086f82285e352189dc722bb9bcf6e05b.pdf
Media
Part of Recenzje i spis teści rocznika 1952 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6
- extracted text
-
KONRAD JAŻDŻEWSKI. Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk
Gdańsk 1952. Wyd. Muzeum Pomorskie, str. 31, rys. 12, mapa 1.
W lecie 1952 w Muzeum Pomorskim w Gdańsku przy
współudziale
łódzkiego
Muzeum
Archeologicznego
i Kierownictwa Prac Wykopaliskowych w Gdańsku
zorganizowana została wystawa obejmująca wczesno
średniowieczne zabytki archeologiczne wydobyte na
terenie Gdańska w czasie akcji wykopaliskowej, trwa
jącej od lat pięciu (1948—1952).
W związku z w y s t a w ą nakładem Muzeum Pomor
skiego ukazała się broszura napisana przez kierownika
gdańskich prac wykopaliskowych prof. Konrada Jaż
dżewskiego, zawierająca popularnie ujęte zestawienie
w y n i k ó w dotychczasowych badań. Praca prof. Jaż
dżewskiego jest potraktowana jako komentarz uzu
pełniający do wystawy. W części wstępnej zawiera
omówienie czynników geograficznych i gospodarczych,
które złożyły się na powstanie i umiejscowienie nad
brzegiem Motławy grodu gdańskiego oraz rzemieślnicro-handlowego podgrodzia, zbudowanego na skrzy
żowaniu ważnych arterii komunikacyjnych. Początki
Gdańska, według dzisiejszego stanu badań archeolo
gicznych, sięgają przełomu I X i X w. Ślady osadnic
twa wczesnośredniowiecznego odkryte zostały w obrę
bie Starego Miasta. Gród zbudowany nad Motławą oto
czony był w X I I I w. potężnym w a ł e m drewnianoziemnym grubości około 14 m, w obrębie którego znaj
dowały się liczne domostwa ustawione wzdłuż wąskich
uliczek. Były to budynki niewielkie, o planie prawie
kwadratowym, przeważnie jednoizbowe. W warstwie
mierzwy i śmieci zalegającej koło b u d y n k ó w i pod
podłogami domów, odkrytej już w dziewięciu pozio
mach leżących jeden na drugim (ogółem warstw ta
kich może być w Gdańsku 17 — 19), zachowało się
mnóstwo odpadków organicznych, jak resztki tkanin,
skóry, nasion, przedmioty z drzewa, rogu, bursztynu,
HERCIK EMANUEL.
a poza tym skorupy glinianych naczyń, wyroby z ż e
laza, brązu, ołowiu.
Wśród
tych
właśnie
niepozornych
odpadków
i śmieci znaleziono bogaty materiał rzucający sporo
światła na kulturę plastyczną mieszkańców ó w c z e s n e
go Gdańska.
Najważniejszą bodaj zdobyczą
wykopalisk gdań
skich jest zbiór tkanin (prawie wyłącznie wełnianych),
wśród których nie brak również barwnych pasiaków
używanych zapewne do ubiorów
kobiecych. Prócz
tkanin, znaleziono w Gdańsku również wyroby skó
rzane, a między nimi pięknie wykonany ażurowy bu
cik kobiecy. Z przedmiotów kościanych na u w a g ę za
sługują składane grzebienie,
zdobione na grzbiecie
i okładzinie starannie rytym ornamentem, złożonym
z kółek z zaznaczonym środkiem, linii zygzakowatych
i prostych, równolegle położonych prążków.
Na podstawie znalezionych narzędzi i odpadków
materiału stwierdzono istnienie na terenie wczesno
średniowiecznego
Gdańska pzeregu
rzemiosł, jak
szewstwo, tokarstwo, ciesielstwo, a możliwe, że istnia
ło również kowalstwo..
Tkaniny, grzebienie, przedmioty bursztynowe wyra
biane były prawdopodobnie w ramach przemysłu do
mowego. Wśród przedmiotów drewnianych znaleziono
sporo okazów pięknie rzeźbionych, czego przykładem
może być umieszczona w pracy prof. Jażdżewskiego
ilustracja trzonka drewnianej łyżki
pochodzącego
z drugiej p o ł o w y X I I w.
Prawie wszystkie wspomniane tu przedmioty zdo
bione pochodzą z ubogiej, rybackiej dzielnicy grodu
gdańskiego, co świadczy o wysokim poziomie arty
stycznym ówczesnej ludowej twórczości plastycznej.
R. Rss.
Československé lidové hračky
Praha 1951. Wyd. „Orbis", 62 str., 175 tabl. barwn.
Obszerny dział literatury etnograficznej poświęco
nej zagadnieniom ludowego zabawkarstwa wzbogaci
ła nowa pozycja. Jest nią wymieniona w tytule praca
E . Hercika o zabawkarstwie ludowym na terenie
Czech i Słowacji. Praca ta, wydana bardzo starannie
przez praskie wydawnictwo „Orbis", składa się z krót
kiego tekstu oraz bogatej części ilustracyjnej, zawie
rającej blisko tysiąc barwnych ilustracji i ponad 70
rycin wykonanych techniką kreskową.
W części tekstowej autor omawia na wstępie' ośrod
ki ludowej produkcji zabawkarskiej na terenie Czech
i Słowacji, podaje dane historyczne odnoszące się do
przeszłości poszczególnych ośrodków, począwszy
od
pierwszej połowy X I X wieku, charakterystykę wyro
bów oraz warunki produkcji i handlu. Autor opisuje
zarówno drobną wytwórczość zabawkarską rozproszo
ną po wsiach (np. w obfitującym w surowiec drzewny
Hlinecku), jak i produkcję skoncentrowaną w dużych,
ale wyspowo występujących ośrodkach, do których
należy Skašov, gdzie w r. 1914 na 600 mieszkańców
52 rodziny zajmowały się sezonowo wyrobem zaba
wek. Niektóre z większych pracowni zabawkarskich
zorganizowane były w sposób zbliżony do manufak
tur. Zatrudniano w nich większą ilość pracowników
(czasem również kobiety), w produkcji zastosowany
był podział pracy i specjalizacja. Mniejsi w y t w ó r c y
zabawek, pracujący na własny rachunek, sami sprze
dawali swój towar na targach i jarmarkacřl, rozwo
żąc go na taczkach. Większe w y t w ó r n i e posługiwały
się transportem wozowym i w y s y ł a ł y
zabawki na
znaczne odległości.
W papierach handlowych tego
rodzaju w y t w ó r n i znalazł Hercik materiały świadczą
ce o eskporcie ludowych zabawek z Czech do innych
krajów byłej monarchii austro-węgierskiej, między
innymi na drugą stronę Karpat do Galicji.
Produkcja każdego ośrodka była zazwyczaj ściśle
standaryzowana zarówno co do rodzaju wyrobów, jak
ich w y m i a r ó w i sposobu zdobienia. Największy roz
kwit ludowego zabawkarstwa na terenie dzisiejszej
Czechosłowacji przypada na drugą połowę ubiegłego
stulecia. Później popyt na tego rodzaju zabawki z a
czął się zmniejszać, co pociągnęło za sobą spadek ich
cen (między rokiem 1870 a 1914 prawie o 50%), mimo
równoczesnej podwyżki ceny surowca i kosztów utrzy
mania. Na skutek pogarszających się warunków eko
nomicznych, wiele ośrodków ludowej produkcji zabawkarskiej zamarło po pierwszej wojnie światowej.
W rozdziale drugim omawia autor rodzaje techniki
stosowane w ludowej produkcji zabawkarskiej. Mimo,
że w części ilustracyjnej przedstawione są zabawki
z różnych materiałów, jak glina, ciasto, szkło itp.,
w rozdziale tym mówi Hercik wyłącznie o obróbce
i zdobnictwie drzewa. Zabawki drewniane wyrabiano
głównie z drzewa lipowego i świerkowego, dawniej
zaś w niektórych ośrodkach (jak na przykład Krouna)
używano drzewa bukowego. Obróbka odbywała się
przy poniocy najprostszych narzędzi (nóż, dłuto, sie
kiera, piła), w nowszych zaś czasach przyjęły
się
w zabawkarstwie tokarnie. Obtaczano ná nich między
innymi profilowane pierścienie, które, łupane
po
przecznie, dawały sylwetki zwierząt, boki kołysek itp.
Dekoracją zabawek zajmowały się często kobiety. Do
malowania używano pierwotnie barwików
natural
nych (np. koszenili), później barwików ziemnych ze
spoiwem klejowym, kładzionych niekiedy na kredo
wym podkładzie, z wierzchu pokrytych bezbarwnym
lakierem. W nowszych czasach stosowano barwiki ani
linowe.
Wzory malowano przy pomocy pędzelków lub stem
pelków Na Wołoszczyźnie Morawskiej powierzchnie
zabawek wykonanych z bukowego drzewa przywędzano w dymie • na kolor ciemnobrązowy i na tym tle
zdobiono rytym ornamentem. Na Słowaczyźnie, podob
nie jak u nas w okolicy Żywca, powierzchnie zaba
wek przed ryciem ornamentu barwiono na czerwono.
Po bardzo pobieżnym omówieniu techniki wykony
wania zabawek, Hercik w sposób dosyć nieoczekiwa
ny przechodzi do opisu zabawek znanych z wykopa
lisk archeologicznych, czy to europejskich (głównie
gliniane grzechotki i ptaszki), czy pozaeuropejskich:
egipskich i perskich.
Wśród obfitego w tym dziale materiału ilustracyj
nego na szczególną u w a g ę zasługują niektóre gliniane
grzechotki, jeźdźcy na koniach, czy piszczałki w postaci
ptaszków, które od czasów starożytnej Grecji i Rzymu
przetrwały prawie bez zmian do dziś w inwentarzu
zabawek wielu narodów europejskich. Rozdział ten
zamyka tablica chronologiczna, uwzględniająca mate
riał i formę zabawki oraz określająca jej w y s t ę p o w a
nie w różnych okresach, od czasów przedhistorycznych
do współczesnych.
Pozostałą część tekstu zajmuje objaśnienie barw
nych tablic oraz wykaz literatury czeskiej, rosyjskiej,
polskiej, angielskiej, francuskiej i niemieckiej, doty
czącej zabawek ludowych.
W części ilustracyjnej na początku pokazane
są
zabawki z terenu Czech i Słowaczyzny. Uporządkował
je autor według materiału, z którego są wykonane.
Na początku mamy więc zabawki z gliny wypalonej
(podane w układzie chronologicznym, począwszy
od
neolitu), współczesne wyroby z gliny suszonej i malo
wanej, z kitu stolarskiego i ciasta, następnie lalki
z gałganków, z liści kukurydzy oraz obfity dział za
bawek drewnianych, uporządkowanych niezbyt zre
sztą konsekwentnie (lalki, koniki, wózki, żołnierze,
ptaszki, zabawki ruchome w rodzaju
wiatraczków,
kowali, wiewiórek, meble, grzechotki, piszczałki, w y
konywane przez dzieci zabawki z roślin i z drzewa, jak
zwierzątka, strzelby, pistolety).
Począwszy od tablicy 60 autor daje przegląd zaba
wek spotykanych u innych narodów, zarówno euro
pejskich (ZSRR, Polska, Jugosławia, Grecja, Szwecja,
Niemcy, Francja), jak i pozaeuropejskich (Indie, C h i
ny, Japonia, Afryka, Ameryka). Na końcu zaś wraca
na grunt ojczysty, przedstawiając na 29 tablicach n a j
nowsze zabawki czechosłowackie, projektowane i wy
konane przy udziale czeskich i słowackich artystówplastyków
(M. Podhojska, E ! Hercik, Slavoj, Tusor
i inni).
Materiał ilustracyjny zawarty w pracy Hercika jest
bardzo dobry zarówno jeśli chodzi o stronę dokumentarną, jak i poziom estetyczny. Na tym jednak w y
czerpuje się wartość omawianej publikacji.
Autor,
z zawodu plastyk, z zamiłowania zbieracz i kolekcjo
ner zabawek, nie umie na zgromadzony przez siebie
materiał spojrzeć okiem badacza. Daje się to zauważyć
zarówno w układzie materiału
ilustracyjnego, jak
i w sposobie opracowywania tekstu, w którym brak
próby ustalenia jakiejś ogólnej systematyki zabawek,
czy usiłowań w kierunku określenia specyfiki zaba
wek czechosłowackich na tle zgromadzonego materia
łu porównawczego, czy wreszcie uchwycenia związków
zachodzących między zabawkami czeskimi i s ł o w a c
kimi a zabawkami krajów ościennych.
Zarówno publikowany przez Hercika materiał po
równawczy, jak i literatura zagraniczna grzeszą dużą
przypadkowością wyboru. Przykładem może tu być
materiał odnoszący się do zabawkarstwa ludowego
w Polsce. Hercik z prac polskich nie zna ani najnow
szych (np. T. Seweryna „Polskie zabawki ludowe",
Polska Sztuka Ludowa, 1949), ani takich, jak publiko
wana w „Ludzie" (1929) praca S. Udzieli pt. „Zabawki
z roślin", czy tegoż autora „Przemysł drzewny w K o
szarawie" (Przemysł i Rzemiosło, 1921). Reprodukowa
ne w dziale ilustracyjnym zabawki polskie ze zbiorów
Muzeum Przemysłu Artystycznego w Pradze (Tabl.
CXVII—CXIX)
nie są typowe dla naszego obszaru
etnograficznego (toczony z drzewa jeździec z okolic
Mrągowa na Mazurach, jeździec i wózek z północnowschodniej Polski). O wiele ciekawszy materiał porów
nawczy znalazłby autor w drewnianych wyrobach zabawkarskich z Polski południowej, zwłaszcza z Ż y
wiecczyzny. Wykonywane tam do dziś malowane ptasz
ki, wózki z konikami, taczki wykazują wiele cech
wspólnych z zabawkami czechosłowackimi.
Zbliżone
do starych zabawek czeskich są również nasze zabaw
ki gliniane, np. ptaszki, jeźdźcy na koniach itp., które
dziś jeszcze można spotkać w różnych ośrodkach garn
carskich.
Mimo podkreślonych wyżej braków, praca Hercika
ma dużą wartość dokumentarną i, choćby ze względu
na znaczną ilość zawartego w niej materiału, stanowi
w czechosłowackim piśmiennictwie
etnograficznym
cenną pozycję, która w chwili bieżącej w literaturze
polskiej nie mą odpowiednika. Ludowe zabawkarstwo
polskie, chociaż jest równi,e bogate i interesujące jak
po drugiej stronie Karpat, nie doczekało się jeszcze,
niestety, wydawnictwa, w którym zostałyby utrwalo
ne dla przyszłych prac badawczych owe niezliczone
formy zabawek z drzewa, gliny, czy ciasta, zapełnia
jących do niedawna stragany na targach, jarmarkach
ezy odpustach.
P O L S K A
S Z T U K A
L U D O W A
R. V I — 1952
SPIS TREŚCI
Od Redakcji. W związku z dyskusją nad projektem Konstytucji Polskiej
Rzeczypospolitej Ludowej s 5—6
Z przemówienia Prezydenta Bolesława Bieruta na otwarciu radiostacji
we Wrocławiu 16 listopada 1947. s. 3—4
ARTYKUŁY
%
Chorosiński Jan Życie i walka ludu ziemi kieleckiej w pieśni s. 301—315
Cieśla-Reinfussowa
Zofia Dom z w n ę k ą w polskiej architekturze ludo
wej s. 263—269
German Franciszek
Stosunek Mikołaja Gogola do polskich zbiorów
pieśni ludowych s. 255—256
German Franciszek
Jeszcze w sprawie stosunku Mikołaja Gogola do
zbioru pieśni ludowych Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego s. 359—360
Gębifc Władysław
Społeczny sens badań nad kulturą ludową Warmii
i Mazur s. 189—197
.
Gładysz
Mieczysław
Z twórczości
plastycznej
górników
śląskich
s. 147—154
Jackowski Aleksander Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu
Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem s. 117—126
Jastrzębowski
Wojciech Geneza, program i wyniki działalności „Warszta
tów Krakowskich" i „Ładu" s. 13—22
Kaczorowska Blanka Wełniany pasiak opoczyński s. 23—28 . . . .
Kamińska Janina Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I — X I I I
wieku w Gdańsku s. 74—76
Kostysz Juliusz Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło
s. 316—334
Kotula Franciszek
Teatralność zwyczajów i obrzędów (z Puszczy San
domierskiej) s. 335—343
Kotula Franciszek
Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków
s. 212-226
Kotula Franciszek
Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okoli
cach Rzeszowa s. 87—91
Ligęza Józef
K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym s. 131—133
Nahlik Adam Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty
stycznym s. 77—86
Pietkiewicz Kazimierz
Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy
artystów zawodowych z ludowymi s. 198—202
Pietkiewicz Kazimierz Społeczna rola artysty ludowego s. 68—73
Reinfuss Roman Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim
s. 35—47
Reinfuss Roman Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego s. 270—287 .
.
Reinfuss Roman Z zagadnień sztuki ludowej s. 65—67
Sadownik Jan Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu (powiaty:
kolbuszowski, łańcucki, niski, rzeszowski, tarnobrzeski i pobrzeża)
s. 227—251
Starek Edyta Parzenice spiskie s. 175—180 . . .
. . . .
Telakowska
Wanda Projektanckie kolektywy robotnicze,
chłopskie
i młodzieżowe s. 7—12
Trzepacz Maria
Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecz
nego s. 163—169
Wallis Stanisław Śląskie pieśni górnicze s. 134—146
Wojciechowski
Aleksander
Metody pracy zespołowej w polskim prze
m y ś l e artystycznym s. 203—211
Wojciechowski Aleksander
Przemysł włościański w Królestwie Polskim
(ankieta z 1885 roku) s. 257—260
nr
1
nr
1
nr
6
nr
4-5
nr
4-5
nr
6
nr
4-5
nr
3
nr
3
nr
nr
1
1
nr
2
nr
6
nr
6
ni
4-5
nr
nr
2
3
nr
2
nr
nr
4- 5
2
nr
nr
nr
1
4- 5
2
nr
nr
4- 5
3
nr
1
nr
nr
3
3
nr
4-5
nr
4-5
Zlotnikowa Irina Pieśń ludowa w życiu i twórczości Gogola (tłum.
B. Karnawalska) s. 252—254
.
Żaki Andrzej
Pierwsze prace wykopaliskowe P a ń s t w o w e g o Instytutu
Sztuki (badania na starych cmentarzach w Dębnie i Szaflarach,
pow. N. Targ) s. 48—51
Zywirska Maria Podłoże ludowe w kulturze górniczej s. 127—130
nr
4-5
nr
nr
1
3
nr
nr
nr
3
1
2
nr
nr
3
1
nr
2
nr
1
nr
6
nr
nr
6
3
nr
nr
2
4-5
nr
nr
1
2
nr
2
nr
3
nr
nr
1
4-5
nr
6
nr
3
nr
nr
6
1
nr
6
nr
6
nr
nr
2
2
nr
nr
6
3
S Y L W E T K I TWÓRCÓW L U D O W Y C H
Seweryn Tadeusz Józef Markowski, górnik wielicki s. 155—162
Starek Edyta Twórczość Heleny Roj-Kozłowskiej s. 29—34 . . . .
Wajda Andrzej
Wincenty Kitowski — iłżecki artysta ceramik s. 92—95
SPRAWOZDANIA, RECENZJE,
KRONIKA
Astalosz Szandor Pierwszy rok działalności Węgierskiego Instytutu
Twórczości Ludowej s. 185—186
Blumówna Helena Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego w Krakowie s. 59
Cieśla-Reinfussowa
Zofia Wystawa sztuki ludowej województwa lubel
skiego s. 100—102
Cteśla-Reinfusso-ша Zofia Z wystawy wycinanek ludowych w Sieradzu
s 52—54
Gajefcowa Olga Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towa
rzystwa Ludoznawczego s. 354—355 .
Gębifc Władysław
Wystawa sztuki ludowej w w o j e w ó d z t w i e olsztyń
skim s. 353—354
Gładysz
Mieczysław
Radostná Země s. 184—185
Janikowska Eleonora Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu
nowosądeckiego s. 103—108
Kronika s. 297—298
Kurkowa Zofia Barbara V I powojenny konkurs szopek krakowskich
s. 60—61
Łoziński Jerzy Katalog zabytków sztuki w Polsce s. 108—110 . . .
Muller Władysław
Zagadnienie budownictwa ludowego i sztuki ludo
wej w katalogu zabytków sztuki w Polsce s. 110—112 . . . .
O. G . Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towa
rzystwa Ludoznawczego w Katowicach s. 183—184
O. G. X X V I Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw
czego w Łodzi s. 62
Pietkiewicz Kazimierz Narady robocze z artystami ludowymi s. 2G1—262
Pietkiewicz Kazimierz Udział twórców ludowych w Naradzie Szczeciń
skiej s. 344—346
Reinfuss Roman Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów ludo
wych s. 182—183
Reinfuss Roman Z pokonkursowej wystawy przemysłu ludowego w W ę
growie s. 347—352
.
Reinfuss Roman Z wystawy pokonkursowej w Łukowie s. 55—58
fí. Rss. Hercik Emanuel: Československé lidové hračky (Praha 1951
wyd. „Orbis") s. 361
R. Rss. Konrad Jażdżewski: Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle
wykopalisk (Gdańsk 1952 wyd. Muzeum Pomorskie) s. 361
R. Rss. Rudolf Krzywiec: Podstawy technologii ceramiki (wyd. P.Z.W.S.
1950 г., skrypt) s. 113
.
R. Rss. Veci a Lide (rok I I I , zeszyt 5—G, Fraga 1951) s. 112—113
Sobieski Marian
Adolf Eustachy Chybiński (wspomnienie pośmiertne).
Bibliografia prac i artykułów A. Chybińskiego z zakresu muzyki
ludowej s. 356 — 358
Stankiewiczowa Janina Pokonkursowy pokaz h a l l ó w sieradzkich s. 181
Stankiewiczowa Janina Wystawa przemysłu ludowego i artystycznego
w Łańcucie s. 288—289
Zatoistoiuicz-Adamsřca Kazimiera O książce Suli Benet „Song, dance and
customs of peasant Poland" s. 290—296
.
Zieliński
Chwalisław
Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woje
w ó d z t w a łódzkiego s. 170—174
Zygler Tadeusz Helen Wolska — Dance of Poland (London 1952) s. 296
Żywirska
Maria Wystawa sztuki ludowej w Katowicach s. 96—99
nr
4-
nr
4-5
nr
nr
nr
3
4-5
2
W A R U K I P R E N U M E R A T Y NA R O K 1953:
Prenumerata roczna — 72 zł, półroczna — 36 zł.
Wpłaty za I I półrocze przyjmują najpóźniej do dnia 10.VI.1953 r. placówki poczto
we właściwego rejonu doręczeń, na którego terenie zamieszkuje prenumerator-odbiorca. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży
komisowej — zalecane jest zgłaszanie prenumeraty.
Poprzednie numery dwumiesięcznika „Polska Sztuka Ludowa" (od nru 6-7-8/48)
oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można nabywać: w księgarni
„Domu Książki", Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7 (która na zamówienie w y
syła również czasopisma poza Warszawę za zaliczeniem pocztowym) oraz w kiosku
P.I.S., Warszawa, Długa 26 i w kiosku Muzeum Narodowego w Warszawie, A l . Je
rozolimskie 3 (sprzedaż na miejscu).
Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6. Zam. 1779. Papier druk. sat. U . III, 80 g A l .
Naklad 3000. egz.
4-В-МЭ02