502,
85/II – 7, 9, 10, 12, 13, 26, 34, 35, 38,
39, 41, 43, 53, 54, 57, 65, 70, 95, 96, 101,
135, 152, 175, 180, 181, 186, 190, 191,
195, 201, 208, 210, 212, 215, 218, 223,
224, 236, 239, 244, 248, 254, 260, 263,
272, 280–282, 286, 287, 290, 305–307,
313–315, 319, 325, 319, 330, 331, 347,
349, 350, 354, 357, 360–363, 365–369,
372, 399, 400, 425, 432, 436–439, 441,
444, 455, 460, 480, 485, 493, 501, 512,
515, 517, 520, 524, 526, 527, 535, 536,
551, 555, 556, 559, 564, 569, 571, 573–
–576, 579, 580, 593, 594, 598, 602, 603,
606, 612, 616, 618, 619, 85/III – 42, 46,
59, 68, 70, 77, 79, 83, 105, 108, 167, 177,
181, 225, 231, 235, 255–257, 262
Polskie Brzozie zob. Brzozie Polskie
Połaby, region 85/III – 41, 229
pomorska ziemia 85/II – 522
Pomorze, Pomerania 85/I – 18, 156, 192,
325–330, 332, 336–340, 342, 343, 356,
357, 376, 402, 414, 416, 85/II – 217, 307,
308, 358, 370, 375, 376, 377, 419, 438,
522, 523, 524, 560, 85/III – 31, 43, 57,
58, 67, 69–71, 143, 205, 230, 266, 271
Pomorze Bałtyckie 85/I – 392
Pomorze Gdańskie 85/I – 326, 85/III – 143
Pomorze Nadwiślańskie 85/I – 329
Poronin, pow. Nowy Targ 85/II – 235,
251
Portugalia 85/I – 475
Porządzie, pow. Pułtusk 85/II – 425, 496
Posłowice, pow. Kielce 85/II – 310
Potok, pow. Stopnica 85/III – 117
Powiśle, obszar 85/I – 325, 342, 357, 85/
II – 29, 522, 85/III – 143

Powsin, pow. Warszawa 85/II – 421
Poznań 85/I – 41, 49, 62, 64, 80, 81, 83,
88, 94, 95, 101, 102, 103, 116, 142, 171,
172, 173, 205, 208, 211, 214, 215, 217–
219, 221, 224, 227, 228, 319–322, 326,
328, 331, 332, 335, 337, 339, 340, 343,
352, 364, 368, 369, 386, 409–411, 413,
435, 479, 85/II – 10, 36, 66, 77, 100,
126, 174, 185, 190, 197, 199, 204, 368,
451–456, 458–460, 490, 548, 551, 574,
580, 608, 616, 620, 85/III – 19, 38, 40,
49, 51, 55, 66, 68, 83, 86, 98–100, 111,
112, 131–136, 138–140, 142–145, 149,
150, 174, 176, 227, 266–268, 273
poznański powiat 85/II – 451
Poznańskie Wielkie Księstwo, Poznańskie, Prowincja Poznańska 85/I – 26,
50, 51, 81, 82, 88, 105, 125, 160, 180,
202, 211, 212, 214, 215, 216, 219, 220,
225–227, 239, 300, 318–320, 324, 326,
332, 336, 338, 339, 342, 347, 348, 352,
355, 356, 376, 377, 390, 395, 398, 405,
408, 409, 411–416, 418, 433, 435, 469,
85/II – 68, 69, 119, 124, 125, 231–233,
236, 239, 253, 259, 260, 264–268, 270,
276, 284, 286, 288, 300, 304, 305, 310,
313, 314, 316, 318, 324, 326, 331, 333–
–336, 340, 345, 358, 368, 369, 375–377,
385, 386, 389, 392–394, 410, 415, 418,
421, 428, 431, 437, 450, 452–458, 460,
461, 465, 479, 480, 500, 529, 530, 532,
542, 543, 549, 552, 571, 572, 575, 579,
580, 582, 586, 592, 594, 605, 607, 608,
610, 613, 616, 617, 620, 85/III – 14, 17,
45, 55, 63, 72, 75, 82, 83, 87, 89, 112,
130–136, 138–140, 142, 143, 145, 146,
167, 174–180, 202, 214, 215, 230, 232,
233, 250, 252, 253, 255, 256, 265, 267,
272, 275, 282, 283
poznańskie województwo 85/II – 480
Praga, Czechy 85/I – 33, 70, 85, 85/III –
109, 111, 112

340

Praga, część Warszawy 85/I – 58, 85/II – 98
Pregoła, Pregla, rzeka 85/I – 330
Preussen zob. Prusy
Prędocinek, pow. Radom 85/II – 421
Primorie, pol. Przymorze, region 85/I –
134, 85/II – 525, 85/III – 119
Procisne, pow. Lesko 85/I – 432, 85/II –
513, 85/III – 155, 156, 252, 274, 276
Proszowice, pow. Miechów 85/II – 467
Prowincja Poznańska zob. Poznańskie
Prusy 85/I – 18, 19, 22, 75, 82, 194, 196,
214, 227, 228, 239, 249, 85/II – 414,
437, 85/III – 227
Prusy polskie 85/I – 357
Prusy Południowe, Südpreuβen 85/I – 18
Prusy Wschodnie 85/I – 318, 324, 325,
331, 332, 326, 343, 85/II – 92, 418, 452,
85/III – 142, 145, 230
Prusy Zachodnie 85/I – 318, 324–326,
329–331, 85/II – 320, 418, 452, 471,
549, 85/III – 41, 142, 143, 145, 229
Pruszków, pow. Warszawa 85/III – 46,
115
Prut, dopływ Dunaju 85/II – 486
Przasnyskie 85/II – 603
Przeczyce, pow. Będzin 85/II – 52
Przedecz, pow. Włocławek 85/II – 438,
439
Przemęt, pow. Babimost 85/II – 231
przemyski powiat 85/I – 438, 85/II – 507
Przemyskie 85/I – 13, 61, 102, 155, 224,
421–423, 426, 431, 439, 476, 490, 491,
495, 497, 498, 500, 501, 85/II – 101,
138, 217, 233– 235, 248, 268, 306, 310,
325, 392, 393, 398, 404, 506–510, 512,
513, 530, 531, 560, 85/III – 8, 15, 18,
19, 29, 41, 62, 63, 87–89, 101, 105, 127,
155–157, 187, 200, 205, 217, 224, 236,
237, 240, 243, 244, 257, 268, 274–276,
282, 283
Przemyśl, miasto powiatowe 85/I – 251,
422, 437, 489, 497, 85/II – 507, 508,

85/III – 29, 127, 140, 154, 156, 239,
282
Przeworsk, pow. Łańcut 85/III – 127
Przysucha, pow. Opoczno 85/I – 17, 19–
23, 25, 33, 73, 89, 90, 344, 500, 505,
506, 85/II – 20, 79, 190, 85/III – 40, 86,
113, 128, 132, 221, 285, 286
Puchaczów, pow. Chełm 85/II – 242
Puck, miasto powiatowe 85/I – 324, 328,
85/III – 142, 144
Puławy, urzęd. Nowa Aleksandria, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 462,
463, 85/III – 114, 121, 122
Pułtusk, miasto powiatowe 85/II – 88,
104, 490, ryc. po s. 136, 623, 85/III –
124, 229
Pułtuskie 85/II – 603
Puszcza Kozienicka zob. Kozienicka Puszcza
Puszcza Zielona, Puszcza Kurpiowska 85/
II – 65, 497
Rabka, pow. Myślenice 85/I – 273, 85/II
– 339, 520
Racławice, pow. Miechów 85/I – 341,
85/II – 254
Radecznica, pow. Zamość 85/II – 465
Radom 85/I – 32, 90, 152, 227, 435, 436,
85/II – 79, 190, 365, 421–473, 85/III –
81, 99, 117, 118, 121, 122, 237
Radomsk, miasto powiatowe (dziś Radomsko) 85/I – 280, 85/II – 327, 482
radomska gubernia 85/I – 107
radomska gubernia 85/II – 406, 428, 471,
85/III – 114, 117
Radomskie 85/I – 32, 89, 90, 107, 152,
272, 461, 467, 468, 470, 85/II – 69, 82,
98, 104, 192, 226, 285, 286, 300, 306,
318, 335, 358, 364, 365, 368, 369, 376,
381, 406, 413, 421, 429, 430, 438, 461,
471–475, 501, 530, 572, 564, 572, 584,
604, 85/III – 72, 84, 87, 99, 114, 118,
341

121, 122, 124, 182, 203, 215, 226, 229,
232, 233, 237, 238, 248, 249, 254, 255,
279, 283
Radomszczyzna 85/II – 474
Radoszki, pow. Sandomierz 85/II – 475
Radymno, pow. Jarosław 85/III – 127
radziejowski powiat 85/I – 196
Radziejów, pow. Nieszawa 85/II – 438
Radzymin, miasto powiatowe 85/I – 163,
217, 218, 85/II – 219, 307, 405, 423,
493– 495, 85/III – 132, 133, 226
Radzyń, miasto powiatowe 85/II – 391,
85/III – 226
Radzyńskie 85/II – 500
Rajgród, pow. Szczuczyn 85/II – 344
Rakoszyn, pow. Jędrzejów 85/II – 348
Rakowa, pow. Sambor 85/II – 509
Rapperswil, Rapperswyl, Szwajcaria 85/I
– 383, 38585/III – 149, 150
Rasztowska Wola, pow. Radzymin (dziś
Wola Rasztowska) 85/I – 217, 218,
85/II – 219, 307, 423, 493, 494, 521,
85/III – 132–135
Raszyn, pow. Warszawa 85/I – 121
Rataje, pow. Poznań 85/II – 454
Rawa, miasto powiatowe (dziś Rawa Mazowiecka) 85/III – 225
Rawicz, miasto powiatowe 85/I – 326, 85/
II – 276, 305, 418, 85/III – 143
Rdzuchów, pow. Opoczno 85/I – 89, 90
Redecz, pow. Włocławek 85/I – 152, 195,
85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123
Reinertz = Reinerz (dziś Duszniki Zdrój)
85/I – 366
Rembów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422
Ren, rzeka 85/I – 386, 85/III – 149
Rigi, szczyt, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III
– 149
Rogoźno, pow. Oborniki 85/II – 442
Rohatyn, miasto powiatowe 85/II – 232
rohatyński powiat 85/I – 319
Ropczyce

Ropczyce, miasto powiatowe 85/II – 339,
535, 85/III – 127
Rosja, Rossija, Cesarstwo Rosyjskie, Wielkorosja 85/I – 19, 22, 35–37, 39, 50, 81,
109–111, 119, 163, 170, 190, 193, 231,
232, 236, 239, 322, 341, 398, 395, 397,
460, 85/II – 255, 575, 622
Rozalówka = Rozaliówka, pow. Wasylków
85/I – 165, 85/II – 563, 85/III – 246
Roztoki Dolina, dolina w Tatrach 85/I –
131, 85/III – 119
Rożan, pow. Maków 85/I – 72, 85/II –
226, 85/III – 113
Ruda Guzowska, pow. Błonie 85/III –
114, 115
Rudlice, pow. Wieluń 85/III – 113
Rusocice, pow. Kalisz 85/III – 113
Ruszkowo, pow. Nieszawa 85/I – 195, 199,
203, 206, 85/II – 414, 437, 440, 441,
443, 85/III – 128, 129, 130, 260, 261
Ruś 85/I – 50, 51, 61, 62, 157, 183, 222,
271, 290, 291, 418, 427, 437, 441, 442,
463, 464, 85/II – 12, 35, 77, 126, 128,
173, 184, 188, 201, 210, 225, 229, 294,
296, 427, 444, 489, 556, 559, 560, 569,
573, 593, 618, 622, 85/III – 177, 239
Ruś Biała zob. Białoruś
Ruś Chełmska 85/I – 492, 85/II – 500,
85/III – 44, 48, 247, 266, 276
Ruś Czarna 85/II – 518
Ruś Czerwona 85/I – 155, 179, 183, 251,
266, 379, 427, 489, 498, 85/II – 71,
232, 248, 308, 325, 340, 379, 506, 507,
512–515, 551, 617, 85/III – 23, 24, 29,
41, 71, 91, 92, 209, 237, 239–242, 244,
260, 267, 268, 274–276
Ruś Halicka 85/I – 464
Ruś Karpacka 85/I – 155, 379, 401, 426,
427, 85/II – 128, 248, 305, 325, 340,
485, 512, 514–516, 576, 601, 607, 615,
617, 85/III – 20, 31, 71, 180, 187, 208,
209, 241–244, 265, 269, 276

342

Ruś Litewska 85/II – 518 .
Ruś Podlaska 85/II – 462, 500, 85/III – 48,
247, 276
Ruś Pokucia 85/II – 487
Ruś Węgierska 85/III – 241
Ryga, Łotwa 85/III – 109, 110
Ryki, pow. Garwolin 85/I – 42, 85/II – 496
Rymanów, pow. Sanok 85/I – 438, 439,
85/II – 513, 85/III – 156, 157, 252,
273–275
Rytwiany, pow. Sandomierz 85/II – 429,
85/III – 117
Rząska, pow. Kraków 85/II – 331
Rzeczpospolita Krakowska 85/I – 245
Rzeczpospolita zob. Polska
Rzeczyca, pow. Rawa 85/III – 115, 116
Rzeszowskie 85/II – 69, 219, 225, 307,
325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394,
524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237,
259, 268
Rzeszów, miasto powiatowe 85/I – 120,
484, 85/II –67, 428, 524, 85/III – 21,
28, 32, 56, 57, 63, 98, 127, 188, 221,
237, 285
Rzętków = Rzędków, pow. Łęczyca 85/
II – 477
Rzym, Włochy 85/I – 43, 59, 72, 84, 98,
122, 241
Saatz = Žatec, Czechy 85/III – 109
Salzburg, Austria 85/III – 150
Sambor, miasto powiatowe 85/I – 168,
85/II – 507, 85/III – 29, 126, 127, 239,
275
Samborskie 85/II – 506, 85/III – 92, 239
Samostrzałów, pow. Pińczów 85/II – 234,
422
San, dopływ Wisły 85/I – 422, 85/II –
516, 85/III – 252, 274, 276
sandecki obwód 85/II – 235
Sandeckie 85/III – 36, 237
Sandomiersczyzna 85/III – 43

sandomierski powiat 85/I – 100, 85/II –
428
Sandomierskie 85/I – 21, 49, 59, 149, 152,
156, 158–161, 163, 165, 167, 173, 175,
180, 185–192, 201, 203, 205, 295, 353,
384, 408, 416, 468, 85/II – 28, 29, 35,
45, 46, 48, 49, 51– 56, 59, 68, 96, 98,
107, 108, 110, 123, 128, 129, 175, 177,
190, 195, 206–208, 226, 261, 265, 266,
287, 288, 334, 375, 398, 399, 413, 427–
–431, 441, 451, 468, 471, 472, 501, 529,
531, 543, 544, 576, 578, 584, 586, 588,
590, 592, 594, 603, 609, 85/III – 9, 32,
56, 72, 81, 117, 167, 172, 173, 201, 213,
226, 232, 237, 238, 280, 285
sandomierskie województwo 85/I – 26,
85/II – 428, 471
Sandomierz, miasto powiatowe 85/I – 90,
157, 452, 493, 494, 85/II – 48, 207, 427,
429, 85/III – 81, 99, 117, 123, 237
sanocka ziemia 85/II – 513
sanocki powiat 85/I – 432, 85/II – 512
Sanockie 85/I – 154, 168, 421–423, 426,
427, 431, 434, 437–440, 85/II – 112,
217, 232, 234, 240, 248, 288, 307, 308,
310, 317, 325, 340, 358, 377, 379, 392–
–394, 419, 421, 436, 506–508, 512, 513,
85/III – 10, 16, 43, 44, 48, 71, 90, 91,
125, 127, 154–157, 208, 234, 237, 240,
241, 252, 273–276
Sanoczany, pow. Przemyśl 85/I – 438,
439, 85/II – 217, 234, 507, 509, 85/III
– 156, 252, 253
Sanok, miasto powiatowe 85/I – 112, 421,
437, 438, 85/II – 307, 507, 513,85/III –
29, 92, 156, 157, 239, 275
Sardynia 85/I – 111
Sawin, pow. Chełm 85/I – 496, 85/II –
238, 501, 503, 505
Sądecczyzna 85/II – 365, 85/III – 25, 26,
29, 42, 50, 93, 233, 284, 285
Sądeckie 85/II – 365
343

Sądowa Wisznia, pow. Mościska 85/III –
127
Sejny, miasto powiatowe 85/II – 518,
85/III – 121
Serednica, pow. Lesko 85/II – 513, 85/III
– 239
Serock, pow. Pułtusk 85/II – 190, 85/III
– 227
Sewastopol (dziś de iure Ukraina) 85/I –
111
Sędziejowice, pow. Stopnica 85/II – 467
Sędzin, pow. Nieszawa 85/III – 131, 133
Sędziszów, pow. Ropczyce 85/III – 127
Siam zob. Syjam
Sichów, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II –
467, 85/III – 118
Sieciechów, pow. Kozienice 85/II – 473
Siedlce, miasto powiatowe 85/III – 136, 226
siedlecka gubernia 85/II – 504, 85/III – 276
Siedliszcze, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II
– 463, 501, 85/III – 121, 122
Siekierczyn, Siekierzyn, pow. Horodenka
85/II – 130, 231, 422
Siekierki (Małe i Wielkie), pow. Środa
85/I – 82, 215, 412, 85/II – 415, 421,
451, 453–455, 85/III – 131, 132
Siekierzyn, zob. Siekierczyn
Siemiatycze, pow. Bielsk 85/II – 235, 499
Siennica, pow. Mińsk 85/II – 382
Sieradz 85/II – 481, 85/III – 231
sieradzka ziemia 85/II – 482, 618
sieradzki obwód 85/II – 480
Sieradzkie 85/I – 497, 85/II – 307, 308,
325, 379, 381, 393, 394, 458, 480, 482,
483, 85/III – 95, 207, 228, 232, 267, 268
sieradzkie województwo 85/II – 480, 482,
85/III – 231, 232
Sierakówek, pow. Gostynin 85/II – 479,
85/III – 114
Siewierz, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III
– 115
Siklawa, wodospad w Tatrach 85/I – 131

Simno, pow. Kalwaria 85/III – 121
Skalbmierz = Skalmierz, Szkalmierz, pow.
Pińczów (dziś Skalbmierz) 85/I – 193,
446, 85/II – 467, 85/III – 115
Skała, pow. Olkusz 85/II – 254, 467,
85/III – 115
Skaryszew (daw. Skaryszów), pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 117
Skawina, pow. Wieliczka 85/II – 353
Skierniewice, miasto powiatowe 85/I –
76, 85/III – 123
Skrzynno, pow. Opoczno 85/I – 89
Skrzyńsko, pow. Opoczno 85/I – 89
Skulsk, pow. Słupca 85/II – 482
Slawonia zob. Słowenia
Sławkowów, pow. Olkusz 85/II – 535
Słowacja 85/I – 83, 85, 86, 194, 85/II –
524, 526, 85/III – 124, 164, 210, 234,
242, 243, 276
Słowenia, Slawonia 85/I – 86, 129, 134,
135, 136, 138, 289, 85/II – 524, 525,
85/III – 258
Słowiańszczyzna 85/I – 48, 49, 143, 150,
494, 85/II – 36, 37, 40, 186, 188, 189,
325, 524, 525, 543, 559, 589, 613
Słowiańszczyzna południowa 85/I – 86,
136, 138, 288, 442, 443, 85/II – 321,
325, 326, 338, 525, 589, 85/III – 89,
169, 176, 190, 210, 258
Słowiańszczyzna wschodnia 85/II – 618
Słowiańszczyzna zachodnia 85/II – 526
Słupca, miasto powiatowe 85/I – 497
Słupia Nadbrzeżna, pow. Opatów 85/II –
502, 85/III – 92
Słupia Nowa, pow. Opatów 85/II – 472, 473
Służew, pow. Warszawa 85/II – 24
Służewo, pow. Nieszawa 85/II – 98, 414,
437, 85/III – 122, 123
Smogorzewo, bł. Smagurzewo pow. Szubin 85/II – 124
Sobieska Wola, pow. Krasnystaw 85/I –
152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122

344

Sobków, pow. Jędrzejów 85/II – 468, 469
Sobótka, pow. Opatów 85/II – 475
Sokołów Podlaski, Sokołów, miasto powiatowe 85/II – 494, 495
Sokół, pow. Garwolin 85/II – 407
Sokółka, pow. Sejny 85/II – 346
Solec, pow. Stopnica 85/I – 18, 107, 85/II
– 467, 85/III – 117, 118
Solina, pow. Lesko 85/II – 232, 513, 85/III
– 252, 274, 275
Sompolno, pow. Koło 85/II – 438, 439
Sopot, niem. Zoppot, pow. Wejherowo
85/I – 328, 331, 336, 85/II – 523, 85/III
– 142, 144
Sosnowiec-Maczki, zob. Maczki
Sójki, pow. Kutno 85/III – 114
Spisz, region 85/I – 83, 85/III – 26, 31, 35,
36, 233
Spławie, pow. Poznań 85/II – 454
Stambuł, Turcja 85/II – 140
stanisławowski cyrkuł 85/II – 485
stanisławowski obwód 85/II – 514
Stanisławów, miasto powiatowe 85/I –
378, 85/II – 514, 551, 85/III – 145, 147,
241, 275
Stany Zjednoczone, USA 85/II – 38, 85/
III – 46
Stany Zjednoczone Rio de La Plata = Zjednoczone Prowincje La Platy 85/III –
189
Stare Bojanowo zob. Bojanowo
Staszów, pow. Sandomierz 85/II – 429,
85/III – 117, 123, 124
Stawiszyn, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 114
Stawy Gąsienicowe, Tatry 85/II – 113,
85/III – 119
Sterdyń, pow. Sokołów 85/II – 417, 494,
495, 85/III – 118
Stęszew, pow. Poznań 85/II – 616
Stężyca, pow. Garwoli 85/II – 496
Stopnica, miasto powiatowe 85/II – 467,
85/III – 115, 117, 118, 236

stopnicki powiat 85/III – 118
Stopnickie 85/I – 445, 85/II – 466, 611
Strachówka, pow. Radzymin 85/II – 405
Strasburg, Francja 85/I – 385, 85/III –
149, 150
Strelitz, Niemcy (dziś Neustrelitz) 85/I –
17
Stryj, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II
– 514
Stryj, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/
III – 241
Stryjskie 85/II – 485, 506, 514
Strzelbiska ? 85/II – 232
Strzelno, miasto powiatowe 85/II – 442
Stulno, pow. Włodawa 85/II – 228, 229
Sudety, pasmo górskie 85/III – 112
Südpreuβen zob. Prusy Południowe
Suków, pow. Kielce 85/II – 339, 469
Sulmierzyce, pow. Odolanów 85/II – 457
Sumatra 85/II – 607
suwalska gubernia 85/III – 121
Suwalszczyzna 85/II – 102
Suwałki, miasto powiatowe 85/I – 151,
182, 85/II – 425, 497, 498, 85/III – 120,
228
Syberia, Sybir 85/I – 51, 104, 111, 169,
231, 85/II – 227, 85/III – 95
Syjam, niem. Siam (dziś Tajlandia) 85/II
– 461, 558
Szafarnia, pow. Ostrołęka 85/II – 406
Szaflary, pow. Nowy Targ 85/I – 133
Szamocin, pow. Chodzież 85/II – 608
szamotulski powiat 85/II – 451, 458
Szamotuły, miasto powiatowe 85/II –
314, 331,
Szczakowa, pow. Chrzanów 85/III – 155
Szczawnica, pow. Nowy Targ 85/I – 107,
130, 133, 168, 85/II – 235, 368, 519,
85/III – 100, 119, 126
Szczytno, miasto powiatowe 85/II – 376
Szewna, pow. Opatów 85/II – 226
Szkalmierz zob. Skalmierz
345

Szkocja 85/II – 604
Szlachtowa, pow. Nowy Targ 85/II – 235
85/III – 252, 275, 276
Szląsk zob. Śląsk
Szląsk zob. Śląsk
szląska ziemia zob. śląska ziemia
Szmigiel, Śmigiel, pow. Kościan (dziś
Śmigiel) 85/I – 326, 85/II – 231, 418,
452, 85/III – 143
Szołdry, pow. Śrem 85/I – 225
sztumski powiat 85/I – 329, 330
Sztynort, pow. Węgobork 85/III – 281
szubiński powiat 85/II – 124, 451
Szwajcaria 85/II – 604
Szyce, Szyce Duchowne, pow. Olkusz
85/I – 249, 85/II – 467, 85/III – 116
Szydłowiec, pow. Końskie 85/II – 226,
430
Szydłów, pow. Stopnica 85/II – 467, 85/III
– 115
Ścianka, pow. Buczacz 85/II – 231, 422
Śląsk, Szląsk 85/I – 156, 167, 218, 278,
296, 444, 85/II – 65, 217, 219, 225, 307,
320, 345, 408, 409, 423, 467, 471, 480,
521, 522, 580, 604, 85/III – 19, 20, 22,
23, 58, 63, 113, 133, 156, 157, 188, 206,
233
Śląsk austriacki 85/I – 180, 445, 85/III –
64, 233
Śląsk Cieszyński 85/I – 437, 445, 85/II –
85/II 522, 85/III – 156
Śląsk Dolny 85/II – 91, 522
Śląsk Górny, Górny Szląsk, Oberschleisien 85/I – 167, 218, 239, 484, 85/II
– 24, 522, 85/III – 19, 20, 21, 22, 23, 32,
71, 171, 188, 233
Śląsk pruski, Szląsk pruski 85/I – 180,
85/II – 409, 85/III – 64, 233
śląska ziemia 85/III – 156
Ślesin, pow. Konin 85/II – 481, 85/III – 95
Śmigiel zob. Szmigiel

śniatyński powiat 85/I – 396
średzki powiat 85/I – 82, 215, 220, 321,
85/II – 415, 451, 457
śremski powiat 85/II – 451
Środa, miasto powiatowe (dziś Środa
Wielkopolska) 85/II – 305, 85/III –
134
Świecie, miasto powiatowe 85/I – 327,
356, 85/III – 142
Świerze, bł. Świerzów
Świerże, Świerże Górne, daw. Świerzów,
pow. Kozienice 85/I – 153, 85/II – 472,
85/III – 122
Święty Krzyż, część Słupi Nowej z Łysą
Górą 85/II – 472, 85/III – 115
Targoszyce, pow. Krotoszyn 85/I – 320, 322,
412, 85/II – 415, 452, 454, 85/III – 139
Tarłów, pow. Iłża 85/II – 475
Tarnawa, pow. Krasnystaw 85/I – 182,
85/II – 464, 85/III – 275
Tarnobrzeg, miasto powiatowe 85/II –
429
tarnobrzeski powiat 85/I – 245
Tarnogóra, pow. Krasnystaw 85/I – 152,
85/II – 463, 85/III – 121, 122
Tarnopol, miasto powiatowe 85/II – 551,
85/III – 241
Tarnowo zob. Tarnów, pow. Chełm
Tarnowska Wólka = Tarnowska Wola,
pow. Chełm 85/II – 503
Tarnowskie 85/II – 69, 219, 307, 325, 340,
358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III
– 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268
Tarnów, miasto powiatowe 85/I – 32,
484, 85/II – 80, 342, 428, 524, 85/III
–20, 21, 28, 32, 63, 127, 188, 237, 251
Tarnów, Tarnowo, pow. Chełm 85/I –
222–224, 485, 496, 85/II – 80, 131,
217, 220, 238, 246, 425, 428, 465, 495,
501–503, 524, 85/III – 130, 132, 134,
135, 137, 267

346

Tatry, lud. Krępak, pasmo górskie 85/I – 83,
129–133, 153, 180, 248–250, 429, 85/II
– 113, 126, 411, 446, 519, 607, 85/III
– 82, 100, 106, 119, 120, 124, 126, 127
Tczew, miasto powiatowe 85/I – 328
Telkwice, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/
II – 217, 85/III – 142, 144
Teplice, Czechy 85/III – 109
Teresin, pow. Lublin 85/II – 502, 85/III – 92
Terespol, pow. Biała, 85/II – 391, 504
Terespol, pow. Świecie 85/I – 327, 336,
85/III – 142–144
Tobolsk, Rosja 85/I – 104
Tomaszowice, pow. Kraków 85/I – 246,
247, 250, 296, 297, 434, 85/II – 129,
236, 256, 381, 422, 445, 446
Tomaszów, miasto powiatowe (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240
Toruń, miasto powiatowe 85/I – 18, 326,
327, 331, 335, 356, 38385/II – 66, 440,
523, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 59,
142, 143, 145, 229
toruńska ziemia 85/II – 522
toruński powiat 85/II – 377
Trenczyn, Słowacja 85/I – 85, 250, 85/
II – 356
Tretki, pow. Kutno 85/II – 190, 403, 85/
III – 110, 111, 114
Triest, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 258,
85/II – 525, 526, 85/III – 119, 120
Trocadero, Paryż 85/III – 150
Trzebcz, pow. Chełmno 85/I – 327, 85/
III – 143
Trzebinia, pow. Chrzanów 85/II – 381
Trzemeszno, pow. Mogilno 85/I – 328,
85/II – 442
Tucholszczyzna 85/I – 327, 85/II – 522,
85/III – 142, 143
Tuchowicz, pow. Łuków 85/II – 495,
85/III – 130, 132, 134
Tuliczów, pow. Kowel 85/I – 165, 166,
85/II – 415, 85/III – 125

Turcja 85/I – 111, 460
Turobin, pow. Krasnystaw 85/II – 333
Turyczany, pow. Włodzimierz 85/II –
415, 85/III – 125
Turzno, pow. Toruń 85/I – 327, 85/II –
407, 85/III – 142, 143
Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 85/I
– 228, 85/II – 498, 619, 85/III – 228
Tylice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II
– 407, 85/III – 142, 143
Tylża, miasto powiatowe, Litwa 85/I – 19
Tyniec, pow. Wieliczka 85/I – 250, 424, 425
Ubinie, pow. Kamionka (Bużanska = Strumiłowa) 85/II – 379, 85/III – 240, 241
Uhnin, pow. Włodawa 85/II – 229
Ukraina, Ukraine 85/I – 164, 179, 397,
444, 85/II – 10, 102, 103, 124, 218, 281,
431, 489, 539, 85/III – 25, 70, 86, 92,
245, 257
Ukraina zachodnia 85/II – 13, 455, 551
Uniż, pow. Buczacz 85/I – 281
Urszulin, pow. Lublin 85/I – 223
Uruguaj =Urugwaj 85/III – 189
USA zob. Stany Zjednoczone
Ustroń, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/III – 156
Ustrzyki = Ustrzyki Dolne, pow. Lesko
85/I – 422, 432, 85/II – 513, 85/III –
154–156, 252, 274, 275
Uście, pow. Olhopol 85/II – 131
Varsovie zob. Warszawa
Vietmannsdorf, Niemcy (dziś część mias­
ta Templin) 85/I – 17
Wadowice, miasto powiatowe 85/I – 281,
85/III – 234
Wagram, Austria 85/I – 19
Walichnowy, pow. Wieluń 85/II – 623,
ryc. po s. 624
Waplewo, pow. Sztum 85/I – 329, 330,
85/III – 142, 144, 230
347

Warbende, Niemcy 85/I – 17
Warmia 85/I – 324, 331, 332, 343, 85/III
– 58, 59, 229
Warszawa
Warszawa, Varsovie, Warschau 85/I – 14,
17–23, 25, 27, 28, 33–36, 38–44, 47, 48,
51–55, 57–62, 64, 69, 72–84, 86, 87, 97,
99–102, 104, 105, 107, 109–114, 117,
118, 120, 124, 126, 130, 132 –134, 137,
138, 141, 142, 148, 149, 152, 154, 158,
161–168, 172, 182, 184, 190–199, 202,
203, 207, 213–215, 217, 218, 222–224,
228, 229, 231, 233–239, 244, 250, 252,
253, 257–259, 288, 293, 297, 309–317,
322, 323, 341, 354, 356, 358, 365, 371,
372, 374, 375, 382, 383, 386, 389, 392,
398, 403, 405, 409, 419–421, 423, 428,
429, 434, 436, 452, 462, 470, 471, 474,
479, 480, 492, 494, 500, 501, 85/II – 10,
12, 20, 21, 23, 24, 26, 29, 30, 56, 75, 76,
79, 80, 81, 98, 102, 103, 137, 138, 140,
141, 142, 143, 148, 150, 153, 154, 155,
161, 162, 165, 183, 185, 188, 190, 193,
196, 199, 205, 216, 218, 229, 234, 254,
307, 324, 327, 352, 357, 399– 402, 406,
407, 413–415, 426, 429, 439, 442, 445,
450, 473, 474, 476, 480, 483, 489, 490,
492, 527, 540, 549, 563, 571, 588, 610,
85/III – 9–11, 40, 46, 51, 53–56, 63,
65, 77, 84, 86, 98, 105, 107, 109–113,
115, 118, 120, 122–126, 130, 131, 133,
136–139, 141, 147, 153, 175, 221, 222,
224, 225, 245, 246, 257, 262–264, 266–
–268, 270, 282, 283
Warszawskie 85/I – 32, 171, 85/II – 357
Warszawskie Księstwo, Wielkie Księstwo
Warszawskie, Księstwo 85/I – 19, 22,
27
Warta, dopływ Odry 85/I – 497
wasilkowski powiat 85/I – 165
Waśniów, pow. Opatów 85/II – 475
Waterloo, Belgia 85/I – 22

Wawel, wzgórze 85/I – 241, 242, 250, 259,
424, 453, 85/II – 447, 85/III – 47, 124
wągrowiecki powiat 85/II – 415, 451
Wąsew = Wąsewo, pow. Ostrów Mazowiecka 85/II – 226
Weimar, Niemcy 85/III – 150
Wejherowo, miasto powiatowe 85/I –
324, 328, 336, 85/III – 142, 144
Wenecja, Włochy 85/I – 129, 130, 134,
85/II – 525, 85/III – 119, 120
Wersal, Francja 85/III – 150
Węgorzewo = Węgobork, miasto powiatowe 85/I – 333, 334, 85/III – 281
Węgry 85/I – 153, 240, 85/III – 83, 124,
125, 190
Wiedeń, Austria 85/I – 76, 85, 129–131,
134, 137, 141, 142, 154, 212, 246, 258,
263, 309, 318, 323, 324, 344, 359, 381,
385, 407, 421, 424, 442, 453, 457, 465,
85/II – 11, 15, 28, 30, 128, 280, 357,
411, 525, 548, 556, 576, 85/III – 119,
120, 140, 141, 148–150, 155, 167, 190,
281
Wieleń, pow. Czarnków 85/I – 225, 85/III
– 133–136
wielicki powiat 85/I – 250, 297, 85/II –
445
Wieliczka, miasto powiatowe 85/I – 296,
85/II – 353
Wielka Brytania 85/II – 577
Wielki Kac [Kack] zob. Kac
Wielkie Księstwo Krakowskie zob. Krakowskie Wielkie Księstwo
Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litwa
Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie
Wielkie Księstwo Warszawskie zob.
Warszawskie Księstwo
Wielkopolska 85/I – 62, 81, 106, 109,
112, 156, 157, 180, 196, 202, 214,
215, 219, 220, 224–227, 278, 284, 318,
320, 332, 325, 326, 331, 335, 338–340,

348

348–350, 352, 353, 355–357, 387, 390,
395, 408––413, 412–414, 417, 463,
466, 85/II – 44, 51, 54, 67, 80, 126,
163, 190, 216, 217, 266, 273, 288, 304,
319, 333, 341, 375, 376, 392, 405, 409,
415, 418, 419, 421, 427, 438, 450–453,
458, 459, 480, 490, 520, 529, 579, 580,
610, 620, 621, 85/III – 17, 34, 46, 83,
84, 134, 136, 140, 232, 238, 254, 265,
274, 275, 282
Wielkopolska południowa 85/I – 326
Wielkorosja zob. Rosja
Wielobycz, pow. Krasnystaw 85/I – 440,
85/II – 340, 85/III – 181
Wieluń, miasto powiatowe 85/I – 280,
85/II – 451, 481, 85/III – 231
wieluńska ziemia 85/II – 480
wieluński obwód 85/II – 480
Wiesbaden, Niemcy 85/I – 386, 85/III –
149, 150
Więcławice, pow. Włocławek (dziś Więsławice)85/II – 414, 441
Wilanów = Willanów, pow. Warszawa
85/I – 44, 48, 57, 478, 85/II – 75, 76,
98, 184, 190, 402, 85/III – 110, 122,
129
Wilczyce, pow. Sandomierz 85/II – 475
Wileńszczyzna 85/II – 518
Wilno, Litwa 85/I – 36, 51, 80, 133, 142,
390, 85/II – 26, 431, 568, 85/III – 109,
110, 245
Windawa, Łotwa 85/III – 109, 110
Wisła, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/II – 522,
85/III – 156
Wisła, rzeka 85/I – 18, 139, 196, 249, 250,
296, 424, 85/II – 437, 445, 490, 516,
606, 612, 85/III – 58, 118, 122, 156
Wiślica, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III
– 115, 117
Witebsk (dziś Białoruś) 85/III – 248
Włochy 85/I – 43, 75, 81, 98, 174, 213,
239, 85/II – 150

Włocławek, miasto powiatowe 85/II –
442, 552, 85/III – 129
włocławski powiat 85/I – 196, 85/II –
437, 438
Włodawa, miasto powiatowe 85/II – 131,
229, 85/III – 136
włodawski powiat 85/II – 500
Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360
Włoszakowice, pow. Wschowa 85/II –
456, 457, 85/III – 272
Wojciechowice, pow. Opatów 85/II – 226
Wola Cygowska zob. Cygowska Wola
Wola Cygowska zob. Cygowska Wola
Wola Gałęzowska, pow. Lublin 85/I –
152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122
Wola Justowska, pow. Kraków 85/I – 457
Wola Rasztowska zob. Rasztowska Wola
Wola Sobieska zob. Sobieska Wola
Wola, przedmieście Warszawy 85/I – 34,
40, 162
Woldegk, Niemcy 85/I – 17, 23
Wolsztyn, pow. Babimost 85/II – 126
Wołtuszowa, pow. Sanok 85/III – 252,
274
Wołyń 85/I – 149, 163–167, 218, 329, 397,
85/II – 39, 103, 131, 132, 218, 227, 248,
306, 308, 340, 414, 415, 509, 510, 563,
572, 85/III – 20, 26–28, 32–34, 39, 44,
48, 63, 76, 86, 90, 91, 92, 101, 125, 126,
179, 188, 200, 205, 217, 224, 241–243,
246–248, 257, 278, 279, 282
Wołyń zachodni 85/III – 64
wołyńska gubernia 85/III – 125
Wołyńskie Polesie zob. Polesie wołyńskie
Worskła, dopływ Dniepru 85/I – 83
Wólka Tarnowska zob. Tarnowska Wólka (Wola)
Wrocław, niem. Breslau 85/I – 33, 70,
356, 386, 444, 85/II – 138, 153, 372,
409, 85/III – 30, 38, 53, 57, 61, 66, 68,
349

97, 109, 112, 148, 149, 171, 175, 221,
222, 225, 254, 266
Wronczyn, pow. Kościan 85/II – 457, 616,
85/III – 255
wrzesiński powiat 85/I – 321, 85/II – 451
Wschowa, miasto powiatowe 85/II – 231
wschowska ziemia 85/II – 480
wschowski powiat 85/I – 339, 85/II –
451, 457
Wyrzysk, miasto powiatowe 85/II – 608
wyrzyski powiat 85/II – 451
Wysoce, pow. Ostrołęka (dziś Wysocze)
85/I – 72, 85/II – 92, 118, 216, 226,
229, 405, 85/III – 85, 113
Wysoce = Wysock, pow. Włodzimierz
85/I – 165, 85/III – 125
Wysokie Mazowieckie, miasto powiatowe 85/II – 360
Wyszatyce, pow. Przemyśl 85/I – 251,
85/II – 392, 509
wyszkowski powiat 85/I – 60, 85/II – 425
Wyszków, pow. Pułtusk 85/I – 72, 119,
85/II – 405, 493, 496 Wyszków 85/III
– 113
Wzdów, pow. Brzozów 85/I – 438, 439,
85/II – 307, 379, 507, 513, 85/III – 156,
157, 252, 273, 274, 276
Zabłudów, pow. Białystok 85/I – 38
zadniestrska okolica = Zadniestrze 85/I –
178, 85/II – 514
Zadwórze, pow. Przemyślany 85/I – 153,
155, 221, 245, 251, 319, 380, 85/II –
217, 308, 507, 514, 85/III – 124–126,
132, 133, 147, 148, 152, 240, 241, 280
Zagórze, pow. Chrzanów 85/I – 249, 85/
II – 339, 469
Zagrzeb, Chorwacja 85/I – 129, 134, 137,
248, 258, 85/II – 525, 85/III – 119
Zakopane, pow. Nowy Targ 85/I – 107,
130, 131, 133, 248, 46, 85/II – 129, 130,
234, 235, 251, 85/III – 100, 119, 120, 154

Zakrzewko, pow. Toruń 85/I – 326, 338,
339, 85/II – 217, 623, 624, ryc. po s. 624,
85/III – 142, 143
Zakrzewo, pow. Gniezno 85/I – 335
Zaleszany, pow. Tarnobrzeg 85/I – 245,
252
zaleszczycki powiat 85/I – 396, 85/III – 151
Zambrów, pow. Łomża 85/II – 234
zamojski powiat 85/I – 182
Zamość, miasto powiatowe 85/I – 81, 82,
85/II – 465, 85/III – 82, 238
Zawiercie, pow. Będzin 85/II – 52
Zawiśle, obszar 85/II – 261
Zawoja, pow. Myślenice 85/II – 129
Ząbkowice, pow. Będzin 85/II – 467,
85/III – 116
Zbąszyń, pow. Międzyrzecz 85/II – 126
Zbereże, błędnie Zbercz, pow. Włodawa
85/II – 228
Zbiersk, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III –
113, 114
Zdziechowice, pow. Środa 85/II – 457
Zegrze, pow. Pułtusk 85/II – 429
Zegrzynek, pow. Pułtusk 85/III – 124
Zgorzelec = Zgorzelice, miasto powiatowe 85/I – 85
Zielonki, pow. Kraków 85/II – 381
ziemia dobrzyńska zob. dobrzyńska ziemia
Złaków, Złaków Kościelny, pow. Łowicz
85/II – 79, 421
złoczowski powiat 85/III – 240
Złoczowskie 85/II – 506, 514, 85/III – 240
Złoczów, miasto powiatowe 85/II – 507,
85/III – 240
Złotopolice, pow. Płońsk 85/II – 219,
85/III – 127, 128
Zopot zob. Sopot
Zurych, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III –
148–150
Zwiahel, pow. Borszczów 85/III – 246
Związek Radziecki, ZSRR 85/III – 58

350

Zwierzyniec, pow. Kraków 85/II – 369
Zwierzyniec, pow. Zamość 85/I – 182,
85/II – 464
Zyrzyn zob. Żyrzyn
Źrenica, pow. Środa 85/I – 321
Żabie, pow. Kossów 85/I – 281, 285, 378,
379, 387, 395, 85/II – 217, 305, 419,
486, 85/III – 145, 147, 148, 244, 269
Żbików, pow. Warszawa 85/I – 98
Żmudź 85/II – 518, 85/III – 249
Żnin, miasto powiatowe 85/II – 442
Żółkiew, miasto powiatowe 85/II – 507,
85/III – 240

Żółkiewka, pow. Krasnystaw 85/I – 182,
85/II – 464, 465
Żółkiewskie 85/II – 506, 514
Żuków, pow. Horodenka 85/II – 129, 422
Żuławy 85/II – 522
Żychlin, pow. Kutno 85/I – 118, pow. Kutno 85/II – 79, 190
Żyrzyn 85/II – 462, 463
Żyrzyn, Zyrzyn, pow. Puławy 85/I – 380,
Zyrzyn 85/III – 114
Żytomierz, miasto powiatowe 85/I – 124,
165–167, 85/II – 67, 95, 415, 509,
85/III – 27, 92, 125, 126, 246
Żywiec, miasto powiatowe 85/II – 368
Żywieckie 85/II – 67

ISBN 978-83-95-9125-9-7