a71e515d248215d04bf495a613719447.pdf
Media
Part of Dach w polskim wydawnictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2
- extracted text
-
DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE
WIEJSKIM
GERARD
Wśród
nych
licznych
zagadnień,
z odbudową
w s i polskiej
CIOŁEK
związa
krajobrazu i stanowi jeden z jego
po
zni
n i c z y c h części s k ł a d o w y c h . P o d o b n i e , j a k
zasad
przebudo
k r a j o b r a z , b u d o w n i c t w o w i e j s k i e różnicu
wą w związku z p r z e m i a n a m i społeczno-
j e się w p r z e s t r z e n i i w c z a s i e n a p e w n e
gospodarczymi,
określone
szczeniach
wojennych
zagadnienie
w y ł a n i a się c o r a z
formy
budownictwa
lub jej
zewnętrznej
nowego
skoordynowanie
regiony.
W
przez
planowe
nie
ogólności
pomię
r e g i o n a m i n i e istnieją t a k i e g r a n i c e ,
n a ścisłe
jednego obszaru
wyodrębnie
zjawisk
od
innego.
przyrodzo
Zwłaszcza w o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a
cywilizację
t a c h z a c z ę ł y się z a c i e r a ć o d r ę b n o ś c i f o r m
elementów
i wytworzonych
dzy
któreby pozwoliły
wiejskiego.
Dążeniem współczesności jest
nych
silniej
ludzką w p e w n ą harmonijną całość, która
budowlanych, a to s k u t k i e m rozwoju
nosi miano krajobrazu k u l t u r o w e g o . Har
wszystkich
monia takiego krajobrazu polega
i t e c h n i c z n y c h , z których t a k d u m n a jest
n a mą
zdobyczy
d r y m i c e l o w y m p r z y s t o s o w a n i u się c z ł o
nasza
wieka
górskie i n i e p r z e b y t e bagna stanowić m o
tworach
d o sił
i zasobów, tkwiących w
w
jego
ziemi.
Krajobraz
kulturowy
przyrody
gą o w ą
wykazuje
pewne
zróżnicowanie zarówno w przestrzeni jak
i w czasie. O g ó l n i e można stwierdzić, że
zmienność z j a w i s k w p r z e s t r z e n i jest w y
nikiem
nych,
różnych
podczas
układów
sił
przyrodzo
g d y zmienność
w
czasie
jest r e z u l t a t e m działalności c z ł o w i e k a
jętego j a k o j e d n o s t k a i j a k o
po
zbiorowość.
Jeżeli n a p e w n y m t e r y t o r i u m , w o k r e ś l o
nym
epoka.
tych
cywilizacyjnych
p r z e k r o j u czasu, k r a j o b r a z
posiada
Jedynie
strome
łańcuchy
granicę, p o o b u s t r o n a c h
której
m a m y do czynienia z zasadniczymi
zmia
nami
zjawisk.
zmieniają
się
przejściowe
Przeważnie
powoli,
i
taki
zjawiska
przyjmując
obszar,
o
cechach
wspólnych d l a o b u sąsiadujących
bą r e g i o n ó w n a z y w a m y
1. D A C H
W
lub
I JEGO
ze so
rubieżą ' ) .
KONSTRUKCJA.
bryle b u d y n k u wiejskiego,
zabudowania
le
formy
chałupy
gospodarczego,
zasad
sumę c e c h , r ó ż n i ą c y c h g o o d sąsiednich
niczą rolę o d g r y w a d a c h . J e g o f o r m a , p o
obszarów, k r a j o b r a z
re
krycie
i barwa
legional-
nujący
zarówno
taki
nazywamy
gionem, a owe cechy—cechami
nymi.
stanowią
w
element
domi
pojedynczym
obie
kcie, jak i w zespole zagrody l u b osiedla.
Budownictwo
wiejskie
należy
do
tej
Wieś
polska
wyróżnia
w i e l k i m bo
konstrukcji
n a 7. działalnością c z ł o w i e k a . W o b e c t e
d a c h o w y c h , sposobu k r y c i a i z d o b n i c t w a
go, ż e o s i e d l a w i e j s k i e zajmują
Istnieją
mal
obszar
kraju,
forma
budownictwa
w y w i e r a przemożny w p ł y w na c h a r a k t e r
jeszcze
archaiczne
socha
w
się
g r u p y c e c h k r a j o b r a z u , która j e s t z w i ą z a
cały n i e
typów
zakresie
gactwem
w
systemy
niektórych
okolicach
konstrukcyjne, jak
( r y c . 1) i luźny zrąb ( r y c . 2) k t ó r e
45
działanie sił rozpierających,
równoważo
ne przez o d p o w i e d n i e związanie
ległych
ścian
powymi
( r y c . 3). Panujący n a
i
wzdłużnych
północy k r a j u
uniezależnienia
zrębu. K a ż d y
zamknięty
ustroju
trójkąt
sił, k t ó r y
woduj?
wyboczania
stwarzając
od
tworzy
postawiony
n a ścianach, n i e p o
(ryc.
t r z e c i łączy w sobie c e c h y
niezależny
wyrazem
dachowego
kozioł k r o k w i o w y
czyli
nich,
zachodzie
t y p drugi jest
na podporze,
ich
przeciw
b e l k a m i stro
zespół
o d ścian
4).
Typ
o b u poprzed
konstrukcyjny,
budynku,
cześnie, p r z e z w p r o w a d z e n i e
a
jedno
płatwi
ela
s t y c z n y p o d w z g l ę d e m w z a j e m n e g o ukła
du kozłów
System
i belek
s t r o p o w y c h , ( r y c . b).
ten pokrywa
zwartym
zasięgiem
c e n t r u m k r a j u obejmując g ó r n e i ś r o d k o
we
dorzecze
Wisły,
łącząc
się
zresztą
z o b s z a r a m i , zajętymi p r z e z s y s t e m k r o kwiowo-belkowy.
RYC. 2
genezą swoją
sięgają
historycznych.
Wyrazem
okresów
wczesno-
skrystalizowa
n e j już m y ś l i k o n s t r u k c y j n e j są d a c h y k r o
k w i o w e , panujące dziś w ł a ś c i w i e w
Polsce
i
wypierające
niemal
wiązania t y p u a r c h a i c z n e g o ,
bądź
dujące j e d o k r y c i a b u d y n k ó w
całej
zupełnie
degra
gospodar
c z y c h (np. stodoły w Łowickim o d a c h a c h
sochowych
lub
wszczyźnie
o d a c h a c h n a luźny zrąb).
sypance
na
Łemko-
S y s t e m k r o k w i o w y posiada t r o j a k i spo
sób o p a r c i a d o l n e g o
końca k r o k w i :
bez
p o ś r e d n i o o zrąb b u d y n k u , o b e l k ę s t r o
pową i o płatew, leżącą n a wysuniętych
końcach b e l e k s t r o p o w y c h . T y p p i e r w s z y ,
rozpowszechniony
łudniu
szą
kraju
fazę
na
wschodzie
reprezentuje
rozwoju
dachu
jakby
i
po
pierw
krokwi jwe-
g o , k i e d y k o z ł y opierają się b e z p o ś r e d n i o
na
46
ścianach,
powodując
nieuniknione
RYC. 4
W
górach,
zwłaszcza
ogólnie w d w a t y p y : rozścielanie
i poszywanie
ścielanie
d r o b n y m i s n o p k a m i ) . Roz
słomy
znane
jest
na
nocno-wschodnim
pograniczu,
nie
pozostałych.
na
terenach
sposobów
poszywania
wane
są:
zakłośniak
stwy
zakłośniaków
schodkowaną
czów
(na
ze
powierzchnię
warstwy
głowa
tworzą
po
(ryc. 8).
Najczęściej
typem
pokrycia
w
to
gładkie
wych
(ryc.
9),
schodkowany,
połacie
Polsce
dachów
grzbietami, przy
czterospadowych
lub
natomiast
dach,
cały
). Dachy
i
zachwalany,
kryte
słorną
jako
wystę
pują z r e g u ł y n a niżu, n a o b s z a r a c h
nych
drzewa
3 — —
и
w Beskidzie Z a c h o d n i m i na Podhalu ob
serwujemy
wiązania
dachowe
się
przepustnicami
spoczywającej
na
do
-1
m
pokrywania
da-
ci
- i
RYC. 7
wsparte
na zrębie, l e c z o k a p d a c h u s c h o d z i
opierając
rol
( r y c . 10).
Użycie
RYC. 6
da
dymniko
określany b y w a przez l u d ,
dawniejszy
8
War
kłosami)
schodkowanymi
jako
uży
głowacz.
dają
chach
trwalszy
Wśród
gładką
spotykanym
środkowej,
pół
poszywa
najczęściej
i
( r y c . 7),
dół
wierzchnię
słomy
2
na
wysuniętych
niżej,
płatwi,
płazach
zrębu, t z w . r y s i a c h ( r y c . 6).
2.
P O K R Y C I E
Panującym
w
Polsce
krycia
dachów
która
występuje
chałupach,
terenach
D A C H U
jest n i e w ą t p l i w i e
również
starszego
Ziem
materiałem
w
słoma,
licznych
pochodzenia,
Odzyskanych,
do
na
gdzie po-
z a t y m przeważa dachówka, b l a c h a i p a
pa.
i
Jedynie
góry
regiony
górskie
Świętokrzyskie)
(Karpaty
wyróżniają
się
przewagą d r a n i c i gontu, zgodnie z m i e j
scowymi
warunkami
przyrodzonymi.
S p o s o b y k r y c i a d a c h u słomą można ująć
RYC. 8
chów,
tów
w
formie dranic, desek
ogranicza
górskich
lub gon
się o b e c n i e d o
obszarów
i p o d g ó r s k i c h . D a r t e l u b łupa
n e d e s k i układane są w d w a l u b w i ę c e j
izędów
n a p o ł a c i ( r y c . 11 i 12). S t o s u n
kowo
nowszego
pochodzenia
zwany
n a Śląsku
szyndziołem,
jest
gont
w
dużej
m i e r z e s t o s o w a n y w b u d o w n i c t w i e mało
miasteczkowym,
r.a
R Y C . 10
sakralnym
dworskim
(ryc.
13).
połowie X I X w .
wiele
gmin
łemkowskich wykupiło n a wspólną
wła
drugiej
całej
i
Polski
W
obszarze
sność l a s y d w o r s k i e , c o d a w a ł o m o ż n o ś ć
wybierania
z
lasów
gminnych
dowol
n e j ilości b e z p ł a t n e g o d r z e w a . S k u t k i e m
tego
dachy
gontowe
w
70 l a t p r a w i e z u p e ł n i e
krycie
słomiane w
ciągu o s t a t n i c h
wyrugowały
po
całym p o w i e c i e
gor
l i c k i m i w części s ą d e c k i e g o ) .
4
W
n a s z y c h czasach
obserwujemy
ces o d w r o t n y , w y c o f y w a n i e
drewnianych
w
R Y C . 11
przed
dachów
słomianymi,
nawet
o k o l i c a c h , obfitujących
w
l a s y i sto
sowanie
charakterystycznych form
szanych,
słomiano-drewnianych,
w
mie
jak np.
N o w a t o r s k i m ( r y c . 14 i 15).
Występowanie
dachówki
przedewszystkiem
b.
pro
się
zaboru
ska,
pokrywa
się
z
granicą
polityczną
pruskiego
(Śląsk,
Wielkopol
Pomorze
i
Mazury)
ponadto
znaj
d u j e m y ją dość l i c z n i e s t o s o w a n ą w p a
sie P o d k a r p a c i a
o d Białej p o d P r z e m y ś l .
Obok
ceramicznej,
dachówki
historycznej,
jak
piówka,
posiadającej
tyczne,
stosowana
R Y C . 12
tradycji
i
kar-
duże w a l o r y
plas
bywa
chówka c e m e n t o w a
wyrobu
o
holenderka
ostatnio
i t a n i a . P r o w a d z o n e n a d nią o b
s e r w a c j e s t w i e r d z a j ą dość s z y b k i e j e j p a
tynowanie
się w
tonach, podobnych
(ЖШШЕШШЗЩшЩ
fp=fl—iTnzrv
R Y C . 13
48
da
łatwa d o d o m o w e g o
R Y C . 14
do
s t a r s g o gontuí c o w o c e n i e te
go materiału
z punktu
nia
krajobrazu
ochrony
widze
jest
m o m e n t e m d o d a t n i m ( r y c . 16).
Ujemnym
natomiast
zjawis
k i e m jest o g ó l n e
rozpowszech
n i e n i e się b l a c h y
ocynkowanej
lub
cynkowej
(ryc.
17)
oraz
p a p y , które zmieniając kąt n a
chylenia
obcy
d a c h u i przez
swój
i
fakturą
cha
r a k t e r stanowią
wielkie
nie
bezpieczeństwo
dla
nia
barwą
cech
zujących
utrzyma
swojskich, harmoni
z
krajobrazem
(iryc.
18).
Duży
wpływ
na
tych
materiałów,
jako
ognio
wywierają
stawki
odpornych
użycie
ubezpieczeniowe
od
pożaru,
znacznie
od
stawek,
ni¿sze
pobieranych
przy
pokryciu
słomą l u b g o n t e m .
d . c. n .
R Y C . 15
P R Z Y P I S Y .
1) L E N C E W 1 C Z
S. Polska.
Wielka
Geografia Powszechna.
Warszawa
1937.
2) M O S Z Y Ń S K I
Słowian. I .
3) i b i d 484.
4) ibid. 488.
LE
K.
Kultura
Ludowa
T O I T D A N S LES C O N S T R U C
T I O N S DE C A M P A G N E E N
POLOGNE
Considćrant q u e l a forme d u t o i t de
cide d u careciere de la ma.se a i a s i
que de l a v a l e u r esthélique des
constructions de campagne, l ' a u t e u r
examine tous les elements q u i i n
fluenced la forme
des toits, en
dćfinit les types f o n d a m e n t a u x , l e u r
emplacement sur l e sol p o l o n a i s et
explique leur apparition.
(á
R Y C . 18
suivre).
R Y C . 17
R Y C . 16