-
extracted text
-
Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU?
dzie wewnętrznej, złożonej przeważnie z trzech pasm
P E T E R J.
r u c h u , w której skład wchodzą estakady, przejazdy
MARTYN
podziemne, wjazdy i zjazdy, kolosalne r o n d a oraz
skrzyżowania nadziemne, ustąpiły obszerne
tereny
dawnego układu zabudowy. W imię niemiłosiernego
postępu, stworzenia nowego, rzekomo wspaniałego
Troja brytjska
w centrum kraju?
0 kwestii świetności
1 zaniku cywilizacji
miejskiej
porządku urbanistycznego rozebrano nie t y l k o ceglaną
architekturę
okresów wiktoriańskiego oraz edwar-
diańskiego wraz ze standardową miernotą lat między
w o j e n n y c h . Pod k i l o f poszły także mieszczańskie d o m y
0 drewnianej k o n s t r u k c j i charakterystyczne dla an
gielskich miast sprzed e p o k i uprzemysłowienia. Trasa
tak zwanej Wewnętrznej O b w o d n i c y odbiega o d l i n i i
dziś prawie nieistniejących murów o b r o n n y c h , nie
mniej stanowi ona obecnie i c h analogię, stwarzając
bardzo wyraźną granicę, która dzieli współczesne city
biznesu, rozrywki i k o n s u m p c j i o d rozległych dzielnic
podmiejskich. W i d z i a n o w niej p o m n i k równości spo
łecznej i dobrej k o n i u n k t u r y gospodarczej spowodo
wanej nieustającym postępem t e c h n i c z n y m . R ó w n o
cześnie ta potężna manifestacja zbliżającej się masowej
epoki t r a n s p o r t u indywidualnego ujęła jądro dawnego
W
miasta w m o n u m e n t a l n y m uścisku śmierci.
artykule p o d tytułem Urban
in the
Sama nazwa Coventry powszechnie nie budzi dziś
British Heartłand starano się przybliżyć re
Drama
w świadomości Brytyjczyków wielkiego entuzjazmu.
alia historyczne Coventry, miasta central
O d b u d o w a n o je po zniszczeniach z lat 1940-1941 i cen
nego na ziemiach środkowych (the Midlands)
Wysp
t r u m przebudowano według śmiałych planów urbani
Brytyjskich poprzez analizę sprzeczności oraz złożono
stycznych, stworzonych dla nowego miasta prosperity
ści jego dziejów. Wydaje się, że przedstawiając proce
związanego z społecznym równouprawnieniem, wznie
sy historyczne przez pryzmat dziejów całego
sionego na bazie
1
kraju
dwudziestowieczni badacze często nie tylko nie doce
masowej
produkcji
samochodów
1 urządzeń mechanicznych. W kontekście dziejów nie
n i a l i i p o m i j a l i , lecz wręcz zapomnieli zwrócić uwagę
co dawniejszych wyrażenie sent to Coventry wzbudzi ne
na szczególne w a r u n k i , w j a k i c h w odległych czasach
gatywne skojarzenie miasta-więzienia, do którego wysy
o n o powstało i rozkwitało. Zagadnienie przeszłości
łano jeńców wojsk Jego Królewskiej Mości podczas
C o v e n t r y p o d e j m o w a l i do bardzo niedawna jedynie
W o j n y Cywilnej (1642-1652), natomiast powiedzenie
l o k a l n i historycy i specjaliści, przy czym nie powstała
o w o wywodzi się z czasów znacznie starszych. Aluzje do
praca, która przedstawia pełną syntezę, zestawiającą
sprawowania władzy w czasach feudalnych, jakie zawie
jego dzieje w okresach średniowiecza (czas świetności
ra w sobie pojęcie wymierzania sprawiedliwości zesłań
miasta), nowożytnym (kiedy nastąpiło powolne znie
c o m z różnych krańców środkowego regionu kraju zwa
kształcenie i ostateczny zanik specyficznej tożsamości
nego Mercia, należy przeciwstawiać i n n e m u wyrażeniu,
miasta), i przede wszystkim nowoczesnym (zagłada
także dawniejszego pochodzenia as true as
u n i k a l n e j dla tej miejscowości rodzimej k u l t u r y i życia
blue, które odnosi się do barwnika o wyjątkowo i n t e n
społecznego).
Coventry
sywnym błękicie używanego w farbowaniu sławnego
wówczas sukna najlepszej jakości - broaddoth. Umiejęt
ność wytworzenia tego naturalnego barwnika z liści
I, Echa przeszłości w mieście współczesnym
urzetu (isatis
tinctoria,
pop. cruciferae),
stosowanego
przez Brytów do farbowania skóry, stanowi przykład
przetrwania w czasach średniowiecza odziedziczonych
D l a przyjeżdżających po raz pierwszy do C o v e n t r y
koleją, a u t o k a r e m l u b wszechobecnym samochodem
po cywilizacji celtyckiej obyczajów i obrzędów nawiązu
jest mało prawdopodobne, że c o k o l w i e k może w y
jących do pradziejów miasta i jego okolic. C h o ć wiele
wrzeć tak głębokie pierwsze wrażenie jak gigantyczna
osób kojarzy dzisiejsze miasto z „kolejnym środkowo-
obwodnica otaczająca całe c e n t r u m miasta. Z b u d o w a
-angielskim straszydłem" urbanistycznym, można o d
n o ją w tętniących życiem - przynajmniej dla niektó
czuć w n i m nadal echa przeszłości, kiedy to - pomijając
r y c h - l a t a c h 60., kojarzących się z bezprecedensowym
wymiar architektoniczny - mentalność i sposób życia
d o b r o b y t e m m a t e r i a l n y m . Bypassem t y m , zbudowa
samych mieszkańców C o v e n t r y (zwanych the
n y m z b e t o n u i asfaltu, większość r u c h u samochodo
trians)
wego o m i j a serce miasta. M o n u m e n t a l n e j autostra
molocha i nowożytnej stolicy regionu, B i r m i n g h a m .
104
Coven-
bardzo wyraźnie odróżniały się o d sąsiedniego
Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU?
Zważywszy na fakt, że C o v e n t r y przeżyło złotą epo
A l f r e d Tennyson przewidział już prawie 100 lat wcze
kę p o n a d 500 lat t e m u , będąc samodzielnym ośrod
ś n i e j . Rozciągały się one poza strefą fabryk i zakładów
k i e m z własną unikalną kulturą i tożsamością, to prze
maszyn oraz urządzeń e l e k t r o n i c z n y c h -
miany, jaka dokonała się w ciągu około stu lat nie
n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w t y c h samych m o n t o w n i a c h ,
4
wytwarza
można traktować wyłącznie w kategoriach „rozwoju".
które dostarczały broń i sprzęt w o j e n n y w czasie oby
Metamorfoza, której miasto uległo o d przełomu okre
d w u w o j e n światowych X X stulecia.
5
su wiktoriańskiego do początku lat 70. X X w i e k u , kie
T r u d n o zaprzeczyć d o w o d o m istnienia rodzimej
dy m . i n . ogólna liczba mieszkańców powiększyła się
k u l t u r y miejskiej, w której zabytki architektoniczne
prawie dziesięciokrotnie, wiązała się z zanikiem istnie
stanowią najtrwalsze i wywierające najmocniejsze wra
jącej i funkcjonującej o d wieków miejskiej cywilizacji
żenia ślady dawnej wspaniałości Coventry. W czasach
przedindustrialnej. Taką interpretację
specyficznego
obecnych są one na ogół wyrwane z k o n t e k s t u zgła
d r a m a t u C o v e n t r y podkreślają w n i k l i w e opisy przeby
dzonego pejzażu średniowiecznego c e n t r u m miasta,
wającego t a m w 1933 r o k u literata Johna Boyntona
a wśród istniejącego dziś otoczenia „utopijnej" m e t r o
Priestleya, dla którego było t o : „miasto zagubione
p o l i i automobilistów
w czasie i rozwijające się w t a k i m tempie, jakby rewo
miejscu. Z bliżej niewyjaśnionych powodów pierwsza
lucja przemysłowa odbywała się na pełnych o b r o t a c h " ;
katedra zniknęła prawie bez śladów i nie zostały po
miasto ze śtedniowiecznym c e n t r u m „ze strzelistego
niej żadne przekazy ikonograficzne, natomiast prze
(Motopia)
wyglądają wręcz na
kamienia i rzeźbionego drewna", które zostało „oblę
trwała „druga", której nadano w 1918 r o k u status n o
żone atmią nakrętek, śrub, młotów, kluczy, przyrządów
wej katedry. D o resztek z r u j n o w a n y c h po nalocie listo
p o m i a r o w y c h , świdrów i tokarek maszynowych".
p a d o w y m 1940 r o k u murów tego późnośtedniowiecz-
2
Postrzegane w t y m kontekście zniszczenia wojenne,
nego arcydzieła p o d wezwaniem św. Michała, przybu
gdy w trakcie m . i n . masowego n a l o t u niemieckiego
d o w a n o trzecią, ostatnią katedrę w Coventry, n o w o
n o c ą 14-15 listopada zburzono gotycką świątynię zwa
czesną, wzniesioną na planie g o t y c k i m . B ę d ą c zwróco
ną Coventry Cathedral,
na w k i e r u n k u północnym, świątynia ta jest niezorien
tracą swoje „przełomowe" zna
czenie. Zamiast symbolicznych obrazów nagłego u n i
towana, w związku z czym w i e r n i modlą się nie w stro
cestwienia statego miasta należałoby wprowadzić po
nę Jerozolimy, lecz k u pobliskiej miejscowości N u n
jęcie stopniowego upadku, czyli powolnego zaniku,
eaton, znanej głównie jako węzeł kolejowy. Igrające
w czasach nowożytnych zakończonych w X X w i e k u
wizualnie iglice średniowiecznej świątyni Św. M i c h a ł a
zagładą nie t y l k o wyglądu architektonicznego wraz ze
i stojącego opodal kościoła św. Trójcy oddają mocne,
wcześniejszym układem zabudowy, ale także trybu ży
a jednak tylko szczątkowe włażenie istniejącej do po
cia i miejskiej koegzystencji jego mieszkańców-obywa-
łowy X V I w i e k u estetyki dawnego miasta.
teli (citizens),
i c h współistnienia zarówno w obrębie
O d przełomu lat 60. i 70. zeszłego, X X w i e k u pró
miejskiej s t r u k t u r y społecznej, jak i ze światem daw
bowano odtworzyć fragment miejskiego krajobrazu
niej o wiele bliższej ptzyrody. M i a s t o już wcześniej,
dawnego Coventry, które znajduje się pół k i l o m e t r a
a właściwie o d drugiej połowy X I X w i e k u , stanęło
na zachód o d centralnego placu Broadgate, po drugiej
w obliczu przemiany, która uderzyła w średniowieczne
stronie przeznaczonego wyłącznie dla r u c h u pieszego
c e n t t u m zaledwie trzy lata po pobycie Priestleya. K i e
i zorientowanego na dzwonnicę św. M i c h a ł a c e n t t u m
dy przystąpiono do rozbiórki całych obszarów starego
handlowego the Precinct,
Coventry, nie brano p o d uwagę dziedzictwa k u l t u r y
połowie lat 50. według p r o j e k t u mianowanego w 1938
miejskiej, ale raczej t y l k o wizję
zrealizowanego w pierwszej
ultranowoczesnego
r o k u pietwszego w kraju architekta municypalnego
c e n t r u m , wspaniałego, lśniącego, pełniącego funkcje
D o n a l d a Gibsona. U l i c a Spon Stteet składa się z d w u
handlowo-usługowe i biznesowo-komercyjne. Miało
dziestu k i l k u domów mieszczańskich zbudowanych na
o n o obsługiwać przede wszystkim bogacących się ro
szkielecie d r e w n i a n y m , z których ogromna większość
botników, z których wielu „awansowało", przeprowa
została t u przeniesiona z i n n y c h miejsc w c e n t r u m
dzając się do bardziej ekskluzywnych przedmieść, zało
miasta po z d e m o n t o w a n i u i częściowej rozbiórce. M i
żonych jeszcze przed w y b u c h e m drugiej w o j n y świato
m o że z konserwatorskiego p u n k t u widzenia było t o
wej. Stosunek George'a O r w e l l a do Coventry, zainte-
przedsięwzięcie bez precedensu, nie zyskało o n o więk
resowanego właśnie t y m , co nazwał „cywilacją w i l l o
szego powodzenia. Ogólny efekt o d b u d o w a n y c h za
wą", był zdecydowanie antypoetycki, a jego w y r o k na
bytków mieszczańskiej a r c h i t e k t u r y średniowiecznego
miasto, które zastał w drodze do północno-zachodnie
C o v e n t r y wzdłuż krótkiego o d c i n k a niegdyś ważnego,
go ośrodka górniczego W i g a n w 1936 r o k u bezlitosny:
a dziś właściwie martwego szlaku komunikacyjnego,
„W C o v e n t r y człowiek może właściwie się czuć tak,
przeciętego z jednej strony Wewnęttzną Obwodnicą,
jakby znalazł się na Finsbury Park". Dzielnice peryfe
a z drugiej pięttzącymi się stromo ścianami c e n t r u m
ryjne
bliźniaczymi d o m a m i ,
handlowego, bardziej przypomina skansen niż przy
określane z podobną pogardą jako semi-detached sub
kład tzw. żywej t k a n k i miejskiej. Już w 1964 r o k u , za
urbia, przeznaczono dla następnych pokoleń „nowych
n i m przystąpiono do rekonstruowania profilu „auten
ludzi lekceważących przeszłość", których istnienie
tycznie historycznej u l i c y " , sławny historyk architek-
3
zabudowane głównie
105
Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU?
tury, pochodzący z N i e m i e c N i k o l a u s Pevsner, podsu
sowując się do aparatu pojęciowego odrodzonego, a ra
mowując wyraził szczerą, c h o ć ponurą w istocie opinię
czej stworzonego w czasach nowożytnych), lecz w epoce
na temat charakteru śródmieścia: „centrum C o v e n t r y
wcześniejszej, zwanej średniowieczem.
można traktować wyłącznie w kategoriach X X w i e k u .
C o v e n t r y odegrało niegdyś kluczową rolę w trakcie
C a ł a reszta jest bardzo n i e w i e l k a : m i m o wyjątkowo
długotrwałych walk o władzę w królestwie - o d w o j e n
ważnego powiązania z przeszłością to, co zostało na
baronów (1263-1265), przez wojnę stuletnią (1337-
powierzchni ze średniowiecznych b u d o w l i , jest o b c y m
-1453) i wojnę [dwóch] róż (1455-1485) - aż do prze
ciałem".
jęcia t r o n u przez dynastię Tudorów. Ostateczny kres
W
6
świetności C o v e n t r y położyły władze Rex Fidei
odniesieniu do dwóch strzelistych d z w o n n i c ,
Defen
wraz z trzecią, pozostałą po rozebranym w związku
sor (sic!) H e n r y k a V I I I . W związku z rozwiązaniem
z rozwiązaniem klasztorów kościele
Franciszkanów
klasztorów i kasatą zakonów w r a m a c h „reformy" K o
o d szarych habitów noszonych przez
ścioła (1536-1547) jedyna tego rodzaju w kraju kate
mnichów tego zakonu), z dumą nazwano C o v e n t r y
dra klasztorna obsługiwana przez benedyktynów, gdzie
miastem trzech iglic: the City of Three Spires. Zastąpie
odbywały się posiedzenia angielskiego p a r l a m e n t u ,
nie samej nazwy miasta wskazuje zarówno jego sława
który wszedł do h i s t o r i i p o d nazwą „Niewprawny"
(tzw. Greyfriars,
j a k i utożsamienie mieszczan-obywateli (burgess l u b
(z 1404 r o k u ) oraz „Diaboliczny" (z 1459 r o k u ) , zosta
citizens) z miejscem swego pochodzenia (por. ze znacz
ła doszczętnie rozebrana.
nie większym rozpowszechnieniem zwyczaju we W ł o
szech: citta delia Cinąue
Giomate
9
C o v e n t r y słynęło ongiś nie z trzech pozostałych do
- M e d i o l a n ; citta del
dziś, ale z przynajmniej siedmiu iglic, dynamicznie
ia Due Torre - Bolonia i t p . ) . Skoro jednak C o v e n t r y
unoszących się w niebiosa n a d siecią krętych ulic, gę
kiedyś słynęło nie z trzech, lecz ze znacznie większej
sto zabudowanych o d f r o n t u d o m a m i o drewnianej
liczby g o t y c k i c h iglic, m i a n o t o musiało
k o n s t r u k c j i szkieletowej, wychodzącymi o d tyłu na
7
powstać
w czasach nowożytnych. Zamiast uwieczniać dawną
często obszerne podwórka l u b wprost na pole r o l n e .
świetność miasta, te trzy potężne a zarazem dynamicz
Cały zespół miejski otaczały m u r y obronne z d w u n a
nie eleganckie świadectwa zdolności w y b i t n y c h m u r a
stoma b r a m a m i , które zostały rozebrane 22 lipca 1662
rzy średniowiecznych są smutną pozostałością straco
r o k u na rozkaz Karola I I jako o d w e t za opór stawiany
nego grodu z innej e p o k i . Toczą z n i m i nierówną w a l
przez miasto w o j s k o m straconego w 1649 r o k u ojca Je
kę chaotycznie postawione „niebotyki" k o m e r c j i oraz
go Królewskiej Mości, i po których pozostał do dziś
wielopiętrowe pudła mieszkalne o banalnej architek
skromny odcinek łączący dwie mniejsze bramy, zwane
turze
Swanswell i C o o k Street G a t e s .
i mało
d y n a m i c z n y c h , kanciastych
bryłach,
wzniesione w czasach współczesnych. Echa bogatej
Dzięki k u p c o m oraz działalności
przeszłości śródmieścia widzianego z o b w o d n i c y szyb
kiego r u c h u są już prawie niesłyszalne.
10
benedyktynów,
słynących z n o n k o n f o r m i s t y c z n y c h sposobów zajmo
8
wania się n a u k a m i , oraz i n n y c h zakonów C o v e n t r y
cieszyło się z żywych kontaktów zarówno h a n d l o w y c h ,
jak i k u l t u r a l n y c h z miastami k o n t y n e n t a l n y m i . Być
II. W poszukiwaniu straconych
wątków, składanie fragmentów
dramatu zgubionego miasta
może z Francji lub F l a n d r i i napłynęły także wzory w o l
nego miasta - a nawet w o l n e j r e p u b l i k i , cieszącej się
własnym samorządem i p r a w a m i o b y w a t e l s k i m i (citi
zenship),
o co zabiegało m u n i c y p i u m
(Corporation),
oficjalnie powołane w r a m a c h trójstronnej
Istotę zagadki Coventry należy powiązać z ideą ducha
umowy
opiekuńczego. N i e chodzi t u ani o państwo, ani o narzu
terminatorskiej
coną z góry zinstytucjonalizowaną organizację kościelną,
uznane zarówno przez dwór królewski, jak i hierarchię
lecz ośrodek miejski, kształtujący się w określonym re
kościelną. Ówczesne miasto, któremu w 1451
gionie (the Midlands; dawniej Mercia) podczas długiego
przyznano własne hrabstwo (city in county),
(Tripartite
Indenture)
z roku
1355,
roku
można
okresu zwanego medium aevum, czyli między upadkiem
uznać za enklawę m i e j s k i c h wolności w zdominowa
(w Europie Zachodniej) cywilizacji antycznej a tzw. o d
n y m przez ziemiaństwo kraju poddaństwa chłopów
rodzeniem, które według uczonych dziewiętnastowiecz
i ciągle jeszcze feudalnych stosunków własności.
n y c h oznaczyło początek, czy też narodziny, epoki nowo
Podstawowym d o w o d e m zaistnienia bogatej i ewo
żytnej. Ponieważ w dość szczególnym przypadku Wysp
luującej k u l t u r y miejskiej w Coventry, poza zabytkową
Brytyjskich zmiany związane z przejściem do czasów no
architekturą oraz źródłami d r u k o w a n y m i lub rękopi
wożytnych bardziej kojarzą się z usystematyzowaną dzia
śmiennymi, są procesje, pochody, obchody religijne
łalnością gospodarczą, mającą na celu zysk, a więc nie
i dramaty zwane m i s t e r i a m i (the Coventry
z odrodzeniem kultury starożytnej, lecz ze wzrostem
Cycles).
11
Mystery
Próby „odtworzenia" misteriów z C o v e n t r y
ustroju gospodarczego, zwanego kapitalizmem, to jed
w postaci widowisk, spektakli t e a t r a l n y c h oraz czysto
nak wydaje się, że klucza do rozwiązania zagadki genius
religijnych, miały miejsce w r a m a c h trzech p o w o j e n
loci miasta Coventry trzeba szukać nie w procesach
n y c h festiwali: ogólnokrajowego (Festival
„społeczno-ekonomicznych" lub „politycznych" (dosto
w czerwcu 1951 r o k u , p o d koniec maja 1962 r o k u (po
106
of
Britain)
Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU?
„ceremonialnym" o t w a r c i u przez królową Elżbietę n o
o d ministerium),
wej k a t e d r y ) , oraz w czterechsetną rocznicę urodzin
od pracy) oraz pochód (od łaciny pagina, czyli scena
W i l l i a m a Shakespeare'a w 1964
wyrwana z całości; procesja l u b k o r o w ó d ) .
r o k u . Podczas gdy
święta (święto religijne; dzień w o l n y
Misteria
14
w nowej świątyni zorganizowano specjalnie zamówio
stanowiły tylko jeden element, czysto religijny oraz ze
ne na tę okazję przedstawienie nabożeństwa żałobne
świecczony, wśród tutejszych wyjątkowo bogatych zwy
go Benjamina B r i t t e n a War Requiem,
czajów i związanych z n i m i obchodów ceremonial
a w uroczysto
ściach wzięły udział najwybitniejsze zespoły teatralne
nych.
oraz operowe Shakespeare Company, Sadler's Wells
ze statusem głównej siedziby (Camera Principis) w kró
1 5
Uroczystość
„przywitania księcia"
związana
i C o v e n t G a r d e n Opera, lokalnie działające zespoły
lestwie, który nadano miastu w okresie przedłużonego
teatralne, zarówno profesjonalne, jak i amatorskie,
pobytu ojca Ryszarda I I , Czarnego Księcia, podkreśla
wystawiły własne interpretacje średniowiecznych m i
jego znaczącą rolę w walce o władzę w okresie dynastii
steriów. Tzw. misteria przedstawione przez cech te
Plantagenetów. Z istniejących d o dziś w transkrypcji
atralny the Theatre Guild of Coventry
w wyjątkowo na
opisów uroczystości zorganizowanych dla k o l e j n y c h
strojowym otoczeniu r u i n przedwojennej katedry cie
przedstawicieli m o n a r c h i i , szczególnie interesujące wy
szyły się ogromną popularnością. N i e m n i e j , zważywszy
dają się wjazdy symbolicznie witanego przez mieszczan
na treść i samą formę, spektakle te wykazywały nie
księcia-dzieciątka Edwarda, syna H e n r y k a V I we wrze
wiele wspólnego ze scenami grywanymi pięćset lat
śniu 1456 oraz trzyletniego syna Edwarda I V w k w i e t
wcześniej przez cechy rzemieślnicze na u l i c a c h miasta.
n i u 1474, zamordowanego w w i e k u 13 lat razem z bra
Zespoły amatorskie przedstawiły dwa cykle na podsta
t e m w tzw. Wieży L o n d y n u . W obydwu wypadkach
wie autentycznych tekstów pochodzących z pierwszej
księciu towarzyszyła m a t k a bez ojca. O s t a t n i m księ
połowy X V I w i e k u , wykorzystując w o z y ,
ciem, którego formalnie przywitano w Coventry, głów
którymi
12
przewożono aktorów wraz z niezbędnym sprzętem o d
nej siedzibie następcy t r o n u A n g l i i i W a l i i wraz z Fran
jednej „stacji" do drugiej, co zbliżało je, przynajmniej
cją oraz Szkocją i Irlandią był przyszły H e n r y k V I I I , po
w i c h zewnęttznym kształcie, do śtedniowiecznych te-
śmierci statszego btata, A r t u r a .
aliów. N a t o m i a s t z uwagi na fakt, że nowożytni akto
Kluczem do rozszyfrowania miejskiej
rzy związani byli z kongregacjami kościelnymi, treścio
cywilizacji,
która rozkwitła w średniowiecznym Coventry, jest b u
w o przedstawienia te były raczej o wiele bardziej po
dynek powszechnie dziś kojarzony na świecie ze znisz
prawne p o d względem obrzędowo-rytualnym w po
czoną w 1940 r o k u katedtą. Zachowana dzwonnica
równaniu z i c h pierwowzorami, które łączyły w sobie
oraz szczątkowe mury tego arcydzieła późnogotyckiej
rodzajowo-realistyczne treści biblijne z l o k a l n y m i wąt
architektury sakralnej pochodzą z okresu największej
k a m i obyczajowymi, k o m i c z n y m i , satyrycznymi oraz
groteskowo-fantas t y c z n y m i .
1 6
świetności dawnego miasta. Z perspektywy czasów dzi
13
siejszych niełatwo jest zrozumieć fakt, że były kościół
parafialny św. Michała został zbudowany nie dla po
Brak jednolitego sposobu określania widowisk, zna
n y c h jako misteria (masteries), pochody
trzeb biskupa i duchowieństwa lub przez władającego
(pageants),
(Ludus
fundatora, lecz powstał dzięki wspólnej inicjatywie i do
świadczy o i c h różnorodnych f o r m a c h oraz
użytku samych mieszkańców. Świątynia ta była dziełem
pochodzeniu. C h o ć początki t y c h spektakli wiążą się
nie tylko pobożności, ale wyrazem d u m y mieszczan.
sztuki
(plays)
Coventnae),
l u b przedstawienia ludyczne
tradycyjnie z działalnością zakonów, które zorganizo
Notatkę zamieszczoną przy kosztorysie i wyjaśniającą
wały przedstawienia scen wywodzących się z Biblii, źró
cel wyjątkowo uroczystego widowiska, wchodzącego
dłami inspiracji były nie tylko obrzędy liturgiczne lecz,
w skład cyklu misteriów przygotowanego przez cech
także miejscowe obyczaje,
sukienników zarówno „na chwałę Boga", jak i „ku czci
których korzenie sięgają
w nieokreśloną przeszłość przedchrześcijańską. Proces
tego miasta" (to [...Jtpe worschypp of thys Cytte),
zeświecczenia misteriów dramatycznych o treści w y
zrozumieć jednoznacznie.
łącznie liturgicznej, „cudownej" lub moralnej przez ce
mieszczanie-obywatele utożsamiali się ze swoim mia
chy zawodowe należy powiązać ze skomplikowanymi,
stem. Jeśli samo miasto uwielbiano do tego stopnia, że
17
można
Jest to dowód na to, jak
a sporadycznie k o n f l i k t o w y m i , stosunkami i między
składano m u hołd, to rodzi się pytanie, czy zwyczaj t e n
klasztorami dowodzonymi przez najważniejszy i naj-
mógłby być wyrazem przetworzonego w średniowieczu
dawniej założony t u zakon benedyktynów a mieszcza
obrzędu związanego nie tylko z miastem, lecz przede
n a m i . Podczas gdy zjednoczone
wszystkim z miejscem, w którym powstało, sięgając do
duchowieństwo b i
czasów poprzedzających jego istnienie, jako obszaru za
skupstw C o v e n t r y i L i c h f i e l d posiadało część miasta
(the Prior's Half),
of Coventry)
to jego „gospodarzom" (the
budowanego i skupiska ludności.
Goodmen
udało się uwłaszczyć tereny należące nie
Wydaje się wielce prawdopodobne, że pagórek, na
gdyś do regionalnych lordów feudalnych, zwanych hra
biami
(the
Earl's
Half).
Podobne
zestawienie
którym wzniesiono zespół klasztorny, któremu nadano
życia
status katedry już w 1102 r o k u , oraz dwa wspaniałe
i charakteru miasta średniowiecznego odzwierciedla
podwójne znaczenie słów m i s t e r i u m (greka
kościoły parafialne, już w czasach przedchrześcijań
musterion:
skich był miejscem obrzędów religijnych. Być może
obrządek tajemniczy; łacina misterium: zawód, rzekomo
k u l t t e n nawiązywał do celtyckiej b o g i n i znanej o d
107
Peter ) . Martyn • T R O J A B R Y T i
czasów okupacji rzymskiej jako C o v e n t i n a . Była ona
Posiadacze ziemscy, prowadzący interesy również
opiekunką źródeł w o d n y c h , których niegdyś było spo
w mieście, przyczynili się do powstania „szlachty miej
ro na terenie obecnego miasta, a więc przede wszyst
skiej" (urban gentry),
k i m sił życiodajnych. C o v e n t i n a może nie tylko wyja
sowo przenosić się do L o n d y n u . Stolica kraju i przyszłe
śnić źródłosłów samej nazwy Coventry, jako miasta
serce I m p e r i u m Brytyjskiego „rozwijało się" nie tylko
która o d X V I w i e k u zaczęła ma
lub osady bogini, ale równocześnie nasuwa wiarogod-
jako ustabilizowana siedziba królewska, ale
ny sposób i n t e r p r e t a c j i źródeł legendy wiążącej się
wszystkim jako c e n t r u m wszelkiego rodzaju kapitału -
z „hrabiną" G o d a i v a (Lady Godiva).
obrotowego, pożyczkowego, stałego, zmiennego i t d .
Corocznie obcho
przede
dzone uroczystości na jej cześć nie nawiązują bezpo
(jakby capital city znaczyło to samo co city of
średnio do średniowiecznych świąt religijnych, lecz zo
Proces t e n miał miejsce właśnie w okresie wielkiego
stały zainaugurowane dopiero na początku X V I I wie
kryzysu miast angielskiej p r o w i n c j i , kiedy dla C o v e n t r y
k u . N a j p r a w d o p o d o b n i e j obnażona kobieta o rzadkiej
skończyła się tzw. złota e p o k a .
urodzie nie jeździła k o n n o po ulicach miasta, aby ura
uzmysłowienia sobie, w j a k i sposób miasto pojmowane
tować mieszkańców o d niemożliwych do udźwignięcia
było przez jego mieszkańców-obywateli i przybyszów
capital).
Ważna wskazówka dla
19
podatków. Legenda ta została opisana już w X I I w i e k u ,
w t o k u gwałtownych wydarzeń i zmian w okresie pano
kiedy „dostojni współobywatele" usiłowali odzyskać
wania Tudorów, zachowała się w treści jednego z ostat
przywileje
zamieszkałego
n i c h - przed i c h ostatecznym zniesieniem w końcu
w zamku C o v e n t r y Castle, który zapewne rozebrano
od
feudalnego
władcy
X V I w i e k u - dramatów związanych z tradycjami cy
już w X I V w i e k u . Była ona raczej personifikacją m i e j
klów misteriów z Coventry. Nosił o n tytuł
scowych sil w i t a l n y c h oraz płodności ziemi macierzy
Jerozolimy. Pojawienie się elementów zainspirowanych
stej,
która
zawsze zwycięża ujemne
Zniszczenie
oddziaływanie
przez m i t y starogreckie świadczy o znajomości tradycji
i sztucznie wprowadzoną przez samego człowieka prze
antycznej i powstaniu widowiska o bogatej symbolice.
moc - m . i n . t a k i c h autokratów i despotów, jak mąż
W spektaklach i uroczystościach rozgrywających się na
Godaivy, hrabia Leofric, pierwszy biskup Roberta de
ulicach C o v e n t r y w X V w i e k u wyraźnie widać wątki
Limeseya, H e n r y k V I I I , K a r o l I I lub sparodiowana
oraz postacie pochodzące nie tylko ze Starego i N o w e
w misteriach z C o v e n t r y postać biblijnego dzieciobój-
go Testamentu, lecz takie z dzieł H o m e r a , wraz z czę
cy królewskiego, H e r o d a .
ściowo zmitologizowaną przeszłością samych Wysp
Brytyjskich. Treść skomponowanej w 1570 przez cech
P o w i n n o być powszechnie wiadome, że świątynie
gotyckie były b u d o w l a m i silnie tętniącymi
kowali, a przedstawionego dopiero w 1584 r o k u dra
życiem.
m a t u p t . Zniszczenie Jerozolimy
Zgodnie z zasadą wywodzącą się wprost z b i b l i j n y c h
opisów pierwszej Świątyni w Jerozolimie istniała hie
pięciu próbach") odnosiła się do t o k u wydarzeń opisa
rarchia przestrzenna z k l a r o w n y m podziałem na prze
n y c h przez Józefa Fławiusza w Wojnie Żydowskiej.
10
strzeń przeznaczoną dla ludzi i tę, którą zajmowali
Pod
kreślono wyjątkowe okrucieństwo walk między skłóco
przedstawiciele duchowieństwa. W kościele św. M i
n y m i ze sobą p l e m i o n a m i oraz frakcjami czynnymi
chała w C o v e n t r y chór i prezbiterium zajmowały ma
w Palestynie podczas insurekcji przeciw władzom rzym
ło miejsca w stosunku do całości wnętrza. Z nawy k o
skim. W scenie kulminacyjnej przedstawiono destruk
rzystali wszyscy mieszkańcy, służyła ona do przeróż
cję miasta niebiańskiego symbolicznym a k t e m rozebra
n y c h działań niewyobrażalnych w czasach obecnych,
nia Świątyni przez zniszczenie jednego rekwizytu te
m . i n . do tańca, k o n s u m p c j i , gier i t p . Znaczną część
atralnego (podobnie jak dawniej w przedstawieniu ce
bocznych naw zajmowały kaplice c e c h ó w : sukiennicy
c h u sukienników spalono makietę symbolizującą wej
za tęczą, bławatnicy za organami. Dalsze kaplice, po
ście do piekła, zwane hellsmouth).
21
łożone poza przestrzenią ogólnie dostępną, przezna
Niewykluczone, że
sztukę tę odgrywano nie na wozach, lecz w j e d n y m
czone dla k o w a l i , wytwórców gorsetów, czapników
określonym miejscu - być może w r u m o w i s k u po roze
i farbiarzy, znalazły się w d o d a t k o w y c h n a w a c h bocz
branej około ćwierci wieku wcześniej katedrze przy
n y c h . Część z n i c h miała własne wejścia o d ulicy oraz
klasztorze Benedyktynów. Byłaby t o rzecz niesamowita,
pomieszczenia na piętrze, gdzie członkowie spotykali
się i nawet prowadzili interesy.
(przy współpracy czap
ników oraz postrzygaczy owiec razem z k r a w c a m i „po
gdyby sztukę tę, stanowiącą w pełni już zsekularyzowa-
18
ne misterium wystawiono faktycznie w miejscu pierw
W przeciwieństwie do drugiego głównego kościoła
szej, zlikwidowanej w związku z rozwiązaniem klaszto
parafialnego Św. Trójcy, kościół św. M i c h a ł a posiadał
rów k a t e d r y zjednoczonego
plan zaskakująco nieregularny. Określenie go przez
i L i c h f i e l d . W i a d o m o , że w mieście przeżywającym kry
Pevsnera jako „wielkiej i niezaprzeczalnie
biskupstwa C o v e n t r y
bolesnej
zys, w którym różne ugrupowania skłonne były rywali
a n o m a l i i " , słuszne w sensie ściśle s t r u k t u r a l n y m , wca
zować ze sobą, stosunki mogły tylko pogorszyć się, i do
le nie odnosiło się do realiów, w j a k i c h kościół po
takiego stopnia, że spowodowały wewnętrzny rozpad
wstał. Interpretację wybitnego historyka sztuki uwa
społeczny.
runkował nowożytny sposób patrzenia na budowlę,
zolimy w odniesieniu do losu C o v e n t r y i jego mieszkań
której układ i funkcje należały do pięćset lat wcześniej
ców podczas w o j e n cywilnych, reformacji, krwawego
m i n i o n e j epoki.
108
22
Moralizatorska wymowa Zniszczenia
Jero
Peter}. Martyn • T R O J A BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU?
panowania M a r i i Tudorskiej, powszechnego
po jej
(zwanymi top shops). Napędzały je maszyny parowe bę
śmierci ikonoklazmu i ponurego przejęcia władz miasta
dące wspólną własnością, zainstalowane w b u d y n k a c h
przez Purytanów wydaje się niewątpliwa; odnosiła się
siłowni wzniesionych w ogrodach z tyłu. W t e n sposób
ona do upadku kolejnej Jerozolimy - gotyckiej.
unowocześniony cech tkaczy był w stanie konkurować
Pierwotny układ wnętrza kościoła św. Michała,
z f a b r y k a n t a m i i skutecznie walczyć z u j e m n y m i wpły
wraz z jego średniowiecznymi f u n k c j a m i , zniknął już
w a m i tzw. r e w o l u c j i przemysłowej, która często pozba
setki lat wcześniej, zanim bomby niemieckie zniszczy
wiała rzemieślników środków do życia i zmuszała i c h
ły samą bryłę. Oprócz wystroju i r e l i k w i i Purytanie zli
do zatrudnienia się w charakterze zdanej na łaskę fa
k w i d o w a l i większość kaplic należących do cechów,
brykantów taniej siły roboczej, czyli degradowała nie
tworząc jedną wielką halę m o d l i t w . Jeśli przestrzeganie
zależnych pracowników do stanu robotników najem
przez następne w i e k i zasad odprawiania nabożeństw
n y c h . Wszystko wskazuje na to, że C o v e n t r y było jedy
przez jednego pastora widzianego przez wszystkich
n y m miastem na świecie, w którym zorganizowano
w i e r n y c h przemieniło charakter wnętrza kościoła, to
„fabryki chałupnicze"; d u c h opiekuńczy dalej istniał...
g r u n t o w n y r e m o n t samej substancji w drugiej połowie
Losy miejscowego t k a c t w a , uzależnionego o d i m
X I X w i e k u można traktować jako główną przyczynę
portowanego z W ł o c h , I n d i i i C h i n j e d w a b i u , z które
zawalenia się całej wewnętrznej k o n s t r u k c j i podczas
go powstawały głównie ozdoby d o eleganckich stro
n a l o t u w 1940 r o k u .
Kolejny r e m o n t w drugiej poło
jów kobiecych, były już z góry przesądzone. Spowodo
wie lat 30. już doprowadził do n i e m a l k o m p l e t n e g o
wany umową handlową podpisaną w 1860 r o k u mię
ścierania detali wnętrz.
dzy rządami W i e l k i e j B r y t a n i i a Francji k r a c h t k a c t w a
2 3
chałupniczego, które zapewniało utrzymywanie około
Wydaje się właściwie niemożliwe, żeby treść i f o r m a
urodzonego
25 tys. ludzi w czterdziestotysięcznym mieście, zmusi
w p o b l i s k i m S t r a t f o r d - u p o n - A v o n W i l l i a m a Shake-
ło C o v e n t r y do opóźnionego przystąpienia do „postę
speare'a. Nawiązania do znaczącej roli, jaką miasto
powej" rewolucji industrialnej.
odegrało w walce o władzę, znajdują się w serii sztuk
w o w y m w stworzeniu miasta nowoczesnego była fa
misteriów nie wpłynęła
na twórczość
25
C z y n n i k i e m podsta
tworzących rodzaj k r o n i k i dziejów późnośredniowiecz
talna sytuacja, w której jego mieszkańcy się znaleźli
nej A n g l i i o d Ryszarda II d o Ryszarda III. Szczególnie
po 1860 r o k u . Podczas gdy blisko jedna dziesiąta l u d
ciekawie scharakteryzowano w trzech częściach H e n
ności sprzed k r a c h u wyemigrowała, głównie do N o
ryka VI tragiczną postać Małgorzaty z A n j o u , która
wej Z e l a n d i i - skąd po nalocie l i s t o p a d o w y m w 1940
syna,
r o k u i c h p o t o m k o w i e wysłali telegramy i listy wyraża
Edwarda zrobiła z C o v e n t r y własną siedzibę. Ten sam
j ą c e żal i współczucie - zgodnie z d u c h e m t a m t e j epo
Edward, którego mieszkańcy miasta w i t a l i uroczyście
k i i n t e l i g e n t n i , pomysłowi, a przede wszystkim przed
jako księcia, gdy miał zaledwie 2 lata, zginął w bitwie
siębiorczy ludzie, wśród których byli także przedstawi
starając się o zapewnienie t r o n u dla swego
pod Tewkesbury w 1471 r o k u . „Świętobliwy" mąż w o
ciele „nowego świata", zaczęli szukać sposobów aby
jującej w jego i m i e n i u królowej, który nadal Coventry-
wyzyskać
status miasta z własnym hrabstwem, zamordowany zo
Oprócz ogromnej rezerwy taniej siły roboczej po bez
stał w tzw. Wieży Londyńskiej. Tragizm królowej osią
robotnych
kryzys w środkowoangielskim
rzemieślnikach,
mieście.
koszty w y n a j m o w a n i a
ga swą apoteozę w trzeciej scenie pierwszego a k t u Ry
warsztatów l u b założenia zakładów były o wiele niższe
szarda III, w której przeklina n i e m a l wszystkie postaci
t u niż w przeżywającym równocześnie b o o m gospo
sztuki.
darczy B i r m i n g h a m .
24
Spełnienie się po k o l e i każdej klątwy i groźne
2 6
Poza. t y m C o v e n t r y , którego
go ostrzeżenia kształtuje t o k wydarzeń do samego
c e n t r u m zajmuje dolinę po małym jeziorze i w które
p u n k t u kulminacyjnego, gdy zgodnie ze wściekłymi
go o k o l i c a c h już o d wieków mieszkańcy w y d o b y w a l i
sentymentami starej kobiety - k r w a w y despota ulega
węgiel na potrzeby własne, w a r u n k i do rozwoju pro
na polu bitwy „na samym szczycie" swoich o h y d n y c h
d u k c j i przemysłowej były idealne. U c h w a ł a parla
działań.
m e n t u z 1848 r o k u , dotycząca sprawowania rządów
l o k a l n y c h , zlikwidowała już status miasta we własnym
hrabstwie. Kolejne zarządzenia z W e s t m i n s t e r u znio
Epilog
Zorganizowana przez miejscowych tkaczy
sły prawa ziemskie, które zapewniały
próba
m u r a m i o b r o n n y m i . Ten średniowieczny
obrony i c h tradycyjnie niezależnej pracy chałupniczej
(outworking)
mieszczanom
dostęp do pastwisk i łąk położonych poza d a w n y m i
n i z m dotyczący tzw. ziemi Łamas
przed zakładami przemysłowymi w latach
anachro
i Michaelmas,
gdzie
obowiązywał zakaz b u d o w y nieruchomości właśnie do
50. X I X w i e k u wydaje się i s t o t n y m znakiem w o l i prze
lat 60. X I X w i e k u , stanowił jedyną pozostałą po klę
trwania rodzimej tożsamości miejskiej i związanego
sce
z nią stylu życia oraz obyczajów. A b y korzystać z n o w o
gospodarczo-społecznej
barierę przed opóźnio
n y m przewrotem technicznym.
czesnych rozwiązań technicznych w swojej branży,
27
tkacze założyli spółdzielnie, które wybudowały osiedla
W dziejach C o v e n t r y c e c h ą charakterystyczną jest
połączonych ze sobą domów z charakterystycznie ulo
powtarzający się m o t y w wahania między pomyślną k o
k o w a n y m i na górnych piętrach warsztatami t k a c k i m i
niunkturą gospodarczą a zastojem, s p o w o d o w a n y m
109
Peter J. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU?
zmniejszeniem się p o p y t u n a wyroby, w których p r o
znych, która łączy Londyn z Birmingham, w związku z czym
d u k c j i specjalizowali się jego mieszkańcy. Lista p r o
umieścił wydrukowane kursywą wyjaśnienie przed wierszem:
duktów przyczyniających się d o gospodarczego b o o m u
miasta, j a k ą można wymienić, począwszy o d sztućców
I waited for the train at Coventry,
1 hung with grooms and porters on the bridge,
To watch the three tall spires; and there 1 shaped
w X I I I i sukna w X I V w i e k u , a skończywszy n a samo
The city's ancient legend into this:
c h o d a c h , e l e k t r o n i c e , narzędziach maszynowych oraz
N o t only we, the latest seed of time,
r a d i a c h w ubiegłym s t u l e c i u , jest długa, i są tacy jesz
New men, that i n the flying of a wheel
cze, którzy twierdzą, że dalej ciągnie się ad
Cry down the past, not only we, that prate
finitum.
28
O f rights and wrongs, have loved the people well,
A n d loathed to see them ovettaxed; but she
• ••
Did mote and undetwent, and overcame,
The woman of a thousand summers hack,
Mały Faeton z C o v e n t r y n a j p i e r w udoskonalił swój
Godiva, wife to that grim Eatl, who tuled
r o w e r d o p e r f e k c j i , a p o t e m dzielnie przyczepił d o n i e
In Coventry: or when he laid a tax
go silnik benzynowy, żeby m ó c szybciej jeździć „moto
Upon his town, and all the mothets brought
c y k l e m " po k r ę t y c h u l i c a c h miasta oraz ciągle jeszcze
Their children bewailing 'If we pay, we starve!'(...)
sielskich o k o l i c a c h . Był to j e d n a k d o p i e r o początek.
Warto porównywać motyw płaczących matek z dziećmi w ujęciu
Faeton
Tennysona, znajdującego się wśtód „nowych ludzi, którzy lekce
szybko rozrósł się, aby
„ j a ś n i e ć " przez cały
ważą przeszłość w toku wirowania jednego (zmechanizowanego)
dwudziesty w i e k lśniącymi a u t a m i , czołgami, samolo
kola", z tteścią ttanskrybowanej w 1825 roku pieśni misterium
t a m i , zarówno pasażerskimi, jak i b o m b o w c a m i , m e
cechu posttzygaczy owiec i krawców, która stała się powszechnie
c h a n i c z n y m i urządzeniami gospodarstwa d o m o w e g o ,
znana na Wyspach Brytyjskich jako „Kolęda z Coventry"
a r m a t a m i oraz p o c i s k a m i , umożliwiającymi wysadze
(The Coventry Carol):
nie w powietrze d o m u sąsiadów bądź całej dzielnicy,
Lully lulla, thou little tiny child,
h e l i k o p t e r a m i i myśliwcami rozwijającymi coraz więk
By by, lully lullay, thou little tiny child,
sze prędkości i t d . Jego najnowszy r y d w a n
(...)
nie może
That wo is me, pore child, fot thee,
więc pochodzić z rodzimego miasta, które i t a k ledwie
A n d never mourn and say
jest w stanie dziś rozpoznać, ponieważ bardziej przypo
For this patting nethet say not sing,
m i n a o n o k o l e j n e , p r o w i n c j o n a l n e anglo-amerykań
By by, lully lullay.
skie „ M o t o r v i l l e " niż żywy staroangielski gród, zapa
(Zobacz przyp. nt 13)
miętany jeszcze z wycieczek r o w e r o w y c h swego dzie
Otwell określił pojęcie narastającej grozy wynikającej z biernej
ciństwa. I tak szaleje dalej....
postawy tzw. cywilizowanego człowieka wobec ogólnych zmian
w skali światowej od X V I I I wieku, a ptzede wszystkim w X X
wieku jako „katastroficzną stopniowość". Zobacz Catastrophic
Gradualism
P. J. Martyn (w.) Атх Felicitatis. Księga ku czci profesora Andrze
ja Rottermunda w sześćdziesiątą
rocznicę urodzin...,
(w:) The Collected Essays, dz. cyt., vol. I V (Under
your Nose).
s. 527-540.
'(...) the centte of Coventry i n 1964 can only be treated i n
Warszawa 2001 r. Czytelników należy osttzec, że autot utodzil
20th-century terms. A l l else is very minor, and the mediaeval
się właśnie w Coventry.
buildings above ground ate an alien body, though of coutse the
'(...) the city has got lost i n time and imagines that the Indu
eminently impottant link with the past'. N . Pevsner, The Build
strial Revolution is i n full fotce. (...) I knew it was an old place
(...) but I was sutprised to find so much of the past, i n soaring
stone and carved wood, still remained. (...)
ings of England, Warwickshire,
London 1966, wydanie z 1996 г.
(przy współpracy R. Wedgewood), s. 270-271. Por. M . Singlehutst, G. Demidowicz, A Brief History of Spon Street and the
These picturesque remains of the old Coventry arc besieged by
an army of nuts, bolts, hammets, spanners, gauges, drills and
machine lathes, for in a thick ting round this ancient centte are
Townscape Scheme, Coventry 1993
P. J. Martyn, „Miejskośc" a urbanistyka - mit kontra rzeczywistość.
Kilka uwag dotyczących terminologii, przeszłości i tożsamości,
the motor-cars and cycle factoties, the machine tool makers,
prób
planowania oraz kwestii dalszych losów miasta (w.) „Kwartalnik
the magneto manuiactuters and the electrical companies.'
Filmowy" nr 28, zima 1999, s. 8-11
J. B. Priestley, A n English Journey, (...) a (...) truthful account of
O dalszej ttansmutacji tej długiej co do liczby mieszkańców
what one man saw and heard and felt, London 1934, Penguin
miasta brytyjskiego zobacz powieść Davida Lodge'a pt. Changing
1977, s. 69-71.
'In Coventry you might just as well be in Finsbury Park'. G. Orwell,
The Road to Wigan Pier, London 1937 and 'The Road to Wigan
Places, (London 1975):
'Driving back to the Univetsity, Morris took the newly opened
section of the Innet Ring, an exhilatating complex of tunnels and
Pier Diary' (w:) The Collected Essays, Journalism and Letters: Vol.
1. Orwell przyjechał po południu pod koniec stycznia 1936. Po
dobnie jak Priestley natzekat zarówno na standard pokoju ho
flyovets that was part of the proposed Grand Prix circuit. He leaned
back in the bucket seat and drove with straight, extended arms in
the style of a professional racing driver. I n the longest tunnel,
telowego, jak i na jakość jedzenia. Następnego dnia poszedł pie
safe from police observation, he put his foot down and heatd with
chotą około 20 kilometrów do dalszych peryferii Birmingham.
satisfaction the din of the Lotus's exhaust tevetheiating from the
Finsbury Park jest wybitnym przykładem anonimowości przed
walls. He came out of the tunnel like a bullet, into a long canted
mieść wewnętrznej strefy podmiejskiej Londynu.
A. Tennyson, Godiva (w:) cykl wierszy wydany w 1842 r. pod ty
tułem English Idylls and other poems. Znamienne, że autot przy
cutve elevated above roof level. From here you got a panotama of
the whole city and the sun came out at that moment, shining l i
ke floodlighting on the pale concrete facades of the recent con
jechał do Coventry jedną z pierwszych na świecie dróg żela
struction wotk, towet blocks and freeways, throwing them into
110
Peter}. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU?
relief against the sombre mass of nineteenth-century slums and
Here Erode ragis in (pe pagond and in the strete also.
decayed factories. Seen from this perspective, it looked as though
9
1 0
u
the seeds of a whole twentieth-century city had been planted un
Fakt, że Herod wścieka się (ragis) nie tylko па scenie (the pa
der the ground a long time ago and were now beginning to shoot
gond), ale także na ulicy (in the strete), dowodzi, że widowiska
up into the light, bursting through the caked, exhausted topsoil of
nie były ograniczone do rodzaju formalnego teatru o treści
Victotian architecture. Morris found it an oddly stirring sight, for
głównie religijnej, lecz zawierały również wiele improwizacji
the city that was springing up was unmistakably American in style
oraz intetakcji z publicznością. Zobacz ptzede wszystkim T.
- indeed that was what the local blimps were always beefing
Sharp, A Dissertation on the Pageants or Dramatic Mysteries an
about - and he had the strange feeling of having stumbled upon
ciently performed at Coventry by the Trading Companies of that Ci
a new American frontier i n the most unexpected place.'
ty; Chiefly with Reference to the Vehicles, Characters and Dresses
Coventry's First Cathedral The Cathedral and Priory of St. Mary.
of the Actors, Covenrry 1825, wydane jako faksymile w Wake
Papers from the 1993 Atmiversary Symposium, ed. G. Demido-
field w 1973 roku.
wicz, Stamford 1994
Zobacz także P. M . King, Coventry Mystery Plays, Coventry 1997
E. Gooder, Coventry's Town Wall, Coventry 1971.
oraz The Coventry Corpus Christi Plays as edited by P. M. King
P. J. Martyn, 'Dramatic Mysteries'. Urban pageantry in the rise and
and C. Davidson, Mediaeval Institute Publications, Westetn
fall of mediaeval Coventry (w:) Religion, Ritual and Art, readings
Michigan University, 2000, s. 93-96, 105-106 ( T h e Pageant of
the Company of Shearmen and Taylors i n Coventry').
of the conference of British and Polish art historians organised
by the Institute of A r t (IS P A N ) , 6th-8th June 2000, tekst ptzy-
1 4
gotowany do druku w roku 2002
12
kim dwie monografie A . Nicoll, The Development of Theatre,
R. Ingram, The Coventry Pageant Wagon (w:) 'Medieval English
Theatre', 2: 1/1980, s. 3-14
и
London 1946 oraz British Drama, London 1948
15
M . Dormer Harris, Li/e in an Old English Town. A History of
Coventry from Earliest Times compiled from the office records,
N a przykład w przedstawieniu narodzenia Chrystusa skompo
nowanym około 1534
W. Dugdale, Warwickshire, London 1656. Zobacz przede wszyst
London 1898, s. 337-349.
roku dla cechu postrzygaczy owiec
i krawców - jednej z dwóch sztuk należących do cyklu odbywa
1 6
Sharp, A Dissertation, dz. cyt. 146-157 ([Reception of) 'Dame
jącego się w Boże Ciało, szczęśliwie zachowanych w transkryp
M'garete d'Anjou & childe Edwardę', 'Receavynge Prynce
cji Thomasa Sharpa, badacza z I połowy X I X wieku - da się od
Edwardę').
czytać wyraźną satyrę w charakterystyce nie tylko maniakalne
17
Tenże ['Drapers' Pageant']. Wzmianka ta, 'gathered owt off oulld
go despotyzmu Heroda, lecz także reprezentanta władz du
& Aussyeut boukes' z 1534 roku, dotyczy polecenia skierowane
chownych, podlizucha zwanego „nuncjuszem", który przedsta
go do mistrzów cechu sukienników, którzy mieli: 'se (e) the page-
wia publiczności króla-dzieciobójcę łamaną francuszczyzną po
ond and play well broughte fforth' (tak jak) 'usyd i n old tyme to
mieszaną z wyrazami łacińskimi:
the lawde & prays of god & (pe worschypp of thys Cytte'.
N O N C E O S E . Faytes pais, dennyis, baronys de grandę reynowme,
1 6
Payis, seneoris, schevelaris de nooble posance.
J. Thomas, Coventry Cathedral,
The New Bell's Cathedral
Guides, London 1987, s. 57-67
Pays, gentis homos, companeonys petis egrance.
1 9
C. Phythian Adams, Desolation of a City: Coventry and the
2 0
Józef Flawiusz, Wojna Żydowska, przeł. J. Radożycki, Warszawa
21
Sharp, Dissertation dz. cyt., The Destruction of Jerusalem, trans
Je vos command dugard treytus sylance,
Urban Crisis of the Late Middle Ages, Cambridge 1979.
Payis, tanque vottur nooble Roie syre ese presance.
Que nollis personę ese non fawis perwynt dedfferance,
1995
Nese harde de frappas; mayis gardus to to paceance:
Mayis gardus voter seneor to cor reyuerance,
krypcja z księgi dramatu, autorstwa niejakiego „Pana Kowala"
Car elat vottur Roie to to puysance.
('Mr. Smythe' - sic!), cena 5 szylingów.
A n o n n de leo pase tos; je vose cummande;
2 2
E lay Roie Erott la grandeaboly vos vmport.
Opis z końca X V I I wieku Daniela Defoe, który był świadkiem
zorganizowanych walk ulicznych między ugrupowaniami popie
ERODE. Qui statis i n Jude et Rex Iseraell
rających przeciwstawnych kandydatów w wyborach do parla
mentu. Brali udział w tym wyjątkowo widowiskowym spektaklu
A n d the myghttyst conquerowre oat eyuer walkid on grownd:
For I am evyn he thatt made bothe hevin and hell,
„radni miejscy, sędziowie municypalni itp.", którzy nosili swoje
And of my myghte powar holdith vp ois world rownd.
stroje i emblematy stanowisk. W uzgodnionej godzinie zwolen
Magog and Madroke bothe oe did I confownde,
nicy dwóch przeciwnych obozów spotkały się pod krzyżem droż
A n d with this bryght bronde there bonis I brak onsundr
nym zwanym Coventry Cross przy zbiegu Broadgate i Cross
(...)
Cheaping. Zaciekłą walkę zaczęto dopiero po odpowiednim sy
gnale. D. Defoe, A Tour Through the Whole Island of Great Bri
N U N C I O S , (sic!) Hayle, kynge, most worthiest i n wede.
tain (Letter V I I ) , m . i n . red. Furbank et al, New Haven (US)
Hayle, manteinar of curtese throgh all (pis world wide.
1991
Hayle, the most myghtyst that eyuer bestrode a stede.
Hall, most monfullist monn in armor man to abyde.
2 3
W trakcie późniejszego etapu remontu stosowano do związania
Hayle, in thyne hoonowre:
ścian galerii żelazne belki, których rozszerzanie w pożarze drew
Theses iij kyngis (pat forthe were sent
nianej konstrukcji dachu po tym, jak bomby ogniowe trafiły
A n d shuld haue cum ageyne before (pe here present,
w kościół, spowodowało całkowite runięcie głównych filarów
Another wey, lordee, whom the went,
między nawami. Zdjęcia wykonane przed sprzątnięciem ruin po
Contrare to thyn honowre.
nalocie pokazują leżące w rumowisku belki wraz z metalowymi
gwoździami wbitymi w drewniane stropy belkowe kościoła. J.
ERODE. Anothur wey - owt! O w t ! O w t ! !
Thomas, Coventry Cathedral, op. cyt. s. 70-73, D. McGrory, The
Hath those fawls traytvrs done me (pis ded?
City of Coventry. Images from the Past, Upton (Wirral) 1999
I stampe! 1 stare! I loke all abowtt!
Myght I them take, I schild them bren at a glede!
2 4
I rent, I rawe, and now run I wode!
Czy me przekleństwa mogą przelecieć chmury
I w niebo wzlecieć? Rozstąpcie się, ciężkie
A , thatt these velen trayturs hath mard (pis my mode!
Chmury, przed mymi szybkimi klątwami!
The schal be hangid yf I ma cum them to!
Niech król wasz ginie nie na polu bitwy,
111
Peter]. Mart>n • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU?
Ale z przesytu! O dobrze pamiętam,
przez założoną w Coventry w 1979 roku firmę zwaną Two Tone
Ze go na króla morderstwo wyniosło!
Records. Choć firma ta lansowała zespoły muzyczne pochodzące
Niech syn wasz* Edwatd, książę Walii zginie
nie tylko z miasta rodzimego, ale także z sąsiedniego Bitming-
Tą samą naglą śmietcią, jaką zginą!
ham (The Beat) i nawet Londynu (Madness, The Bodysnat-
Nasz* Edwatd, ongi również książę Walii!
chets), wydają się, że najbatdziej typowe dla tego krótkotrwałe
go wybuchu twórczego są kompozycje dwóch głównych zespo
W oryginale nastąpiły przymiotniki your i our, czyli Małgotzata
przemawiała nie tylko do żony Edwarda IV, królowej Elżbiety,
łów pochodzących z Coventry, The Specials i The Selecter.
lecz do całego zgromadzenia; ewentualnie do wszystkich po
W gorszącym humorze, ironicznej goryczy wobec nieznośnych
stronie obozu rodu Yorków.
realiów świata oraz absolutnym braku zaufania do tych, którzy
Król Ryszard I I I , akt 1, scena 3, przeł. R. Brandstaetter, Warsza
usiłują nami rządzić, wyrażonym w tekstach piosenek The Spe
wa 1999 (por. w przekładzie L. Ulricha, Kraków 1941).
cials dają się odczuć pewne echa satyry mieszanej z tragikome
Zobacz m.in. K. Kujawińska-Courtney, A n Aspect of Renaissan
dią w treściach misteriów przedstawionych przez cechy późno
ce Dramaturgical Intertextualicy: Shakespeare overagainst (sic!) die
średniowiecznego Coventry:
Medieval Tradition (w:) Actes du Congres International. Theatre,
Musique & Arts dans les Cours Europe'ennes de la Renaissance &
Enjoy yourself! It's later than you think.
du Baroque, Warszawa 1997
Enjoy yourself, while you're still in the pink.
E Searby, Coventry in Crisis 1858-1863, Coventry 1977, ideb.
The years go by, as quickly as you wink,
Weavers and Outweavers in Victorian Times, London 1980, J.
Enjoy yourself, enjoy yourself, it's later than you think.
Gutteridge, Lights and Shadows in the Life of an Artisan, Coven
(1981)
try 1890. Dla porównania z metodą ustalenia pracy indywidu
The man in black he told me the latest Moscow news
alnej stosowaną w X X wieku przez odwiecznych pracowników
About the storm across the Red Sea
montowni samochodów itp. zobacz S. Tolliday, High Tide and
(But) I'm the man in grey,
After: Coventry Engineering Workers and Shopfloor Bargaining,
I'm just the man at C & A ,
1945-80 (w:) Life and Labour in a 20th century City. The Expe
A n d I don't have a say
rience of Coventry, Coventry 1985, s. 204-243
In the war games that they play.
Znamienne, że — w porównaniu z gotyckim dziedzictwem archi
(1981)
tektonicznym Coventry - Birmingham posiada klasycyzującą
Masturbation, masturbation
katedrę oraz ratusz wzorowany na starożytnej świątyni Kastora
Causes the National Front sensation!
(...)
i Poluksa.
(1979)
M . D. Lobel, The Atlas of Historie Towns: Coventry, London
I keep wondering where (WHERE?!)
1975
did you get that ( B L A N K ! ) blank expression o n your face?!
Malejący udział przemysłu maszynowego oraz konkurencja
(1979)
w masowej produkcji samochodów, przy równoczesnym braku
He's just a stereotype.
rozwinięcia po drugiej wojnie światowej tzw. sektora usługowe
He drinks his eighteen pints.
go, przyczyniły się bezpośrednio do kryzysu gospodarczego na
He drives home pissed at night.
przełomie lat 70. i 80., kiedy miasto znalazło się w sytuacji ana
A n d he listens to his stereo.
logicznej jak po krachu tkactwa chałupniczego około 120 lat
(He doesn't really exist.)
wcześniej. Z upływem czasu stało się wiadome, że lata 80. XX
(1981)
wieku stanowiły rodzaj przełomu — nie tylko dla Coventry, lecz
You've done too much much too young,
dla całego społeczeństwa w kraju — przemieniającego się od naj
You're married with a son when you should be having fun
starszego uprzemysławianego do pierwszego postindustrialnego
with me
w ramach globalizującego się systemu gospodarczego. D. W.
(1981)
Thorns, T. Donnelly, Coventry's Industrial Economy, 1880-1980
I sec a clinic full of cynics
(w:) Life and Labour, dz. cyt. s. 11-56. O produkcji broni w Co
W h o want to twist the people's wrists.
ventry zobacz R. Croucher, Engineers at War 1939-1945, Lon
They're watching every move we make,
don 1982.
We're all included on their list.
Rzecz znamienna, że w trakcie tej najnowszej przemiany nastą
(The lunatics have taken over the asylum.)
pił protest zwykłych mieszkańców miasta w postaci satyrycz
(Fun Boy Three - po The Specials, 1983)
nych tekstów i zbuntowanej muzyki młodzieżowej nagranej
112
Peter], Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU?
Coventry w 2. polowie X V wieku: herb i plan miasta (w obrębie murów), mapa istniejącego od 1451 do 1848 roku municypalnego
hrabstwa, rekonstruowana sylweta i w i d o k i dawnej topografii oraz architektury średniowiecznej „stolicy" środkowego regionu kraju zwanego the Midlands
Główne świątynia
A kościół parafialny św. Michała
В kościół parafialny św. Trójcy
Inne budowle i punkty
MISTERIA
1 krzyż miejski (Coventry Cross)
2 hala cech N M P
trasa rocznej procesji w Bożym Ciele
С katedra klasztorna benedyktynów
3 pałac biskupi
N M P i św. Osburgii
D kościół św. Jana Chrzciciela
E kościół i klasztor franciszkanów
4 szpital św. Jana
5 przewód przy Smithford Street
tzw. „ustawowo ustalone" stacje
uroczystych pochodów X V i X V I w.
uroczysta trasa związana z przywitaniem
Małgorzaty z księciem Edwardem (wrzesień 1456)
F kościół i klasztor karmelitów
G kartuzja
H kościół św. Mikołaja
6 Broadgate
7 dwór zw. Cheylesmore
8 d o m Richard'a Wooda
9 „Mickelparke street ende"
10 brama karmelitów
113
uroczysta trasa związana z przywitaniem
Elżbiety z księciem Edwardem (kwiecień 1472)
Peter). Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M K R A J U
Z
A
N
I
K
C o v e n t r y między w i e k a m i X V I a X I X : p a n o r a m a „z p ó ł n o c n e j s t r o n y " W . H o l l a r a ( o k . 1655r), p l a n z 185 Ir., w i d o k i miasta o d k o ń c a
średniowiecza do doby przemysłowej. D o l n a lewa strona: p o m n i k „hrabiny" G o d a i v y dłuta W . D i c k a ( 1 9 4 9 ) ; d o l n a prawa strona:
płaskorzeźba Richieego przedstawiająca walkę człowieka z s i l a m i n a t u r y (I p o l . lat 50.)
114
i
Peter ]. Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU.'
A
G
Ł
A
D
A
K u N o w e m u M i l l e n i u m : C o v e n t r y w X X w i e k u . S t a n układu zabudowy c e n t r u m miasta w 1971 r.; u dołu: w i d o k c e n t r u m
h a n d l o w e g o zw. the P r e c i n c t z d z w o n n i c y r u i n dawnego kościoła parafialnego św. M i c h a ł a - w p r o s t na zachód.
Przezrocza - oprócz l e w y c h i p r a w y c h d o l n y c h - przedstawiają w i d o k i z o b w o d n i c y zw. I n n e r R i n g Road
115
