234777881b2a3d47463a3af86f16fb14.pdf
Media
Part of Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49
- extracted text
-
N
E
K
R
O
L
O
G
I
„Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Doc. dr hab. Danuta Tylkowa
9 I 1932 - 11 XII 2004
Etnolog, docent doktor habilitowany
w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie
Urodzona 9 I 1932 r. w Przemyślu, córka Anny z Gerlickich i Józefa Brodów - dyrektora
młyna w Przemyślu. Okres I I wojny światowej i okupacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie
głęboko utkwił w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkańców wielonarodo
wego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945,
wraz z rodzicami, bratem i przyrodnią siostrą, znalazła się w Krakowie, a następnie we Wrocławiu,
z którego okresowo powróciła do Krakowa, uczęszczając do X I Gimnazjum im. J. Joteyko. Na¬
wiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymywała do końca życia. Maturę zdała we
Wrocławiu w 1951 r. W tym też roku podjęła studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym
Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierunek Studium Historii Kultury Materialnej, które ukończyła
w 1955 r. uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. Konstrukcja drewnia
nych ścian chaty w Polsce, napisanej pod kierunkiem prof. dr Kazimierza Moszyńskiego.
W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr inż. Akademii Rolniczej
w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) - obecnie jest ona doktorem nauk biolo¬
gicznych w Collegium Medicum UJ w Krakowie.
216
NEKROLOGI
Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ (bada
nia terenowe, prace bibliograficzne) m.in. uczestnicząc w pracach związanych z redakcją przy
gotowywanego do druku przez prof. dr K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp do etnografii
powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 brała udział w akcji odczytowej popularyzują
cej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Od 1 V I I I 1958 r. związana była z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej
PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezonowych, jako pomocniczy pracownik naukowy,
a od 1 I I I 1964 r. w stopniu konsultanta. 1 I I I 1967 r. podjęła studia doktoranckie, z których
zrezygnowała w 1969 r., podejmując 1 X I tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii I H K M PAN
w Krakowie w charakterze stałego pracownika etatowego - do 30 I V 1976 r. na stanowisku star
szego asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 I I I 1976 r. na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania i użytkowania wody we wsiach
Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna PAN Oddział w Krakowie), której
promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzentami: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa
oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za
wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej nagrodą.
Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 I I I 1991 r. na podstawie pracy pt. Medycyna
ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław
1989) zaś 1 1 1992 r. została powołana na stanowisko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii
PAN (dawny Instytut Historii Kultury Materialnej). 1 I I I 1987 r. objęła stanowisko kierownika Pra¬
cowni Etnologii I H K M PAN w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 r.
Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej
w Karpatach ( M K K K ) (założonej w 1959 r.); była członkiem międzynarodowego zespołu redak¬
cyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bałkanów, przygotowując z doc. dr hab. Marią
Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię, a następnie syntezę budownictwa ludowego na
obszarze Karpat Polskich. W Komisji tej od 1976 r. przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza,
a od 1999 r. oficjalnie powołana została przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodni¬
czącą sekcji polskiej. W 1993 r., w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowa¬
na została działalność M K K K , do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tylkowa. Dzięki
jej dużemu osobistemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru
zbójnickiego Karpat (Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, Europejski
Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Podejmowała także energiczne działania zmierzające do
ukończenia i wydania opracowania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach
uczestniczyła w korekcie słownika czesko-słowacko-polskiego terminów związanych z budownic¬
twem, opracowanego przez PhDr. J. Langera ze Słowacji - redaktora powyższego wydawnictwa.
Zainteresowania naukowe D. Tylkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagadnie¬
niach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo
wej Sądecczyźnie, „Etnografia Polska", t. 6: 1962, s. 338-347; Drewniane budownictwo ludowe
wsi opolskiej, „Etnografia Polska", t. 33: 1989, z. 2, s. 83-92, il.),wnętrzem mieszkalnym
(Wyposażenie mieszkań, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976,
s. 329-352.); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Traditionelle Formen des
Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, [w:] Traditionelle Transportmethoden, Budapest
1981, s. 37-41, i l . 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik Muzeum
Etnograficznego w Krakowie", t. 8: 1983, s. 83-89). Podczas licznych badań empirycznych zgro¬
madziła wiele bardzo interesującego materiału związanego z zagadnieniami dotyczącymi wody,
sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, transportem i jej konsumpcją oraz znaczeniem
w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wykorzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycy¬
ny ludowej, którym zresztą pasjonowała się od lat (np. Lecznictwo ludowe, „Etnografia Polska",
t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; Die Volkspharmakologie in den polnischen Karpaten, „Ethnobotanik", t. 3: 985, s. 61-64) D. Tylkowa ujmowała wieloaspektowo, przedstawiając m.in. etiologię
i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeu¬
tyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu
NEKROLOGI
217
magicznemu w medycynie ludowej poświęciła nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy
religijno-magiczne w karpackim lecznictwie ludowym, [w:] Czas zmiany, czas trwania. Studia
etnologiczne, Warszawa 2003, s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone
zagadnieniom wiedzy ludowej (Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, [w:]
Funkcje społeczne etnologii, Poznań, 1979, s. 76-79, Wiedza ludowa [w:] Etnografia
Polski.
Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej
dwóch rozdziałów dotyczących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Aka
demię Nauk syntezie pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, wyróżnionej
w 1981 nagrodą sekretarza PAN.
Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr M . Gładysza, który szczególny nacisk
kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania materiałów
archiwalnych i bibliograficznych. Brała udział w zainicjowanych przez M . Gładysza mono
graficznych badaniach na Opolszczyźnie, opracowując zebrane przez siebie materiały do mono
grafii Dąbrówki Dolnej. Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii
stanowiły przemiany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak
Beskid Śląski, Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów
D. Tylkowa była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo
Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, „Etnografia Polska", t. 28:1984, z. 1,
s. 17-33; Wiadomości o regionie, współautorstwo U . Lehr, [w:] Podhale. Tradycja we współczes
nej kulturze wsi. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała
zagadnienia związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, „Etnografia
Polska", t. 28: 1984, z. 1; Medycyna ludowa [w:] Studia z kultury ludowej Beskidu
Sądeckiego.
Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne, [w:] Górale Beskidu
Żywieckiego.
Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135;
Lecznictwo ludowe, [w:] Podhale..., s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań,
przekazując Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi I I monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze
opracowanie Czarnego Dunajca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze
ludowej (Czarny Dunajec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, (red.) F. Kiryk, wyd. Secesja,
Kraków 1997, s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych
poświęconych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej
mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego [w:] Folklorystyczne
i antropologiczne opisanie świata,
Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („Bez uroku". Elementy religijnomagiczne w karpackim lecznictwie ludowym, [w:] Czas zmiany, czas trwania..., D. Tylkowa
uczestniczyła nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia
historii kultury ludowej Karpat, cz. 1 Materiały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1 Lidova architektura, Brno 1981). W ramach prac
dydaktycznych prowadziła w Katedrze Etnografii Słowian UJ seminaria, konsultacje prac ma¬
gisterskich oraz praktyki studenckie. Była promotorem pracy doktorskiej wysoko ocenionej przez
Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a obronionej już
po śmierci D. Tylkowej w maju 2005 r.
Będąc wytrawnym badaczem terenowym umiejętnie wykorzystywała w swych pracach nau¬
kowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przedmiotu.
Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tylkowa była szczególnie związana, ceniąc sobie moż¬
liwość prowadzenia - na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze podkreślała - dogłęb¬
nych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego mieszkańcami. Ich inteli¬
gencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dziedzictwa kulturowego
zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych publikacjach. Łatwość
w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocował licznymi, długoletnimi przyjaź¬
niami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność pracy zespołowej. Była koleżeń¬
ska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną pomocą i radą.
Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach w kraju i za granicą. Przebywała
na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związku Radzieckim i na Węgrzech.
218
NEKROLOGI
W 1993 r. odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 r. wyróżniona pamiątko¬
wym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne osiągnięcia
naukowe i współtworzenie historii Instytutu.
Od 1958 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 r. Komisji
Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję zastępcy
przewodniczącego tej Komisji. Należała również do Krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego.
Zmarła 11 X I I 2004 w Krakowie, pochowana została na tamtejszym Cmentarzu Rakowickim.
Krystyna
Hermanowicz-Nowak
Zofia Szromba-Rysowa
„Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel
(15 IX 1931 - 19 IV 2005)
W dniu 19 kwietnia 2005 roku zmarł w Krakowie prof. dr hab. Leszek Dzięgiel, emerytowany
profesor zwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego, etnograf zajmujący się w ciągu swego życia
zarówno badaniami tradycyjnej kultury ludowej, problematyką kultur pozaeuropejskich jak i stu¬
diami nad strukturami życia codziennego w okresie PRL-u.
Prof. L . Dzięgiel uważał się za etnografa w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Dał temu
wyraz w dyskusji prowadzonej swego czasu na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". W rozmo¬
wach podkreślał zawsze, iż pragnął studiować historię. Etnografem został w wyniku arbitralnej
decyzji administracyjnej, przesuwającej Go do grupy studentów Studium Historii Kultury Material¬
nej UJ, mającej specjalizować się w tej dyscyplinie. Mimo to był etnografem konsekwentnym,
to jest opowiadającym się za modelem etnografii, w której kluczową rolę odgrywają badania
terenowe i sporządzony na ich podstawie szczegółowy opis przejawów lokalnej kultury, nieko¬
niecznie zmierzający ku wyszukanej interpretacji.
Przypuszczać można, iż na taki model uprawiania etnografii przez prof. L. Dzięgla wpływ mieli
trzej krakowscy uczeni. Ze studiów u Kazimierza Moszyńskiego wyniósł umiejętność widzenia
220
NEKROLOGI
zjawisk kultury w rozległym kontekście porównawczym. Romanowi Reinfussowi zawdzięczał
możliwość dobrego zapoznania się z praktyką badań terenowych. Andrzej Waligórski nauczył Go
antropologii funkcjonalnej i udostępnił M u swe afrykańskie materiały terenowe. Prof. L. Dzięgiel
przyznawał się do owego dziedzictwa, które stanowiło jedynie kanwę Jego, naznaczonej indywi¬
dualnymi rysami, działalności badawczo-naukowej.
Na podkreślenie zasługuje wczesne uzyskanie samodzielności. Już jako student publikował
doniesienia i artykuły z objazdowych badań organizowanych przez Romana Reinfussa. Sprzyjały
temu rzucające się w oczy cechy osobowe Profesora: oprócz zamiłowania do wędrówek, daru
obserwacji i umiejętności prowadzenia rozmowy z ludźmi - łatwość w posługiwaniu się piórem.
Wędrowanie leżało w Jego naturze, aktywnie uprawiał turystykę kwalifikowaną i krajoznaw¬
czą, znał prawie całą Polskę, skwapliwie korzystał z możliwości wyjazdu za granicę. Każdą
wolną chwilę spędzał z rodziną poza miastem, unikając wszelkich zorganizowanych odgórnie
form wypoczynku. Sam wybierał sobie miejsca, okoliczności i otoczenie ludzkie gwarantujące
M u zachowanie pełnej niezależności. Jako człowiek wierzący nigdy nie krył się ze swymi prak¬
tykami religijnymi, co niejednokrotnie wzbudzało wśród potencjalnych informatorów poczucie
wspólnoty z przybyszem. Z wieloma swymi polskimi „gospodarzami" utrzymywał Profesor wielo¬
letnie i zażyłe przyjaźnie. W doraźnych stosunkach z ludźmi niekiedy szorstki i zdystansowany,
zyskiwał wielce po bliższym poznaniu, odkrywając twarz człowieka przyjaznego, pomocnego,
chętnie służącego radą i wsparciem.
Profesor był też czujnym i bystrym obserwatorem otaczającej Go codzienności. Dokumento¬
wał jej stan i zmiany w prywatnych notatkach i na zdjęciach. Był zapalonym i utalentowanym
fotografem, a także uzdolnionym rysownikiem. Jego zdjęcia i przeźrocza składają się na bogate
archiwum domowe, trafiły też do zbiorów kilku instytucji, w których pracował. Świadectwem
przemian polskiej kultury życia codziennego są też Jego listy pisane do znajomych i przyjaciół.
Miał rzadki dar rysowania poprzez szczegóły szerszego i uogólnionego planu opisywanej
rzeczywistości. Widać to już w dzienniczku ucznia szkoły podstawowej prowadzonym we Lwo¬
wie lat I I wojny światowej. Przelewanie myśli na papier nie sprawiało mu najmniejszej trudności,
potrafił, oderwany od pisanego tekstu, powrócić do niego niemal automatycznie. Swoboda
w pracy nad i z tekstem ułatwiała M u walnie działalność redakcyjną oraz opiekę nad uczniami
przygotowującymi prace magisterskie i doktorskie.
Leszek Dzięgiel urodził się 15 września 1931 roku w Mysłowicach na Śląsku. Z wychowania
rodzinnego wyniósł patriotyzm i przekonanie, iż wykształcenie daje pewną i godziwą możliwość
awansu społecznego. Tą drogą szli wytrwale przez kilka pokoleń Jego mieszczańscy przodkowie
ze strony matki. Ojciec Władysław, pochodzący z bardzo ubogiej chłopskiej rodziny, pokonał
j ą samodzielnie i szybko, docierając poprzez zwieńczone doktoratem studia historyczne do wy¬
sokich stanowisk systemu oświatowego na polskim Śląsku. Nie bez przyczyny Profesor uczulony
był na pretensjonalne uproszczenia „dobrze urodzonych", a sympatyzował z ludźmi własnymi
siłami zabiegającymi o swą przyszłość.
Na życiu Profesora położyła się traumatycznym, głębokim i trwałym cieniem I I wojna świa¬
towa, nieodwracalnie druzgocąca dotychczasowe ramy istnienia Jego rodziny i całego polskiego
społeczeństwa. Przed jej wybuchem ojciec Profesora wysłał swych bliskich z Katowic do rodziny
we Lwowie. Sam, zmobilizowany, dotarł po klęsce wrześniowej na Węgry, gdzie, organizując
polską oświatę, po upadku rządu Horthy'ego - wpadł w ręce Gestapo. Zmarł w styczniu 1945 roku
w obozie koncentracyjnym w Hamburg-Neuengamme. Jego rodzina doświadczyła wszelkich
wojennych bied i zagrożeń, atmosfery terroru okupacji niemieckiej i sowieckiej, a także grozy
narastających waśni etnicznych. Lwowskie lata opisał profesor, wykorzystując prowadzony wów¬
czas chłopięcy pamiętnik, we wspomnieniowej książce Lwów nie każdemu zdrów, wydanej przez
PTL w 1991 roku.
Latem 1945 roku, osierocona i skazana na życie w niedostatku rodzina Dzięglów powróciła
do Katowic. Tutaj Profesor ukończył w 1950 roku gimnazjum i liceum humanistyczne. Stąd też
wyruszył do Krakowa na wymarzone studia historyczne, niedostępne, jak się okazało, dla
„elementu klasowo niepewnego" i pod przymusem zamienione na etnograficzne. Ukończył je,
NEKROLOGI
221
uzyskując w roku 1955 stopień magistra na podstawie pracy poświęconej tradycyjnemu garn
carstwu. Podczas studiów brał udział w licznych badaniach terenowych. Zebrane przez Niego
materiały znajdują się głównie w archiwum byłego Instytutu Polskiej Sztuki Ludowej.
Nie uzyskawszy zatrudnienia uniwersyteckiego, mgr Leszek Dzięgiel pracował w redakcji
krakowskiego miesięcznika krajoznawczego „Ziemia". Po jego likwidacji w, 1959 r., wobec braku
perspektyw znalezienia pracy i mieszkania przeprowadził się, wraz ze świeżo poślubioną Elżbietą
Kieniewicz, do Katowic. Do roku 1967 pracował tam jako instruktor pedagogiczny w Pałacu
Młodzieży, znajdując swoistą niszę dla dającej M u satysfakcję aktywności w organizowaniu dla
podopiecznych pieszych wędrówek krajoznawczych. Dodatkowo, w latach 1963-1965, kierował,
budową skansenu organizowanego przez Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Zaangażowanie muze¬
alnicze pomogło M u w uzyskaniu stypendium norweskiego rządu, zainteresowanego promowa¬
niem swych skansenów i turystyki. Wyjazd zaowocował publikacją książkowego przewodnika Nor
wegia (w 1972 roku), zaktualizowanego w 1990 roku, po kolejnym pobycie Autora w tym kraju.
Dzięki służbowemu przeniesieniu do pracy w krakowskim Młodzieżowym Domu Kultury
Leszek Dzięgiel mógł od końca 1967 roku, wraz z żoną i synem Maciejem, zamieszkać ponownie
w Krakowie.
Początek właściwej kariery naukowej Profesora wiąże się z uzyskaniem w 1969 r. etatu
badawczo-naukowego w powstającym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych
i Subtropikalnych Wyższej Szkoły Rolniczej (dzisiejsza Akademia Rolnicza w Krakowie).
W 1972 r. uzyskał na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ tytuł doktora nauk humanistycz¬
nych na podstawie rozprawy „Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej - studium z dziedziny
antropologii ekonomicznej", napisanej pod kierunkiem prof. A. Waligórskiego. Jako pracownik
IRiLKTiS organizował m.in. bibliotekę, zabiegając o sprowadzanie literatury zagranicznej. Dobrą
znajomość angielskiego wykorzystywał publikując liczne recenzje z dzieł antropologicznych,
praktycznie wówczas niedostępnych polskiemu środowisku humanistycznemu.
Okres zainteresowania Profesora kulturami muzułmańskiego Wschodu zapoczątkował w 1974
roku pobyt stypendialny w Afganistanie, owocujący szeregiem artykułów na temat współczesnych
problemów społecznych i kulturowych wieloetnicznego społeczeństwa. Afgańskie doświadczenia
wykorzystywał też jako konsultant polskich orientalistów i etnografów organizujących naukowe
ekspedycje do tego kraju.
Przełomowe znaczenie dla Jego dalszej kariery naukowej miały trzykrotne pobyty w północ¬
nym Iraku u schyłku lat 70-tych. Jako uczestnik multidyscyplinarnej ekipy IRiLKTiS przygoto¬
wującej plany zagospodarowania rolniczego irackiego Kurdystanu, Profesor zebrał tam materiały
terenowe pozwalające na ocenę stanu lokalnego rolnictwa i hodowli, a zarazem stanowiące
podstawę Jego późniejszych studiów nad kulturą Kurdów. Choć wybuch wojny iracko-irańskiej
przerwał definitywnie możliwość dalszych badań terenowych, Profesor kontynuował zaintereso¬
wania Kurdami. Habilitował się na podstawie rozprawy pt. Rural Community of Contemporary
Iraqi Kurdistan Facing Modernization (1981), obronionej w 1982 r. w Uniwersytecie im. Adama
Mickiewicza w Poznaniu. Na tematy kurdyjskie opublikował wiele artykułów i wydaną w 1992 r.
książkę Węzeł kurdyjski. Kultura, dzieje, walka o przetrwanie, stając się pierwszym polskim
kurdologiem, docenianym w zagranicznych ośrodkach naukowych. Wysoko cenili i szanowali
Go sami Kurdowie, czemu dali wyraz w mowie odczytanej nad Jego grobem na cmentarzu Rako¬
wickim w Krakowie. Aktywnie uczestniczył w życiu kurdyjskich organizacji w Polsce i innych
krajach ich europejskiej diaspory. Kurdowie uznają publikacje Profesora za zewnętrzne świadectwa
odrębności i wartości swej kultury. Pierwsza Jego książka o Kurdach, przetłumaczona z angiel¬
skiego na język sorani, używana jest w dzisiejszym Kurdystanie jako podręcznik akademicki.
Mniej znane od kurdyjskich fascynacji Profesora, a równie ważne, było Jego zainteresowanie
inną, niemal zupełnie zapomnianą mniejszością bliskowschodnią, chrześcijańskimi Asyryjczykami.
Plonem wyjazdów Profesora na Wschód były całe serie naukowych artykułów, publikowa¬
nych w polskich i zagranicznych czasopismach naukowych oraz liczne wystąpienia na konferen¬
cjach i spotkaniach naukowych. Efektem doświadczeń irackich była też publikacja na temat etno¬
grafii „stosowanej" uprawianej w sytuacjach „nietypowych". Krótki pobyt w Libii w 1981 roku
222
NEKROLOGI
pozwolił M u na opracowanie porównawczego studium na temat dróg odgórnego modernizowa
nia postplemiennego i chłopskiego rolnictwa na Bliskim Wschodzie. Doceniając zawsze wagę
popularyzacji wiedzy o świecie publikował na bieżąco, w prasie codziennej i czasopismach, ilu
strowane zdjęciami reportaże etnograficzne ze swych badań i podróży.
Już w latach 70-ych Profesor podejmował się prowadzenia wykładów zlecanych M u przez
Katedrę Etnografii Słowian UJ. O ich popularności przesądzała nie tylko egzotyczna tematyka,
ale i Jego niewątpliwy talent dydaktyczny. W roku 1982 podjął w Katedrze pracę na pół etatu,
w dwa lata później przeszedł na cały etat, by w 1987 zostać jej kierownikiem. Jego starania
zostały uwieńczone w 1999 r. przekształceniem Katedry w Instytut Etnologii. W międzyczasie
uzyskał stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ (1992), tytuł profesora nadzwyczajnego nauk
humanistycznych (1993) i nominację na stanowisko profesora zwyczajnego (2000 r) Jako dyrek¬
tor Instytutu Etnologii prowadził ożywioną działalność zmierzającą do odnowienia i nawiązania
współpracy oraz wymiany naukowej z ośrodkami etnograficznymi krajów Europy Środkowej
i Wschodniej (Praga, Bratysława, Zagrzeb, Lublana, Budapeszt, Lwów) oraz Zachodniej (Berno,
Monachium, Oxford, Durham, Bergen, Uppsala, Turku). Szczególną opieką otaczał badaczy przy¬
bywających do Instytutu Etnologii zza naszej wschodniej granicy. W czasach przed uruchomie¬
niem programów międzynarodowej wymiany studenckiej zabiegał także o umożliwienie młodym
adeptom etnografii odbywania stażów i praktyk zagranicznych. Wypromował wielu magistrów
i kilku doktorów, w tym również pochodzących z krajów pozaeuropejskich. Był aktywnym dzia¬
łaczem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz
Komisji Etnograficznej Krakowskiego Oddziału PAN.
W latach 90-ych Profesor skupił swą uwagę na kwestii kulturowych wymiarów życia co¬
dziennego w Polsce w czasach tzw. realnego socjalizmu. Dużo na ten temat pisał. Oprócz licz¬
nych artykułów wydał dwie książki: wspomnieniową - Swoboda na smyczy (1996) oraz Paradise
in a Concrete Cage (1998). Prowadził z tej dziedziny seminaria magisterskie i wykłady, także
po angielsku dla obcokrajowców. Zaangażował się w tworzenie międzynarodowego programu
FOROST, kierowanego przez Uniwersytet w Monachium, zajmującego się porównawczymi
badaniami nad wpływem komunizmu i socjalizmu na życie w krajach Europy Środkowej
i Wschodniej. W swych rozważaniach Profesor nie omijał też problemów polskiej teraźniejszości,
nie wstrzymując się od moralnego osądu postaw i zachowań promowanych jako nowoczesne,
a które On uważał za destrukcyjne. Wypowiedzi swe publikował głównie na łamach krakow¬
skiego dwumiesięcznika „Arcana".
Przejście na emeryturę w 2001 r. nie przerwało naukowej i dydaktycznej działalności Profesora.
Nadal prowadził wykłady w Instytucie Filologii Orientalnej UJ oraz na prywatnych uczelniach
wyższych w Rzeszowie i Katowicach, kontynuował opiekę nad doktorantami, pisał artykuły
i recenzje. Zajęć tych nie przerwała nieuleczalna choroba, skazująca Go na postępujące kalec¬
two, ale nie pozbawiająca woli życia i pracy. Do końca zachowywał pogodę ducha, usiłując
wewnętrznym pragnieniem aktywnego działania podtrzymać na duchu swych bliskich i zainspi¬
rować podopiecznych. W osobie prof. L . Dzięgla polska etnografia utraciła świadka i współtwór¬
cę ważnej, a dziś chyba niedocenianej epoki w powojennych dziejach.
Marek
Tracz