74e896af90df775c94325bb7d55a92d8.pdf
Media
Part of Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2
- extracted text
-
Ewa
Śnieżyńska-Stohf
D R O G I
R O Z W O J U
S Z O P K I
K R A K O W S K I E J
NA PODSTAWIE D W Ó C H O S T A T N I C H K O N K U R S Ó W Х Х 1 П i X X I V '
Rozpatrując szopki przedstawione na dwóch ostat
nich konkursach dostrzegamy zmiany n i e ty i ko w za
kresie i c h typów i f o r m , ale także zmiany w charak
terze ideowym szopki k r a k o w s k i e j .
Z m i a n y typologiczne i stylowe wydają się nawet w y
stępować rzadziej w stosunku do wspomnianych prze
mian ideowych, mimo to możemy zauważyć p o j a w i a
jący się już w k i l k u poprzednich konkursach t y p szop
k i , w której dolna część zawierająca wnękę w charak
terze sceny została zastąpiona rzędem wspartych na k o
lumnach arkad. Przykładem tego na Х Х Ш konkursie
były szopki M a r i a n a Przeworskiego, Macieja Moszewa,
Bronisława Piącika, Tadeusza Przeworsklego i Tadeusza
Gilłerta, a na konkursie X X I V — Andrzeja Jędrszczyka
i Włodzimierza Łesyka.
Inną zmianę w zakresie t y p u stanowi ustawienie
szopki na cokole o charakterze ceglanej podmurówki
(szopka Jerzego K r u k a , X X I I I , i Ryszarda Goryckiego,
X X I V ) czy wzbogacenie fasady o m o t y w schodów, j a k
w szopce Włodzimierza Łesyka ( X X I I I ) czy Aleksandry
Kozy ( X X I V ) .
W zakresie przemian stylowych szopki k r a k o w s k i e j
możemy wyróżnić grupę kontynuującą tradycje szopki
„architektonicznej" , która jednak wychodzi
daleko
poza stosowane dotąd m o t y w y a r c h i t e k t u r y K r a k o w a .
Obserwujemy t u wprowadzenie poszczególnych elcmen-
II. 1. Szopka, wys. 49 cm. Wyk. Lech
Konkurs
XXIII.
XXIII.
Gonciarz.
Konkurs
2
U. 2. Szopka,
wys. 105 cm. Wyk. Jerzy
Kruk.
113
П. 3. Szopka, wys. 124 cm. Wyk, Kazimierz
Dudzik,
Kovkur
XXIII.
I i . 4. Szoi>ka, wys. 140 cm. Wyk. Wlo
dzimierz Lcsyk.
Konkurs
XXIII.
tów architektonicznych, głównie o charakterze późnogotyckim, zestawianych razem w ruchliwe i rozedrgane
formy, o czym świadczą szopki Witolda Głucha ( X X I I I
i X X I V ) , Zbigniewa Grzecha ( X X I I I ) , Bronisława Na
w r o t a ( X X I V ) i Bronisława Piącika ( X X I V ) , Operują
oni m o t y w e m w i m p e r g , przenikających się łuków, ażu
rowych baldachimów, transparentowych okien, wiszą
cych zworników, co pozwala określić ich styl słowem
flamboyant. Niektóre ze wspomnianych szopek „archi
tektonicznych", j a k szopka Ireny Barańskiej ( X X I V ) , sto
sują elementy zaczerpnięte z późnogotyckiej, ceglanej
a r c h i t e k t u r y Pomorza. Twórcy t y c h szopek korzystali
zapewne z reprodukowanych widoków późnogotyckiej
architektury wykorzystując je w charakterze w z o r n i
ków.
Ciekawiej rysują się przemiany ideowe szopki k r a
kowskiej. W swej pierwotnej w e r s j i szopka była nie
wątpliwie teatrem, w którym a r c h i t e k t u r a , l a l k i i słowo
tworzyły nierozerwalną całość. Na kolejnych k o n k u r
sach, nawet na dwóch ostatnich, spotykało się szopki
z pełnym zestawem lalek, które mimo faworyzowania
ze strony j u r y , jako nawiązanie do starej t r a d y c j i , w y
dają się być czymś m a r t w y m , gdyż brak i m głównego
elementu wiążącego, czyli słowa. Podobnie chyba o d
czytało ten f a k t w i e l u twórców, którzy szukają wyjścia
z impasu poprzez wprowadzenie szopek zmechanizowa
nych, z l a l k a m i poruszającymi się niekiedy w t a k t m u 1H
U. 5. Szopka, wys. 134 cm. Wyk. Irena Barańska. Konkurs XXIV,
II. 6. Szopka, wys. IGO cm. Wyk. Witold
Konkurs XXIII.
II. 7. Szopka, wys. 59 cm. Wyk. Zdzisław Dudzik. Konkurs
XXIII.
zyki. Szopki takie mają zresztą za sobą tradycje w y
wodzące się zarówno ze sztuki oficjalnej (ruchome w y
roby złotnicze z w i e k u X V I I i X V I I I ) , j a k i ludowej
(ruchome zabawki, ruchome szopki śląskie).
Jest jednak duża grupa szopek, w których zamiast
tradycyjnych lalek występują postacie; L a j k o n i k a , k r a
kowskich przekupek, smok wawelski czy pomnik M i c
kiewicza =.
W dużej liczbie szopek daje się zauważyć nawiązanie
do aktualnych wydarzeń \ j a k obchody 600-lecia U n i
wersytetu Jagiellońskiego i 1000-locia państwa polskiego,
co przejawia
się wprowadzeniem
okolicznościowych
napisów, dat, czasem nawet transparentów, a także scen
historycznych, postaci królów polskich, rycerzy różnych
epok aż do współczesnych żołnierzy. Występuje t u też
rotunda św. Feliksa i Adaukta jako aluzja do najstar
szych dziejów P o l s k i .
s
Warto wiec zastanowić się, czym stała się szopka
krakowska w tej ostatnio przytoczonej wersji. Odpo
wiedź nie będzie prosta i wyjaśniająca w pełni to zja
wisko. Szopka k r a k o w s k a przestała być na pewno
teatrem, natomiast, jak się wydaje, przyjęła cechy oko
licznościowej dekoracji, operującej prostym elementem
symbolicznym, tkwiącej głęboko w specyficznej atmo
sferze K r a k o w a . Z ideą dawnej szopki łączy obecną
właśnie aktualizacja, która kiedyś właśnie przejawiała
się w słowie mówionym, dziś przejawia się w nawiązy
Głuch.
w a n i u do rocznic, obchodów i zwyczajów k r a k o w s k i c h .
Szopka operująca symbolem, mimo że płytkim (napisy,
transparenty), niekiedy wręcz banalnym, jest jednak
na pewno na tle innych szopek czymś nowym, chociaż
zaskakującym. Jej p r y m i t y w n a aktualizacja świadczy
właśnie o żywotności.
Wynikałoby stąd, że sztuczne podtrzymanie żywotu
szopki k r a k o w s k i e j poprzez urządzane k o n k u r s y nie
zmieniło j e j w m a r t w y przedmiot pozbawiony własnych
treści. Świadczą o t y m właśnie szopki „symboliczne".
PRZYPISY
Na X X I I I konkursie w 1965 r o k u trzy pierwsze
nagrody otrzymały szopki: Wacława Morysa (pracownik
umysłowy, 1.43), Ferdynanda Sadowskiego (elektryk,
1.34) i Zygmunta Grabarskiego (mechanik, 1.53). Na
X X I V konkursie (1966) szopki po raz pierwszy zostały
podzielone na trzy grupy, w zależności od ich wielkości.
W grupie I dużych szopek pierwsze nagrody przyzna
no: W i t o l d o w i Głuchowi (mechanik, 1.37), K a z i m i e r z o w i
Pietrzykowi (malarz, 1.26), Zdzisławowi D u d z i k o w i (rekwizytor, 1.41) i Wacławowi M o r y s o w i .
W I I grupie szopek średnich pierwsze nagrody przy
padły: Stanisławowi Fijałowi (rencista, 1.72), Michałowi
Przeworskiemu (rencista, 1.27), Franciszkowi T a r n o w
skiemu (murarz, 1. 77) i Eugenii Szklarskiej (emeryt
ka, 1. 60).
W I I I grupie szopek najmniejszych pierwszej nagrody
nic przyznano. Drugie nagrody o t r z y m a l i : Stanisław
1
8
П. 8, Szopka, wys. 80 cm. Wyk. Jan Paluch.
trzyk. Konkurs
XXIV.
Konkurs
Majchrzak (uczeń, 1. 16) i Janusz Kaczorowski (student,
I. 25).
Na X X I I I konkursie wystawiono 97 a na X X I V 106
szopek.
- Pod t v m określeniem rozumiem szopki w p r o w a
dzające fragmentv architektury K r a k o w a , o czym pisał
obszernie H. Reinfuss A r c h i t e k t u r a szopki
krakowskiej,
„Poi Szt L u d . " , R 2, 1948, s. 9.
Szopki Zdzisława Dudzika ( X X I I I ) , Ireny Barań
skiej ( X X I I I ) , Kazimierza Dudzika ( X X I I I ) , Janusza
3
Fot. Jan
XXIV. I I
9. Szopka,
wys. 195 cm. Wyk. Kazimierz
Pie-
Meja ( X X I I I i X X I V ) , Andrzeja Bożeka ( X X I I I ) , T a
deusza G i l l e r t a ( X X I V ) , Jerzego Rucińskiego ( X X I V ) ,
Włodzimierza Lesvka ( X X I I I ) .
Można to było zauważyć już na poprzednich k o n
kursach. Por. E. Fryś-Pietraszkowa, XXI i XXII
kon
kury szopek w Krakowie,
„Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965,
s. 60—62.
Szopki Macieja Moszewa ( X X I V ) , W i t o l d a Głucha
( X X I V ) , Zdzisława Dudzika ( X X I V ) , Kazimierza Pie
trzyka ( X X I V ) i Jana Palucha ( X X I V ) .
i
5
Swiderski.