-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X I I I
I S S N 0071-1861
z. 2
K R Z Y S Z T O F WROCŁAWSKI
MOŻLIWOŚCI WSPÓŁPRACY FOLKLORYSTÓW Z ETNOGRAFAMI
W B A D A N I A C H N A D ETNOGENEZĄ SŁOWIAN
Jak dziś już dobrze wiadomo, folklorystyka jest n a u k ą samodzielną,
której przedmiotem jest literatura ludowa lub — jak chcą to określać
inni — literatura ustna. Nauka ta zajmuje się przede wszystkim este
tycznymi walorami tekstów ludowych, pochodzeniem, tworzeniem i by
towaniem tych tekstów w społecznościach oraz mechanizmami ich prze
kazu. Stąd folklorystyka ma swoje punkty styczności z literaturoznaw
stwem, etnografią, badaniami nad językiem, a po trosze tak-że socjolo
gią i innymi dyscyplinami. Zatrzymajmy się jednak na jej pograniczu
i kontaktach z etnografią. Jak m i się wydaje, odzywającym się wciąż
jeszcze echem dawniejszego okresu walki folklorystyki o wyzwolenie
się spod władzy etnografii i ustalenia swej odrębności jest nierzadko
nadal niechęć folklorystów do widzenia literatury ludowej badanej spo
łeczności w szerszym kontekście różnych zjawisk kulturowych, w t y m
także kultury materialnej. Nie zmienia to jednak wspomnianego wyżej
faktu, iż kierunek zainteresowania folklorysty jest zwykle odmienny
od etnograficznego, w następstwie czego folklorysta, badający szereg
tekstów z aspektów właściwych jego nauce, na rzeczy interesujące etno
grafa natrafia w warstwie dla siebie drugorzędnej lub marginesowej. Po
to, by przy okazji własnych badań zebrać odpowiednią ilość informacji
ułatwiających odpowiedzi na pytania stawiane przez etnografa, musi
być na pewne rzeczy uwrażliwiony, czy też — sięgając do słownika
technicznego — odpowiednio zaprogramowany. Z kolei etnograf szuka
jący samodzielnie interesujących go rzeczy w tekstach literatury ludo
wej, często w słabo m u znanym języku, i to w dialektach, traci wiele
czasu bez większych efektów. Przekonany więc jestem, że wzajemna
współpraca i pomoc jest potrzebna i może być owocna. Powinna ona
dotyczyć koordynacji podejmowanych wysiłków badawczych, stawiania
sobie tych samych pytań, na które każda z nauk będzie udzielać odpo
wiedzi opartych na własnych materiałach i z własnego punktu widzenia,
te zaś odpowiedzi będą się wzajemnie weryfikować.
202
KRZYSZTOF
WROCŁAWSKI
Przechodzą teraz do uwag konkretnych dotyczących tematu konfe
rencji i spróbuję się zastanowić, jakiego rodzaju teksty folkloru mogą
być szczególnie użyteczne przy rozstrzyganiu zagadnień etnogenetycz
nych Słowian na bazie kultury Słowian północno-zachodnich i kultury
Słowian południowych.
Szczególnie godne uwagi mogą być legendy i podania ajtiologiczne,
dotyczące pochodzenia człowieka i środowiska, w k t ó r y m on żyje.
W tekstach tego rodzaju być może uda się odkryć ślady archaicznego,
prasłowiańskiego modelu porządkującego świat otaczający człowieka,
chociaż model ten uległ zatarciu lub deformacji pod wielowiekowym
wpływem chrześcijaństwa.
Dla odtworzenia tego modelu obiecujące mogą być także podania
(opowieści) wierzeniowe północno-zachodnich i południowych Słowian.
Powinno się ustalić zestaw tematyczny takich opowieści dla obu tery
toriów i częstość występowania poszczególnych tematów. Następnie
skoncentrować uwagę na tematach wspólnych dla obu grup Słowian.
Interesujące byłoby stwierdzenie dysproporcji pomiędzy częstością w y
stępowania jakichś opowieści a warunkami środowiskowymi (geogra
ficznymi), które uzasadniałyby takie występowanie (dotyczy to Słowian
południowych). Tu posłużę się przykładem, o k t ó r y m w kuluarach kon
ferencji rozmawiałem z dr Z. Staszczak. Otóż jedną z istotnych cech
identyfikujących żywioł polsko-słowiański wobec sąsiedniego niemiec
kiego były, według dr Staszczak, wierzenia dotyczące utopca (wodnika)
oraz wampira. Ciekawe byłoby zbadanie, jak pod t y m względem w y
gląda pogranicze Słowiańszczyzny południowej z żywiołem greckim oraz
tureckim. Możliwe jest oczywiście, że tam ten element nie jest cechą
identyfikującą Słowian. Samo występowanie jednak i popularność wie
rzeń o utopcu na południowych terenach raczej ubogich w błota i mo
czary, mogłyby wskazywać, że utopiec jest elementem charakterystycz
nym mitologii słowiańskiej i w sposób naturalny wiąże się z kolebką
Prasłowian, lokowaną przez szereg uczonych na terenie bogatym w wo
dy i błota.
Motywy wierzeniowe i legendarne w formie dobrze zachowanej, bo
zwykle uwikłane w większe struktury fabularne u stanowiące ich istot
ny element, znaleźć można w grupie pieśni mitycznych, stosunkowo
licznych i przekazywanych ustnie do dziś na południowej Słowiańszczyźnie (w Bułgarii, w Macedonii, w Serbii). Mogą one dostarczyć ciekawego
materiału do dociekań na temat archaicznej filozofii Słowian, jeśli oczy
wiście możliwe będzie oddzielenie elementów prasłowiańskich tej filozo
fii od nakładających się na nią wpływów późniejszych. W grupie południowo-słowiańskich pieśni mitycznych znajdujemy pieśni fabularne
o związkach między człowiekiem i słońcem, księżycem oraz gwiazdami,
o samowiłach i innych istotach nadprzyrodzonych, jak żmij i smok,
o duszach wędrujących po śmierci, o transformacjach człowieka w zwie-
MOŻLIWOŚCI
WSPÓŁPRACY
FOLKLORYSTÓW
Z ETNOGRAFAMI
203
rzę oraz szereg innych, z których przynajmniej część powinna być
uwzględniona jako materiał w badaniach etnogenetycznych.
' Przy wykorzystywaniu literatury ludowej nie należy pomijać także
tekstów baśni magicznych, choć w ich przypadku wielkie rozpowszech
nienie i uniwersalność struktur wątkowych powoduje, iż momenty god
ne uwagi z punktu widzenia zagadnień etnogenetycznych, o charakterze
głównie wierzeniowym, lub takie, które są cechami dawnych obrzędów,
trudne są w tekstach baśni do spostrzeżenia, zatopione są w fabule, nie
kiedy zaś pojawiają się jako uwagi marginalne, które przez zbieraczy
z X I X w. nie zawsze były notowane.
Pewnych informacji, dotyczących podstawowych kategorii kulturo
wych i ich podziału wynikającego z układów kulturowych, mogą ocze
kiwać etnografowie po odpowiednio ukierunkowanej analizie przysłów,
a także zaklinań i zamawiań, których zapisy XIX-wieczne i późniejsze
znaleźć można w materiałach folklorystycznych pochodzących ze sło
wiańskiego Południa.
Na zakończenie mojej wypowiedzi chciałbym się podzielić z obecny
m i na konferencji pewnym projektem postępowania badawczego, k t ó r y
chcę zastosować do tematu: Los ludzki (dola, szczęście,
przeznaczenie)
w ludowych tekstach macedońskich i polskich. To postępowanie badaw
cze polega na wyborze z materiału słowiańskiego jako przedmiotu ba
dań grupy (wiązki) wątków, dla których wspólnym, a zarazem istotnym
elementem struktury jest jakiś motyw wierzeniowy. Wykorzystując
wszelkie dostępne słowiańskie warianty wątków z dwóch pogranicz pe
ryferyjnych Słowiańszczyzny, w t y m przypadku z Polski i Macedonii,
chcę na podstawie ich analizy określić model strukturalny wariantów
polskich oraz wariantów macedońskich oraz ustalić zmienność tego mo
delu, a następnie dokonać konfrontacji obu tych modelów. Ten etap ba
dawczy umożliwi określenie elementów wspólnych w obu modelach i za
kresu ich identyczności.
Potrzebnym uzupełnieniem tak przeprowadzonej analizy materiału
słowiańskiego byłaby konfrontacja wątków słowiańskich z odpowiednimi
wątkami pochodzącymi z sąsiadującym ze Słowianami etnicum: dla w ą t
ków polskich z niemieckimi, macedońskich zaś z greckimi i tureckimi,
lub także albańskimi. Ostateczne ustalenia dadzą być może model lub
jego wariant typowo słowiański, co z kolei dawałoby podstawy do uza
sadnionego wnioskowania o pozycji i znaczeniu danego wierzenia w sło
wiańskiej archaicznej mitologii.
Jak już wspomniałem, jest to na razie tylko projekt badawczy, k t ó
rego skuteczność nie została jeszcze sprawdzona. Osiągnięcie pożądanych
efektów zależy od odpowiedniego punktu wyjścia, a mianowicie:
— od właściwego wyboru elementu wierzeniowego dającego pole do
porównań,
— od dysponowania wystarczającą ilością dobrych tekstów umożliwia-
204
KRZYSZTOF
WROCŁAWSKI
jących zastosowanie odpowiednich metod analizy oraz uprawniających
do wyciągania dalej idących wniosków.
Być może tak wytyczona droga porównywania tekstów folkloru Sło
wian południowych i północno-zachodnich stworzy możliwości uzupeł
nienia wiedzy o kulturze duchowej naszych praprzodków.
