-
extracted text
-
1
2
I i . 1. Wystawa
Bożena
„O
z okazji
20-lecia
„Opocznianki",
czerwiec
I
К
1969 r. Opoczno.
II. 2. Opoczyński
strój
dziecięcy.
Gołcz
P О
С
Z
N
A
N
Obchodzone w br. 20-lecie
Cepelii
sprzyja obra
chunkom, a zwłaszcza podsumowaniu minionych
lat.
Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz
nego „Cepelia" zrzesza na terenie całej Polski 80 spół
dzielni.
Część z nich p o w s t a ł a w miastach w o j e w ó d z k i c h , po
wiatowych b ą d ź osiedlach i zajmuje się p r o d u k c j ą arty
styczną opartą o projekty a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , część na
tomiast rozsiana jest po wsiach i m a ł y c h miasteczkach,
wszędzie tam, gdzie istnieją o ś r o d k i twórczości ludowej.
Do najlepszych należy „ O p o c z n i a n k a " w Opocznie, dzia
łająca w bogatym, ż y w y m regionie, spółdzielnia znana
ze swych wysokich osiągnięć artystycznych i dlatego za
sługująca na bardziej szczegółowy opis i analizę.
Region opoczyński, w k t ó r e g o o b r ę b i e położone są
wsie objęte działalnością „ O p o c z n i a n k i " , został określony
jako zamknięta jednostka kulturowo-etnograficzna i jako
jednostka fizjograficzna jeszcze przez badaczy X I X w i e
ku. Pokrywa się on w zasadzie z terenem p o w i a t u opo
czyńskiego oraz p o w i a t u przysuszańskiego,
granicząc
z grupami etnicznymi o nieco i n n y m p r o f i l u k u l t u r o
wym: r a w s k ą od północy, p i o t r k o w s k ą od zachodu, ra
domską od wschodu i k o n e c k ą od p o ł u d n i a .
Warunki
fizjograficzne regionu opoczyńskiego z a w a ż y ł y — obok
innych przyczyn —* na stosunkowo s ł a b s z y m
rozwoju
A"
I
J E J
20
L
A: T
rolnictwa, sprzyjając z kolei hodowli owiec, na licznych
ł ą k a c h c i ą g n ą c y c h się w z d ł u ż brzegów Pilicy oraz jej
ważniejszych d o p ł y w ó w — Czarnej i Drzewiczki. Hodo
w l a owiec w p ł y n ę ł a z kolei na rozwój wytwórczości tkac
k i e j , bazującej na wełnie jako surowcu.
Ziemie nadpiliczne m a j ą peryferyjny charakter w sto
sunku do historycznych dzielnic Polski: Mazowsza, Ma
łopolski,
Łęczyckiego
i
jako
teren
przejściowy
s t a n o w i ą p e w n ą całość w zakresie tradycyjnej kultury
wsi. „Opoczyńskie — stwierdza J. Krajewska — leży w
granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Ma
zowszem, posiada wiele cech w s p ó l n y c h obu regionom,
w p ł y w Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyń
skim s t r o j u " . Dawniej zresztą powiat opoczyński sta
n o w i ą c y centrum regionu wchodził częściowo w o b r ę b
historycznego Mazowsza i chociaż obecnie pod wzglę
dem administracyjnym należy do w o j e w ó d z t w a kielec
kiego, kulturowo z w i ą z a n y jest o wiele silniej z Ma
zowszem niż z M a ł o p o l s k ą .
l
2
3
L u d n o ś ć zamieszkująca wsie opoczyńskie stanowi nie
w i e l k ą g r u p ę etnograficzną, k t ó r a z a c h o w a ł a bogatą, tra
dycyjną k u l t u r ę ludową, w y r ó ż n i a j ą c ą j ą spośród otocze
nia, „od n i e p a m i ę t n y c h czasów stanowili z w a r t ą , wyod
r ę b n i a j ą c ą się społeczność l o k a l n ą o dużych tendencjach
zachowawczych, zwłaszcza w zakresie tradycji i postaw
213
4
społecznych" . N i e w ą t p l i w i e na zachowanie na t y m te
renie wielu e l e m e n t ó w tradycyjnej k u l t u r y ludowej miało
wpływ to, że typowe wsie opoczyńskie p ó ł n o c n e j części
regionu, zachodniej oraz jego centrum, to dawne wsie
królewskie i biskupie, gdzie istniała w i ę k s z a swoboda
w traktowaniu poddanych, a co za t y m idzie k u l t u r a
materialna i duchowa r o z w i j a ł a się t u bujniej niż we
wsiach szlacheckich. Przejawem zachowania w O p o c z y ń skiem żywej k u l t u r y ludowej są r ó ż n e dziedziny t w ó r
czości, a przede wszystkim wspomniane j u ż tkactwo,
strój ludowy, w mniejszym zakresie haft, wycinanki, p i
sanki, bukiety z bibuły, ż y w y jest r ó w n i e ż folklor, t a ń c e
i pieśni.
Umiejętności l u d u opoczyńskiego od dawna już pod
kreślano w opisach krajoznawczych. Tak np. czytamy
w dziewiętnastowiecznych „ K ł o s a c h " „...kobiety bez w y
jątku umieją robić p ł ó t n o oraz p i ę k n e i d o s k o n a ł e w e ł niaki na fartuchy, kiecki, robią też sukno na sukmany,
pasy dla chłopów b i a ł e na co dzień, o d ś w i ę t n e czerwone...
a takiej umiejętności i p r a c o w i t o ś c i nie znajdzie znów
na Mazowszu, a przynajmniej w okolicach..." i dalej
o stroju „strój ten p i ę k n y i charakterystyczny t r z y m a się
okolicy nadpilicznej, nie umiem oznaczyć d o k ł a d n i e
gdzie się kończy. Blisko stąd, poza D r z e w i c ą i Rusino
wem w Smogorzewie, z tej strony Przysuchy lud j u ż
inaczej się ubiera... kobiety nie tak c z e r w i e n i ś c i e w y
glądają" .
5
Region opoczyński należy obecnie do lepiej zbada
nych w Polsce. Pierwszy nader p e ł n y zbiór m a t e r i a ł ó w
etnograficznych p o d a ł Oskar Kolberg, z jego przekazu
wiemy też, że w O p o c z y ń s k i e m dodatkowym ź r ó d ł e m za
robków obok rolnictwa b y ł p r z e m y s ł górniczo-hutniczy,
a w Smagowie, Przysusze, Drzewicy istniały i dobrze
prosperowały huty ż e l a z a " . W okresie m i ę d z y w o j e n
e
n y m z a j m o w a ł się O p o c z y ń s k i e m Tadeusz Seweryn, prze
w a ż n i e obrzędowością, l i t e r a t u r ą i p l a s t y k ą . J. Wiś
niewski o m a w i a ł gospodarcze w a r u n k i ż y c i a . Z jego
relacji dowiadujemy się, że w drugiej połowie X V I I I
i w X I X w. niewielka liczba m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się
handlem i r z e m i o s ł e m opartym o miejscowe surowce,
a część ludności p r a c o w a ł a w w y t w ó r n i a c h tkackich,
manufakturach i fabrykach.
Na osobną u w a g ę zasługują prace ucznia Tadeusza
Seweryna, znanego badacza k u l t u r y ludowej środkowego
dorzecza Pilicy — J. P. Dekowskiego.
7
8
Bardziej szczegółowe badania terenu przeprowadzono
już po drugiej w o j n i e . W rezultacie p o w s t a ł y prace za
r ó w n o o charakterze monografii tematycznych, jak też
szczegółowe opracowania poszczególnych wsi. Dużo uwa
gi poświęcono sztuce ludowej, zwłaszcza w opracowa
niach Instytutu Sztuki P A N .
9
10
O artystycznej wytwórczości regionu pisali r ó w n i e ż :
Blanka K a c z o r o w s k a , Zofia G ł o w a , Janina K r a j e w
ska , Krystyna K o n d r i a t i u k o w a
Bogusław Kowalec ,
a zwłaszcza w y b i t n y znawca tego regionu Jan Piotr Dek o w s k i . Bogatym ź r ó d ł e m m a t e r i a ł o w y m z zakresu
sztuki ludowej są też katalogi
przewodniki i sprawoz
dania z k o n k u r s ó w .
n
ls
1 2
15
16
18
Jak w i ę c widać, zainteresowania badawcze k u l t u r ą
regionu opoczyńskiego dotyczyły w p o w a ż n y m stopniu
sztuki ludowej, d a j ą c stosunkowo p e ł n y i aktualny jej
obraz w momencie, gdy zdecydowano się na utworzenie
przez Cepelię w Opocznie o ś r o d k a p r z e m y s ł u c h a ł u p n i
czego. W 1950 r. p o w s t a ł a spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a "
n a w i ą z u j ą c w swym charakterze do działalności powsta
łej wcześniej spółdzielni „Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowe
go", s p ó ł d z i e l n i , k t ó r a pierwsza z a i n i c j o w a ł a akcję
opieki upowszechnienia twórczości ludowej.
ie
II. 3. Występ
zespołu
„Opocznianki",
Opoczno 1969 r,
11. 4. Kilim — narzuta, wełna, rekonstrukcja
z zapaski
z 1915 r. Kruszewice,
pow. Opoczno. II. 5, Kilimek,
wyk.
1950 г., rekonstrukcja
z zapaski.
Młynczysko,
pow.
Opoczno. II. 6. Narzuta —. kraciak
w koziołki,
wzór
współczesny,
len z welną^ Й, 7, Zapaską
opoczyńska.
215
I I . 8. Dzianina na pelerynę damską. II. 9. Kilim w koziołki,
ną, wzór współczesny.
Opoczno. II. 11. Narzuta na tapczan,
Kilim, wełna. Smardzewice,
pow.
Opoczno.
len z wełną.
rekonstrukcja
Opoczno. Ił. 10. Kilim
z zapaski. Gapinin,
w koziołki, len z weł
pow. Opoczno. II. 12.
«м ш «ж «t л*
•ж m m urn
í mm -mm mm mk
> «5Шш» «• «* *» *•«**««» •» «•»
«
9
Ш ШЩ «*< «99
•»
«• " » a • " 2 2
m m m m ' -m «. m •«* »
wm ж m. ф <m
»m Ш> **• «*
«** •»"» **» *
*
mm am mm mm mmm»
se* вш *s»
«да «я» ш»
»ш ^
«a» **"
«w« »™
ЦШ Ш W J8»W И
:
" *
«и
****
®m -«ü» • wm mm
w
at am a» «• «w «ж» «•
S
S
<*» <"»
^
S
2 ¡ fi 5
*Ш m> m m «¡* «W Ж* **» • #•» *» •* • " » * • • » *
«» *» »• «8 «»» «И •*> W» «• •» *
^
ym *m »»»
««*. *** яш W «w» «ВД *• ** 2 2 С » Г Z
«ss» ;.$pt «S#
**» »» •.««*
*** " W :
•
:
ИМИ
""НИ
..
..
i г: i i;. i
i f »i:.-; ¡i
; > i ¡;
:
,»¿Plflf
•
НОН
......
. ...
i? >:' t 'iimniitiiiniiiimiitiiinimiin н 11 hiiihii mmjmj^ji »
¡HiiiHiatiiiiiiiiiiuimiinmi!iHmiiiitHiiiiiii!s>i!iiiiiiiiiiitiiiiuui
15
• И В Е -v••• •••
•c-'r '.;'">"i::a.i..
s i » * - * * . * л ц . - ? * з ч % ÍT i
.
s
:
•
i , :,J»
•
P o d s t a w o w ą dziedziną z a i n t e r e s o w a ń „ O p o c z n i a n k i "
było wielobarwne tkactwo w e ł n i a n e , w mniejszym za
kresie lniane. Tkactwo to w czasie powstania spółdzielni
żywe jeszcze było we wsiach położonych na p o ł u d n i e
i północ od Opoczna — takich j a k : Ogonowiee, Sitowa,
Karwice, Bukowiec, K r a ś n i e a , Studzianka i Radzice .
Żeby dobrze z r o z u m i e ć późniejsze metody d z i a ł a n i a
„Opocznianki", należy k r ó t k o s c h a r a k t e r y z o w a ć działal
ność tej spółdzielni, a w ł a ś c i w i e jej oddziału w Opocz
nie, egzystującego od 1948 r o k u . I s t n i a ł y dwa k i e r u n k i
w działalności łódzkiej spółdzielni z m i e r z a j ą c e do oży
wienia artystycznej w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Jeden to or
ganizowanie k o n k u r s ó w i wystaw sztuki ludowej, drugi
instruktaży. W w y n i k u tych ostatnich p o w s t a ł y cepeliow
skie zespoły tkackie w Rzeczycy, K r ó l o w e j Woli, C h o r z ę cinie, Monicach, Smardzewicach . Konkursy na trady
cyjne przedmioty sztuki ludowej poprzedzane były zwy
kle badaniami terenowymi, przeprowadzanymi w s p ó l n i e
z Muzeami Regionalnymi oraz W y d z i a ł a m i
Kultury
PWRN. iNiektóre z nich, j a k np. na w y c i n a n k ę opoczyń
ską powtarzano, p r z y c z y n i a j ą c się w ten sposób do pod
niesienia jej poziomu artystycznego. Inne konkursy obej
m o w a ł y haft opoczyński, przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę
dowością. „ T o w a r z y s z y ł y konkursom pokazy i wystawy
sztuki ludowej organizowane nie tylko w miastach ale
i we wsiach. Na p r z y k ł a d cykl wystaw w Rawskiem,
Opoczyńskiem, w czasie obozu s t u d e n t ó w w Sulejowie,
jak r ó w n i e ż późniejsze wystawy w Rzeczycy, I n o w ł o dzu, K r ó l o w e j W o l i , i w Monicach" . J u ż wtedy sięgano
po autentyki sztuki ludowej. U z u p e ł n i e n i e m wystaw
i k o n k u r s ó w były wydawane katalogi z nazwiskami
20
2 1
22
23
t w ó r c ó w , spisem e k s p o n a t ó w , ilustracjami. Rozwój go
spodarki socjalistycznej w k r a j u nie w p ł y n ą ł w p i e r w
szych latach po wojnie, na kierunek p r z e o b r a ż e ń gospo
darczych i społecznych Opoczyńskiego. Reforma rolna
w zasadzie nie zmieniła struktury obszarowej gospo
darstw, a procesy industrializacji nie o b e j m u j ą jej swoim
g ł ó w n y m nurtem. W Opoczyńskiem gleba jest średnio
urodzajna i p r z e w a ż a d u ż a ilość drobnych gospodarstw
rodzinnych. Dla ludności wiejskiej związanej z tradycyj
ną f o r m ą gospodarowania koniecznością stał się dodat
kowy dochód w b u d ż e c i e gospodarstwa, k t ó r y by pozwa
lał na p o w a ż n i e j s z e inwestycje. Szczególnie rósł problem
zatrudnienia kobiet. W z w i ą z k u z t y m w 1949 r. w
Opocznie zorganizowano kurs dziewiarstwa ręcznego,
w w y n i k u k t ó r e g o 30 kobiet otrzymało upragnione za
trudnienie. Jest to o tyle w a ż n e w naszych r o z w a ż a
niach, że stąd bierze p o c z ą t e k późniejsza produkcja dzie
wiarska w „Opoczniance". M o ż e m y też stwierdzić, że w
t y m samym r o k u p o w s t a ł zalążek własnego zespołu re
gionalnego „ O p o c z n i a n k a " . Na wystawie sztuki ludowej
w Łodzi w y o d r ę b n i o n o po raz pierwszy ekspozycję re
gionu opoczyńskiego, a zaproszonych gości witały śpie
wem opocznianki w oryginalnych strojach ludowych.
2 maja 1950 r. o ś r o d e k w Opocznie przekształcił się
w s a m o d z i e l n ą j e d n o s t k ę gospodarczą i Spółdzielnię
P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ O p o c z n i a n k ę " ,
k t ó r a s w ą działalność rozpoczęła od w s p ó ł p r a c y z orga
n i z u j ą c y m się Wtedy P a ń s t w o w y m Zespołem Pieśni
i T a ń c a „Mazowsze", z a o p a t r u j ą c go częściowo w stroje
regionalne zakupione w terenie, częściowo szyjąc dla
n i c h w spółdzielni.
24
217
5!1
Działalność każdej spółdzielni cepeliowskiej charak
teryzuje zawsze d w u k i e r u n k o w o ś ć ; gospodarczy k i e r u
nek działania oraz kulturalno-artystyczny. H i s t o r i ę dzia
łalności „ O p o c z n i a n k i " m o ż e m y podzielić na trzy duże
okresy o w y r a ź n i e o d r ę b n y c h cechach.
Pierwszy okres od momentu powstania do 1954 r.
m o ż n a n a z w a ć okresem spontanicznym. C e c h o w a ł go
przede wszystkim zapał ludzi, k t ó r z y często furmanka
m i pokonywali odległości, celem pozyskania tkaczek do
chałupniczej pracy w spółdzielni. W t y m okresie w y s t ę
powały duże t r u d n o ś c i natury organizacyjnej spowodo
wane brakiem zaufania ludzi do nowej formy organiza
cyjnej — spółdzielczości pracy. Nie było natomiast ogra
niczeń toku produkcyjnego w a r u n k a m i technicznymi,
j a k to ma miejsce obecnie , tzn. nie o b o w i ą z y w a ł y
ścisłe normy surowcowe i czasowe. Był to okres powsta
wania i krystalizowania się metod d z i a ł a n i a spółdzielni
cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego w ż y w y m regionie.
Problemem od p o c z ą t k u n a s t r ę c z a j ą c y m duże t r u d n o ś c i
b y ł o zaopatrzenie w surowce i farbowanie p r z ę d z y .
Okres drugi (mniej więcej od 1958 r.) c h a r a k t e r y z o w a ł y
w y s t ę p u j ą c e coraz częściej t r u d n o ś c i n a t u r y ekonomicz
nej, spowodowane m . i n . brakiem z a m ó w i e ń ¡na produ
kowane wyroby sztuki ludowej, m a ł ą w y d a j n o ś c i ą p r y
m i t y w n y c h krosien w pracy c h a ł u p n i c z e j , dostarczaniem
spółdzielni niskogatunkowych s u r o w c ó w , n i e u d o l n ą orga
nizacją pracy. Czynniki te w sposób d e c y d u j ą c y w p ł y
n ę ł y na z m i a n ę p r o f i l u spółdzielni. W y k o r z y s t u j ą c k o
n i u n k t u r ę p a n u j ą c ą w ó w c z a s na r y n k u , uruchomiono
p r o d u k c j ę błyszczących kap, stylonu, śpioszków, s w e t r ó w
wykonywanych maszynowo, j e d n o c z e ś n i e
ograniczając
p r o d u k c j ę r e g i o n a l n ą , a nawet ręcznego dziewiarstwa.
R o z w i ą z a n o t e ż zespół regionalny. Okres ten zakończył
się akcentem optymistycznym — w y s t a w ą
produkcji
25
2 6
218
spółdzielni, g ł ó w n i e tkactwa regionalnego w Domu Sztu
k i Ludowej w Warszawie z w y s t ę p a m i reaktywowanego
zespołu i kapeli — p o z w a l a j ą c y m m i e ć n a d z i e j ę na po
w r ó t do dobrych tradycji pierwszych lat działalności
„ O p o c z n i a n k i " . R o z p o c z y n a ł się trzeci okres w jej dzia
łalności, okres tworzenia p r a w i d ł o w e g o modelu spółdziel
ni cepeliowskiej, zgodnie z jej statutowymi zadania
m i . Zamyka go znakomita wystawa produkcji spół
dzielni, zorganizowana m. i n . z okazji 25-lecia PRL
i 20-lecia istnienia „ O p o c z n i a n k i " .
21
P r z y s t ę p u j ą c do szczegółowego o m ó w i e n i a pierwsze
go okresu działalności „ O p o c z n i a n k i " należy jeszcze raz
p o d k r e ś l i ć celowość jej powstania na t y m terenie.
Jako jednostka
gospodarcza
m i a ł a zapewnić stały
dochód ludności m a ł o r o l n e j , b ę d ą c y u z u p e ł n i e n i e m bud
żetu gospodarstwa i poprzez t ę działalność najogólniej
m ó w i ą c s p r a w o w a ć opiekę i u p o w s z e c h n i a ć twórczość
l u d o w ą regionu opoczyńskiego.
P o c z ą t k o w o „ O p o c z n i a n k a " liczyła zaledwie 23 człon
k ó w : 18 dziewiarek i 5 tkaczek. Pierwszym prezesem
Spółdzielni b y ł a M a r t a Gacparska z Warszawy.
Kie
r o w n i k i e m technicznym — opocznianka Janina Smykowska. Organizacja w ł a d z oparta została o przyjęty w
naszym p r a w i e spółdzielczym system trzech zasadniczych
o r g a n ó w spółdzielni: z a r z ą d u , rady oraz walnego zgro
madzenia, k t ó r e jest organem n a j w y ż s z y m i nadrzęd
n y m wobec d w ó c h pozostałych . P r o d u k c j ę oparto o sy
stem pracy c h a ł u p n i c z e j . D o d a t k o w ą f o r m ą organizacyj
n ą był skup gotowych p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z te
renu .
O d tej c h w i l i
dla
w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej
o t w o r z y ł y się perspektywy produkcji na rynek miejski.
Dotyczyło to szczególnie tkactwa, k t ó r e od początku wy
sunęło się na czoło produkcji „Opocznianki". Niemałą
2S
29
rolę w t y m procesie o d e g r a ł a d u ż a liczba w a r s z t a t ó w , po
wszechna znajomość technik tkackich. Wszystkie inne
ż y w e dziedziny twórczości, j a k w y c i n a n k i , hafty, pisan
k i , bukiety, zajęły miejsce p o d r z ę d n e , co m i a ł o ogromny
w p ł y w na stopniowe zanikanie tych dziedzin. Szczegól
nie stało się to widoczne na pokonkursowym pokazie
p a m i ą t k i opoczyńskiej w czerwcu br. Pierwsze t r u d n o ś c i
natury organizacyjnej w y s t ą p i ł y j u ż przy realizowaniu
z a m ó w i e ń „Mazowsza". Społeczność wiejska w t y m okre
sie czasu odnosiła się nieufnie do nowych f o r m — spół
dzielczości pracy. Kobiety nie zgłaszały się do spółdzielni,
a te k t ó r e w y r a ż a ł y c h ę ć n a w i ą z a n i a w s p ó ł p r a c y , były
potępione we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Bardzo powoli od
b y w a ł się proces w ł ą c z a n i a kobiet wiejskich w n u r t ż y
cia gospodarczego i kulturalnego naszego kraju.
Należało p r z e ł a m a ć istniejące opory i zdobyć zaufa
nie. Można było tego d o k o n a ć tylko d r o g ą u m i e j ę t n e g o
n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , znalezienia wspólnego języka,
poznania w a r u n k ó w życia na wsi, uczestniczenia w k ł o
potach i radościach jej m i e s z k a ń c ó w oraz zdobycia au
torytetu. Ogromnej pracy na t y m odcinku d o k o n a ł a Ja
nina Smykowska, obecny prezes „ O p o c z n i a n k i " .
Na proces przemian d o k o n y w a j ą c y c h się w psychice
ludzi w p ł y n ę ł y też i takie c z y n n i k i : powodzenie w y
stępów „Mazowsza", organizowanie r ó ż n y c h regional
nych zespołów, prace badawcze prowadzone przez pla
cówki naukowe oraz przyznawanie n a g r ó d p i e n i ę ż n y c h
za uczestniczenie w konkursach i wystawach sztuki l u
dowej. Do k o ń c a 1950 roku ponad 100 tkaczek ludowych
zostało członkami spółdzielni. Wiele z nich to znane dziś
i cenione t w ó r c z y n i e ludowe, j a k Ewa Wójcik z Libiszowa, Marianna Wieprzek z Sobawin, Zofia D ą b r o w s k a
z Kruszewca i inne z W o l i Zależnej, Ogonowic, M i ę d z y
borza, Gorzałko wa,
Smogorzewa,
Wólki
Karwickiej.
Przed kobietą w i e j s k ą otworzyły się możliwości c a ł k o
II. 18. Torba damska z pasiaka, wełna,
Czapka, rękawiczki
i szalik, włóczka,
kordonkiem.
Opoczno.
witej zmiany jej pozycji społecznej, a pozycja we w ł a s
n y m ś r o d o w i s k u zaczęła n a b i e r a ć nowego
znaczenia.
Przedmioty dawniej wykonywane dla odbiorcy wiejskie
go stały się poszukiwane przez odbiorcę miejskiego, po
d o b a ł y się. Zaczęło w z r a s t a ć poczucie w ł a s n e j wartości.
Tkaczki o t r z y m y w a ł y ze spółdzielni przędzę, k t ó r ą
same p r z e w i j a ł y , s n u ł y o s n o w ę o d d a j ą c do spółdzielni
g o t o w ą t k a n i n ę . P r a c o w a ł y w warunkach
najbardziej
zbliżonych do w a r u n k ó w w j a k i c h zawsze p o w s t a w a ł y
przedmioty w y t w ó r c z o ś c i ludowej. Praca c h a ł u p n i c z a
nie b y ł a jednak od strony organizacyjnej ł a t w ą i w y
g o d n ą f o r m ą działania. Z a r y s o w a ł y się przede wszyst
k i m t r u d n o ś c i roztoczenia w ł a ś c i w e j opieki nad produk
cją w terenie. Do 1954 r. spółdzielnia nie p o s i a d a ł a etatu
k i e r o w n i k a artystycznego. Ponadto brak było własnego
ś r o d k a transportu oraz f u n d u s z ó w na wyjazdy w teren.
W z w i ą z k u z t y m k a ż d y ś r o d e k lokomocji b y ł dobry, na
wet furmanka. Często tkaczka źle z r o z u m i a ł a polecenie
k i e r o w n i k a produkcji
i w y k o n a ł a t k a n i n ę niezgodną
z z a m ó w i e n i a m i . P o w o d o w a ł o to niewykonywanie pla
n ó w produkcyjnych, powstawanie r e m a n e n t ó w , przy jed
noczesnym w z r o ś c i e k o s z t ó w produkcji. I n n y m manka
mentem c h a ł u p n i c z e g o sposobu produkcji był dowolnie
przez n i ą normowany czas pracy — n a s t ę p n a przyczyna
niewykonywanie z a m ó w i e ń . Ponadto stare w ą s k i e kros
na o p r z e k ł a d a n y c h r ę c z n i e c z ó ł e n k a c h , sznurkowych
nicielnicach i d u ż y m stopniu zużycia, w y m a g a ł y wyso
kich g a t u n k ó w przędzy, co w warunkach spółdzielczości
pracy było n i e o s i ą g a l n e . W ł a ś c i w ą p o d s t a w ę finansową
do osiągnięcia z a d o w a l a j ą c y c h
w s k a ź n i k ó w gospodar
czych d a w a ł a produkcja dziewiarska i prowadzenie
w ł a s n e g o sklepu w Opocznie. A b y zapobiec z a ł a m a n i u
ekonomicznemu spółdzielni p r z y s t ą p i o n o do organizowa
nia tkackiego z a k ł a d u zwartego w Opocznie. Innym
czynnikiem m a j ą c y m d o ś ć istotny w p ł y w na powstanie
wykończona
frędzlami,
uchwyty
zdobione
krajką i „kucotkami".
z krajki. II. 19. Krajka
opoczyńska.
U. 21. Komplet serwetek,
len, haft
ШЯЕШШШШШ/ШШШШШШ
...
. - —
220
T
- — - Ц П Ц М И 1 М — п н и ! щ и т щц л i
n
r
Ił. 20.
płaski
tkalni było coraz większe zapotrzebowanie r y n k u na
szerokie tkaniny dekoracyjne, n i e o s i ą g a l n e w systemie
pracy c h a ł u p n i c z e j . P r a c ę w t k a l n i na dwie zmiany roz
poczęły m ł o d e tkaczki, dojeżdżające do Opoczna ze w s i
odległych o 10—15 km., często w błocie, deszczu i z i m
n i e . O d t ą d swoje u m i e j ę t n o ś c i przekazane przez t r a
dycję (umiały t k a ć na w ą s k i c h krosnach) b ę d ą kontynuo
wały w zupełnie dla nich nowych warunkach, w a r u n
kach obcych powstawaniu tradycyjnych p r z e d m i o t ó w l u
dowych. Czy te nowe w a r u n k i w p ł y n ę ł y ujemnie na cha
rakter produkcji „ O p o c z n i a n k i " , j a k w y w i ą z a ł y się ze
swoich z a d a ń m ł o d e kobiety? O d p o w i e d z i ą na to pytanie
będzie analiza bieżącej produkcji „ O p o c z n i a n k i " , prze
prowadzona na materiale
zgromadzonym na wystawie
w czerwcu br.
30
W 1956 roku w t k a l n i stało j u ż 14 krosien szerokich,
wielonicielnicowych o p o d w ó j n y c h skrzynkach c z ó ł e n k o
wych, dających możliwości tkania k i l k o m a kolorami. Za
stosowano t a k ż e automatyczne regulatory, dzięki k t ó r y m
tkanina była r ó w n o w ą t k o w a n a ,
a tkaczka nie t r a c i ł a
czasu na przesuwanie postawu.
W 1952 r o k u n a s t ą p i ł o połączenie spółdzielni z za
kładem p r z ę d z a l n i c z y m „ M e r y n o s " pod w s p ó l n ą n a z w ą
„Opocznianka". Do tej pory z a k ł a d ten jest podstawo
wym z a k ł a d e m spółdzielni, z a o p a t r u j ą c y m j ą w główny
surowiec j a k i m jest p r z ę d z a w e ł n i a n a .
W 1954 roku kierownikiem artystycznym spółdzielni
zostaje Janina Smykowska, k t ó r a pełni tę funkcję do
1958 r.
Metody działania z a p o c z ą t k o w a n e przez łódzką spół
dzielnię są przez „ O p o c z n i a n k ę " kontynuowane. Częste
wyjazdy w teren, celem wyszukiwania zabytkowych stro
jów, tkanin, gromadzenie próbek, daje w spółdzielni po
czątek dokumentacji wzornictwa w zakresie tradycyj
nego tkactwa opoczyńskiego. „ O p o c z n i a n k a " nadal ucze
stniczy w wystawach lub sama je organizuje, członkowie
spółdzielni b i o r ą udział w ogłaszanych w t y m czasie kon
kursach na s z t u k ę l u d o w ą regionu opoczyńskiego. Utrzy
muje się ścisły kontakt z muzeami w Tomaszowie Ma
zowieckim i Łodzi.
Istniejące dwa systemy produkcji w pewnym sensie
w y z n a c z a j ą jej charakter. Tkaczkom p r a c u j ą c y m na wsi
powierza się do wykonania, a właściwie do odtworzenia,
autentyczne, oryginalne tkaniny w e ł n i a n e ,
pochodzące
z w ł a s n y c h penetracji terenowych, b ą d ź ze zbiorów m u
zealnych, a m a j ą c e zastosowanie głównie do stroju l u
dowego. Ponadto c h a ł u p n i c z k a odtwarza u siebie wzory
w ł a s n e , lub najbliższego jej otoczenia. W ten sposób
p o w s t a j ą kopie a u t e n t y k ó w . W przypadku przekomponowania kolorystycznego lub ornamentacyjnego tworzy ona
wzór nowy. Wszystko zależy od indywidualnej inwencji
twórczej.
Starsze tkaczki k o m p o n u j ą
zazwyczaj
bezbłędnie,
młodsze natomiast m a j ą upodobania do stosowania d u ż e j
221
ilości barw, nie zawsze szczęśliwie łączonych. W takich
sytuacjach w ł a ś n i e do roili kierownika artystycznego ,
należy czuwanie nad w ł a ś c i w y m poziomem artystycznym
wykonywanej produkcji. Przy b r a k u k i l k u k o l o r ó w p r z ę
dzy, co czasem się zdarza — gdy zachodzi
konieczność
z a s t ą p i e n i a ich i n n y m i kolorami — m o ż e się to o d b y w a ć
tylko pod jego kierunkiem.
Ź r ó d ł e m wzornictwa dla tkaczek p r a c u j ą c y c h w z a k ł a
dzie z w a r t y m m o g ą b y ć wzory t k a n i n pochodzące z pe
netracji terenowych, z b i o r ó w muzealnych oraz dodatko
wo wzory pochodzące z produkcji c h a ł u p n i c z e j .
Nowe,
udane wzory c h a ł u p n i c z e k demonstrowane są w t k a l n i
i mogą służyć jako źródło inspiracji t w ó r c z e j — przyczy
niają się do powstawania zupełnie nowego lub podobne
go wzoru, przez wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w . Zda
rzają się przypadki sugerowania przez Regionalne B i u r a
S p r z e d a ż y — p l a c ó w k i handlowe Cepelii — kolorystyki
np. „więcej zieleni", „ m n i e j r ó ż u " itp. S ą one u w z g l ę d
niane przez spółdzielnię w granicach zachowania ogólne
go charakteru tkaniny ludowej.
Praca tkaczek ogranicza się do czynności samego t k a
nia. Wszystkie bowiem prace przygotowawcze są w y k o
nywane w spółdzielni w t y m okresie częściowo mecha
nicznie. Praca tkaczki odbywa
się na akord,
według
norm surowcowych i czasowych ustalonych komisyjnie.
Zarobki obliczane s ą od ilości
wykonanej produkcji.
Stawka akordowa obliczana jest na podstawie stawki
godzinowej, ustanowionej dla poszczególnych r o d z a j ó w
pracy.
Tkaczka otrzymuje miesięczny plan produkcji
opracowany na podstawie wyliczonej
normy
dziennej.
W a ż n e było takie ustawienie norm czasu, k t ó r e by po
zwalało na pewne luzy, n i e z b ę d n e przy pracy t w ó r c z e j .
Istnieje bowiem przy t y m systemie p ł a c y n i e b e z p i e c z e ń
stwo produkowania tzw. m a s ó w k i o wzorach uproszczo
nych, operowanie jednakowymi u k ł a d a m i , czego jednak
„ O p o c z n i a n k a " u n i k n ę ł a . Miesięczne zarobki tkaczek p r a
cujących w zakładzie z w a r t y m są stałe i w t y m okresie
wynosiły ok. 800 zł.
Miesięczne
zarobki c h a ł u p n i c z e k
charakteryzuje duża rozpiętość od 300—900 zł. w zależ
ności od ilości czasu j a k i m ona rozporządza.
sl
Na produkowany przez „ O p o c z n i a n k ę "
asortyment
składały się: w p r z e w a ż a j ą c e j ilości narzuty w e ł n i a n e ,
n a s t ę p n i e t k a n i n y s a m o d z i a ł o w e w m e t r a ż u , tzw. l e j b i kowe, lniane t k a n i n y zasłonowe oraz tzw. stołowizna,
tzn. obrusy, serwetki.
Droga j a k ą musi p r z e b y ć wzór p o w s t a ł y na k r o ś n i e
do sklepu cepeliowskiego nie jest prosta. Wszystkie wzo
ry produkowane w piortie Cepelii
podlegają
ocenie
Komisji Ocen Artystycznych lub Etnograficznych . Po
zatwierdzeniu przez w / w Komisje, spółdzielnia opraco
wuje w a r u n k i techniczne, k a l k u l a c j ę celem zatwierdze
nia ceny przez K o m i s j ę Cen działającą przy Z w i ą z k u
„ C e p e l i a " , a w omawianym okresie przez P a ń s t w o w ą
K o m i s j ę Cen. ,Nowy w z ó r m o ż e wejść do produkcji po
zawarciu umowy z Regionalnym B i u r e m S p r z e d a ż y na
dany a r t y k u ł . Procedura taka jest dość skomplikowana
i czasami opóźnia pojawienie się nowego a r t y k u ł u w han
d l u detalicznym.
32
33
Wszystkie wyżej wymienione czynniki wprawdzie po
lepszyły w s k a ź n i k i gospodarcze spółdzielni, p o j a w i ł się
jednak groźny wróg, a mianowicie brak z a m ó w i e ń na
a r t y k u ł y twórczości ludowej. Rozpoczyna się drugi okres
w historii spółdzielni, kiedy nie w y p ł a c a się dywidendy
członkom i spółdzielnia nie jest w stanie z a p e w n i ć tkaczk o m - c h a ł u p n i c z k o m ciągłej pracy.
Czym należy
sobie
t ł u m a c z y ć t a k i stan rzeczy?
Ówczesna sytuacja nie sprzyja zainteresowaniu s z t u k ą
l u d o w ą w ogóle.
Na r y n k u b r a k o w a ł o podstawowych
222
a r t y k u ł ó w odzieżowych i te cieszyły się olbrzymim za
interesowaniem. Ponadto dość powszechnie zakorzenio
ne jeszcze były upodobania d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e do me
b l i na wysoki połysk, ż a k a r d o w y c h kanap, a ż u r o w y c h
serwetek. O c z y w i s t ą jest rzeczą, ż e przy t a k i m u k ł a d z i e
s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych, handel cepeliowski
wolał zajmować
się
s p r z e d a ż ą s w e t r ó w , kap aniżeli
p r z e d m i o t ó w ludowych, t ł u m a c z ą c się zalegającymi re
manentami.
Wobec p o w s t a ł e j sytuacji,
kierownictwo
spółdzielni skorzystało z chłonności r y n k u na a r t y k u ł y
o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i zmieniło wypraco
wany p r o f i l regionalnej spółdzielni. Rozpoczęto produk
cję błyszczących kap, stylonu, ś p i o s z k ó w i innych arty
k u ł ó w pozostających w sprzeczności z zadaniami statu
t o w y m i Cepelii.
N a odcinku pracy
kulturalnej regres w rozwoju
spółdzielni w y r a ż a ł się zawieszeniem w ł a s n e g o zespołu
regionalnego, s k ł a d a j ą c e g o się z d z i e w c z ą t i chłopców,
.na miejsce k t ó r e g o p o w s t a ł zespół m a n d o l i n i s t ó w
—
zgodnie z ó w c z e s n ą „ m o d ą " . Działo się to wszystko z w y
r a ź n ą s z k o d ą dla utrzymania i prowadzenia właściwej
działalności spółdzielni p r z e m y s ł u ludowego. N i e w ą t p l i
wie uruchomienie tzw. produkcji nieprofilowej w y r ó w
n a ł o z a c h w i a n ą r ó w n o w a g ę e k o n o m i c z n ą „Opocznianki".
Powoli sytuacja finansowa zaczęła s i ę p o p r a w i a ć i w
1957 r o k u c z ł o n k o w i e spółdzielni otrzymali po raz pierw
szy d y w i d e n d ę . Ilość członków spółdzielni p o m a ł u za
c z y n a ł a w z r a s t a ć , w 1958 r. w y n o s i ł a 161 osób.
W styczniu 1958 r o k u prezesem „ O p o c z n i a n k i " zosta
ł a Janina Smykowska, w t y m samym r o k u r e a k t y w o w a ł
s w o j ą działalność zespół regionalny. Spółdzielnia przygo
t o w y w a ł a się do o b c h o d ó w
10-lecia swej działalności.
Przygotowany na w y s t a w ę zestaw t k a n i n p o s ł u ż y ł jako
m a t e r i a ł do dyskusji artystom plastykom i architektom
na temat zastosowania tkaniny regionalnej we współ
czesnym w n ę t r z u .
Zaczęło w z r a s t a ć zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a wy
robami sztuki ludowej.
Rozpoczął się trzeci okres w działalności „Opocznian
k i " , w k t ó r y m p r z y p a d ł a 20-ta rocznica jej powstania.
Charakteryzuje go stopniowe wygaszanie produkcji nie
profilowej, usprawnienia
na
odcinku organizacji pro
d u k c j i , p o r z ą d k o w a n i e spraw personalnych oraz ścisła
w s p ó ł p r a c a Z a r z ą d u z R a d ą Spółdzielni. W t y m właśnie
okresie zaznacza
się n a j w i ę k s z y wzrost zatrudnienia
(szczególnie w c h a ł u p n i c t w i e ) , j a k wskazuje poniższe
zestawienie:
Rok
1958
1960
1967
1968
1969
Liczba c z ł o n k ó w
161
167
212
229
260 (I półrocze)
Do 1965 r o k u w a r t o ś ć produkcji utrzymuje się na jed
n y m poziomie ok. 6.700 tysięcy, ale j u ż od tego roku
n a s t ę p u j e szybki wzrost do 9.400 tysięcy i 5.330 tysięcy
za pierwsze p ó ł r o c z e 1969 r.
Zarobki c h a ł u p n i c z e k j a k już w s p o m n i a ł a m nie są
s t a ł e i w a h a j ą się teraz w granicach 600—1600 zł. mie
sięcznie.
S t a l ą liczbę zatrudnionych w „ O p o c z n i a n c e " stanowią
pracownicy u m y s ł o w i , i n ż y n i e r y j n o - t e c h n i c z n i i admini
stracyjni, razem 17 osób.
S ą to pracownicy ze ś r e d n i m i w y ż s z y m wykształce
n i e m oraz d ł u g i m s t a ż e m pracy.
L a t a m i p r z e ł o m o w y m i w historii „Opocznianki" były
lata 1964—1965, kiedy została zlikwidowana produkcja
•
nieproíilowa: dziewiarstwo maszynowe oraz kapy n a j
dłużej u t r z y m u j ą c e się w produkcji. Z działu tkackiego
— zakład zwarty dostarcza na rynek t k a n i n y regionalne
odpasowane — w e ł n i a n e , lniane i l n i a n o - b a w e ł n i a n e , cha
łupniczo p o w s t a j ą w ą s k i e t k a n i n y w e ł n i a n e . Dział dzie
wiarski zajmuje się c h a ł u p n i c z ą p r o d u k c j ą s w e t r ó w w y
konanych ręcznie na k o ł k a c h , r ę k a w i c z e k , pończoch.
W ramach usług dla ludności wiejskiej spółdzielnia
prowadzi dwa p u n k t y u s ł u g o w e — z g r z e b l a r n i ę w e ł n y
w Opocznie i drugi p u n k t w pow. przysuskim.
Asortymentowy plan p r o d u k c j i w latach
obejmował takie w y r o b y j a k :
1.
2.
3.
4.
5.
K i l i m y opoczyńskie
160 X 240
160 X 240
K i l i m y smardzewickie
160 X 240
K i l i m y w „kozły"
150 X 30
Bieżniki w e ł n i a n e
Obrusy
150 X 200
lniano-bawełniane
6. Obrusy
150 X 150
lniano-bawełniane
7. Obrusy
lniano-bawełniane
140 X 140
65 X 85
8. Serwetki lniane
65 X"65
9. Serwetki lniane
10. Serwetki lniane
50 X 50
25 X 40
11. Serwetki lniane
32 X 32
12. Serwetki lniane
40 X 50
13. Poduszki lniane
14. Tkaniny
lniano-bawełniane
150 szer.
15. Narzuty
jedwabno-wigoniowe
(prod, n i e prof.)
16. Swetry m ę s k i e z w e ł n y zgrzebnej
17. Swetry maszynowe
(prod, nieprof.)
18. Usługi p r z e m y s ł o w e
1964—1965
600 szt.
600
900
3000 „
458.400
489.000
370.800
312.000
„
181.450
950
333.000
2400
„
JJ
)?
367.200
177.820
205.800
115.000
75.000
65.000
144.000
1600 m
124.000
4200 szt
642.000
2700
2615
4900
5000
5000
5000
3000
2100
400
,,
,,
,,
,,
„ 1.320.000
280.000
80.000
6.000.700
Z powyższego zestawienia wyniKa,
ż e spółdzielnia
p r o d u k o w a ł a b. z r ó ż n i c o w a n y asortyment, co przy prze
starzałym p a r k u maszynowym s p r a w i a ł o wiele k ł o p o t ó w .
W z w i ą z k u z t y m rozpoczęto generalny remont drewnia
nych krosien, n i e k t ó r e części wymieniono na nowe, np.
w a ł k i osnowowe, p o d n ó ż k i , bidła, d w u - i jednoskrzynkowe r a m k i i wiele innych. Ponadto zakupiono c e w i a r k ę
do działu przygotowawczego, n a s t ę p n i e uruchomiono snowadło mechaniczne. Wprowadzono t a k ż e d o k u m e n t a c j ę
t e c h n i c z n o - w a r s z t a t o w ą , u ł a t w i a j ą c ą analizę gospodarki
spółdzielni na poszczególnych jej odcinkach. Posiadanie
w t y m okresie samochodu c i ę ż a r o w e g o i „ N y s y " u ł a t w i
ło dowóz gotowych t o w a r ó w
do
Regionalnych Biur
S p r z e d a ż y oraz d o w ó z surowca
czasami
bezpośrednio
z z a k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h , np. Dolnego Śląska.
W a r t o ś ć p r o d u k c j i eksportowej b y ł a niewielka (1964
— 104 tys. zł). Do USA, A u s t r i i i Belgii w y s y ł a n o k r a j k i
wełniane, r ę k a w i c z k i , k i l i m y regionalne. Poza produk
cją i u s ł u g a m i
„ O p o c z n i a n k a " p r o w a d z i ł a i prowadzi
obecnie w ł a s n y sklep w Opocznie. Roczny o b r ó t w 1968
roku wyniósł 832 tysiące zł. Sklep ten zaopatruje się
w t o w a r y p r o d u k c j i spółdzielni cepeliowskich i s k u p ó w
(zrzeszeń) za p o ś r e d n i c t w e m Regionalnego B i u r a Sprze
daży w Łodzi. Ponadto rozprowadza w y r o b y
„Opocz
nianki", k t ó r e s t a n o w i ą 30% w a r t o ś c i , w stosunku do
ogólnego obrotu. D z i a ł a l n o ś ć handlowa sklepu z a m k n ę ł a
się w 1968 r. zyskiem 51 tysięcy zł.
II. 22. Komplet serwetek, len, hafty: krzyżykowy
bawełną.
Opoczno. II. 23. Poduszka opoczyńska
ziołki, len.
i plaski
w ko
223
Ozdoby wnętrza:
II. 24. Serca, bibuła kolorowa.
Brudzewice, pow. Opoczno. II. 25. Bukiet — „rózga",
bibuła,
wyk. W. Niemirska.
Odrzywół,
pow. Opoczno.
U. 26.
Pająk opoczyński,
słoma, bibuła, papier
glansowany.
Na t y m nie kończy się działalność
„Opocznianki".
Prowadzi ona ożywioną działalność k u l t u r a l n ą i popula
r y z a t o r s k ą poprzez w ł a s n y zespół pieśni i t a ń c a w y s t ę
pujący razem z kapelą. Jak już było wspomniane, po
w s t a ł on z inicjatywy spółdzielni
i przechodził razem
z nią chwile dobre i złe.
Trzeci okres, okres tworzenia się modelu spółdzielni
cepeliowskiej p r z e m y s ł u ludowego, z a m y k a j ą uroczysto
ści z w i ą z a n e z 20-tą rocznicą powstania „ O p o c z n i a n k i " .
D w a lata hez m a ł a t r w a ł y przygotowania do wystawy
produkcji spółdzielni połączonej z p o k o n k u r s o w ą wysta
w ą regionalnej p a m i ą t k i opoczyńskiej otwartej w czerw
cu br. w Opocznie. 'Na czym polegały te przygotowa
nia?
Na wyżej wymienionej wystawie postanowiono eks
p o n o w a ć obok w z o r ó w z bieżącej produkcji nowe wzory
tkanin jeszcze nie produkowanych w spółdzielni. W t y m
celu n a w i ą z a n o kontakt z Muzeum Etnograficznym w Ł o
dzi, Regionalnym Muzeum w Tomaszowie Maz. oraz
Państwowym
Muzeum Etnograficznym
w Warszawie.
Prezes spółdzielni, kierownik nadzoru artystycznego, do
k ł a d n i e zapoznali się ze zbiorami z zakresu stroju i t k a
ctwa ludowego regionu opoczyńskiego. W w y n i k u n a w i ą 25
24
zania ścisłej w s p ó ł p r a c y
(szczególnie z P a ń s t w o w y m
Muzeum Etnograficznym w Warszawie) zostały wybrane
zabytkowe t k a n i n y (m. i n . z 1860 г.), celem ich odtwo
rzenia w Opocznie. W czasie pracy konsultowano się
z etnografem, kustoszem D z i a ł u Stroju i Tkactwa Regio
nalnego. I to było jedno
źródło
powstania świetnego
wzornictwa „ O p o c z n i a n k i " .
N a s t ę p n i e w t y m samym
składzie wyruszono w teren. Spenetrowano okolice wsi
Studzianna-Brudzewice, Gapinin, Kaliszek, Młyńczyska,
S t e f a n ó w , ponadto wsie Smardzewice i B r z u s t ó w oraz
R u s i n ó w i iNieznamierowice. Celem tych penetracji było
znalezienie tradycyjnych tkanin, części stroju oraz po
zyskanie czynnych jeszcze tkaczek do pracy w spółdziel
ni. W w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń uzyskano wiele
interesujących, oryginalnych w z o r ó w , szczególnie pięk
nych, czerwonych t k a n i n smardzewickich.
Dla spółdzielni zagadnieniem bardzo istotnym na od
cinku wzornictwa było wprowadzenie do produkcji ca
łego wachlarza t k a n i n w y s t ę p u j ą c y c h w regionie opo
czyńskim, k t ó r y jest duży i na odcinku tkactwa b. róż
norodny.
Zamierzenia te zostały u w i e ń c z o n e sukcesem, o czym
p r z e k o n a ł a nas znakomita wystawa czerwcowa. W dwóch
salach zabytkowego zamku w Opocznie eksponowano ok.
70 nowych w z o r ó w d o t ą d nie produkowanych w spół
dzielni.
Orgia barw, u k ł a d ó w kompozycyjnych, technik
tkackich z a c h w y c i ł a niejednego etnografa. Z oryginal
nych t k a n i n zapaskowych, fartuszkowych, spencerkowych
wykonano pasiaste narzuty, k i l i m y ,
poduszki, bieżniki.
W przedstawionych wzorach zachowano r ó w n o w a g ę ko224
lorystyczną, tzn. część p a s i a k ó w opoczyńskich w y k o n a
no w kolorach ciepłych „ p o n s o w y c h " ( p o m a r a ń c z o w y )
o wyraźnie z a r y s o w u j ą c y m się tle p a s ó w , ł ą c z o n y c h z i n
nymi kolorami — charakterystycznych na t y m terenie
dla pocz. X X wieku, część natomiast drobno p r ą ż k o w a
na posiadała zestawienia barw zimnych: zieleni, fioletu,
niebieskiego, n a w i ą z u j ą c t y m samym do starszych t y p ó w
tkanin X I X w.
Szczególne zainteresowanie w z b u d z i ł y tkaniny odtwo
rzone z w z o r ó w muzealnych 1860 r. oraz t k a n i n y smardzewickie o szerokich pasach
jasnoczerwonego
tła.
Oprócz pasiastych t k a n i n w e ł n i a n y c h , spółdzielnia przed
stawiła barwne kraciaste p ł a c h t y oraz k i l i m k i kostkowe
(wzory „ d y w o n ó w " ) . P ł a c h t y , tradycyjne kolorowe na
krycia łóżek, nazywane r ó w n i e ż p r z e ś c i e r a d ł a m i , tkane
wełną na lnianej osnowie, charakteryzuje duża zdecydo
wana krata. P r z e w a ż a w nich kolor p o m a r a ń c z o w y , a za
kończone są w e ł n i a n y m i , k o l o r o w y m i pomponikami zwa
nymi „ k o c o t k a m i " . K i l i m k i opoczyńskie są bardziej ozdo
bne, tkane w e ł n ą na czarnej lnianej osnowie. P r z e w a ż a
w nich kolor zielony i buraczkowy w r ó ż n y c h odcieniach.
Użycie sześciu nicielnic i przerabianie daje ciekawy orna
ment kostkowy o u k ł a d z i e pasowym. Z a k o ń c z o n e są naj
częściej s z y d e ł k o w ą k o r o n k ą w e ł n i a n ą lub „ k o c o t k a m i " .
Ogólne zainteresowanie w z b u d z i ł y na wystawie ory
ginalne stroje — opoczyńskie i smardzewickie, dziecięce,
kobiece i m ę s k i e , w całości wykonane w spółdzielni. Na
szczególną u w a g ę z a s ł u g i w a ł y tradycyjne hafty na ko
szulach. B a r w n ą p i r a m i d ę t w o r z y ł y k r ą ż k o w e zwoje w e ł
nianych krajek opoczyńskich. W y w o d z ą się one z kolo
rowych p a s ó w męskich, powszechnie noszonych w Opo
czyńskiem przy sukmanach oraz dekoracyjnych tasiemek
w e ł n i a n y c h , u ż y w a n y c h przez kobiety do z a w i ą z y w a n i a
zapasek. Z a r ó w n o jedne j a k i drugie zdobione są moty
wem kostkowym i w ą s k i m i d w u k o l o r o w y m i paseczkami
najczęściej na p o m a r a ń c z o w y m tle.
N a w i ą z u j ą c do tradycyjnego tkactwa lnianego poka
zano tzw. stołowiznę, tzn. obrusy, serwetki z charaktery
stycznymi, ciekawymi efektami plastycznymi, p o w s t a ł y
m i na skutek przetykania b i a ł ą wełną, t w o r z ą c ą pasowe
wzory kostkowe na szarym tle p ł ó t n a . Swój r o d o w ó d w y
w o d z ą c e z tradycyjnych poszewek, o b r u s ó w , prześciera
deł.
Ale to jeszcze nie wszystko. Kierownictwo „Opocz
n i a n k i " odznacza się d u ż ą i n w e n c j ą w zakresie wzboga
cania i urozmaicania produkowanego asortymentu, w za
leżności od aktualnej koniunktury. P a n u j ą c a wśród m ł o
dzieży powszechnie na świecie moda na folklor, wyko
rzystanie e l e m e n t ó w stroju ludowego do współczesnej
odzieży, stała
się
inspiracją
do
opracowania przez
„Opoczniankę"
m i n i - s p ó d n i c z e k , wdzianek, kamizelek.
Te ostatnie swoim krojem w w i e l u przypadkach n a w i ą
zują do tradycyjnych „ l e j b i k ó w " — m ę s k i c h kamizelek
z s a m o d z i a ł u . C a ł ą kolekcję wykonano z różnych t y p ó w
tkanin, w różnej koloryzacji. A w i ę c z drobnowzorzystych m a t e r i a ł ó w „lejbikowych", z charakterystycznych
dla Opoczyńskiego w e ł n i a n y c h tkanin kaftanowych tka
nych w „bącki", p o w s t a j ą c e dzięki zmianie wielobarwne
go w ą t k u , na przemian grubego i cienkiego. W modelach
225
uszytych z t k a n i n pasiastych k r ó j logicznie p o d p o r z ą d
kowano rodzajowi tkaniny, ornamentacyjne u k ł a d y pa
sowe n a r z u c a ł y w p e w n y m sensie fason.
W y k o ń c z e n i a wszystkich w z o r ó w n a w i ą z u j ą do tra
dycji tego regionu. K a m i z e l k i z a p i n a j ą się na „guziki"
wykonane z włóczki, ozdobne szamerowania, l a m ó w k i
też wykonano z kolorowej włóczki.
Dolne k r a w ę d z i e
spódniczek ozdobiono c z a r n ą , w ą s k ą a k s a m i t k ą .
Obok
w z o r ó w regionalnych
bądź
stanowiących
adaptację
p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na wystawie eksponowano
nowe modele artystycznego dziewiarstwa — dziane ręcz
nie peleryny w u k ł a d z i e kolorystycznym (stosowanie 2
k o l o r ó w t w o r z ą c y c h drobny wzór) swoim charakterem
n a w i ą z u j ą do opoczyńskich t k a n i n s a m o d z i a ł o w y c h .
Na
szczególną u w a g ę zasługuje udokumentowanie wszyst
kich e k s p o n a t ó w — k a ż d y p o s i a d a ł m e t r y c z k ę zawiera
j ą c ą n a z w ę przedmiotu z którego został odtworzony, na
z w ę w s i oraz d a t ę wykonania.
O s o b n ą salę w y p e ł n i ł y wzory pokonkursowe: wyci
nanki, k r a j k i w e ł n i a n e , b u k i e t y z .bibuły, p a j ą k i , serca
dekoracyjne, pisanki, rzeźby oraz adaptacje w e ł n i a n y c h
koronek s z y d e ł k o w y c h w formie k o ł n i e r z y k ó w z mankie
tami, m i ę k k i c h torebek z krajek oraz damskich p a s k ó w
z a k o ń c z o n y c h „ k o c o t k a m i " . Chociaż najliczniej były re
prezentowane w y c i n a n k i opoczyńskie, należy stwierdzić,
że w dotychczasowej polityce spółdzielni brak większego
zainteresowania dla tej dziedziny twórczości w p ł y n ą ł na
regres w y c i n a n k i na t y m
terenie
widoczny zarówno
w ilości n a d e s ł a n y c h w z o r ó w j a k i ich poziomie arty
stycznym. Na ogłoszony przez spółdzielnię konkurs (z na
grodami) na r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ę o p o c z y ń s k ą obejmujący
powiat opoczyński n a d e s ł a ł o swoje wzory 28 w y c i n a ń k a
rek .
Większość zgromadzonego m a t e r i a ł u wykazała
odejście od tradycji — z a r ó w n o od starej techniki wyci
nania, j a k i wzornictwa. P r z e j ś c i e na tworzenie tzw.
a ż u r o w y c h wycinanek, łączenie r ó ż n y c h m o t y w ó w zdo
bniczych na j e d n y m wzorze — ich s ł a b a kompozycja —
obniżyły w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą w y c i n a n k i
opoczyńskiej.
3 4
IZ. 27. Pisanki opoczyńskie.
II. 28-33. Wycinanki
opoczyńskie:
(il. 32), „rózga" — naklejanka
wielobarwna
(il. 33).
30
226
„fryz"
(il.
28, 29),
„kwadrat"
(il.
30, 31),
„rózga"
32
Należy jednak dodać, że na powstanie takiej sytuacji
miało wpływ przede wszystkim odebranie „ O p o c z n i a n c e "
prawa skupu gotowych w y r o b ó w sztuki ludowej. Zawa
żyło to na p o w o l n y m zanikaniu takich dziedzin t w ó r
czości ludowej, j a k wycinanka, haft, pisanki, rzeźba, pa
jąki, bukiety.
Podsumowania 20-letniej
„Opocznianki"
dokonali
uczestnicy sympozjum, zorganizowanego przez spółdziel
nię 13 czerwca br. w Opocznie.
Na podstawie zgromadzonego na wystawie m a t e r i a ł u
stwierdzono, ż e „ O p o c z n i a n k a " w n a l e ż y t y m stopniu w y
korzystuje p o t e n c j a ł t w ó r c z y w zakresie ludowego t k a
ctwa realizując p r o d u k c j ę systemem pracy n a k ł a d c z e j
oraz w zakładzie z w a r t y m , osiąga znakomite w y n i k i na
odcinku wzornictwa, p o s ł u g u j ą c się w codziennej pracy
dokumentacją w postaci [bogatej k o l e k c j i p r ó b e k i ra
portów t k a n i n zabytkowych. J a k do t a k i c h w y n i k ó w do
szła „Opocznianka", mimo w i e l u c z y n n i k ó w h a m u j ą c y c h
niejednokrotnie jej d z i a ł a l n o ś ć ? Odpowiedzi na to pyta
nie należy s z u k a ć w wypowiedzi Aleksandra Jackow
skiego: „...o poziomie sztuki ludowej w Polsce decyduje
teraz nie tylko jej t w ó r c a , k t ó r y często s k ł o n n y jest iść
za podszeptem mody, ale człowiek k t ó r y p o t r f i zaanimować wszystko, co posiada wysokie w a r t o ś c i artystyczne.
Dowodem tego jest wystawa
tkactwa
opoczyńskiego,
która jest szczególnie p i ę k n a ,
na tle ogólnej sytuacji
twórczości ludowej w Polsce. N a p r z y k ł a d z i e tej wysta
wy stało się widoczne, j a k w ł a ś c i w i e kierowana spół
dzielnia jest w stanie z a p e w n i ć wysoki poziom artystycz
ny twórczości ludowej
i
że nie tylko ze skupu, ale
i z produkcji spółdzielni m o g ą pochodzić autentyczne
dzieła sztuki ludowej. Tradycyjna sztuka ludowa w y m a
ga obecnie szczególnej opieki i t a k ą znalazła w Opocz
niance".
T y m twierdzeniem
spółdzielni.
kończy
się trzeci okres
historii
Do przedstawionych we w s t ę p i e podstawowych za
d a ń a r t y k u ł u , należało o m ó w i e n i e działalności spółdziel
ni cepeliowskiej w ż y w y m , bogatym regionie, jako pla
cówki zasługującej na analizę i p o z y t y w n ą ocenę.
Zebrany m a t e r i a ł nie pozwolił na oświetlenie tego
zagadnienia w w y c z e r p u j ą c y sposób dla różnych etapów
rozwoju „ O p o c z n i a n k i " . Dokładniejsze zbadanie roli j a k ą
s p e ł n i a ł a i s p e ł n i a na t y m terenie w y m a g a ł o b y głęb
szych s t u d i ó w analitycznych, opartych o aktualne bada
nia terenowe.
Uzyskane m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą jednak na scharakte
ryzowanie ogólnych tendencji rozwojowych spółdzielni
w omawianym okresie i w y s u n i ę c i e n a s t ę p u j ą c y c h w n i o
sków:
Najbardziej powszechnym d z i a ł e m tradycyjnej w y
twórczości ludowej dawniej i obecnie w Opoczyńskiem
jest tkactwo w e ł n i a n e i lniane. Założenie „Opocznianki"
pozwoliło na zorganizowanie
p r z e m y s ł u chałupniczego
opartego na zasadach spółdzielni, p r o d u k u j ą c e j z a r ó w n o
w z a k ł a d z i e z w a r t y m , j a k i opierającej p r o d u k c j ę na
tkaczkach p r a c u j ą c y c h w domu. System c h a ł u p n i c z y po
zwala na wytwarzanie, w warunkach pracy najbardziej
zbliżonych do naturalnych,
p r z e d m i o t ó w wytwórczości
ludowej o wysokich walorach artystycznych i reprezen
tatywnych dla tradycji k u l t u r a l n y c h regionu.
W „ O p o c z n i a n c e " p o w s t a j ą kopie autentycznych, za
bytkowych t k a n i n oraz adaptacje,
zawsze
utrzymane
w k o n w e n c j i ludowej, p o d p o r z ą d k o w a n e logicznemu po
w i ą z a n i u formy z funkcją u ż y t k o w ą , z n o w y m przezna
czeniem. Z a r ó w n o c h a ł u p n i c z k o m , j a k i tkaczkom pra
c u j ą c y m w z a k ł a d z i e zwartym, spółdzielnia pozostawia
swobodę. Swoboda
ta dopuszczalna jest jednak tylko
227
w granicach zachowania
cech
w ł a ś c i w y c h terenowi,
z którego pochodzi wzór macierzysty, oraz ogólnego cha
r a k t e r u t k a n i n y ludowej. Daje to możliwości artystycz
nego w y ż y c i a się, a efekt k o ń c o w y zależny jest od umie
jętności p o s ł u g i w a n i a się przez t k a c z k ę t r a d y c y j n ą tech
niką, zdolnościami kompozycyjnymi, upodobaniami este
tycznymi. Większość tkaczek posiada a m b i c j ę tworzenia,
ale tylko jednostki o dużej inwencji p o t r a f i ą każdej tka
ninie n a d a ć i n d y w i d u a l n y charakter i stąd w „ O p o c z n i a n
ce" powstaje cały szereg w z o r ó w niepowtarzalnych, je
dynych w swoim rodzaju.
Z zapaseczek,
zapasek do
„odziewu", kiecek, k a f t a n ó w , s p e n c e r ó w , p a s ó w męskich,
poszewek, p r z e ś c i e r a d e ł p o c h o d z ą c y c h z pocz. X X wieku
a czasami i z drugiej p o ł o w y X I X w., w y w o d z ą się k i
limy, poduszki, bieżniki, k r a j k i oraz tzw. stołowizna —•
obrusy i serwetki.
Na szczególną u w a g ę
zasługuje
osiągnięcie
przez
„ O p o c z n i a n k ę " ś w i e t n y c h r e z u l t a t ó w w barwieniu p r z ę
dzy w e ł n i a n e j . Spółdzielnia, m i m o że nie posiada w ł a s
nej farbiarni (farbuje u prywatnego farbiarza w Opocz
nie) uzyskuje
olbrzymią
skalę
czystych, nasyconych
barw, charakterystycznych
d l a tradycyjnego tkactwa
opoczyńskiego, czego nie udaje się uzyskać i n n y m cepe
l i o w s k i m spółdzielniom tkackim.
... . . . t ł H . T t l M . .НН«Ч|
•»>•««•«««•••»•>»•«>«» «j
*.*
4.<1
v
v
v
1.4444.4 ,,,•.••»•»•••< ., 4.4
1
«•<•••* »••»•••••<•••
«"V
*4'4»4 « 4 4 4 • • * » » • * * * « • t«I
l"fÍlM|||liJ||l
»V<J
II».».<»»•>•»«.,(4
I»»'
,|
* 44 l<4k>t.»«ł»»»łl
ц
I,,...•<»«.••••*"
^
4 4)44 4 4 4.4»
••
<
v >
V
v
.4 >.<(«<< ••••>•!
4>44'444 »«
J
l |
».11.«<<
i
»>>••>« i << 4 •»•>>>•> < 4lil,(
.,4 4.4 <<<<<<••»>»>•'
• « ,
, . . . » > < • < « <4 . I I
• >»>>«<«<<•• »»tłt»*tłłH« i i . . . i »i •. •i 'H» «<, A
<tiii
><,<•»•
I4>*»»M4 4 4 4« 4.4»% 44 4 4 44«444.44
Ы€ M *
*• «• «•»*••
4» -*
УК .7#\
У*ч ' • • Ч
'lv
/IV /»у
• • >>>« »»<«,:•*•*••»«« •> i . n t •<
•»
IÍMÍM4
4
' .44444 «I
J
"
l
ł
<
J
i . i
H.
» »* ł 4 44 4 4 ' 4 « » . ' * * * - * W S ^ 4 4
•.•.,.».444444>44...4444*4.4«4'4
l'.
• łrit>M<« lłr»llM
444-4, . > • • » » >
. » 4 . < 4 4 f 4 1 .
> » • • К 4 И 4 - 4 4 4 ( « » , » • , . » . 1 4 . . 44
"
H 4 4 4 t | t H
l l . b4<4<>'4l,,|«44|«<i4) • » » > ) • ' > . . 4 4 < » > « l
1 (
4444 « 4 44 ... 4 >.».4<<l < 4..I
35
II. 34. Wielobarwna
naklejanka
35. Firanka opoczyńska,
bibuła.
228
opoczyńska
„kółko". П.
W a ż n y m instrumentem d z i a ł a n i a na odcinku wzorni
ctwa w pionie Cepelii są Etnograficzne Komisje K w a
lifikujące, z a t w i e r d z a j ą c e wzory artystycznej w y t w ó r c z o
ści ludowej do produkcji. W zasadzie tkaczce nie wolno
odejść od pierwowzoru zatwierdzonego przez Komisję.
Dopuszcza się jednak, w w y p a d k u zaopatrzenia w nie
odpowiednie surowce,
warianty
kolorystyczne zgodne
z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Za zgodność produkcji z pierwo
wzorem odpowiada k i e r o w n i k artystyczny i Z a r z ą d Spół
dzielni.
Co dwa lata o d b y w a j ą się okresowe weryfikacje pro
dukcji regionalnej przez C e n t r a l n ą K o m i s j ę K w a l i f i k a
cyjną działającą przy Z w i ą z k u „Cepelia" w Warszawie,
realizowane w ramach sesji wyjazdowych. Zwiększająca
się liczba c z ł o n k ó w spółdzielni świadczy, że ta organiza
cja pracy przyjęła się na terenie Opoczyńskiego i stano
w i dla jego m i e s z k a ń c ó w , zmuszonych w w i e l u w y p a d
kach do u z u p e ł n i a n i a b u d ż e t ó w gospodarstw dodatkowy
m i dochodami, dogodne ź r ó d ł a zarobku.
Obecnie „ O p o c z n i a n k a " obejmuje swoją działalnością
wsie pow. Opoczno i pow. Przysucha: Libiszów, Między
bórz, Wola Załężna, Sobawiny, Bielowice, K r a ś n i c a , K r u szewiec, Modrzew, W ó l k a K a r w i c k a ,
Janów Karwicki,
S m o g o r z ó w , Wysokin k / O d r z y w o ł u ,
Nieznamierowice,
Ogonowice, Brudzewice, Młyńczysko, Kaliszek, Małoszyce, Sołek, W y g n a n ó w , M n i s z k ó w , Gapinin, Gorzałków,
B r z u s t ó w , Studzianna, Smardzewice.
P o r ó w n u j ą c zasięg d z i a ł a n i a „ O p o c z n i a n k i " z o ś r o d k a
m i w y m i e n i o n y m i w cytowanej literaturze, jako repre
zentatywnymi w zakresie tkactwa i stroju ludowego tego
terenu, należy stwierdzić, że spółdzielnia posiada w za
sięgu swojej działalności wszystkie te ośrodki. J. P. Dekowski
proponował
na sympozjum
czerwcowym
w Opocznie sięgnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę "
poza Stu
dzianna do Rzeczycy, u z a s a d n i a j ą c to silnym k u l t u r o w y m
p o w i ą z a n i e m tego terenu
z regionem
opoczyńskim,
szczególnie w tkaninie i stroju. Problem ten pozostał
na razie problemem o t w a r t y m .
Osiągnięcie przez „ O p o c z n i a n k ę " znakomitych w y n i
k ó w tak na odcinku d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, jak i k u l
turalnej — zorganizowanie jednej z najlepszych kapel
ludowych w k r a j u oraz zespołu pieśni i t a ń c a — było
m o ż l i w e dzięki w y p r a c o w a n i u od p o c z ą t k u w ł a ś c i w y c h
metod działania: w ł a s n y c h penetracji terenowych, ści
słych kontaktów z muzeami regionalnymi, organizowaniu
konkursów na przedmioty sztuki ludowej, u d z i a ł u spół
dzielni w przeglądach i wystawach sztuki ludowej —
korzystaniu ze spisów t w ó r c ó w ludowych, p r a w i d ł o w e j
organizacji pracy,
pozostawianiu
tkaczkom
swobody
w pracy twórczej pod k i e r u n k i e m nadzoru artystyczne
go, dopuszczającej a) w a r i a n t (zmniejszenie) r a p o r t ó w ,
b) zmiany kolorystyczne t ł a tkaniny, c) c a ł k o w i t ą zmia
nę koloryzacji w ramach operowania kolorami tradycyj
nymi, d) komponowanie u k ł a d ó w pasowych w nowych
formach — szczególnie m a ł y c h . W przypadku przekro
czenia tych granic konieczne jest przedstawienie w z o r ó w
tkanin do oceny K o m i s j i Etnograficznej.
Omawianie
wzorów z tkaczkami
przy
odbiorze
produkcji jest
szczególnie w a ż n e w rozmowach z m ł o d y m i tkaczkami,
które dla siebie w domu w y k o n u j ą t k a n i n y w e d ł u g tzw.
mody „łowickiej" o dużej ilości nie stonowanych barw.
Starsze opocznianki są p r z y w i ą z a n e do swych w z o r ó w
i spokojnych z e s t a w i e ń
kolorystycznych, a na obecnie
modne w całej Polsce jaskrawe kompozycje p a t r z ą nie
chętnie.
Czynnikami dodatkowymi w p ł y w a j ą c y m i w znacznym
stopniu na p r a w i d ł o w ą działalność spółdzielni są dobre
stosunki m i ę d z y l u d z k i e i fachowe kierownictwo.
„ O p o c z n i a n k a " jest j e d n ą z niewielu spółdzielni cepe
liowskich o tak wyprofilowanej produkcji opartej o ży
we tradycje regionu opoczyńskiego. Zachowanie trady
cji ma wielkie znaczenie w utrzymaniu wysokich warto
ści artystycznych sztuki ludowej, a wnoszenie do trady
cji nowych e l e m e n t ó w przez utalentowane jednostki, jak
to ma miejsce w przypadku działalności „Opocznianki",
nie niweczy dorobku przeszłości, a wzbogaca go.
„ O p o c z n i a n k a " jest spółdzielnią n o w a t o r s k ą w zakre
sie w z o r n i c t w a — dowodem tego są ostatnie adaptacje
tkanin regionalnych we współczesnej odzieży.
Łącząc
działalność gospodarczą z działalnością k u l t u r a l n ą , popu
l a r y z a t o r s k ą zastosowała najidealniejszą f o r m ę istniejącą
w systemie gospodarczym wsi na terenach mało uprze
m y s ł o w i o n y c h — zatrudnienie kobiet systemem pracy
n a k ł a d c z e j . W z w i ą z k u z t y m w ł a ś c i w i e spełnia wszyst
kie te warunki, jakie są wymagane od Cepelii i dlate
go m o ż e m y t r a k t o w a ć j ą jako m o d e l o w ą spółdzielnię re
gionalną.
PRZYPISY
1 J. Krajewska,
Strój opoczyński,
Atlas Polskich
Strojów Ludowych", W r o c ł a w 1956, cz. 4, z. 4, s. 4.
2 Wiadomości
o
historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i pow.
opoczyńskiego do Mazowsza podaje O. Kolberg, L u d , je
go zwyczaje, sposób życia, mowy, podania,
przysłowia,
obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec.
Radom
skie, cz. 1, K r a k ó w 1877.
3 Tamże.
4 J. P. Dekowski, Opoczyńskie,
„ L i t e r a t u r a Ludowa",
R. X, 1966, z. 2—3, s. 5.
5 K. Kozłowski, Mogiła pod Łęgonicami
nad
Pilicą
i zabytki w niej znalezione, „Kłosy", 1871, nr 331, 332.
6 O. Kolberg, op. cit.
7 T. Seweryn, Pasiaki
opoczyńsko-rawskie,
„IKC",
dodatek z 28.IV.1925; t e n ż e : Hafty opoczyńskie,
„Lud",
t. 24, 1926.
8 J. Wiśniewski,
Dekanat opoczyński,
Radom 1913,
s. 335, 118.
9 Badania nad p r o b l e m a t y k ą o p o c z y ń s k ą p o d j ę ł y : K a
tedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, muzea regio
nalne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Instytut Sztu
ki PAN, wydziały k u l t u r y przy prezydiach w o j e w ó d z k i c h
rad narodowych w Łodzi i Kielcach.
10 Na terenie regionu opoczyńskiego prowadzone by
ły przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki (obecnie Instytut
Sztuki PAN) w 1949 r. badania pod k i e r u n k i e m Romana
Reinfussa. Na podstawie tych b a d a ń opracowano mono
grafię sztuki ludowej w O p o c z y ń s k i e m (nie publikowa
ną).
11 B. Kaczorowska,
Wełniany
pasiak
opoczyński,
„Pol. Szt. Lud.", R. V I , 1952, nr 1, s. 23—28.
12 Z. Głowa,
Ludowe
zdobnictwo
w żelazie
pow.
Opoczno, „Pol. Szt. Lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 34—40.
13 J. Krajewska, op. cit.
14 K . Kondratiukowa, Ludowe tkactwo
opoczyńskie,
Łódź 1958.
15 B. Kowalec,
Opocznianka,
„Przemysł Ludowy
i Artystyczny", 1956, nr 2, s. 49—56.
16 J. P. Dekowski, Studia nad kulturą
ludową
środ
kowego dorzecza Pilicy, „Łódzkie Studia Etnograficzne",
R. V I , 1964, s. 84.
17 Katalog wystawy „Garncarstwo
i wycinanki
woj.
łódzkiego", Łódź 1948.
18 J. A. Z a r ę b a , Wycinanki
opoczyńskie
na
wystawie
w Kielcach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12, s. 158;
K. Pietkiewicz, Konkurs
w Opocznie, t a m ż e , R. I I I , 1949,
nr 6, s. 180—183; E. Fryś-jPietraszkowa,
Pokonkurso
wa wystawa sztuki ludowej w Opocznie, t a m ż e , R. X V ,
1961, nr 2, s. 115—116.
19 Spółdzielnia Sztuki i P r z e m y s ł u Ludowego w Ło
dzi działała od 1949 r. pod kierunkiem znawcy i miłoś
nika f o l k l o r u i sztuki ludowej, B o g u s ł a w a Kowalca.
20 Wsie te są obecnie objęte działalnością spółdzielni
„Opocznianka".
21 Ł ó d z k a spółdzielnia posiadała w Opocznie oprócz
swego oddziału r ó w n i e ż sklep.
22 Ośrodki tkackie w K r ó l o w e j W o l i i Rzeczycy na
leżą obecnie do cepeliowskiej spółdzielni w Tomaszowie
Mazowieckim. Tkaczki z Monie dostarczają do spółdziel
ni P L i A „ Z i e m i a Piotrkowska" w Wolborzu.
23 J. P. Dekowski, op. cit., s. 62.
24 Spółdzielnia „ O p o c z n i a n k a " wpisana do rejestru
przez Sąd O k r ę g o w y w Kielcach 21.X.1950 r.
25 U c h w a ł ą Z a r z ą d u Z w i ą z k u „Cepelia" nr
216
z dnia 6.VI.1967 zatwierdzono wykaz w y r o b ó w włókien
niczych podlegających o b o w i ą z k o w i zatwierdzania norm
przez Z a r z ą d Z w i ą z k u — Prezesa d/s Artystycznych. Nor
my surowcowe na w y r o b y nie u w z g l ę d n i o n e w p o w y ż
szym wykazie zatwierdza Z a r z ą d spółdzielni. I tak jest
w „Opoczniance".
26 „ O p o c z n i a n k a "
nie posiada w ł a s n e j
farbiarni.
W p o c z ą t k o w y m okresie swej działalności przędzę w y
syłano do farbowania do Łodzi i Wolborza, potem zaczę
to j ą f a r b o w a ć u prywatnego farbiarza w Opocznie oraz
w spółdzielni cepeliowskiej „Wrzeciono" w Przedborzu
i t a k i stan t r w a do dziś.
27 § 4 Statutu Spółdzielni Pracy b r z m i : „Sp-nia ma
na celu prowadzenie na zasadach s a m o r z ą d u spółdziel
czego i w ramach narodowego planu gospodarczego
w s p ó l n e g o p r z e d s i ę b i o r s t w a , opartego o osobistą p r a c ę
członków oraz działalności s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e j dla
stałego podnoszenia materialnego i kulturalnego pozio
m u życia i ś w i a d o m o ś c i społecznej członków i dla dobra
Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej".
28 W g Remigiusza Bierzanka, Prawo
spółdzielcze
w zarysie,
Warszawa 1968, s. 62: „z p u n k t u widzenia
prawnego założenie spółdzielni dokonuje się przez i z
c h w i l ą zarejestrowania statutu przez sąd rejestrowy: od
tego bowiem momentu spółdzielnia nabywa osobowość
p r a w n ą . Z p u n k t u widzenia organizacyjnego i gospodar
czego spółdzielnia m o ż e działać i z reguły przejawia
działalność już w c z e ś n i e j " — co m i a ł o miejsce w przy
padku „ O p o c z n i a n k i " .
29 „ O p o c z n i a n k a " w 1959 r. o t r z y m a ł a prawo sku
pu p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z terenu pow. opoczyń229
skiago, a w 1963 roku spółdzielniom cepeliowskim ode
brano prawo skupu, polecając p r z e k a z a ć t ę działalność
spółdzielczym zrzeszeniom. Od 1969 r. Z a r z ą d Z w i ą z k u
„Cepelia" zezwala spółdzielniom na
okresowy skup
p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej za o k r e ś l o n ą k w o t ę .
¡30 Tkaczkami o d z n a c z a j ą c y m i się d u ż ą
inwencją
t w ó r c z ą w zakresie komponowania w z o r ó w s ą : Zofia
D ą b r o w s k a z Kruszewca, Stefania W i j ata z W o l i Zależ
nej, Maria Wieprzek z Sobawin, Weronika B i a ł o w ą s - Ż a r
z Sobawin, M a ł g o r z a t a Koska z Międzyborza, Ewa W ó j
cik z Libiszowa, Zuzanna W ł o d a r c z y k z Opoczna, Maria
Wójcik z Libiszowa, Regina P u c h a ł a z Międzyborza,
Weronika Lesiak z Międzyborza, Katarzyna Nita z Ogonowic. N i e k t ó r e z nich p r a c u j ą dla „ O p o c z n i a n k i " od
p o c z ą t k u jej działalności.
31 W r o k u 1961 kierownikiem artystycznym w „Opo-
Fot:
Jan Piotr
Jan
Swiderski
-
il. 1, 4-6,
9-12,
czniance" została B o g u s ł a w a Dorocińska,
absolwentka
liceum plastycznego w Kielcach.
32 W roku 1949 rozpoczęły s w o j ą działalność Etno
graficzne Komisje Ocen — Centralna przy Związku
„Cepelia" w Warszawie, terenowe przy Regionalnych
Biurach Sprzedaży.
33 W okresie w c z e ś n i e j s z y m ceny na a r t y k u ł y pro
dukowane przez spółdzielnie cepeliowskie z a t w i e r d z a ł a
P a ń s t w o w a Komisja Cen.
34 Na omawiany konkurs ponadto n a d e s ł a n o : bu
k i e t ó w z b i b u ł y — 25, p a j ą k ó w — 12, e l e m e n t ó w deko
racyjnych — 11, firanek regionalnych — 6, koronek weł
nianych — 18, kraszanek — 15. Ogółem n a d e s ł a n o 570
e k s p o n a t ó w (459 wycinanek). W konkursie wzięło udział
60 t w ó r c ó w ludowych, w t y m 28 członków „Opocz
nianki".
14, 16, 11, 21, 22, 24, 26; K. Wecel - il. 3, 8, 13, 18-20, 25.
Dekowski
POCZYNANIA JACKA SARIUSZA WOLSKIEGO W ZAKRESIE TKACTWA LUDOWEGO
Jak w y n i k a z „Roczników Gospodarstwa Krajowego",
na terenie dawnego p o w i a t u opoczyńskiego istniał w 2
poł. X I X w. p o w a ż n y ośrodek ludowego tkactwa. O ś r o
dek ten k o n c e n t r o w a ł się we wsi Bedlnie, należącej do
dóbr ziemskich Jacka Sariusza Wolskiego, k t ó r y otaczał
go specjalną opieką. Należy jednocześnie zaznaczyć, że
Sariusz Wolski u p r a w i a ł na d u ż ą skalę wielkolen dla
z a k ł a d ó w fabrycznych w Ż y r a r d o w i e D o uprawy tej
w c i ą g n ą ł r ó w n i e ż m i e j s c o w ą ludność.
W 1859 r. przesłał on na konkurs i w y s t a w ę rolniczą
w Łowiczu, o r g a n i z o w a n ą przez Towarzystwo Rolnicze,
„sukno k r ę c o n e " oraz samodział. Tkaniny te były w y k o
nane w e d ł u g jego p o m y s ł u przez kobiety b e d l n e ń s k i e .
N a d e s ł a n e m a t e r i a ł y okazały się znakomite; Seriusz W o l
ski od o r g a n i z a t o r ó w wystawy o t r z y m a ł list pochwalny .
W n a s t ę p n y m r o k u na p o d o b n ą w y s t a w ę do L u b l i n a w y
słał on wyroby 18 tkaczek: Józefy M a ł k o w s k i e j , M a r i a n
ny S ł o w i k o w e j , Agaty Wasilewskiej, Magdaleny M a ł k o w
skiej, Marianny Ł u c z y ń s k i e j ,
Zofii Michalskiej, Zofii
Nowakowskiej, Marianny L u t a ń s k i e j , M a r i a n n y Pirogo
wej, Heleny Noworzeckiej, A n t o n i n y S ł o w i k o w e j , M a
rianny Tymoszczukowej, W i k t o r i i Majewskiej, Zofii J ę drzejezukowej, Konstancji Jakubowskiej, T e k l i Krysiniej
i Franciszki J a n d u ł o w e j . W ś r ó d w y s ł a n y c h t k a n i n były
„odziewadła w e ł n i a n e " , m a t e r i a ł y „ n a suknie" oraz suk
2
1 J. Kosirowicka, Produkcja r o ś l i n n a w K r ó l e s t w i e
Polskim 1815—1864 (w:) „ S t u d i a z Dziejów Gospodar
stwa Wiejskiego", Warszawa 1961, t. I V , z, 2, s. 38.
2 „Roczniki Gospodarstwa Krajowego", Warszawa
185'9, t. X X X V I I , S. 192.
no. Sprawozdawca zaznaczył, że wspomniane tkaniny zo
stały wykonane w e d ł u g w s k a z ó w e k Jacka Sariusza W o l
skiego; przy t y m zrobił u w a g ę pod adresem inicjatora,
że „... z powodu taniości i mocy w y r o b u zyskał on uzna
nie b i e g ł y c h nie t y l k o na wystawie krajowej, lecz i na
powszechnej odbytej w Londynie". P i ę ć tkaczek spośród
wymienionych o t r z y m a ł o nagrody za wykonane samo
działy .
3
Na czym polegały p o m y s ł y czynione przez Sariusza
Wolskiego w zakresie produkcji tkanin, nie wiemy. Na
leży przypuszczać, że t k a n i n y te n a w i ą z y w a ł y do m i e j
scowej tradycji, gdyż — j a k podano w sprawozdaniu
Z wystawy rolniczej — były to „ o d z i e w a d ł a w e ł n i a n e "
i m a t e r i a ł y „ n a suknie", więc prawododobnie zapaski do
okrycia i w e ł n i a k i .
Czy produkcja ta b y ł a nastawiona na zbyt, r ó w n i e ż
nie w i e m y ; sprawa wymaga dalszych p o s z u k i w a ń .
Na
u w a g ę zasługuje t a k ż e sam Jacek Sariusz Wolski, czło
nek Towarzystwa Rolniczego, k t ó r y uchodził na schyłku
okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o za pioniera p r a g n ą c e g o wskrze
sić u p a d a j ą c y p r z e m y s ł ludowy i s t w o r z y ć dodatkowe
źródło dochodu dla ówczesnego c h ł o p s t w a . Czynił to zre
sztą zgodnie z zaleceniami sekcji Towarzystwa.
Jacek Sariusz Wolski z m a r ł w Bedlnie około 1875 г.,
gdzie też został p o c h o w a n y .
4
3 „Roczniki Gospodarstwa
1861, t. X L I I , s. 31—32.
4 J.
s. 5.
Wiśniewski,
Dekanat
Krajowego",
opoczyński,
Warszawa
Radom
1913,
