faa079c53979ebf4379fafba4e6fde60.pdf
Media
Part of Dach w polskim budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1
- extracted text
-
DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE
WIEJSKIM
11.
GERARD
3. K S Z T A Ł T Y
Na
kształt
czynników,
D A С H O W.
dachów
wpływa
omawianych
szereg
uprzednio:
sy
s t e m wiązania, p o k r y c i e , c z y n n i k i k l i m i tyczne,
urządzenia
ogniowe
i
wreszcie
tradycja
miejscowa
i panujący
obyczaj.
Z przeglądu systemów w i ę ź b
dachowych
w y n i k a , że konstrukcje t y p u
archaiczne-
'go,
ograniczały
j a k socha
znacznie
i luźny
rozpiętość
zrąb
dachów.
Ustrój
żnaby
pewnego wymiaru
ustalić
który m o -
8
B I E L E
P. K O Ł O
I
7 0 cm
["NIEDŹWIEDŹ
550600ram
P.
K Ę P N O
9 0 cm
DUBOWE
600¬
650 mm
P.
I-
DZISNA
przeciętnie
podczas g d y rozpiętość k r o k w i o w e g o
chu
450¬
500 mm
sta
t y c z n y t y c h typów n i e pozwalał n a prze
kroczenie
CIOŁEK
kurpiowskiego
wynosi
da
przeciętnie
9 m , a więc jest d w u k r o t n i e większa ).
5
Zależność
kształtu
dachu
ł ą c z y się z j e d n e j
strony z
ścią w i ą z a n i a ,
od
pokrycia
wytrzymało
a z drugiej strony
wiąże
1 3 5 cm
650¬
700 mm
się z c z y n n i k a m i k l i m a t y c z n y m i , a z w ł a s z
cza
z opadami atmosferycznymi.
Istnieje
R Y C . 21
R O C Z N E OPADY
ATMOSFERYCZNE
MURZASICHLE 126%
1 5 5 cm
P. N O W Y T A R G
CZARNA
120%
P. K O Ń S K I E
900¬
1000 m m .
ISTEBNA
P. C I E S Z Y N
NIEGOWONICEIOO /,
0
RYC.
P. BĘDZIN
ZAWADA
P. B R Z E Z I N Y
22
80°/„
SPADKU
stała k o r e l a c j a p o m i ę d z y p r z e c i ę t n ą
wy
sokością o p a d ó w a t m o s f e r y c z n y c h ( w sto
s u n k u rocznym), a n a c h y l e n i e m dachów,
(ryc. 21). P o z a t y m
d a c h y k r y t e słomą są
naogół bardziej strome, zwłaszcza w
DACHY : KROKWIE
P O K R Y C I E : GONT
12
rach,
aniżeli
istnieje
dachy
niewątpliwa
gontowe.
gó
Podobnie
współzależność
po-
między wysokością opadów
atmosferycz
n y c h , a wysunięciem okapów
dachowych
( r y c . 2 2 ) . D l a chałup s t a r e g o t y p u i s t n i e j e
moduł,
ustalający
długością
Wyraża
zależność
krokwi
a
pomiędzy
rozpiętością
dachu.
się o n s t o s u n k i e m 3:4 l u b 4:5°).
Wśród
kilku
wyróżniają
typów
kształtu
się z a r ó w n o
pod
dachów
względem
cech zasadniczych, j a k i obszaru występo
wania dachy czterospadowe
we
i dachy
dwuspadowe
czyli
albo
brogo-
siodłowe.
W s z y s t k i e i n n e t y p y są r e z u l t a t e m s k r z y
żowania
czych,
elementów
obu typów
a pod względem
dorównują. D a c h b r o g o w y
stał
niewątpliwie
dzie
sochy,
zasadni
zasięgu
i m nie
( r y c . 23) p o w -
na p i e r w o t n y m
ślemienia
i kluczyn;
r
ukła
podob
n i e i d a c h n a l u ź n y z r ą b dać m ó g ł tę sa
mą b r y ł ę , k t ó r a
zmianie
konstrukcji
Obejmuje
on
łudniową
gając
Usz
u t r z y m a n a została
i
na
krokwiową )
7
wr z'w э. г t y m
środkową
zflsi^cju. p o ~
połać
n a zachód i północ
Toruń
Ciechanów
tern n r a w v m b r z e a i e m
kraju,
się
DO Slask
Ka
i Łomże
bv DO"
B u m . zeiść n a n o
l u d n i e i rn nr7e trWnić sie d a l e k o
Z
Wołynia
Formą
wego
i U k r a i n y (ryc. 30).
przejściową
do
od
dwuspadowego
dachu
brogo-
czyli
szczyto
wego jest dach półszczytowy
nikowy
albo
dym
(ryc. 24). Poświadczeniem
owej
przejściowości
jest
w
okolicach
niektórych
częścią
gdy
zwyczaj
mieszkalną
n a d częścią
zostaje
wpłab
4
Podola
przy
stosowania
dymnika
budynku,
inwentarską
jako brogowy
nad
podczas
dach
po
(ryc. 27). Półszczyt
p i e r w o t n i e służy z a t y m j a k o o t w ó r w d a
chu
do
wypuszczania
dymu,
snującego
się n a p o d d a s z u w chałupach b e z k o m i n o wych.
Potwierdzają
to obserwacje
czy
n i o n e n a P o d h a l u , G ó r n y m Śląsku i P o d
lasiu
gdzie dachv
te licznie
wvsteouia
różniąc sie m n i e i l u b b a r d z i e i
wykształ-
półszczytu (ryc. 31).
Dachy
naczółkowe
powszechnione
w
( r y c . 25), d o ś ć
krajach
chodniej, najniezawodniej
tąd
do
Polski ).
go
Dachy
te
na
„dachem
i
roz
Za
przyszły stam
XVIII wieku
nazy
łamanym p r u s k i m " ) .
9
występują
zachodzie
Większe
W
8
wano
Europy
przede
w
ugrupowania
wszystkim
środku
kraju-
mamy
między
13
R Y C . 28
Wartą,
i
Pilicą
wschód
32).
Wisłą,
Warszawy,
Krakowskim,
(ryc.
i
od
na
w
północ
Lubelskim,
Poznańskim i n a
Charakterystyczne
Pomorzu,
są
dachy
naczółkowe
n a pobrzeżu
morskim, wy
różniają
bowiem
innych
kami
się
od
tworząc
jakgdyby
wo-dymnikowy
( r y c . 26).
typ
dymni
naczółko-
R Y C . 30
D a c h d w u s p a d o w y c z y l i s z c z y t o w y jest
charakterystyczny
przede w s z y s t k i m dla
P o l s k i z a c h o d n i e j i północnej, lecz sięga
też
n a południe
do Podgórza
włącznie
i d o Z a m o j s z c z y z n y ( r y c . 33). W
obrębie
jego
wyspa,
w
zasięgu
widłach
ważają
znajduje
Pilicy
się
duża
i Wisły,
gdzie
prze
d a c h y b r o g o w e a w s a m y c h gó
rach Świętokrzyskich d a c h y
dymnikowe.
Z e w z g l ę d u n a kształt r o z r ó ż n i a m y d w a
zasadnicze
licujący
typy
szczytów:
się ze ścianą d o m u ,
1.
Szczyt
oddzielony
o d n i e j deską p o z i o m ą , osłaniającą
ze
ka (ryc
typ powszechny w centrum
28)
zrębem
i na zachodzie k r a j u
jedno
пv
t. z w .
styk
szalowania
deszczów
2- S z c z y t n a s u n i ę t y
l u b d w u k r o t n i e p r z e d l i c e ścia-
Nćisuniecići
WSDćirte
Sćł
пэ.
t
niejednokrotnie
bogato
nrofilowanvch-
maia one na celu
zatU
powierzchni
rUzczPrn
frvr
9Q1
zwłaszcza
ша
kurpiowszczyzny
Tvn
szrzvh,
t p t l
г
Ь
31
z w
szczvtowkach
nierzenie
RYC
nrzed
я г а
к(Р
spoi>•-
R Y C . 29
R Y C . 32
czowskich
ną
k o n c e p c j i , przechodzą
ewolucję
pod względem
ogrom
formy,
nie
z a w s z e zresztą s z c z ę ś l i w ą
(ryc. 35). N i e
wątpliwie
kształtowaniu
duży
udział
w
R Y C . 33
lat były
okresem
ekspansji
Ostatnie
dachów
dziesiątki
szczytowych,
wypie
rających
starsze
typy
brogo^
wych
północo-wschodzie
na
dachów
nikowych
na
Podlasiu
Zjawisko
to
spowodowane
tendencją
do
zwiększania
poddasza,
które
szych,
zwłaszcza
dowych
przy
w
1 0
jest
ogólną
użytkowości
typach
dachach
w dachach szczytowych
dawniej
czterospa^
dachy,
obserwujemy
pod
na
R Y C . 34
co'
(ryc. 34). W p ł y w
ekonomicznego
dachu
gdzie
dym
Mazowszu ).
n i e dawały t y c h możliwości,
czynnika
nie
i
lub
kształtowa
dachów
wiejskich
miejskie
oraz
bierze
mechaniczne
budownictwo
i
na
Podhalu,
tyczne
wpływem
witkiewi
dowlanej, którego rezultatem jest
stosowanie
bezkry
przepisów u s t a w y b u
wzno-
R Y C . 35
15
gactwo f o r m jest stosunkowo
pochodzenia
z
i
pojawieniem
wiejskiego,
jego
się
w
co
piły
dało
możność
wyrobu
tworzywa
dla
deski. W
poszukiwaniu
szczytów
na
obsza
się
przy
pierwowzorem
dla
nich
Niżu
że
być
ozdobnych
szczyt
chałupy
(ryc. 42). W z n o s z o n e w
XVIII
( r y c . 43)
Wprowadzają
w s i , zwłaszcza
podmiejskich,
w
z trzech stron
one
dotyczy
element
murami
w
kraj
to
okolic
obcy,
podcieniowej
drugiej
połowie
początku X I X w i e k u chałupy
podcieniowe
ogniowymi.
obraz
i w
zdobnic
nasuwa
północnego
mógł
chów, o t o c z o n y c h
łatwiej
mianowicie
puszczenie,
p u l p i t o w y c h da
się
cieśli
twa,
genezy
szenie j e d n o s p a d o w y c h ,
łączy
ręku
szego
rze
R Y C . 36
niedawnego
wzrost
na terenie Pomorza,
i zachodniego
44)
przez
pana
wsi
cieśli
nych
domostw
1 2
)
Kujaw
M a z o w s z a (ryc.
miejskich
пэ
zlecenie
wyróżniały
się
od
wyposażeniem
in
planu
przykry
s w y m p r y m i t y w i e , przy w s z e l k i c h po
zorach
prawidłowego
nicznego
4.
rozwiązania
tech
(ryc- 36).
O z d o b y
Szczyty
d a c h o w e .
dachów
regionu, mniej
bywają,
l u b bardziej
zależnie
od
bogato
zdo
bione. Zasięg szczytów z d o b i o n y c h
obej
muje
część
przede
wszystkim
kraju,
dochodząc
cej
z
się
zasięgu
dachów
szarze
tym
a
linii,
zwartego
dwuspadowych.
puszcza
dużym
się
W
Kurpiowska
szczytów
zdobionych.
w
Beskidzie
Zachodnim
oraz
występowa
Na
południu
na
Podhalu
zdobione
SZCZy
kurpiowskiej
(ryc.
d y m n i k o w e mają
R Y C . 37
ob
Mazowsze,
nasileniem
nia
dachy
pokrywają
granicą
wyróżnia
zwłaszcza
Pomorze
do
południową
północną
i
—
c i k i (ryc. 52).
Szczyt
chałupy
37—39), w y k o n a n y
w
desenie,
z
z desek,
układanych
zastosowaniem
uskoków
R Y C . 38
na jego powierzchni i nadwieszony z lek
ka
przed
lice
ściany,
jest
szczególnej t r o s k i o j e g o
przedmiotem
reprezentacyjny
wygląd, a zarazem p o w o d e m
d u m y właś
ciciela
d o m u , rywalizującego
z
mi
do
staranności
co
pomysłowości
w y k o n a n i a ozdób
Podobne
chałup
tak
16
w
u
)
charakterze
pomorskich
bogate
i
jednak
sąsiada
( r y c . 40
są
szczyty
i
41), n i e
j a k k u r p i o w s k i e . Bo
R Y C . 39
i
i
kompozycją
ciesiołką
bryły,
a
i musiały
wy
wpływ
ludu
jest
w
przede
wszystkim
wywrzeć
niewątpli
zakresie,
najbardziej
styczny: w zakresie
i
który u naszego
może
charaktery¬
zdobnictwa.
R Y C . 46
Obok
bienie
dachów
szczytów
dwuspadowych
obejmuje
dachy
n i k o w e , zwłaszcza w r e g i o n a c h
W
Żywieckim
chata
bywa
zwrócona do d r o g i szczytem,
R Y C . 42
ral
stara
się
z
tej s t r o n y
przyozdobić
domu
zdo
dym
górskich.
zazwyczaj
przeto
szczyt
gó
dachu
(ryc- 4 5 ) . C z y n i
to,
17
RYC. 50
PA
Z
DORV
слот
R Y C . 49
wycinając
w
ozdobne
i
je
listwami
obijając
płaszczyzny
Śląsku
trójkąta
przypomina
laskowanie
).
deski
Zdobnictwo
szczytowego
w
szczytów
łów w p i o n o w y m
motywy
1 3
pewnej
na
mierze
gotyckich
kościo
rytmie listew
przewią
zanych u s k o k a m i p o z i o m y m i pasami (ryc.
47).
Na
Podhalu
chałupy
szczyty
ozdobione
skromnie w
(ryc
48)
dopiero
starsze
mają
„jodełkę'
od połowy X I X w i e k u
pojawia'się
duże
bogactwo
form
deko
racyjnych,
wśród
których
motyw
„sło
neczka"
oraz
stanowisko
fryzu arkadowego
dominujące
(ryc
zajmuje
49)
Z zasięgiem o z d o b n y c h szczytów w da
chach
dwuspadowych
powanie
ków
1 4
„śparogów",
łączy
czyli
się
wystę
rogowni-
) l u b rogaczy *). Ozdoba ta w y n i k a
1
R Y C . 51
18
{
!
nych
n a t o m i a s t częściach
się s p o r a d y c z n i e ,
w
chów szczytowych
Obok
wymienić
pazdury, wieńczące
się
tywów
(ryc.
szczyty,
ogromnym
51).
pojawia
zasięgu da
( r y c . 52)-
rogowników
czające
kraju
granicy
należy
a
odzna
bogactwem
Na
nizu
mo
występuje
pazdur niezależnie l u b jednocześnie z r o gownikami
i wykonany
jest z d e s k i od
powiednio
wyrzezanej
i
szczytu.
dury
podhalańskie,
wykonane
z klocka,
czterostronnie,
najczęściej
ROCOWMKI
0 motywie lilii —
PAZDURY
'
Nawet
1 form
R Y C . 52
stwierdzenia
ze s k r z y ż o w a n i a u s z c z y t u d w ó c h
„wiatrówek"
zarówno
desek,
daje
ich bogactwa,
żej m i e r z e
oraz p o k r y c i e o d s t r o n y szczytu. N a
Po
nych
kręgów
budownictwa
się
rzeczą
deski
te, z w a n e
pozbawione
szechnie
ozdób
jednak wycinane
których
jak
mentów składowych, stanowiących w d u
łat
wają
typów
możność
poszczególnych ele
końce
morzu
osłaniających
przegląd
wiejskich
i zasięgu t e r e n o w e g o
paz
„leluji".
t a k pobieżny
dachów
mają
do
chaiakter
opracowanego
A
przybitej
Odmienny
o regionalnych cechach
zatym
pew
ludowego,
„wietraki",
by
Wydaje
(ryc. 40),
pow
współczesne p l a n o w a n i e o d b u d o w y i prze
słuszną,
są w
ozdobne
b u d o w y w s i , wprowadzając wszelkie
przeważa
motyw
bycze cywilizacyjne
formy,
wśród
rogów
l u b łba k o ń s k i e g o , m a j ą c e g o
być
i techniczne,
zywało jednak do t y c h elementów,
aby
zdo
nawią
które
echem pogańskiego k u l t u boga
Swaroży-
orzeszły
skutecznie
przez
doświadczenie
ca
jest
wieków
i
które
nadają
( r y c . 50). C h a r a k t e r y s t y c z n e
pienie
się
zasięgu
zowszu
północnym
rogowników
sku
n a K4a-
i na Pomorzu,
w in
temu
pokoleń
wyraz
co sie k r v i e p o d pojęciem P O L S K A
WIEŚ.
P R Z Y P I S Y :
5) PIASCIK F. Budownictwo Puszczy Kurpiowskiej. Rkp. 1939. 54.
6) Moduł ten uzyskałem przez analizę chałup pomorskich (patrz Ciołek Gerard. Chałupy podcieniowe
na Pomorzu. Biul. H. S. i K. 1939. I I . 169) oraz podczas rozmów z cieślami na Podhalu w 1942 r.
7) DMOCHOWSKI Z. Ze studiów nad poleskim budownictwem drzewnym. Warszawa 1937. 13.
8) ibid.
9) MOSZYŃSKI о. c. 489.
10) GLOGER Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce.. Warszawa 1907 I . GLO
GER Z. Encyklopedia staropolska. Warszawa 1900. I . 298.
11) PASCIK о. c. 66.
12) CIOŁEK о. c.
13) UDZIELA S. Górale od Żywca. Wierchy 1924. 152.
14) Nazwa używana we wsi Kruhlo, pow. Sokółka. Zakład Arch. Pol. i Hist. Szt. Polit. Warsz. Inwent.
wsi nr 90.
15) Nazwa używana we w s i ' Żebry-Perosy, pow. Maków Mazowiecki, ibid. inw. 142.
Fotografie w y k o n a n e przez autora w 1946 i 1947 roku. W s z y s t k i e r y s u n k i i mapy opracowane przez
autora według materiałów ze zbiorów
Zakładu A r c h i t e k t u r y Polskiej i Historii Sztuki P o l i t e c h n i k i
W a r s z a w s k i e j w l a t a c h 1941 — 1943 oraz 1946 — 1947.
LE
TOIT
DANS
LES CONSTRUCTIONS
RUR ALES
POLONAISES.
*Dans cette seconde partie de son article, l'auteur definit les differents types de toits, indique dans
quelles regions ils se trouvent en Pologne et explique la genese de leurs differentes formes. I I etudie
aussi l'ornementation qui accompagne certaines formes de toits.
19