02a57f68ead248ede6482af45c153bcf.pdf
Media
Part of Wycinanki kielecko-radomskie / Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5
- extracted text
-
WYCINANKI
( Z materiałom
KIELECKO-RADOMSKIE
zebranych m czasie
badań
terenu)
JERZY
Celem niniejszej pracy jest rozpatrzenie i zanali
zowanie sztuki wycinankarskiej w tej części woje
wództwa kieleckiego, którą od strony zachodniej za
m y k a Nida, od płn.-zach. Radomka, a od strony
wschodniej
— Wisła.
Teren ten w czasie badań prowadzonych przez
Sekcję Badsnia P l a s t y k i Ludowej PIS dostarczył
materiału z około 60 w s i należących d o 7 powiatów
Busko, Kielce, Opatów, Sandomierz, Radom, Stara
chowice, Kozienice.
Przebadanie t a k dużej ilości w s i pozwala już na
pewne uogólnienia. Analogie i chronologia są t u t a k
bliskie, że wyciągnięte w n i o s k i wydają się słuszne.
Wycinanka papierowa na
terenie
województwa
kieleckiego znana jest od dość dawna, przynajmniej
od 100 l a t . Stwierdzoną datą j e j istnienia są lata
siedemdziesiąte ubiegłego
stulecia.
Siedemdziesiąt
i więcej l a t liczące i n f o r m a t o r k i twierdzą stanowczo,
że i c h m a t k i wykonywały już w y c i n a n k i ; zaznaczają
przy t y m , że dawniej było wycinanek o wiele więcej
Ryc.
228
1. Kolor
niebieski,
CZAJKOWSKI
niż obecnie. Przypuszozać można, że powstanie wy
c i n a n k i na t y m terenie zbiega się z rozpowszech
nieniem na w s i kolorowego „glansowanego" papieru.
Ozdabianie wnętrz domów w y c i n a n k a m i było po
wszechne w całym Kieleckiem i Radomskiem; za
chodziły t u jedynie różnice ilościowe. We wsiach
p o w i a t u kozienickiego (Radomskie) przed I wojną
światową każdy niemal d o m krył w s w o i m wnętrzu
liczne kolorowe w y c i n a n k i . Natomiast w powiatach
południowo-wschodnich w y c i n a n k a pojawiała się o
wiele rzadziej, względnie była zjawiskiem tak krót
kotrwałym, że często starzy ludzie mający 70 lat nie
pamiętają j e j .
Pierwsza w o j n a światowa, która w e wszystkich
dziedzinach życia wiejskiego spowodowała olbrzymie
zmiany, i w t y m dziale k u l t u r y ludowej uczyniła
duży w y ł o m Już w pierwszych latach w o j n y w y
c i n a n k i zaczęły gwałtownie zanikać. Ostatecznego
ich pogromu dokonano w pierwszych latach po za
kończeniu I w o j n y światowej, k i e d y t o odradzający
się przemysł zarzucił wieś s w o i m i w y t w o r a m i . Miej-
średnica 20 cm i 34,5 cm. Wyk. Katarzyna
Kozienice,
r. 1953.
Zyzek
lat 60. Strykowice,
pow.
Ryc. 2. Kolor fioletowy, średnica 17,5 cm. Wyk.
Marla Kowalczyk, lat 52. Wola Solecka,
pow.
Starachowice,
r. 1953.
Rys. 3. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ka
tarzyna
Zyzek,
lat 60. Strykowice,
pow. Ko
zienice,
r. 1953.
Ryc. 4. Kolor bordo, średnica 17,5 cm. Wyk.
Janina Żdżalik, lat 25. Strykowice,
pow. Ko
zienice, r. 1953.
Ryc. 5. Kolor fioletowy,
średnica 21 cm. Wyk.
Katarzyna
Mroczek.
Brzozowa,
pow. Opatów,
r. 1953.
Ryc. 6. Kolor czarny, średnica 18 cm. Wyk. Ma
ria Swiostek, lat 40. Krzyżanowice, pow. Sta
rachowice,
r. 1953.
Ryc. 7. Kolor
czarny, średnica 17,5 cm. Wyk.
Maria
Swiostek,
lat 40. Krzyżanowice, pow.
Starachowice,
r. 1953.
229
CECYLOWKA
(^BRZOZA
WÓLKA BRZÓZKA L
Ol
JASTRZĘBIA
(fAJASTRZ
R A D
£%
0
JEDONIA
M
MOLENDY
GR
00EK
^
o
W
A
°
A
tór^
SUCHAO
PUŁAWY
WYBRANA
OSTRYKOWiCE
KLONOWEJ BARTODZIEJE
ZAMOSC
TC7ÓW
HODRZEJOWICE
CHOTYZIŁ
O
KRZYŻANOWIC
:?A
WOLA SOLECKA
MIRZEC
O
SADKOWICE
O
MARUSZOW o
R0K6t C)
ODŁAZIE
O
JAWORZE O,.
lACZNA
OSTROW.CC \
O
KIELCE
Ęfi WOLA
S U K b w
CHAŁUPKI
JACMOWA
CISÓW
O
O
BUSKO
O
.OPATÓW
CE.SICE
O
kOPATNO
ZbOTA
O
/RUDKI
.PIŃCZÓW
o g R 0 N l S Ł A W Ó W
DRYGULEC
*BIELINY
GNOJNO
JUDKÓW
O
JEZIORKO
°
*
(WOLA MORAWICKA
BRZOZOWA
MOSTKI
SANJJOMIERZ
SZEWCE
ŚWIĄTNIKI
0
O
DOBRA
SKADLA
C Z Y H A Ł A ) RYTWIANY
oTUCZCPY \S,
SUHSLAWICE
w:
WYCINANKA WE WSCHODNIEJ CZESCI
WOJ. KIELECKIEGO
o NIE ROBIONO WYCINANEK
O ROBIONO WYCINANKI 00 0X 1920 R
O WYCINANKA ISTNIAŁA 00 I WOJNY ŚWIATOWEJ
• WYKONUJE SIE WYCINANKI 00 CZASÓW OBECNYCH
sce wycinanki zajmują teraz tandetne, papierowe
makatki fabryczne.
Drugim niezmiernie ważnym czynnikiem bezpo
średnio wpływającym na zanik w y c i n a n k i papiero
wej jest rozwój amatorszczyzny przejawiający się w
masowym zawieszaniu ścian m a k a t k a m i z różnego
rodzaju kotkami, ptaszkami, k w i a t k a m i itp., r o b i o
nymi ze słomy czy kolorowych szmatek l u b m a l o
wanymi olejnymi f a r b a m i na tkaninie. M a k a t k i t e
go rodzaju wzorowane są n a ręcznych l u b fabrycz
nych wyrobach miejskich i są klasycznym przykła
dem inwazji na wieś drobnomieszczańskiego gustu.
W okresie międzywojennym spotykamy się z pró
bami reaktywizacji w y c i n a n k i ludowej w niektórych
wsiach, gdzie były szkoły. W większości wypadków
próby te nie są udane. Dziewozęta chodzące do szkoły
wykonują wycinanki bądź w ramach godzin szkol
nych, bądź też — rzadziej — w domu. Z chwilą j e
dnak, gdy opuszczą szkołę, zapominają o n i c h z u
pełnie lub prawie zupełnie. F a k t ten między i n n y m i
obserwujemy w Czarnoleski, Wilczowoli (pow. K o
zienice), czy w Strykowicach (pow. Kozienice), gdzie
od roku 1924 aż do w y b u c h u I I w o j n y światowej
nauczyciel tamtejszy M a r k i e w i c z na lekcjach robót
ręcznych wprowadzał w y k o n y w a n i e wycinanek.
Na podstawie wypowiedzi ustnych sądzić można,
że szkoła na t y m terenie wywarła pewien wpływ
na rozszerzenie się nowego f o r m a t u w y c i n a n k i , a
mianowicie wycinanki k w a d r a t o w e j . Być może, że
i to oddziałało na zamieranie f o r m t r a d y c y j n y c h
tego działu sztuki ludowej. W y c i n a n k i stare (sprzed
I wojny światowej) były przeważnie nieduże, k o
liste, natomiast wycinane po I wojnie są znacznie
większe, z całego arkusza „glansowanego papieru''
i przeważnie kwadratowe.
Niektóre w y c i n a n k a r k i
wprost twierdzą, że t a k j e uczono w szkole.
Stare
wycinankarki, względnie te, które przejęły tę sztukę
od swych matek, mają technikę odmienną niż mło
de, które nauczyły j e j się w szkole.
Szkoła wprowadziła też uprzednie rysowanie wzoru
na złożonym już papierze, podczas gdy dawniej cię
to przeważnie „na oko", bez rysowania.
Inna różnica między s t a r y m i a młodymi w y c i n a n karkami dotyczy narzędzia pracy: t a m t e posługiwały
się nożycami do strzyżenia owiec, te — często małymi
nożyczkami, a nawet końcem noża l u b żyletką. W y
cinanie nożycami do strzyżenia owiec m a tę wyższość
nad narzędziami stosowanymi przez młode pokolenie,
że pozwala pracować o wiele dłużej bez obawy o d gniecenia sobie palców.
Przed pierwszą wojną światową dominowały w w y
cinance kielecko-radomskiej m o t y w y abstrakcyjne.
Ryc. 8. Kolor fioletowy, średnica kola 6,5 cm, dłu
gość wstęg 26 cm. "Wyk. Katarzyna Zyzek, lat 60.
Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
231
1 \
t*\
ą
C
f
1
/ I
v
\
/
i
/
V
• /
Ryc. 20. Kolor zielony, średnica 37 cm. Wyk.
Bdzikot.
Wybraniec,
pow. Kozienice,
r. 1952.
Ryc. I I . Koto?- zielony, średnica 35 cm. Wyk.
Bd-zikot.
Wybranice,
pow. Kozienice,
r. 1952.
Ryc. 12. Kolor fioletowy,
średnica 35 cm. Wyk.
Teodozja
Byzdra.
Czarnolas,
pow. Kozienice,
R,
1953.
Ryc. 13. Kolor różowy, średnica 35 cm. Wyk.
Maria Kowalczyk,
lat 52. Wola Solecka, pow.
Starachowice, r. 1953.
Ryc. 14. Kolor jasnoniebieski,
średnica 38 cm.
Wyk. Józef Mika, lat 73. Brzoza, pow. Kozienice, r. 1953.
232
Ryc. 15. Kolor
Zuchowska.
czerwony, średnica 35 cm. Wyk.
Jedlanka,
pow.
Kozienice,
Ryc. 16. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk.
Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow.
Kozienice,
r. 1953.
'
r
A
<A
»
* '
P jr \
cc
L
^
i nifAiiiiii
Hk
«»
y
l
i
W
«
j»w|
• Ą
A
r
€
lar
>>
. .,11»
|V
#
<«i
Ryc. 17. Kolor czerwony, średnica 32 cm.. Wyk.
Józefa Jakubczyk,
lat 65. Sadkowice, pow. Starachoioice, r. 1953.
A
V'II
<<
y >
• Vi
Jl
% J
Ti*
•fis.
*•->•
^Sl
Ryc. 18. Kolor, czarny, średnica 34 cm.
Bronisława Siwielec,
lat 50. Brzozowa,
Opatów.
Wyk.
pow.
Ryc. 19. Kolor
bordo, średnica 35 cm. Wyk.
Maria
Milczyńska.
Zamość, pow.
Kozienice,
r. 1953.
Ryc. 20. Kolor czerwony, średnica 33 cm. Wyk.
Zofia Konofalska, lat 45. Wólka Brzózka, pow.
Kozienice.
Ryc. 21. Kolor pomarańczowy, średnica 34 cm.
Wyk. Kazimiera
Skóra, lat 64. Dąbrowa Jastrząbska, pow. Radom, r. 1953.
•*V' *
2
«r# ,
J
k
Ryc. 22. Kolor niebieski, średnica 35 cm. Wyk.
Kazimiera
Skóra lat 64. Dąbrowa Jastrząbska,
pow. Radom, r. 1953.
wił--
'
¿Vi.
%*
*•
Ryc. 23. Kolor
Janina Sikora,
*4.
. kj.
•
*A»*#;J
» ,'
"•
*
*
4
czerwony, średnica 37 cm. Wyk.
lat 16. Chotyzie, pow. Staracho
wice, r. 1953.
' '»¿A'*
Ryc. 24. Kolor fioletowy, średnica 36 cm. Wyk.
Janina
Sikora, lat 16. Chotyzie,
powJ
Stara
chowice, r. 1953.
Ryc. 25. Kolor czerwony, średnica 35 cm. Wyk.
Janina
Sikora,
lat 16. Chotyzie,
pow. Stara
chowice, r. 1953.
5|Wc • :<>s<3S
Ryc. 26. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk.
Janina Zdżalik, lat 25. Strykowice,
pow. Ko
zienice, r. 1953.
234
Ryc. 27. Kolor
bordo, średnica 35 cm. Wyk.
Stanisława Molenda. Czarnolas, pow. Kozienice,
r. 1953.
V>
. •" - „ » r » » » •
&
#i ' j . - *
-
4^
******
* *.
Ryc. 30. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk.
Janina Podsiedlich, lat 23. Skadla, pow. Busko,
r. 1951.
Wyjątkowo t y l k o spotkać można było m o t y w y r o
ślinne oraz częstsze o d n i c h wyobrażenia antropomorficzne zwane powszechnie
„lalkami", l u b j a k
w Modrzejowicach (pow. Radom) — „pannami", czy
zwierzęce, jak kury, k o g u t k i i inne p t a k i . W okresie
międzywojennym „lalki", k u r y , k o g u t k i stały się rza
dsze, a dziś motywów zwierzęcych prawie całkiem
się nie spotyka.
Miejscem zawieszania wycinanek była i jest zazwy
czaj ściana główna, naprzeciw d r z w i , pobliże obra
zów świętych, okien, d r z w i oraz b e l k i stropowe, gdzie
umieszcza się w y c i n a n k i bądź na f r o n t o w y c h licach,
tak aby rzucały się w oczy po wejściu do izby,
bądź też od dołu. W Chotyziach (pow. Staracho
wice) wieszano j e wokół izby po trzy (000 000
000 000 000). W y c i n a n k i kwadratowe wieszano poje
dynczo bądź krawędziami zwróconymi równolegle do
krawędzi ścian, bądź też j e d n y m rogiem k u górze.
W t y m d r u g i m w y p a d k u wieszano je rzędem, czyli
-.'«' 'I?»
*
Ryc. 31. Kolor fioletowy, średnica 35 cm. Wyk.
Janina Podsiedlich,
lat 23. Skadla, pow. Busko,
r. 1951
„w ślad", j a k mówią w Brzozowej (pow. Opatów),
tak że stykały się bocznymi rogami.
U l u b i o n y m i k o l o r a m i wycinanek na omawianym
terenie wydają się głównie: czerwony, zielony, nie
bieski, różowy, co zresztą n i e wyklucza zupełnie
stosowania również i n n y c h kolorów. Zaznaczyć t y l k o
należy, że k o l o r czarny był niezmiernie rzadko uży
wany i , j a k twierdzą i n f o r m a t o r k i , niemile widziany.
Prawdopodobnie na terenie Kielecczyzny
znane
były również kolorowe w y k l e j a n k i , których ślady
zachowały się do dziś w Sławczynie, pow. Kozieni
ce (ryc. 29).
Z p u n k t u widzenia f o r m y w y c i n a n k i kielecko-radomskie dzielą się na 3 grupy:
1. o układzie c e n t r a l n y m wieloosiowym,
2. o układzie jednoosiowym,
3. o układzie jednoosiowym r y t m i c z n i e się powta
rzającym, czyli pasowym.
235
Grupę wycinanek o układzie centralnym wieloosio
w y m możemy dla dokładniejszego zanalizowania p o
dzielić dodatkowo na dwie podgrupy. W jednej p o d
grupie omówimy w y c i n a n k i „typu starego", natomiast
w drugiej w y c i n a n k i „młodsze", przeważnie k w a d r a
towe.
Do podgrupy pierwszej należą w y c i a n k i na ogół
niewielkie, o kształcie przeważnie k o l i s t y m . Jest to
właśnie stara wycinanka kielecko-rądomska, która
zaginęła w czasie I w o j n y światowej. Średnica w y
cinanek w tej podgrupie wynosi najczęściej 6—17 cm,
nie przekracza zaś 20 cm. Prawie zawsze papier
składany był 8 razy, co powodowało wyraźne za
znaczenie 8 osi, rzadziej zdarzało się składanie w
szesnastkę. Cięcie było t u na ogół dość prymitywne
i grube.
Ryc. 32. Kolor
lat 63. Czarnolas,
Ryc. 33. Kolor
236
fioletowy,
W y c i n a n k i te sugerują, że wykonawczyni brała
wzór z koła do wozu, co zresztą zgodne jest z no
menklaturą ludową
(„koło", „śpryoha"). Wyraźnie
uwidacznia się to na ryc. 1, 2, 3, 4. Częstymi ele
mentami w y c i n a n k i występującymi w środku i na
promieniach są ażurowe trójkąty. Brzeg wycinanki
prawie zawsze wykańczają
trójkąty, trapezy itp.
niebieski,
wys. 10,5 cm. Wyk. Krawiec
pow. Kozienice,
r. 1953.
wys. 19 cm. Wyk. Helena
Wilkowa,
lat 5 7 . Tczów, pow. Kozienice,
r. 1953.
Ryc. 34. Kolor
niebieski,
wys. 14 cm. Wyk. Maria
Walszczyk,
lat 35. Tczów, pow. Kozienice,
r. 1953.
łnTTnffnF
Ryc. 35. Kolor
czarny,
wys. 16,5 cm. Wyk. Janina
Niezmiernie rzadkie są wśród wycinanek starego t y
pu motywy roślinne, mp. liście (ryc. 4 i 8).
Można również spotkać, choć rzadko, w y c i n a n k i
typu ośrodkowego, które nie posiadają f o r m y koła,
ale kształt, np. wieloramiennej gwiazdy czy małych
kwadratów o profilowanych brzegach.
Podsumowując w n i o s k i stwierdzamy, że kieleckoradomska wycinanka ośrodkowa starego t y p u jest
w zasadizc k o l h t a , wzór m a przeważnie abst.-akeyj ry
wykonanie jej cechuje dość znaczny p r y m i t y w i z m .
Dzisiaj wykonują czasami tego rodzaju w y c i n a n k i ,
ale bardzo rzadko i to zazwyczaj na „bawitko", tzn.
dla zabawy.
Podgrupa druga obejmująca w y c i n a n k i młodsze nie
jest już taka jednolita i można wśród niej wyróżnić
trzy odmiany.
W pierwszej wyodrębnimy t u k i l k a wycinanek
z powiatów: radomskiego, kozienickiego, staracho
wickiego i opatowskiego, w których daje się zau
ważyć łączenie nowej formy, tzn. dużej k w a d r a t o
wej (wg nomenklatury ludowej „kanciaste") i młod
Zdżalik, lat 25. Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
szych elementów zdobniczych ze starszymi. Wykona
nie samego wzoru jest niezwykle proste, bez śladów
jakiegokolwiek złagodzenia ostrości zacięć. Bardzo
wyraźnie uwidacznia się to
w d w u wycinankach
zdjętych ze ściany izby. w Wybranicach (pow. K o
zienice), a przedstawionych na ryc. 10 i 11. Obie
wykonane zostały z papieru zielonego przez miesz
kankę Wybranie ob. Bdzikot w r. 1952. W obu też
w i d z i m y bardzo podobny wzór, t j . nie spotykane d a
wniej
liście dębowe wierzchołkami skierowane k u
środkowi, skąd w regularnych odstępach wybiegają
krótkie promienie nawiązujące do dawnych „śprych"
od koła. Wycinanka przedstawiona na ryc. 11 ma
w środku dodatkowo przerywany obwód koła i r o
zetkę o 8 listkach jako akcent centralny.
Inne w y c i n a n k i w tej grupie, np. fioletowa w y
cinanka z Czarnolasu (pow. Kozienice) wykonana
przez Teodozję Byzdrę { r y c 12) oraz druga, w k o
lorze różowym (ryc. 13), z W o l i Soleckiej (pow. Sta
rachowice) wykonana przez Marię Kowalczyk (lat 52)
nie posiadają elementów roślinnych, a całość jest t u
237
Ryc. 36. Kolor
różowy, wys. 7 cm. Wyk. Maria
Kowalczyk,
niezmiernie uboga pod względem kompozycyjnym.
Wyraźnie uwidaczniają się w nich cztery pola, z któ
rych każde stanowi d l a siebie zamkniętą całość.
Odmianę drugą w tej podgrupie stanowią z w y
jątkiem jednej rozety również w y c i n a n k i „kancia
ste", które jednak w przeciwieństwie do omówio
nych poprzednio mają przy nowej formie także nowe
m o t y w y i i n n y układ w z o r u . Wszystkie w y c i n a n k i
(oprócz przedstawionej na ryc. 14) mają kształt k w a
dratowy, przy czym część ich posiada jednolitą ramę
zamykającą całość (ryc. 15, 16, 17, 18, 19), w innych
natomiast r a m a t a jest bardzo silnie
profilowana,
skutkiem czego odnosi się wrażenie, że nie części
skrajne, ale środek w y c i n a n k i jest bardziej spoisty
(ryc. 20, 21, 22).
Cechą wszystkich wycinanek tej odmiany jest sto
sunkowo znaczny ażur oraz (u większości) m o t y w y
roślinne (ryc. 17, 19, 20, 21, 22), najczęściej w postaci
TI
pow. Starachowice,
r. 1953.
liści (ryc. 20, 21, 22); nie wyklucza to jednak mo
tywów geometrycznych.
Ostatnią odmianę tej podgrupy stanowią
wyci
nanki (pow. Kozienice i Starachowice) przedstawione
na r y c . 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, o kształcie wyłącz
nie k w a d r a t o w y m . Ta grupa wycinanek r o b i wraże
nie „lekkich": jednolita, nieprofilowana rama w
porównaniu do wycinanek wyżej omówionych jest
wąska; niezwykle mocny ażur uzyskują one przez
wprowadzenie m o t y w u nieregularnej siatki l u b ko
r o n k i , co jest niewątpliwie naśladownictwem współ
czesnych robótek haftowanych czy koronkarskich.
Na siatkę niejako narzucone są m o t y w y roślinne w
postaci liści dębu, wierzby, kwiatów l u b całych ga
łązek bzu. Niektóre w y c i n a n k i zamiast liści mają
wycięte nieduże kółka, n a które naklejano mniejsze
kolorowe krążki (ryc. 29).
Interesującym elementem widocznym na jednej
z wycinanek (ryc. 31) a nie spotykanym gdzie i n -
Ryc. 37. Kolor czarny, wysokość 13 cm. Wyk. Janina Żdżalik,
lat 25. Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
Ryc. 38. Kolor niebieski,
wysokość 25 cm. Wyk.
Rozalia
Pyciarz, lat 41. Strykowice,
pow. Kozienice,
r. 1953.
238
lat 52. ' o l a Solecka,
SIAIAIAIAIAIAIA^
Ryc. 39. Kolor
fioletowy,
wys. 8 cm. Wyk. Bronisława Siwielec,
Ryc. 40. Kolor
fioletowy,
wysokość 8 cm. Wyk. Bronisława
r. 1953.
Ryc. 41. Kolor
fioletowy,
wysokość 9 cm. Wyk. Bronisława Siwielec,
dziej są jabłka. Wycinankę tę wykonała Janina P o d siedlich ur. w r. 1933 w Skadlach, pow. Busko. W y c i
nać nauczyła się w Rączycach i zdobi swoje miesz
kanie wycinankami o d r o k u 1960. W y c i n a n k i j e j łatwo
odróżnić od innych po wieloramiennych gwiazdach
stanowiących p u n k t środkowy całości.
Bardzo podobne w y c i n a n k i znajdujemy w G n o j nie, pow. Busko, wykonane jednak n i e na miejscu,
ale w Skadlach. W samym Gnojnie n i e pamiętają
w ogóle, by k i e d y k o l w i e k w y k o n y w a n o w y c i n a n k i .
Grupę drugą stanowią w y c i n a n k i
o uk ł a d z i e
j e d n o o s i o w y m .
lat 50. Brzozów,
Siwielec,
pow. Opatów,
lat 50. Brzozów,
r. 1953.
pow. Opatów,
lat 50. Brzozów, pow. Opatów, r. 1953.
Należą t u w y c i n a n k i o motywach roślinnych, czyli
tzw. „rózgi" {ryc. 37 i 38). Rysunek i c h jest gruby
i prosty, bez szczegółów. Są t o schematycznie potrak
towane drzewka o symetrycznym układzie, których
podstawę stanowi odwrócony trapez mający przed
stawiać doniczkę. Naklejano j e pp o b u stronach
okna. „Rózgi" spotyka się obecnie dość rzadko.
Do trzeciej grupy zaliczymy
w y c i n a n k i
o u k ł a d z i e
p a s o w y m .
Należą t u przede wszystkim w y c i n a n k i o m o t y
wach antropomorficznych zwane powszechnie „lal
k a m i " . Forma t a znana była dawniej n a całym oma-
239
Ryc.
42. Kolor
czarny, wys. 9 cm, Wyk. Katarzyna
Swiostek,
Krzyżanowice, pow. Starachowice,
r. 1953.
w i a n y m obszarze, ale w czasie pierwszej wojny świa
towej w znacznej mierze zaginęła, m i m o że do dziś
wiele kobiet umie ją stosować. Na k i l k u okazach,
jakie udało się zebrać w czasie badań terenu, m o
żna odróżnić w y c i n a n k i wykonane według „starej
mody" od wycinanek, na których znać wpływy n o w
sze — miejskie.
Wykonawczynie
„lalek" przedstawiając
postacie
ludzkie niejednokrotnie starają się podkreślić ich
ubiór i wiek. Rozpoznajemy' wśród nich k i l k u l e t n i e
dzieci (ryc. 34 i 36), dziewczynki (ryc. 34) oraz osoby
dorosłe (ryc. 33 i 35).
Interesujący jest fakt, że w y c i n a n k a r k i dźwiga
jące na swych barkach szósty i siódmy
krzyżyk
wycinały „lalki" o wyraźnie starszych farmach stroju
(ryc. 32 i 36), młodsze natomiast, j a k Janina Żdżal i k ze Strykowie (pow. Kozienice) lat 28 l u b M a r i a
Walszczak z Tczowa (pow. Kozienice) lat 36, przed
stawiają postacie męskie w „bryczesach", dzieci zaś
w sukieneezkach sięgających zaledwie kolan (ryc.
34 i 42).
Oprócz wyżej omówionych
wycinanek
antropomorficznych do grupy wycinanek jednoosiowych r y t
micznie się powtarzających należą
również
inne
w y c i n a n k i w postaci pasów (ryc. 39, 40, 41). Wzory
są t u najczęściej abstrakcyjne, rzadziej o motywach
roślinnych, n p . w postaci liści dębu. W niektórych
tego rodzaju wycinankach można się dopatrzyć „la
lek", których kształty jednak uległy t a k daleko po
suniętej schematyzacji, że słuszniejsze będzie uznać
je za formy abstrakcyjne (ryc. 39). W y c i n a n k i o ukła
dzie pasowym naklejano pod sufitem wokół całej
izby.
Fotografował
Z40
Jan
lat 56,
Z wycinankami starymi występującymi przed I
wojną światową wiążą się ozdoby
gdzie
indziej
zwane „klapokami" w postaci papierowych, różno
kolorowych gwiazdek nakładanych na siebie w k i l
k u warstwach i spiętych jedną lub dwiema wstęgami
'papierowymi długości 20 — 30 om, spływającymi
k u dołowi. Ozdoby te przyczepiano na ścianach lub
belkach stropowych (ryc. 8).
W y c i n a n k i występujące na terenie radomsko-kieleokim nie wykazują na ogół tego wysokiego poziomu
artystycznego, z j a k i m spotykamy się np. w Opoczyńskiem czy na K u r p i a c h . P r y m i t y w n e dosyć for
my starszych wycinanek przypominają raczej rów
nież niezbyt rozwinięte w y c i n a n k i z leżącej po dru
giej stronie Wisły —• Lubelszczyzny (oczywiście nie
m a m t u na myśli precyzyjnych wycinanek Dobrzyń
skiego). Jedynie niektóre bardziej
wydoskonalone
formy kwadratowe zdają się j a k gdyby nawiązywać
do w y c i n a n k i opoczyńskiej i sieradzkiej. Oczywiście
trudno byłoby na razie przesądzić czy mamy t u do
czynienia z jakimiś s t a r y m i nawiązaniami, czy z no
w y m naśladownictwem, czy po prostu z przypadko
w y m podobieństwem, o które przy niezbyt skompli
kowanych formach czteroosiowych
nie jest znów
talk trudno.
Wycinanka ludowa na terenie Kielecczyzny zani
kła, względnie zanika. Pod wpływem fali mody drobnomieszczańskiej, wyrażającej się t a k silnie w de
koracji wnęjtrz, k o b i e t y wiejskie po prostu wstydzą
się zdobić swe domy w y c i n a n k a m i , bo w oczach wsi
uchodzi t o za śmieszność i zacofanie. Być może, zor
ganizowanie jakiegoś k o n k u r s u czy serii konkursów
usunęłoby te niesłuszne uprzedzenia i dopomogło
do u t r z y m a n i a przy życiu tej więdnącej gałęzi l u
dowej twórczości.
Swiderski.