a39007ee44c8c5e012e3e39aec803995.pdf
Media
Part of Kukiełki z szopek kolędniczych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3
- extracted text
-
KUKIEŁKI Z SZOPEK KOLĘDNICZYCH
Wielofigurowe
sceny,
przedstawiające
Boże
W Krakowie szopki k u k i e ł k o w e b y ł y już w pierwszej p o ł o w i e
Narodzenie,
p o j a w i a ł y s i ę w kościołach od c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a ,
rozpow
XIX
w- silnio zadomowiono i r o z w i n i ę t e , znano je w ó w c z a s
Stopniowo
również w Waiszawio i to pod n a z w ą „ s z o p k i krakowskiej".
rozrastał s i ę krąg postaci p r z y b y w a j ą c y c h do ż ł o b k a z h o ł d e m
N a tej podstawie Estreicher p o s t a w i ł t e z ę , „ . . . ż e w Krakowie,
i darami. D l a uatrakcyjnienia takich jasełek wprowadzano do
a nie gdzie indziej złączono w całość s z o p k ę . . . z figurkami typu
nich w X V I I I w. ruchome lalki, z u d z i a ł e m k t ó r y c h odgrywane
maryonotkowego,
b y ł y sconki o ś w i e c k i m charakterze. B a r w n y opis jasełek, wielo
turgiczne i ż e tu p o w s t a ł a dzisiejsza o b n o ś n a scena szopkowa.*
krotnie
Wspomniany rysunek K . W . K i e l i s i ń s k i e g o , wykonany w r. 1837
szechniano
przez
zakony
przytaczany
reguły
franciszkańskioj.
w literaturze
przedmiotu,
d a ł Jędrzej
o d g r y w a j ą c o m i sceny charakterystyczne i l i
Kitowicz, k t ó r y zwrócił również u w a g ę na ż y w o reakcje w idzów,
w Medyce
śledzących
rozprzestrzenieniu się takiej szopki n a obszarze P o l s k i .
T
akcję
świeckich
intermediów
oraz
n a zamioszki,
pod P r z e m y ś l e m ,
świadczyłby
o dosyć
szybkim
5
w y w o ł y w a n e p r ó b a m i uspokajania i c h przez służbę
kościelną.
Te niestosowne zajścia
zarządzoń,
W y s t ę p u j e przede Arszystkim na obszarach p o d l e g ł y c h n i e g d y ś
d o p u s z c z a j ą c y c h pokazywanie w kościołach tylko jasełek nie
zaborowi rosyjskiemu i austriackiemu, przy czym najliczniej
doprowadziły
do wydania
Nie
wszędzie
jednak przyjęła
się szopka
z kukiełkami.
ruchomych i niemych. T o n fakt u w a ż a n y jest za narodziny
m o ż n a j ą s p o t k a ć , t a k ż e i obocnio, w p o ł u d n i o w e j Małopolsce,
szopki ludowej, w ó w c z a s bowiem szopka „ w y g n a n a
zakazom
z w ł a s z c z a w okolicach K r a k o w a . Tylko nieliczne jej p r z y k ł a d y
biskupim z m u r ó w kościoła przeniosła s i ę już rychło n a ulicę,
znamy z zachód niej Wielkopolski i z Pomorza. N a Pomorzu
1
w ręce ż a k ó w i ubogiej m ł o d z i e ż y " . W e d ł u g S t a n i s ł a w a E s t r e i
2
G d a ń s k i m k o l ę d n i c y chodzą z szopkami o lalkach poruszanych
chera n a s t ą p i ł o to w polowio X V I I I w . Ostrożniejszy w dato
mechanicznie.
waniu jest R o m a n Reinfuss, k t ó r y wprawdzie cytuje obszerny
tarczy, obracanej za p o m o c ą korbki, albo całkiem nieruchomo.
spis o b i e k t ó w z „jasełek starych ruszanych", z n a j d u j ą c y c h się
N a Mazurach i W a r m i i szopka nie b y ł a w ogóle z n a n a .
w 1738 r. w domu krakowskiego kupca, podkreśla jednak brak
szopek z lalkami i figurkami p o j a w i a j ą s i ę t a k ż e , ale bardzo
3
d o w o d ó w n a istnienie w t y m czasie ruchomej szopki o b n o ś n e j .
J a k o pierwsze ikonograficzne ś w i a d e c t w a p r z e n o ś n y c h teatrzy
ków
kukiełkowych
typu
szopkowego
wymieniane
s ą prace
Norblina i Kiolisińskiogo, nie jest jednak pewne,
6
W szopkach śląskich figurki osadzane
są na
8
7
Obok
rzadko, szopki cieniowe.
Najbardziej dla, nas interesująco s ą ruchome lalki szopkowe,
z udziaiem k t ó r y c h k o l ę d n i c y o d g r y w a j ą przedstawienia. L a l k i
czy obraz
takie, zwane m.in. „ p a j t o k a m i " (Myślonickie), s ą n a ogół nie
Norblina z k o ń c a X V I I I w. dotyczy spektaklu o takim w ł a ś n i e
wielkie, od kilku do kilkunastu c e n t y m e t r ó w , a rzadko przekra
charakterze.
czają 20—26 cm. Zdarzają s i ę lalki wykonane z g a ł g a n k ó w n a
167
Tl. 2. Dinhec. wys. 17 cm. B z y k i , woj. bielskie, wyk. Franciszek
Bury
czasem m a j ą przypra
zebranych w y p u s z c z a j ą c d y m . S ą to jednak efekty d o s y ć rzadkie.
wione maseczki czy g ł ó w k i d z i e c i ę c y c h , fabrycznych lalek do za
N a ogół lalki tylko k o ł y s z ą s i ę i p o d s k a k u j ą , przesuwając s i ę
bawy. Powszechnie jednak b y ł y i s ą wykonywane z drzewa i to
w z d ł u ż scenki. R u c h y ich po scenie s ą bowiem dodatkowo ogra
drewnianym
czy drucianym
szkielecie,
w postaci p e ł n e j r z e ź b y o znacznych nieraz walorach plastycz
niczone
szorokością i k s z t a ł t e m szpary, w y c i ę t e j w
podłodze
n y c h , b ą d ź rzeźbiona jest tylko g ł o w a , a t u ł ó w o w i n i ę t y szmat
szopki. Najczęścioj biegnio ona j e d n ą l i n i ą w z d ł u ż
frontonu,
k a m i , albo ubrany w uszyte, nieraz bardzo starannie, i ozdobione
łącząc przeciwległe boki budynoczku, a tylko czasom wyprowa
strojo. E l e m e n t y ubioru i dodatki zrobiono z o s t a ł y z cienkiej
dzone s ą z niej dodatkowo szpary na boki.
blachy i folii, z papieru, wykorzystywane jest przy tym t a k ż e
drzewo, drut, skrawki futra, p a k u ł y i inne m a t e r i a ł y . Drewniane
Wszystkie
te
ograniczenia
w
możliwościach
nadawania
ruchu lalkom, a ponadto brak miejsca, które pozwala „ p u s z c z a ć "
g ł ó w k i lalek b y w a j ą opracowane różnie, p o c z ą w s z y od niepo
je jednej, a n a j w y ż e j d w ó m osobom, narzucają p e w n ą k o n w e n c j ę
radnie wystruganej b r y ł y , na której kredkami czy farbą na
przód stawienia szopkowego. L a l k i w y s t ę p u j ą więc
kreślono uproszczone rysy twarzy, do s t u d i ó w niemal portreto
i w parach, rzadko w w i ę k s z y c h grupach, a w ó w c z a s animator
wych (il. 13, 19, 25).
trzyma po kilka w jodnej ręce. B y ć m o ż e w ł a ś n i e w z g l ę d y tech
P r z e w a ż a j ą wśród Udek postacie pojedyncze. N i e k t ó r e , jak
cygan-niedźwiednik,
pojedynczo
czy żyd z k o z ą , p o ł ą c z o n e są sznurkiem
niczne spowodowały-, że spektakl szopkowy m a charakter „ r e w i i ,
9
T
czy raczej procesji postaci" , a. do minimum z o s t a ł y sprow adzono
czy ł a ń c u s z k i e m ze zwiorzakiem (il. 12). D o ś ć rzadko s p o t k a ć
sceny
m o ż n a k i l k a postaci z ł ą c z o n y c h trwale. P o m y s ł taki zastosowano
jeszcze nieco w y r a ź n i e j w „ ż y w e j szopce", odgrywanej
zbiorowe.
Toteż
echa
dawnych
misteriów,
widoczne
w szopce z Ł a t a n i e koło B u s k a w figurkach trzech pasterzy, jak
ludzi czy w innych przedstawieniach grup k o l ę d n i c z y c h , w szop-
przez
co k u k i e ł k o w o j ograniczają s i ę do w ą t k u na dworze króla Hero
i trzech króli (il. 16).
P o d w z g l ę d e m technicznym lalki szopkowe s ą k u k i e ł k a m i ,
prowadzonymi przez animatora od d o ł u , n a trzonku. U c h w y t
da. I l u s t r a c j ą t e k s t o w ą do scenek z pasterzami są czasem frag
menty kantyczek.
ten stanowi zestrugany cieniej koniec klocka, z którogo w y c i ę t a
Co więooj ś w . Rodzina z nowonarodzonym Jezusem, czyli
jest cala p o s t a ć , b ą d ź doprawiony patyk, czy k a w a ł e k drutu.
g ł ó w n e postacie k o ś c i e l n y c h
Czasem
najczęściej za p o m o c ą obrazka lub papierowych sylwotek umiesz
niektóre
lalki
mogą
wykonywać
ograniczone
ruchy,
jasełek, zasygnalizowane
bywają
a więc za p o m o c ą dodatkowego pręta czarownica porusza tłucz
czonych w tle sceny lub na w y ż s z e j kondygnacji w przypadku,
kiem w m a ś ł n i c y , d i a b e ł macha widiami, a śmierć k o s ą , żołnierz
gdy budynek szopki jest bardziej rozbudowany. W i ę k s z o ś ć lalek
salutuje, a dziadek potrząsa wymownie s a k w ą , prosząc o datki
ma
(il. 11). G ł o w a króla Heroda bywa umieszczana na k o ł k u - s z y i
rolo rzadko n a w i ą z u j ą do tematu Narodzenia.
tak l u ź n o , że spada z niego po d o t k n i ę c i u k o s ą przez śmierć.
W okolicach Myśłenio zdarza się, że dziadek pioszalny,
który
charakter zupelnio ś w i e c k i , a ich ś p i e w a n e czy
mówione
Wśród k u k i e ł e k szopkowych rozróżnić m o ż n a kilka grup:
1 postacio w y s t ę p u j ą c e
nie
tylko
w
szopce, ale
przede
zazwyczaj k o ń c z y spektakl, m a w e w n ą t r z cybuch, przeprowa
wszystkim w r ó ż n y c h o b r z ę d a c h dorocznych, a t a k ż e n i e k t ó r y c h
dzony od otworu ust. W swojej oracji przymawia s i ę i prosi
rodzinnych. Obok króla Heroda i jogo dworu (królowa, hetman,
w i d z ó w o papierosa. Gdy go dostanie
minister czy marszałek, sludzy-żołnierzo) s ą to: trzoj królowie,
II.
5. Smicn', wys. 16 c m . woj. katowickie, wyk. Krzysztof Makuch
- „ p o l i " , ku
radości
I I . 6. Śmierć,
wys. l a cm, Bolosty,
woj, bialskopodlaskie, wyk. J a n Soczewk a , 1940 r.
Tl. V. Śmierć, w\s. Д i m , Xiepolomiec,
woj. krakowskie, wyk. Antoni Groehot,
'
1947 r.
169
11. 8. Król Herod, \vjv. 20 om, L i p n i c a
Wielka, woj. n o w o s ą d e c k i e
TI. 9. Ulan, Ł a ń c u t , wyk.
Toiuar
11.
10.
Panna- Młoda,
wvs.
Płocic, ok. 1910 V.
24
cm,
II.
13.
Kmieć,
Ż u l i n , woj. clielmskio,
wyk. Franciszek Iwaniak
I I , 16, Trzej Królowie,
I I . 14. Kominiarz, wys. 16 cm, Raciechowice, woj. krakowskie
wys. 12 cm, Ł a t a n i c c , woj. kieleckie,
wyk. Mącznik
11. 17, Żołnierze,
II.
15.
Pasterz, wys. 25
wyk. ok. 1916 r.
cm,
Płock,
wy*. 21 i 19,5 cm, D z i o r z U ę t ó w , woj. płockie,
wyk. S t a n i s ł a w K o p k a
171
Tl. 18. Cygan z Cyganką
I I . 19. Żyd z kozą,
172
( ? ) , Trzeboś, woj. rzeszowskie
wyk. J a n B i z o ń ok. 1950 r.
anioł, diabeł i śmierć, czarownica, Ż y d i Cygan, pastorze, postacie
w I p o ł o w i e ubiegłego s t u l e c i a .
p r o w a d z ą c o zwierzęta (często wlaśnio Żyd z k o z ą , a Cygan z nie
m o ż e , „ ł a c i n n i k " w szopco z Sietoszy ,
d ź w i e d z i e m ) , k s i ą d z , dziad i baba, para m ł o d y c h ,
drużbowie,
koło Limanowej), czy „ b i t n i k bez nogi" (Łatanice koło Buska).
policjant
spotykane
Natomiast
względnio
milicjant
czy
inno,
rzadziej
w szopce, jak kat, z ł o d z i e j ;
właśnio
dla
Do takich postaci n a l e ż y , b y ć
13
„bimbrownik"
„filozof"
(Półrzeezki
(il. 27) z a d o m o w i ł s i ę już na
tyle
w szopkach w okolicach Nowogo Sącza, że oscyluje p o m i ę d z y
2 postacie „ o b c y c h " — grupa obszerna i najbardziej cha
rakterystyczna
12
szopki
kukiełkowej,
I I I i I V grupą.
obejmuje:
Proponowane kryteria p o d z i a ł u nie w k a ż d y m przypadku
a) c u d z o z i e m c ó w takich j a k Niemiec, W ę g i e r w z g l ę d n i e Madziar,
p o z w a l a j ą na jednoznaczno zaszeregowanie postaci. Ż y d i Cygan
R u s i n , K o z a k , rzadziej W ł o c h , H i s z p a n , czy H o l e n d e r ;
bowiem, bardzo często spotykani w r ó ż n y c h grupach obrzędo
b) przedstawicieli najbardziej znanych polskich grup regional
wych, s ą j e d n o c z e ś n i e postaciami „ o b c y m i " ' . K s i ą d z , policjant
nych, a więc k r a k o w i a k ó w (il. 21, 25) i górali, nierzadko lokalizo
czy milicjant, żołnierz, a nawet dziad-żebrak, ujęci w grupie
wanych d o k ł a d n i e j , np. krakowiacy z Ł o b z o w a , czy zza W i s ł y ,
pierwszej, w y r a ź n i o w y r ó ż n i a j ą się t a k ż e we w ł a s n y m środowisku
10
14
( I I I ) , z kolei Madziar-Węgier w y s t ę p u j e na ogół jako sprzedawca
górale z R o g o ź n i k a czy „ o d S u c h e j " ;
loków,
o l e j k ó w i l e k ó w , a druciarz jest b ą d ź S ł o w a k i e m , b ą d ź góralom.
andrychowskich d r e l i c h ó w , o b r a ź n i k ó w (il. 23);
Małgorzatkę, t a ń c u j ą c ą z huzarom w takt znanej piosenki m o ż n a
d) w ę d r o w n y c h rzomieślników, określanych ogólnie jako czelad
t a k ż e u z n a ć za d z i e w c z y n ę z żołnierzom i z tego w z g l ę d u t y p o w ą
nik,
postać szopkową.
c) d o m o k r ą ż n y c h
handlarzy,
sprzedawców
olejków
i
11
bądź
konkretnie: szowc, krawiec, druciarz,
szklarz,
ko
miniarz (il. 14), flisak, a t a k ż o p o s z u k u j ą c y c h pracy b a n d o s ó w ——
Kolejną
bowiem,
charakterystyczną
cochą
szopki
jest
łączonio lalek w pary. Poza parą m ł o d y c h i parą d r u ż b ó w jest
„młocki";
3 postacie z innych warstw s p o ł e c z n y c h (szlachcic, miesz
to z zasady krakowiak z k r a k o w i a n k ą , góral z góralką, C y g a n
pozycją
z C y g a n k ą . Z ż o n ą w y s t ę p u j e również m ł y n a r z , górnik, m ł o c e k
e k o n o m i c z n o - s p o l e c z n ą , albo s w o i s t ą i z o l a c j ą : m ł y n a r z , l e ś n i c z y ,
itd, czasem pary tworzone są nie,, co n a s i l ę " , jak „ u ł a n i u ł a n k a "
czanin) lub w y r ó ż n i a j ą c e się we w ł a s n y m środowisku
k m i e ć (względnie gospodarz, czy po prostu chłop), górnik (il. 22),
( P ł a z a koło Chrzanowa) czy „ k o m i n a r z i kominiarka" (Pilica
masarz, piokarz; różne inne postacie, w y s t ę p u j ą c e w niewielkim
koło Olkusza), a t a k ż e na innej zasadzio jak śmierć z d i a b ł e m ,
zasięgu,
czy tonże d i a b e ł z czarownicą. Część lalek kobiecych, pozbawio
a
wprowadzano
na
podstawie
inspiracji
popularną
p i o s e n k ą (Małgorzatka t a ń c z ą c a z huzarami), m i e j s c o w ą l e g e n d ą
nych
(pan Twardowski), t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , czy wzorami literackimi
w n i e k t ó r y c h szopkach kilkakrotnie, jako towarzyszki r ó ż n y c h
(scona z K o ś c i u s z k ą pod R a c ł a w i c a m i w dawnej szopco kra
postaci m ę s k i c h .
kowskiej, kosynier spod R a c ł a w i c we w s p ó ł c z e s n e j szopce z J a n
kowie pod Miechowem). T u r ó w n i e ż zaliczyć m o ż n a
postacie
cech
indywidualizujących
je,
wykorzystywana
bywa
I l o ś ć lalek w szopce jest bardzo różna. P r z e w a ż n i e bywa ioh
k i l k a n a ś c i e , 15—20. Najmniejsze zestawy składają s i ę z kilku
p o j a w i a j ą c e się lokalnie, k t ó r y c h pierwowzorami b y ł y konkretne
zaledwie lalek, np. z sześciu w szopco z Trojadynu pod K r a k o
osoby, znane w ś r o d o w i s k u . Zjawisko to b y ł o notowane już
wom (król, u ł a n , diabol, śmierć, Ż y d i dziad), z o ś m i u u w ę d r o w -
I I . 20. Śmierć
i Herod, wyk. J a n B i z o ń
173
1
sądeckie, wyk. J a n Bielecki ok. 1962 r.
Czesław F o l d a
175
1 5
nogo szopknrza spod B e ł c h a t o w a , tyle samo z a n o t o w a ł Oskar
1 6
Kolberg w Ł o m ż y . Zdarzają s i ę t o ż e s p o ł y znacznie w i ę k s z o
od p i z e c i ę t n y c h . Ponad 30 lalek w y s t ę p o w a ł o w opisanej przez
Estreichera
szopco krakowskiej na p r z e ł o m i e X I X i X X w.,
tradycyjnej
obrzędowości) przechodzącej w sferę
dziecięcych
zabaw.
Wykonaniem
kukiełek
zajmują
się
pojedyncze
osoby,
albo grupa łudzi z a m i e r z a j ą c y c h k o l ę d o w a ć z s z o p k ą , zebrana
a 41 k u k i e ł e k liczy szopka wykonana w 1967 r. przez J a n a Biel
doraźnie
skiego z Półrzoczek, b ę d ą c a obecnie w zbiorach Muzeum i m .
s t r a ż a c y z O S P . Dzieciom p o m a g a j ą przy tym często
W . Orkana w Rabce.
albo dziadkowie. Nierzadko c z y n n o ś ć ta b y w a ł a zlecana znanemu
lub
np.
członkowie
organizacji
młodzieżowej,
czy
rodzice
N a o g ó ł z a u w a ż y ć m o ż n a zmniejszanie s i ę z czasem ilości
w okolicy rzeźbiarzowi. Zestawy lalek nie zawsze s ą jednorodne,
lalek, powodowane przez ich niszczenie i gubienie z jednej strony,
niekiedy składają się na nie k u k i e ł k i wykonane w r ó ż n y c h okre
a zapominanie
sach,
t e k s t ó w , przekazywanych kolejnym rocznikom
k o l ę d n i k ó w , z drugiej. W i ą ż e s i ę to ponadto z o g ó l n y m regresom
przez
autorów.
wielu,
trudnych
nieraz
do
zidentyfikowania
1 7
P R Z Y P I S Y
1 J a n K r u p s k i (Stanisław Estreicher), Szopka krakowska,
K r a k ó w 1904, s. 4 i nast.; por. ponadto J a n S. B y s t r o ń , Dzieje
obyczajów
w dawnej Polsce, Warszawa 1976, t. 2, ss. 46—49;
Zygmunt Gloger, Encyklopedia
Staropolska t. 4, Warszawa
1972, s. 332—336; R o m a n Reinfuss, Szopki krakowskie, K r a k ó w
1958
2 K r u p s k i , op. cit., s. 6
3 Reinfuss, op. cit., s. 7—9
4 K r u p s k i , op. cit., s. 126
5 Reinfuss, op. cit., s. 9
6 Longin Malicki, Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego
na
tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, „ P o l . Szt. L u d . " R .
X V I , 1962, nr 3, s. 167
7 Barbara Bazielich, Zwyczaje ludowe na Śląsku i w Za
głębiu Dąbrowskim,
„ P o l . Szt. L u d . " R . X V , 1961 nr 2, s. 112
8 A n n a Szyfer, Ludowe zwyczaje, obrzędy, wierzenia i wiedza,
[w:j Kultura ludowa Mazurów
i Warmiaków,
praca zbiór, pod
red. J . B u r s z t y , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k
1976,
s. 414
9 H e n r y k Jurkowski, Teatr lalek a folklor, „ P o l . Szt. L u d . " ,
R . X X I I I , 1969 nr 2 s. 111
10 R o m a n Reinfuss, Szopka z Sieteszy w powiecie
worskim, „ P o l . Szt. L u d . " , R . I I I , 1949 nr 11/12, s. 331
11 P o s t a ć drelicharza z Andrychowa w y s t ę p o w a ł a w szopce
warszawskiej, wg K r u p s k i , op. cit.
12 Reinfuss, Szopki
krakowskie, s. 10
13 por. przyp. 10
14 por. m.in. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Postać żyda w pol
skiej rzeźbie ludowej, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I V , 1980 nr 3—4,
s. 219
15 E l ż b i e t a K r ó l i k o w s k a , Wędrowni
L u d . " , R . X X I I , 1968, nr 3, s. 127
szopkarze, „ P o l .
Szt.
16 Oskar Kolberg, Mazowsze, t. 5, K r a k ó w 1890, s. 66—68
17 Materiały, k t ó r y c h źródła nie podano w o d n o ś n i k a c h ,
p o c h o d z ą z archiwum Z e s p o ł u Dokumentacji S z t u k i Ludowoj
I S P A N w Krakowie.
F o t . J . Świderski
łl. 29. Chłopcy' z s z o p k ą , szopkę wyk. J a n B i z o ń z Bolęcina, woj. bielskie
176
prze-