a45bbb51948452dafd3d4cadba2c1103.pdf
Media
Part of Kronika /LUD 1954 t.41 cz.2
- extracted text
-
1199
2. O b .i a z d o w a
we g o (II).
KRONIKA
KAZIMIERZ
PlETKIEWICZ
WYSTAWY
I KONKURSY SZTUKI LUDOWEJ MINISTERSTWA
KULTURY I SZTUKI W R. 19501
Wystawy i konkursy sztuki ludowej organizowane w r. 1950 przez resort Kultury i Sztuki charakteryzują
się tym, że rozszerza się ich zasięg
na dalsze tereny kraju (Podlasie, :Żywieokie, Podhale, Warmia i Mazury);
twórczość ludowa wydobywana z zapomnienia przez to badawcze imrp~ezy
uzyskuje coraz wyraźniej nową funkcję społeczną i powiązanie ze spółdzielczością artyst,yczną. Wystawy i konkursy r. 1950 dowodzą, że w sztuce
ludowej narastają
obok dawnych
nowe treści społeczne, bądące wyrazem uświadomienia politycznego i społecznego twórców ludowych. Występuje coraz częściej, zwłaszcza w malarstwie, rzeźbie i wycinankach problematyka socjalistyczna. W r. 1950 ogółem zostało zorganizowanych 21 wystaw, 8 pokazów, Wystawy Objazdowe oraz 11 konkursów w różnych regionach Polski.
Wystawy dotarły ogółem do 36 miejscowości. Na wystawach i konkursach przyznano dla twórców ludowych 505 nagród różnej wysokości oraz
szereg stypendiów na przygotowanie prac wystawowych.
1. Wystawa
Objazdowa
Sztuki
i Rękodzieła
Wystawa obejmująca wszystkie najważniejsze
i naj bogatsze techniki
ludowe różnych regionów kraju zgromadziła 255 eksponatów 28 wybitniejszych twórców ludowych.
Wystawa obsługiwana przez Centralne Biuro Wystaw Artystycznych
była eksponowana w następujących miejscowościach:
1. Bydgoszcz - otwarcie 12. HI. 19:50r.
2. Białystok - otwarcie 17. V. połącz. z pokazem białostockiej szt. lud.
3. Poznań
- otwarcie 16. VI. połącz. z pokazem poznańskiej szt. lud.
4. Szczecin
- otwarcie 9. VIII.
5. Koszalin
- otwarcie 3. IX.
6. Olsztyn
- otwarcie 3. XI.
7. Toruń
- otwarcie 16. XII.
l Ze. :-"zględu na
to, że część wystaw została zaopatrzona w drukowane katalogi
lu~ tresc Ich została omówiona w "Po!skiej Sztuce Ludowej",
ograniczamy sie do
krotkIeJ charakterystyki i podajemy odsyłacze.
.
'Katalog
Wystawy Objazdowej Sztuki i Rękodzieła Ludowego - M. K. i S.,
CBWA 1950r. str. 16 oprac. K. P i e t k i e w i c z i J. S t a n k i e w i c z o w a.
'W
y s t a was
z t li k i
l' ę
k od zieł a
l u d o-
Wystawa powyższa, stanowiąca wariant wystawy Objazdowej typu l.
różniła się zasadniczo od typu l jedynie rozmiarami, zawierała bowiem 130
eksponatów. Była ona przeznaczona dla górników i robotników
Sląska.
Obsłużyła następujące miejscowości:
1. Kłodzko - 30. VI. 1950 r.
2. Wałbrzych - 6. VII.
3. Stalin ogród - 6. IX.
4. Bielsko - X.
5. Gliwice - XI.
6. Bytom - XII.
Dostosowany został do niej również odpowiedni katalog analogiczny do
wystawy podanej wyżej.
3. O b j a z d o w a
w y s t a wat
er en ow a
o k o l i c z n o ś c i o w a.
W związku ze świętem narodowym w dn. 22 lipca została przygotowana
dla rolniczej spółdzielni produkcyjnej w Swiniarach (woj. warszawskie) wystawa specjalna, w skład której weszły eksponaty sztuki ludowej, malarstwa.
rzeźby, grafiki i fotografiki artystycznej. Specjalny, dobrany komplet w ogól- .
nej ilości 200 eksponatów stanowił określoną całość, ilustrującą osiągnięcia
twórców ludowych, artystów plastyków i fotografików.
Wystawa obsługiwana przez C. B. W. A. była eksponowana w Swiniarach. Gąbinie i Łącku. Wzbudziła ona bardzo żywe zainteresowanie wśród
młodzieży i robotników rolnych. Próba połączenia trzech rodzajów twórczości plastycznej w praktyce zdała całkowicie egzamin.
4. T e r e n o wa w y s t a w a o b j a z d o w a w y c i n a n e k l u d owych.
Dla spopularyzowania
wycinanek i wykazania ich możliwości zastosowania do dekoracji świetlic wystawa skierowana została do środowisk robotniczych w Pabianicach (14. V.-4. VI.) i Piotrkowie (18. IV.-26. IV.).
W skład wystawy weszły wycinanki łowickie, rawskie. opoczyńskie, sieradzkie i kurpiowskie w ogólnej liczbie 380.
Wystawę organizował Wydział Kultury P. W. R. N. w Łodzi 3.
5.
W Ys t a w a
p r z e m y s ł li
l li d o w e g o
artystycznego
w Łańcucie.
Wystawa została poprzedzona konkursem ceramiki i zdobnictwa ludowego, na który 93 autorów dostarczyło 446 prac z pow. łańcuckiego, jasielskiego, krośnieńskiego. rzeszowskiego, kolbuszowskiego. Konkurs rozstrzygnięty 16. VI. pozwolił na wyeliminowanie najlepszych wzorów dobrej ceramiki (miniatur) dla celów dekoracyjnych i użytkowych.
, Katalog. Pokaz wycinanek
76
ludowych, Łódź 1950.
1201
1200
wijać pod odpowiednim
nadzorem artystycznym.
interesująca
gałąż produkcji artystycznej,
oparta
Udzielono nagród 35 autorom, zakupiono 165 prac. Material konkursowy
został wystawiony w okresie od dnia 18. VI.-28. VII. w Muzeum w Łańcucie.
9. W y s t a w a
K i e l c a c h.
\1'
6. W y s t a w a p o d l a s k i e j
s z t u k i l u d o w e j w W ę g r o w i eo
udowych
m a lowan
ek
w
8. W y s t a w a
p o k o n kur
s k i c h w O l s z t y n i e.
sow a
,,·Sz m a c i a k ó w"
m a zu r _
Na podstawie badań penetracyjnych,
materiałów
muzealnych i literatury naukowej został ogłoszony w r. 1950 konkurs na wykonanie najlepszych "szmaciaków"
dekoracyjnych
mazurskich.
Miał on za zadanie reakt~wować zanikającą wyjątkowo piękną i praktyczną, ze względu na surowIec, technikę ludo.wą i dać wzorce dla spółdzielczości artystycznej.
Wyst~wa zo~gamzowana
w rezultacie tego konkursu
zgromadziła
50
eksponatowwspołczesnych
i szereg muzealnych. Nagrodzono 14 .prac. Wystawa .otwar.t~ na, ~am~u w Olsztynie 6. XII. wykazała, że istnieją w tym
zakreSIe moz1Jwoscl tworcze i produkcyjne.
które mogą się pomyślnie roz. ' Pols~a Sztuka Ludowa Nr 1-6,
Plotl G I' e n l u k, sIr. 5, ilustr.
Wie,
1950, Wystawa
6.
Sztuki
10. W y s t a w a p o k o n kur
w Ostrołęce.
i Przem.
Lud.
w Węgro-
Polska
Sztuka
Ludowa
Nr 7-12, 1950. Wystawa
Szluki
Ludowej
W
Dqbrowie
Tarnowa.
Zofia H e i n f u s s o w a. P. Szt. Lud. Nr 4-5,
1950. "Perspektywy
7
:o_wo10.we .~spÓlczesne1 Plastyki
ludowej
na tle wspólpracy
artystóll'
zawodowych
4
luclou.·ynu , KaZ1łnłerz p i e t k i e \"",i c z.
tkactwa
s o w a w y c i n a n e k kur
p iow sk ich
W wyniku konkursu na najlepszą wycinankę kurpiowską, który został
rozstrzygnięty w Ostrołęce 16. XII. została zorganizowana
17. XII. w Swietlicy Zw. Zaw. wystawa prac. Jury stwierdziło wysoki poziom wycinanek
i "kierców" oraz przyznało 55 nagród. Na ogólną ilość 700 dostarczonych
wycinanek na wystawie zostało pokazanych 236. W konkursie i wystawie
wzięło udział 55 autorów z pow. ostrołęckiego.
Dą br ow ie Ta r _
Wystawa otwarta 26. XI. zgromadziła ze znanego ośrodka polichromii
ściennych i malowanek z Powiśla Dąbrowskiego,
a głównie z Zalipia ponad 300 prac 47 malarek ludowych. Większość malowanek została wykonana na zamówienie dla celów świetlicowych.
Malarki otrzymały nagrodę
zbior~v:ą
w
postaci. biblio~eczki ma~ksistowskiej
i dzieł
literatury
polskIeJ. Wystawa
mIała duze znaczeme popularyzacyjne
dla świetlic
i miejscowego społeczeństwa,
które w większości nie wiedziało nawet o istnieniu ośrodka malarskiego na Powiślu. Na wystawie zilustrowana
została
r~wnież ,ws?ółpraca ,twórców ludowych z plastykami zawodowymi, w wymku ktoreJ to wspołpracy
malarki ludowe wykonały udaną polichromię
w sali dziecięcej na statku MiS "Ba t o r y" 5.
c e l' a m i k i
Wystawa w Muzeum Kieleckim zorgap.izowana i otwarta 17. XII. była
głównie wynikiem
konkursu
wycinanek
opoczyńskich,
który został rozstrzygnięty
dnia 9. XII. Został on zorganizowany
w celu przystosowania
wycinanek do celów świetlicowych. Przyznano 43 nagrody. Poza materiałem
konkursowym
na wystawie pokazana została ceramika kielecka z Iłżą na
czele oraz część tkactwa 7.
Wystawa zorganizowana
po raz pierwszy na tym terenie w celu wydobycia najbardziej wartościowych
i charaterystycznych
eksponatów plastycznego folkloru podlaskiego zgromadziła z 72 gromad powiatu węgrowskiego
i sokólskiego 336 eksponatów, najczęściej dotychczas nieznanych od 243 autorów. Nagrodzonych zostało 98 prac. Wystawa była połączona z występami
śpiewaczo-tanecznymi
zespołów regionalnych. Była to jedna z największych
imprez tego rodzaju w Polsce Centralnej
w r. 1950. .
Wystawa była poprzedzona penetracją terenową ,trwała od dnia 25. VI
do 9. VII'.
7. W y s t a wal
nowskiej.
w y c i n a n e k,
W ten sposób powstała
na tradycji mazurskiej 6.
11. Wystawa
i z d o b n i c t w a ślą
•
wojewódzka
pokonkursowa
s k i e g o w S t a l i n o g l' o d z i e.
koronek
Konkurs koronek śląskich i zdobnictwa ludowego rozstrzygnięty
dnia
29. XII. przyniósł nowe rozwiązanie artystyczne i tematyczne w koronkarstwie śląskim. Koronkarki
śląskie obok prac dawnego typu zastosowały
w szydełkowym ornamencie koronkowym symbole walki o pokój i emble-·
maty socjalistyczne,
dały również szereg rozwiązań artystycznych
w swej
technice, mających zastosowanie użytkowe w życiu współczesnym. Komisja
oceniająca [pOdkreśliła wysoki poziom !prac i przyznała szereg nagród. Wystawa zorganizowana
w wyniku konkursu cieszyła się zasłużonym powodzeniem.
12. Pokonkursowa
wystawa
sztuki
ludowej
w Żywcu.
Konkurs haftów, ceramiki i zabawek żywieckich został zorganizowany
po raz pierwszy w Żywieckiem w celu zebrania materiału
z tego terenu
i zbadania stanu twórczości ludowej. Dał on dobre wyniki i zgromadził
około 200 prac. Przyznano za wybitniejsze
prace 26 nagród. Wystawa zorganizowana w rezultacie konkursu i otwarta 30. XII. pokazała wznowiony
bogaty haft żywiecki na tiulu, poszczególne części stroju i próby zastosowania tego haftu we współczesnej konfekcji. Poza haftem na wystawie wyróżniły się dobre w formie i technice zabawki ludowe oraz ceramika z Milówki. Rzeżba i próby malarstwa na szkle wystawione na wystawie zwra·cały uwagę swym współczesnym ujęciem tematycznym .
•
ki'
.'° °,
li'
,; P. Szt. Lud., Nr 4-5, 1951 "Szmaciaki
mazw'skie"
'Polska
Sztuka
Ludowa,
NI' 7-12, 1950. Wycinanki
Kielcach - Jan A. Z a I' e m b a.
76*
Kazimierz
P i e t k i e w i c z.
opoczyńskie
na Wystawie
1202
13.
1203
P o k a z s z t u k i l u d o w e j w A u g u s t o w i e.
Dnia 7. VI. po raz pierwszy po wojnie został zorganizowany pokaz sztuki
ludowej w Augustowie. Na treść pokazu złożyły się wybrane eksponaty
z konkursu białostockiej sztuki ludowej w Białymstoku. Konkurs rozstrzygnięty 11. V. zgromadził 208 prac 24 autorów. Przyznano 46 nagród. Do pokazu zakwalifikowano
178 eksponatów. Miał on dla Augustowa znaczenie
społeczne i artystyczne, wpłynął pobudzająco na rozwój twórczości tego terenu.
14. P o k a z s t l' o j Ó w l u d o w y c h w S o p o c i e.
W skład III Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, który trwał kilka
letnich miesięcy, został włączony również pokaz najbardziej
znanych polskich strojów ludowych. Miał on znaczenie wzorcowe dla szerokich rzesz
pracowników kulturalnych
i świetlicowych. W skład pokazu weszły stroje
używane jeszcze obecnie w terenie, jak i stroje o charakterze muzealnym.
Pokaz miał charakter
dydaktyczny. Zostały również pokazane meble kaszubskie, przystosowane do potrzeb świetlicowych, różne warianty pewnych
części strojów oraz charakterystyczne
techniki artystyczne
dla każdego
regionu, z którego strój lPoohodził 8.
15. P o k a z z a p a s e k l u d o w y c h w P i o t l' k o w i e.
Pokaz różnych typów i. odmian zapasek z terenu z kilku powiatów
woj ew. łódzkiego, a w szczególności
z piotrkowskiego
został otwarty
VI Piotrkowie
Trybunalskim
od dn. 2. VII. do 16. VII. Był to największy
dotychczasowy
zbiór tej części odzieży ludowej pokazany na wystawie.
Ogółem wystawiono 100 zapasek 82 wytwór~zyń. Celem pokazu było wytypowanie najlepszych wzorów. upowszeohnienie i przystosowanie
zapasek do
szerszego użytku 9.
16. P o k a z s z t u k i l u d o we j w Wał
c z u.
W celu zebrania materiału
od miejscowej ludności osiedlonej w powiecie wałeckim, został zorganizowany
przez Rejonowy Referat Kultury
i Sztuki P. P. R. N. pokaz twórczości ludowej tego terenu. Pokaz dał bardzo
bogaty i różnorodny materiał. Na treść pokażu złożyły się stroje (lub części
strojów) łowickie, kurpiowskie,
opoczyńskie, kieleckie, krakowskie
oraz
ludności z terenów zabużańskich.
Na Wystaw~e ponadto pokazane zostały
hafty, tkaniny, wycinanki,
ceramika, sprzęty, zabawki, ozdoby i rzeźba
ch.arakterystyczna
dla odnośnych grup regionalnych, które na tym terenie
oSIadły. Na pokaz dostarczyło 52 wytwórców 160 eksponatów. Przyznano
13 nagród 10.
• III Festiwal Plastyki - Katalog - Sopot 1950, Wystawa Polskich
Strojótc
LUdowych - Zofla C z a s z n l c k a.
• Polska Szt. Lud., Nr l-jj, 1950, Pokaz zapaski ludowej w Piotrkowie
TrYDuna!skim - Blanka K a c z o r a w ska.
10 Katalog.
,Pokaz Sztuki Ludowej powiatu waleckiego w Walczu _ maj 1950
str. 8.
'
17. P o k a z c e r a m i k i l u d o w e j w Kra Ś n i k u.
Pokaz miał charakter
miejscowego przeglądu prac ceramików
ludowych głównie z Łążka Ordynackiego
i Urzędowa. Otwarty dnia 28. VI.
za reprezentował
172 ekSiPonaty 7 garncarzy. Przyznano 7 nagród garncarzom
i 5 nagród kobietom, które trudnią
się zdobieniem ceramiki. Pokaz mial
na celu wyselekcjonowanie
wzorców ceramiki
dla zorganizowania
wytwórczości.
18. P o k a z p o k o n kur S o W y w y c i n a n e k w R a w i e M a z ow i e c k i e j.
Pokaz został zorganizowany
w rezultacie
konkursu
na wycinanki
ludowe, który rozstrzygnięto 8. XII. W konkursie wzięło udział 40 autorek,
z których 33 zostały nagrodzone. Pokaz dał moźność zaznajomienia się z róźnymi odmianami wycinanek powiatu rawskiego i pozwolił na wybór odpowiedniego materiału dla dekoracji świetlic.
19. P o k a z y o k o 'l i c z n o ś c i o w e.
Ponadto zorganizowane zostały następujące pokazy okolicznościowe:
l 13. VIII. - Pokaz koronek śląskich w Koniakowie z okazji wizyty Mini··
stra Kultury i Sztuki w ośrodku tamtejszej twórczości ludowej.
2. Pokaz kolekcji eksponatów sztuki ludowej na Targach Poznańskich.
3. Pokaz uliczny w Alejach Ujazdowskich
i Mariensztacie
w Warszawie
w czasie Tygodnia Książki i Prasy.
20. K o n kur s n a d l' U k i n a t k a n i n a c h.
W Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Sopocie dla Wydziału tkactwa
(druków) został ogłoszony konkurs na opracowanie projektów druków na
tkaninach o motywach ludowych. Jako podstawa do opracowania
projektów dla słuchaczy tamtejszej szkoły zostały dostarczone ze zbiorów Ministerstwa
Kultury
i Sztuki malowanki
ludowe z Zalipia Dąbrowskiego.
13 uczniów zgłosiło 17 prac. Przyznano 10 nagród. Konkurs dał dobre wy-,
nlki i wykazał, że umiejętne wykorzystanie
sztuki ludowej przez projektantów plastyków dać może nowy typ dekoracyjnej
tkaniny polskiej (druk).
Nagrodzone prace zostały wykonane w materiale w warsztatach
szkoły,
a następnie w Warszawie na specjalnej naradzie artystycznej poddane pod
dyskusję.
21. K o n kur S P a m i ą t kar s t war
e g i o n a l n e g o n a W y-,
b l' Z e Ż u.
W celu stworzenia odpowiedniego typu pamiątek został zorganizowany
dla twórców ludowych i rzemieślników Wybrzeża Gdańskiego konkurs na
regionalne pamiątkarstwo.
Rozstrzygnięty konkurs w dniu 3. IV. dostarczył dużo materiału, pomimo że nie wszystkie techniki zostały obesłane dostatecznie. Na 291 prac
nadesłanych zakwalifikowano
77, z czego nagrodzono 68.
Z technik ludowych były reprezentowane
głównie hafty kaszubskie
i ceramika.
1205
1204'
WYSTAWY
I KONKURSY
SZTUK:I LUDOWEJ MINISTERSTWA
KULTURY I SZTUKI W R 1951
W r, 1951 zorganizowane
zostało około 30 wystaw .i konkursów
terenowych, Z okazji tych imprez w szeregu miejscowości
(Kadzidło
Kielce Zakopane, Lublin) odbyły się narady produkcyjno-artystyczne,
Narady 'takie
przeprowadzone
przy pomocy artystów zawodowych
wpłynęły wybitnie na
podniesienie
poziomu artystycznego
twórczości,
która czasem przez schematyczne
podchodzenie
do człowieka-twórcy
ulegała
pewnym
wypaczeniom, Poza znaczeniem
artystycznym,
konkursy,
wystawy i narady miały
znaczenie społeczne i polityczno-wychowawcze,
.
Szczególne znaczenie
miał konkurs
i wystawa
na Podhalu,
ukazał w nowym bogatym świetle hafciarstwo
podhalańskie,
Konkurs
Dwie wystawy na Mazowszu w Sannikach
i Kołbieli miały charakter
odkrywczy,
, W. r, 1951 w większy~
stopniu niż dotychczas
przejawił
się udział
tworcow ludowych w bardziej trudnych
i odpowiedzialnych
pracach art ystycznY~h, Zespoły złożone .z plastyków zawodowych i ludowych opracowały
na kurSie Instytutu
Wzormctwa Przemysłowego
projekty druków na tkaninach, które są już dziś realizowane
w przemyśle,
Ważnym wydarzeniem
na odcinku twórczości ludowej była konferencja
etnografów, historyków
sztuki, artystów plastyków i działaczy kulturalnych
w Jadwisinie.
Konferencja
ta stwierdziła,
że powinno
nastąpić
mocne
powiązanie
prac naukowo-badawczych
nad twórczością
ludową z żywym
procesem rozwoju sztuki polskiej, zmierzającej
do realizmu socjalistycznego
oraz działalnością produkcyjną
w dzi.edzinie rzemiosła, przemysłu artystycznego i wzornictwa.
W zakresie spraw związanych z rozwojem i kształtowaniem
współczesnej
twórczości ludowej uznano metody wiązania plastyki ludowej z produkcją
rękodzielniczą
i fabryczną za słuszne. Zalecono stosowanie szerszej współpracy artysty zawodowego z ludowym. W opracowanych
tezach podkreślona
została słuszność dotychczasowych
metod pracy i niezbędność
opieki tpllństwa nad twórcz,:;ścią ludową.
1. W Y s l a was
z t u k i P o d h a l a ń s k i e j.
Wystawa sztuki podhalańskiej
otwarta dnia 8. IV 1951 I'. W Zakopanem
byla wynikiem konkursu na haft i rzeźbę, który został rozstrzygnięty
21. Il
1952 r. W rezultacie badań terenowych
i akcji stypendialnej,
na konkurs
nadesłano około 100 prac. W zakresie hafciarstwa
konkurs przyniósł wyniki,
jakich dotychczas nie osiągnęły badania naukowe. W przygotowaniu
konkursu brał udział zespół pracowników Muzeum Tatrzańskiego.
Komisja przyznała ogółem 31 nagród różnej wysokości.
Wystawa poza pracami konkl,lrsowymi (haft, rzeźba) została uzupełniona
eksponatami
muzealnymi
i współczesnym
malarstwem
na szkle. Poprzez
konkurs i wystawę, która została przewieziona
do Nowego Targu i Czor-
sztyna oraz
Napierskiego
zsynchronizowana
na Podhalu -
z uroczystymi
obchodami
ku czci
osiągnięto
poważne cele artystyczne
Kostki
i spo-
łeczne '.
2. Wystawa
powiatowa
w Lubartowie.
Wystawa w Lubartowie
otwarta dnia 7. VII. zgromadziła
150 eksponatów rękodzieła
ludowego z okolicznych
wsi. Nagrodzono
20 prac z zakresu tkactwa,
ceramiki,
wycinanek
i pisanek.
W organizacji
wystawy
wzięło udział Polskie Towarzyswto
Ludoznawcze
w Lublinie '.
3, W Y s t a w a
p r ze m y sł u
Iu d o w ego
artystycznego
w O l s z t y n i e.
Wystawa
zorganizowana
przez tamtejszy
Wydział Kultury,
Muzeum
i C. P. L. i A. zaprezentowała
szeroki wachlarz tkactwa mazurskiego,
które
dzięki opiece państwa z roku na rok uzyskuje wyższy poziom artystyczny.
Komisja
dokonała
przeglądu
i wydała
ocenę pozytywną.
Przyznano
16
nagród wybitniejszym
tkaczkom mazurskim.
4.
W Y s t a was
z t u k i l u d o w e j w Kra
k o w i e.
Otwarta dnia 16. IX. w Pałacu Sztuki w Krakowie była jedną z największych wystaw tego typu na tym terenie. W skład jej weszły Wystawa
Objazdowa
Sztuki i Rękodzieła
Ludowego
(1), materiał
pokonkursowy
z roku ubiegłego
z Podhala,
Zywca i Zalipia, eksponaty
CPLiA. oraz
Muzeum Etnograficznego
w Krakowie.
Sztuka ludowa wojew. krakowskiego
była pokazana na tle sztuki ludowej ogólnopolskiej
3.
5. W Y s t a w a p o k o n k u l' S o w a w
K o l n i e i Ł o mży.
Wystawa zorganizowana
w rezultacie regionalnego konkursu na tkactwo,
stroje. haft i ceramikę była pierwszą imprezą w tym terenie. Twórcy ludowi .dostarczyli
50 eksponatów.
Nagrodzono
17 autorów.
Prace konkursowe były wystawione
20. IX. w Kolnie, a następnie
w Łomży.
6.
W Y 9 ta w a
p o k o n kur
sow a
w
Au g u st ow ie
i
S u w a ł-
kach
".
Konkurs tkactwa ludowego, ceramiki i zdobnictwa w Augustowie,
rozstrzygnięty
w dniu 22. IX. dostarczył przykłady mało spotykanej
i już za, Katalog.
Wystawa
sztuki
podhalańskiej
- Edyta
S t a l' k ó w n a i Mieczysław
B i e s z c z a n i n _ Zakopane,
kwiecień
1951, str. 16 Hush'. 10. P. Sz. Lud .. Nr 3 1951,
Z wystawy
sztuki
ludowej
tv Zakopanem
R. R e i n f u s s.
..
, P. szt. Lud. Nr 6, 1951, Z wystawy
sztuki ttldoweJ w Lubt'me
- Eleonora
J an i k a w ska.
, Katalog
_ Wyst. Szt. i Rękodzieła
Lud. - wrzesień-październik
1951, Kraków,
Mieczysław
B i e s z c z a n i n i Roman
R e i n f u s s, str. 16 ilustr;
8. P. Szt. Lud.
Nr 1 1952. Wyst. Szt. i Rękodz.
Lud. w Krakowie,
Helena
B l u m a W n ~.
.
• P. Szt. Lud. Nr 1951. Pokollkursolve
wystawy
szt. lud. w AtlgllStOWIe i Kolme,
Roman
R e i n f li S s.
1207
1206
nikającej techniki tkackiej splotów wybieranych oraz sporo dywanów dwuosnowowych i pasiaków. Dostarczono 150 eksponatów z pow. augustowskiego
i suwal~kiego. Jury przyznało 2tl nagrody. Wystawa otwarta 23. IX. w Augustowie została przewieziona do Suwałk. gdzie uzupełniona zbiorami miejscowymi była czynna od 5. X.
7. W y s t a was
z t u k i l u d o w e j w Łuk
o w i e.
Wystawa sztuki ludowej pow. łukowskiego zgromadziła 220 eksponatów
18 autorów z zakresu tkactwa i ceramiki. Otwarta dnia 14. X. przyniosła
dużo bogatego materiału. Przynano 20 nagród 5.
8. W y s t a was
z t u k i l u d o w e j w L u b l i n i e.
Wojewódzka Wystawa w Lublinie otwarta 14. XII. zaprezentowała
materiał z uprzednich konkursów i dorobek ostatnich lat pracy twórców ludowych. Na wystawę złożyły się głównie: ceramika lubelska z różnych ośrodków, tkactwo i stroje 6.
9. P o k o n kur
Sączu.
s o w a w y s t a was
z t li k i l li d o we j w N o w l m
Konkurs rozstrzygnięty
w Nowym Sączu 27. XI. zgromadził około 200
ekSiPonatów z okolic Sądecczyzny.
Na wystawę wyselekcjonowano
155 eksponatów z dziedziny haftu, strojów, rzeźby i malarstwa na szkle. Szczególnie interesujące było współczesne
malarstwo na szkle, ukazujące współczesną problematykę.
Jury przyznało
12 nagród. Wystawa była otwarta 17. XII. i została zaopatrzona w wyczerpujący katalog 7.
10. W y s t a w a
grodzie.
ślą s k i e j
sztu k i
l u d o w e .i
w
S t a l i n o-
Wystawa została poprzedzona konkursem, który dzięki akcji stypendialnej dał dobre wyniki zwłaszcza w zakresie tkactwa. Nieznane dotąd szerokiemu ogółowi tkactwo z okolic Zawiercia i Katowic zdobyło sukces artystyczny. Na konkurs dostarczono około 100 eksponatów 25 twórców. Jury
przyznało 12 nagród B.
11. W y s t a w a
w Łańcucie.
p r z e m y s ł li
lu dow ego
i
:0\
r t y s t Yc z n e g o
Wystawa otwarta 28. VI. w Rzeszowie zawi.erała skromny komplet ceramiki i tkactwa tego terenu. Nagrodzono 12 prac. Wystawa była eksponowana
w Ognisku Kultury Plastycznej.
• P. Szt. Lud. NI' 1. 1952. Z wystawy pokonkursowej
w Łukowie,
R. R e l n f u s s,
• P. Szt. Lud. Nr 2, 1952. Wyst. sztuki lud. woj. lubelskiego,
Zofia R e i n f u s s.
'Katalog.
Wystawa
sztuki
lud. Sądeczczyzny
N. Sącz grudzień
1951, Mieczysław B i e s z c z a n i n i Roman R e i n f u s s, str. 16, llust. 8.
P. Szt. Lud. Nr 2, 1952. Sprawozdanie
z wyst. szt. lud. pow: nowosqdeckiego,
!leonora
J a n i k o w ska.
.
• P. Szt. Lud. Nr 2. Wystawa Szt. Lud. w Katowicach,
Maria Z y w i l' ska.
12. W Y s t a was
z. t li k i l u d o we.i
w Koł
b i e l i.
Wystawa w Kołbieli (pow, Mińsk Mazowiecki) otwarta 29. VII. miała
zasadnicze znaczenie badawcze. Przyniosła
ona duźo cennego materiału
z najbliższych okolic Warszawy. Na wystawę złożyły się tkaniny, wycinanki
ludowe, hafty, pisanki, ceramika i stroje. Udział wzięło 98 osób. dostarczając 322 eksponaty. Za najlepsze prace przyznano 56 nagród ".
13. W y s t a was
z. t u k i l u d o w e j w S a n n i k a c h.
Wystawa w Sannikach pow. Gostynin na terenie Mazowsza Płockiego
miała specjalne znaczenie kulturalne.
Dobra ekspozycja tej wystawy posłużyła jako przykład
urządzenia
przejrzystej
i estetycznej
wystawy
w skromnych warunkach lokalowych. Uczestniczyło w Wystawie 63 wystawwiających z 17 gromad, dostarczając 184 eksponaty z zakresu tkactwa, stroju,
sprzętów i specjalnego typu wycinanek. W dniu otwarcia 18. IX. bogaty
program
uroczystości
urozmaicony
był występem
zespołu dziecięcego
z Płocka i solistów z Warszawy. Utalentowanym
twórcom ludowym zostały
przyznane liczne nagrody. Wieś na czas uroczystości została zradiofonizowana. Wystawa miała charakter odkrywczy i dlatego pożałowania godny
jest fakt, że nie została szczegółowo zarejestrowana.
14. K o n kur
s i w y s t a wac
e r a m i k i k i e l e c k i e j.
W rezultacie uprzednio przeprowadzonych
narad artystycznych
w warsztatach ceramicznych
w Denkowie, Iłży i Kątach został zorganizowany
konkurs specjalny dla ceramików województwa kieleckiego. Konkurs ten
rozstrzygnięty
12. VI. w Kielcach ujawnił wspaniały wzrost poziomu artystycznego ceramiki ludowej. Z 9 ośrodków ceramicznych
dostarczyło
34
garncarzy około 1000 prac. Jury przyznało ponad 20 nagród. Wybrane prace
zostały w miesiącu grudniu wystawione w Muzeum Świętokrzyskim 10.
15. K o n kur
s n a w y c i n a n kęs
i e r a d z k ą.
Próbny konkurs na wycinankę sieradzką przyniósł skromne rezultaty
ze względu na to, że ta gałąź sztuki w okolicach Sieradza w ostatnich latach uległa zapomnieniu. Konkurs pozwolił jednak na zarejestrowanie
20
wycinankarek.
Na konkurs zostało dostarczonych 197 prac. Zorganizowany
pokaz prac w Muzeum Sieradzkim i rozdane nagrody przyczynią się niechybnie do rozwoju wycinanki sieradzkiej 11.
16. K o n kur
s p a m i ą t kar
st wa
w
G d a ń sku.
Konkurs pamiątkarski,
rozstrzygnięty
w Gdańsku 7. XII. był dalszą
próbą opracowania dobrych pamiątek z Wybrzeża. Ciekawym przejawem
Inicjatywy było wykorzystanie
zwykłych kości zwierzęcych do wyrobu ga• P.
Szt.
Lud.
Nr
6 1951, Wystawa
Sztuki
Ludowcj
w Kolbieli
-
Blanka
K a -
c z o 1'0 W ska.
P. Szt. Lud. Nr 4-5, 1951. IV Konkllrs
ceramiki
Szt. Lud. Nr 1. 1952. Z wycinanek
ludowych
f u s s o w a.
Ił
11 P.
ludowej, Roman R e i n f u S i.
to Sieradzu Zofia R e i n-
1209
1208
lanterii. Dla zachęcenia uczestników
do dalszych prac próbnych w zakresie pamiątkarstwa,
Jury przyznało kilka wyróżnień za lepsze prace i sugerowało ogłoszenie nowego konkursu ze sprecyzowanymi
zadaniami dla plastyków zawodowych, amatorów i twórców ludowych. Przyznano 4 równorzędne wyróżnienia
dla twórców ludowych za ceramikę, haft i plecionki
z korzenia.
17.
Konkurs
pols~iego
Czerwonego
Krzyża.
Konkurs ogłoszony przez P. C. K. w porozumieniu z Ministerstwem
Kultury i Sztuki dla niektórych
ośrodków
twórczych
(Łowickie,
Zalipie,
Opoczno. Podhale) postawił zadanie przed twórcami ludowymi spopularyzowania higieny i ochrony zdrowia na wsi. Na to zadanie społeczne twórcy
ludowi odpowiedzieli
interesującym
rozwiązaniem
zarówno
w zakresie
malarstwa
na papierze, szkle, jak i w zakresie wycinankarstwa.
Szereg
twórców potraktowało
to zagadnienie
bardziej
szeroko i poważnie, widząc możliwości podniesienia zdrowotności na wsi w przebudowie gospodarczej wsi. Dużo pomysłowości wykazała młodzież podhalańska
w malarstwie
na szkle. Na konkursie, który został rozstrzygnięty
11. XII. w Warszawie.
przyznano 27 nagród w tym 3 nagrody zespołowe - apteczki 12.
18.
K o n kur
s c e r a m i c z n y w Ł o d z i.
Konkurs ogłoszony dla ośrodków ceramicznych
województwa
łódzkiego
zgromadził
216 prac garncarzy.
Poza znaczeniem
artystycznym
miał on
poważne znaczenie dydaktyczne.
W wyniku bowiem konkursu została zorganizowana
narada artystyczna
artystów plastyków,
a następnie twórców
ludowych. Na naradzie zostały omówione sprawy natury artystyczne,; i ekonomicznej ,la.
19. K o n kur s n a z d o b i e n i e i z b m i e s z k a l n y C h w P o w.
r a w s kim.
W trzech gminach pow. rawskiego
został zorganizowany
konkurs na
estetyczne zdobienie izb mieszkalnych
wycinankami.
Konkurs pozwolił na
zorientowanie
się, jaki rodzaj wycinanek ludowych jest uprawiany
w poszczególnych wsiach, a jednocześnie wpłynął dodatnio na estetykę wnętrza
wiejskiego.
24 wnętrza
mieszkalne
otrzymały
nagrody za właściwe rozwiązanie dekoracyjne.
20. Kur
sy
t e c h n i k i m a lowan
i a n a s z kle.
W kilku miejscowościach
Podhala (Szlembark, Maniowy, Dębno, Łącko)
pod kierukiem
Heleny Roj-Kozłowskiej
zostały przeprowadzone
krótkoterminowe kursy zaznajamiające
młodzież góralską z techniką malowania na
'2 P. Szt. Lud. Nr 2. 1952. SpoŁeczna
kiewicz.
" P, Szt. Lud. Nr 3, 1952. Kon'-urs
kiego Chwalisław
Z i e I i 11s k i.
rola
(u·tysty
i wystowo
ludowego
ceramiki
-
Kazimierz
l udowej
ll'ojew.
P iet 16d,-
szkle, znaną swego czasu na terenie Podhala i Śląska. Kursy te wzbudziły
zainteresowanie
artystyczne
i miały doniosłe znaczenie
kulturalno-społeczne u.
21. W y s t a w y
w r. 1950-1951.
-
p o l s k i e ,i
s z t uk i
z a g r a n ic ą
l u d o we j
Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej zagranicą
była eksponowana:
na Węgrzech - w Budapeszcie, w Austrii - w Wiedniu.
w Danii - w Kopenhadze, w Szwecji - w Sztokholmie.'
w Finlandii - w Helsinkach.
.
WYSTAWY
I KONKURSY
SZTUKI
LUDOWEJ
W R. 1952
Przez liczne konkursy
i wystawy regionalne,
nagrody, zakupy i stypendia w roku 1952 rozszerzał się zasięg opieki nad ludową twórczością
plastyczną.
W celu stworzenia
społecznej płaszczyzny
oddziaływania
na
twórczość ludową i twórców, wysiłki były skierowane na powiązanie twórczości ludowej z ruchem świetlicowym. Przez wprowadzenie
sztuki ludowej
do świetlic zostało rozszerzone zastosowanie
sztuki ludowej.
W różnych częściach kraju zostały zorganizowane
następujące
wystawy
konkursy:
1. W Y s t a wac
e r a m i k i woj
e w ó d z t wał
ó d z k i e g o.
Dnia 13 I. 1952 r. została otwarta w Ośrodku Propagandy Sztuki w Łodzi
wystawa
pokonkursowych
prac ceramicznych
twórców
ludowych
województwa łódzkiego (patrz konkurs w r. 1951).
Wystawa uzupełniona
planszami
dydaktycznymi
wyjaśniała
zwiedzającym etapy pracy garncarzy.
Mapa ośrodków informowała
o zasięga<:h
garncarstwa.
w województwie
łódzkim. W czasie wystawy została zwołana
narada
artystyczna
garncarzy
przy udziale zainteresowanych
instytucji
i Związku Polskich Artystów Plastyków. Na naradzie zostały z ceramikami
omówione sprawy produkcyjne
i artystyczne,
ustalono formy współpracy
pomiędzy
czynnikami
kulturalnymi
i gospodarczymi.
Wystawa
pomimo
ograniczonej
tematyki miała wielkie powodzenie u zwiedzających.
2. K o n k u l' S h a f t ó w s i er a d z k i c h.
Konkurs kolorowych haftów ludowych, wykonywanych
na zapaskach
kobiecych w Sieradzkiem
wY'kazał, że na terenie tamtejSzym haft ludowy
jest pochodzenia późniejszego. Otwarty pokaz w Muzeum Sieradzkim 24 lutego był ilustracją
inwencji twórczej artystek ludowych, które zapożyczając techniki i motywy z kultury
miejskiej
umiały nadać własny wyraz
swym pracom. Na wystawie
wystawiono
44 eksponaty
32 uczestników.
" Polska
!: u s s.
Sztuka
Ludowa
Nr 2, 1951. Kursy
malou'an;a
na szkle
-
Roman
R e i n-
1211
1210
Ponieważ ustalono, że ludowy haft sieradzki znajduje się niejako w okresie
~ształtowania
własnego wyraZJU. nie zalecono zastosowania go w wytwórczości t,
3. O b j a z d o wa
w y s t a was
z t u ki
l u d o w e j.
W miesiącu lipcu została przygotowana przez Centralne Biuro Wystaw
Artystycznych
wystawa objazdowa sztuki ludowej specjalnego charakteru.
Wystawa ta odróżniała się od dotychczasowych
wystaw objazdowych tym.
że była próba głębszego wyjaśnienia
twórczości ludowej jako pewnego
zjawiska kulturalnego,
próbą pokazania pewnych problemów i dróg rozwojowych sztuki ludowej w Polsce.
Przy pomocy wybranych
przykładów
sztuki ludowej i odpowiednich
plansz fotograficznych
i graficznych wystawa wskazała na momenty włączania się twórczości ludowej w nurt ogólnonarodowej
kultury (związek
ze szkolnictwem art. "Mazowsze", udział malarek w pracach na "Batorym"
i we wzornictwie przemysłowym itp.), na momenty przeistaczania
się sztuki
chłopskiej w sztukę robotniczo-chłopską,
na jej nową funkcję społeczną· .
W wystawie tej po raz pierwszy pokazane zostały powiązania twórczości ludowej z największymi postępowymi naszymi osiągnięciami w przeszłości w zakresie literatury,
muzyki i plastyki (Mickiewicz, Moniuszko,
Chopin, Chełmoński). Z całą świadomością na wystawie wyeksponowany
został twórca współczesny
jako człowiek tworzący nowe wartości artystyczne. Na wystawie pokazano szereg portretów
przodujących' artystów
ludowych w różnych technikach.
Specjalny dział został poświęcony zagadnieniom
opieki, kształtowania
i upowszechnienia twórczości ludowej w Polsce Ludowej (badania naukowe.
wydawnictwa,
wystawy, konkursy, kursy itp.).
Wystawa otrzymała
odpowiednią
oprawę plastyczną,
przystosowaną
do celów objazdowych. Podzielona na kilka działów powiązanych ze sobą.
ilustrujących
pewne zagadnienia, stanowiła określoną całość problemową·
W skład wystawy weszło 136 eksponatów
i około 50 fotosów i plansz.
Wystawa była eksponowana w czasie Zlotu Młodych Przodowników Budowniczych Polski Ludowej w Warszawie w Gmachu "Zachęty", na Festiwalu
Sztuk Plastycznych w Sopocie, w czasie Ogólnopolskiej Narady Pracowników Sztuki i Kultur'y w Szczecinie a w końcu roku we Wrocławiu.
4. K o n kur
s n a d e kor
a c j ę ś w i e t l i c Y l' e g i o n a l n e j.
W celu podniesienia poziomu dekoracji świetlic, nadania im charakteru
regionalnego
i powiązania plastyki ludowej ze świetlicami wiejskimi
został ogłoszony w pow. łowickim, sieradzkim
i brzezińskim konkurs na
stałą regionalną dekorację·
Konkurs ten przeprowadzony
w pierwszym etapie w przeciągu dwóch
ostatnich kwartalów
roku 1952 przyniósł dużo doświadczeń zarówno dla
instruktorów
jak i aktywu świetlicowego. Ze względu na charakter próbny
l
Polska
Sztuka
Ludowa
Nr
S t a n k l e w i c z o w a,
Janina
3, 1~52. pokonkursowy
J
pokaz
h,Clitów
s'ieradzklch
konkurs nie dał spodziewanych
wyników. W wyniku kontroli i analizy,
wytypowane zostały 3 świetlice tj. w Rzeczycy, Bocheniu i Czerniewie jako
wyróżniające
się. Przy dekoracji
świetlic zostało zastosowane
tkactwo
ludowe, wycinanki, ceramika oraz częściowo sprzętarstwo.
Podobne prace doświadczalne zostały przeprowadzone
w województwie
olsztyńskim.
5. Pokazy
S i e l' a d z u.
pokonkursowe
w
Łowiczu.
Inowłodzu
W związku z akcją dekoracji świetlic - konkursy w Łowiczu, Inowłodzu
i Sieradzu na wycinanki ludowe i zdobnictwo z papieru - miały dostarczyć
odpowiednio opracowanego materiału dekoracyjnego.
W Łowiczu zakwalifikowano
do pokazu 52 prace 15 autorek. Konkurs
w Inowłodzu, zakończony pokazem prac w tamtejszym przedszkolu zgromadził 160 eksponatów z zakresu wycinankarstwa
i zdobnictwa ludowego.
Na szerszą skalę został zorganizowany
konkurs i pokaz w Sieradzu. Poza
wycinankami na konkurs bowiem został zebrany materiał z zakresu tkactwa
i ceramiki. Ogólna liczba eksponatów wyniosła 258 pozycji. W konkursie
wzięło udział 28 uczestników.
Dzięki pomocy fachowej
personelu
Muzeum' Sieradzkiego.
bardziej
okazale wypadł równie pokaz. który był licznie odwiedzany przez ·wycieczki.
6. Wy s t a was
z t u k i l u d o w e j w B i e l s k u P o d l a s kim.
Wystawa w BieLsku Podla9kim z terenu pow. Wysokie Maz. i Bielska
Podlaskiego zawierała 130ekSiponatów 40 wystawiających
twórców.
Stosunkowo dość liczne eksponaty tkactwa z niewielkiej liczby gromad
tych powiatów, niewątpliwie
świadczą o żywotności regionu i bogactwie
różnorodnych
odmian i typów technik tkackich. Wystawa wykazała, że
teren ten jest wyjątkowo bogaty zwłaszcza w zakresie wielonicielnicowego
i dwuosnowowego tkactwa i pokrewny kulturze tkackiej pow. węgrowskiego
i sokołowskiego.
Wystawa była eksponowana od 10 września do 30 września w Bielsku.
a następnie w październiku w Wysokim Mazowieckim.
7. W Y s t a was
z t u k i l u do w e j w Łań
c u c i e.
Wystawa otwarta 17 czerwca w Ośrodku Muzealnym w Łańcucie była
przeglądem głównie produkcji bieżącej CPLiA z działów: tkactwa, ceramiki.
koronkarstwa
i koszykarstwa. Do ekspozycji wy::;tawy zużytkowano 488 eksponatów. Wystawa została uzupełniona strojami ludowymi autentycznymi
i wykonanymi
z materiałów
zastępczych dla potrzeb świetlicowych.
Specjalny dział został poświęcony bogatej ceramice rzeszowskiej spośród której
wyróźniała
się ceramika
Zalesia. Rzeźbiarstwo
ludowe 'reprezentował~
Rozalia Kuźniarowa
ze wsi Wysoka. Kuźniarowa
dostarczyła
18 prac
a aktualnej tematyce współczesnej. Jury przyznało szereg nagród".
'Polska
U'
Lańcucie
Sztuka
Lud.
Nr 4-5.
Wystau;a przemuslu
Janina
S t a n k i e w i c z o \V a.
-
-
!udou'ego
i
nrtystycznego
1213
1212
8. Konkurs
tkactwa
w Węgrowie.
Konkurs organizowany przez spółdzielnię CPLiA w Węgrowie miał za
zadanie opracowanie wzorców w zakresie tkactwa w oparciu o miejscowe
tradycje ludowe. Jury stwierdziło dobry poziom wytwórczości
spółdzielni,
nawiązującej
do charakteru
i kolorystyki tkactwa podlaskiego.
Poza pracami wykonanymi
przez członkinie Spółdzielni, na pokazie
pokonkursowym
były wystawione również autentyczne,
dotąd nigdzie nie
wystawiane,
podlaskie tkaniny ludowe i wycinanki.
Przyznano twórcom
ludowym 11 nagród. Specjalną
nagrodę Ministerstwa
Kultury
i Sztuki
otrzymała
tkaczka dywanów
dwuosnowowych
Dominika Bujnowska.
która stworzyła kilka oryginalnych
i nowych kompozycji tematycznych
(np. "Las", "Droga przez wieś" i inne).
9. W y s t a w a
o b j a z d o wah
a ftów
w i e l rl; o p o l s'k i c h.
Wystawa
Objazdowa
haftów
wielkopolskich
została zorganizowana
głównie w wyniku 11 krótkich
kursów
hafciarskich,
przeprowadzonych
w Jarocinie, Golinie, Pieruszycach,
Pleszewie, Płowcach, Zdziechowicach,
Szlachcinie, Nowym Mieście, Szamotułach
i Liskowie przy uczestnictwie
150 osób, które wykonały w okresie 1 i pół roku 320 prac.
Kursy i wystawa miały na celu podtrzymanie
i Spopularyzowanie
zachowanych tradycji hafciarskich w Wielkopolsce.
Na wystawie zostały zgromadzone hafty na tiulu i na płótnie. Hafty
te służyły do ozdoby stroju ludowego i częściowo do innych potrzeb użytkowych (serwetki, komplety stołowe). Poza haftami na wystawie zostały
pokazane rzeźby ludowe współczesne oraz plecione wyroby ze słomy.
Komisja Ocen ustaliła, że najlepszy poziom osiągnęły hafty, mające
zastosowanie w strojach ludowych (czepce, kryziki), szczególnie na tiulu.
Przyznano szereg indywidualnych
nagród za haft i rzeźbę. Nagrody zespołowe otrzymały zespoły w Zdziechowicach,
Płowcach i Szlachcinie oraz
w Nowym Mieście i Pieruszycach.
Wystawa była eksponowana w wielu miejscowościach wojew. poznańskiego (Kalisz, Opatówek, Leszno, Gostyń, Ostrów,
Rawicz, Krotoszyn.
Czarnków, Gniezno, Września, Kościan, Turek, Swarzędz, Śrem itp.) i cieszyła się powodzeniem.
Kursy i wystawę organizował
Wydział Kultury
P. W. R. N. w Poznaniu.
10. W Y s t a wa
o b j a z d,o w a p ł y waj
ą c a.
Staraniem
Centralnego
Zarządu Instytucji
Sztuk Plastycznych,
Wydziału Kultury P. W. R. N. warszawskiej, a w wykonaniu Muzeum Kultur
Ludowych po raz pierwszy w Polsce została zorganizowana, na przystosowanej do tego celu barce, wystawa pływająca sztuki ludowej. Do wystawy
została włączona sztuka ludowa głównie Kurpiowszczyzny,
z okolic Kołbieli. Sannik, Wilanowa i innych regionów Mazowsza Centralnego. Wystawa
była zaopatrzona
we własne oświetlenie
elektryczne.
zradiofonizowana
i urządzona estetycznie.
Została ona otwarta dla publiczności w miesiącu lipcu w Warszawie
na Czerniakowie przy Parku Kultury, przejechała w dół Wisłą do Włocławka, zatrzymując
się we wszystkich nadbrzeżnych
osadach i miastach.
Obsługa
kulturalno-oświatowa
wygłosiła
ponad
100 prelekcji.
Ze
względu na swą atrakcyjność,
wystawa
miała wyjątkowe
powodzenie.
Stała się ona dobrym i pożytecznym eksperymentem
w zakresie nowego
typu ekSiPozycjL która będzie miała szczególną wagę z chwilą uregulowania
polskich rz~k.
11. W Y s t a w a Ś r o d k o w e g o P o w i ś l a w P u ł a wac
h.
Wystawa sztuki ludowej otwarta w okresie od 4 do 18 września w Puławach zgromadziła
z okolicznych wsi głównie tkactwo ludowe, części
stroju i ceramikę. Komisja przyznała szereg nagród.
12. K o n kur
s c e l' a m i k i w L u b e l s kim.
W miesiącu lipcu został rozstrzygnięty
w Lublinie konkurs ceramicżny.
organizowany przez CPLiA i Wydział WRN w Lublinie dla ośrodka ceramicznego w Pawłowie i Łążku Ordynackim.
Ze względu na niedostateczne przygotowanie i z powodu braku dokładnie sprecyzowanych
warunków - konkurs ten nie przyniósł dostatecznych
wyników, a ceramika dostarczona na konkurs odznaczała się -zbytnim przeładowaniem elementów zdobniczych. Autorzy wysilili się raczej na efekty
nie wnosząc nic nowego. Komisja Ocen przyznała kiLka wyróżnień i dukonała zakupów.
13.
W y s t a was
z t u k i l u d o w e j w B i a ł e j P o d l a s k i e j.
Wystawa zorganizowana
na tym terenie po raz pierwszy zgromadziła
około 100 eksponatów 25 wykonawców głównie z zakresu tkactwa, strojów,
rzeżby i ceramiki ludowej. Otwarta została 4 października w Powiatowym
Domu Kultury. Oprócz wyżej wymienionych
działów sztuki na wystawie
zostały pokazane prace malarza ludowego (ilustracje "Chłopów" Reymonta)
oraz plecionki ludowe. Specjalnie wyróżniała się piękna w formie ceramika
dymiona z Białej Podlaskiej.
Wystawa była zilustrowana odpowiednimi fotografiami. Jury przyznało
kilkanaście nagród i zakupiło większość eksponatów wystawowych do zbiorów państwowych.
Przy organizowaniu
wystawy
współdziałało
Polskie
Towarzystwo Ludoznawcze z Lublina.
14. P o k a z t k a c t wal
u d o we g o w M u z e u m K i e l e c kim.
W miesiącu grudniu w salach Muzeum została otwarta staraniem tamtejszego Wydziału Kultury wystawa tkactwa kieleckiego, głównie strojów,
zapasek i tkanin dekoracyjnych. Ze zgromadzonych 160 eksponatów, wysta·wionych zostało 110. Ekspozycja estetyczna o charakterze
dydaktycznym.
Komisja ocen przyznała kilka nagród wybitniejszym
tkaczom i dokonałd
]"kupów do zbiorów państwowych.
1215
1214
15. W y s t a wa
woj
Zelektryfikowanie
Zalipia było wybitnym
Ludowego o rozwój twórczości ludowej.
Wystawa została zaopatrzona w ilustrowany
e w ó d z k a w Ł o d z i.
Dnia 21 grudnia 1952 r. została otwarta w Ośrodku Propagandy Sztuki
sztuki ludowej województwa łódzkiego.
Na wystawę złożyły się eksponaty z konkursów i wystaw terenowych
z zakresu wycinanek ludowych, tkactwa, strojów i ceramiki.
•
Założeniem wystawy, obok pokazania osiągnięć artystycznych,
było pobudzenie zainteresowań
środowiska robotniczego łódzkiego do sztuki ludowej. Wystawa na szeregu planszach zilustrowała kierunki rozwojowe naszej
twórczości ludowej, jej włączanie się w nurt ogólnonarodowej
kultury. Na
osobnych stoiskach zostały pokazane sposoby wykorzystania
sztuki ludowej
w świetlicy. Czynny był na wystawie również kiosk sprzedaży CPLiA.
Wszystkie eksponaty wystawy posiadały wysoki poziom artystyczny,
świadczący
o stałym rozwoju
sztuki ludowej
województwa
łódzkiego.
Szczególnie dobrym poziomem odznaczały się wycinanki o treści współczesnej i tkactwo.
W czasie trwania wystawy odbyła się narada twórców ludowych, na
której została poddana ocenie twórczość poszczególnych autorów i ekspozycja wystawy. W naradzie wzięli udział przedstawiciele
Plastyków Zawodowych i Polskiego Tow. Ludoznawczego.
Wystawa miała wyjątkowe powodzenie tak, że pierwotny
jej termin
zamknięcia został na żądanie społeczne przedłużony o 2 tygodnie, tj. do
dnia 15 lutego 1953 roku. Wystawę zwiedziło od 21 grudnia 1952 roku do
31 stycznia 1953 r. 30.000 osób.
w Łodzi wystawa
16. W Y s t a w a
wego.
o b j a z d o was
zt u k i
l"
ę k a d z ie ł a
18. K o n kur
okolicznościowa
w Zalipiu
e w ó d z t was
katalog
troski
Państwa
3.
t a l i n o g r o d z k i e g o.
W dniach od 26 do 30 listopada został zweryfikowany
konkurs sztuki
ludowej
ogłoszony
dla powiatu
Będzin,
Częstochowa,
Kłobuck,
Zawiercie i Cieszyn. Na konkurs ogółem ze wszystkich powiatów dostarczono
243 eksponaty
z zakresu tkactwa,
strojów, koronkarstwa
i zdobnictwa
ludowego.
Konkurs
wykazał,
że tereny
uprzemysłowione
również
są bogate
w twórczość ludową, na którą należy zwrócić specjalną uwagę i która powinna być otoczona szczególną opieką.
Na konkursie wyróżniły się znane koronki cieszyńskie z okolic Koniakowa, tkactwo z okolic Częstochowy i Zawiercia. Komisja ocen przyznała
wybitniejszym
twórcom 48 nagród, które przyczynią się do rozwoju sztuki
ludowej.
19. M e b l e l u d o wed
l a p o t r z e b ś w i e t l i c o w y c h.
W okresie od roku 1950 do 1952 zostały opracowane na podstawie najbardziej typowych elementów mebli ludowych - projekty mebli świetlicowych regionu kaszubskiego, podhalańskiego
i kurpiowskiego.
Projekty zachowują istotne i charakterystyczne
cechy mebli regionalnych, są jednak przystosowane do potrzeb i wymagań świetlicowych. Kilka
próbnych egzemplarzy zostało już wykonanych
przez państwowe
przedsiębiorstwo
"Desa" przy współpracy
meblarzy
i rzeźbiarzy
ludowych
(Podhale, Kurpie).
l u d 0-
Dnia 14 sierpnia w Muzeum Regionalnym
w Częstochowie
została
otwarta wystawa objazdowa sztuki i rękodzieła ludowego. Wystawa miała
za zadanie zobrazowanie dorobku artystycznego ośrodków twórczości ludowej z terenu całego kraju w najbardziej typowych technikach i zademonstrowanie najbardziej
właściwych prób przystosowania
pewnych działów
sztuki ludowej do użytku powszechnego. Uzupełniona planszami popularnych strojów ludowych wystawa odegrała· rolę instruktywną
dla ruchu
świetlicowego. Na całość wystawy złożyło się300 eksponatów.
Pod koniec roku była ekspopowana w Raciborzu, a w roku 1953 przewidziana została na objazd okręgów przemysłowych
Dolnego Sląska.
17. Wystawa
s woj
dowodem
20. Ogólnopolski
konkurs
dla
wsi.
Dnia 11 XI. 19'52 r. zo·stał ogłoszony przez Zarząd Główny Związku
Samopomocy Chłopskiej w porozumieniu z Ministerstwem Kultury i Sztuki
i organizacjami
masowymi Ogólnopolski konkurs dla wsi pod hasłem "Dziś i wczoraj wsi polskiej w samorodnej twórczości plastycznej chłopów".
Celem konkursu jest skierowanie zainteresowań
wiejskich plastyków
na tematykę, odzwierciedlającą
przemiany społeczne, gospodarcze i kulturalne, popieranie
twórczości ludowej, wyłowienie
uzdolnionej
młodzieży,
zebranie materiału
dokumentarnego.
Pod względem tematycznym
kurs
obejmuje 4 działy. I - przemiany społeczne, gospodarcze i kulturalne na wsi
po wyzwoleniu; II - wieś w ustroju kapitalistycznym;
III - wieś w czasie
wojny
i okupacji
hitlerowskiej;
IV tematyka
dowolna.
Konkurs
dopuszcza wszystkie· techniki artystyczne.
Zakończenie konkursu przewidziane 31 października
1953 roku.
Dąbrowskim.
Dnia 28 grudnia z okazji zelektryzowania
Zalipia, znanego z tradycyjnych polichromii
ściennych,
odbyła
się uroczystość
otwarcia
światła.
połączona z wystawą malowanek
i haftów Powiśla Dąbrowskiego
oraz
występem zespołów regionalnych.
W uroczystości wzięli udział przedstawiciele władz państwowych
instvtucji społecznych i miejscowa ludność. Po uroczystościach
i zwi~dzeniu
wystawy odbyło się zwiedzanie malowanych mieszkań tamtejszych malarek.
Kazimierz Pietkiewicz
, Katalog.
Ilustr. 18.
•
77
Wystawa regionalna
Powiśla Dąbrowskiego
-
grudzień
1952 -
Zalipie.
1217
1216
WYCIĄG Z PROTOKOŁU XXV WALNEGO ZGROMADZENIA
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO *
XXV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się w dniach 15-17 czerwca 1950 r. w Poznaniu w Collegium Minus
Uniwersytetu
Poznańskiego i w Zakładzie Etnografii i Etnologii U. P.
Na zjazd przybyli: K. Adamska, W. Armon, J. Armonowa, K. Ajdukiewicz, S. Błaszczyk, S. Barański, J. Burszta, G. Ciołek, E. Cichowski, T. Chodz.idlo, J. Czekanowski,
A. Czekanowska, T. Dziekoński, K. Dobrowolski.
S. Flizak, E. Frankowski, M. Frankowska, G. Frenklowa, J. Gajek, O. Gajkowa. L. Gajewski, W. Gajzlerowa, M. Gierowska, A. Glapa, W. Gosieniecki,
J. Grocholski, J. Grabowska, T. Guttówna, W. Hejnosz, T. Henzel, L. Halban.
S. Izdebska, M. Jastrzębska,
J. Jastrzębski,
J. Kamocki, R. Kaczmarczyk.
J. Kleczkowska, A. Kowieńska, W. Kolago, B. Kopczyńska, K. Klęsk, S. Kujawiańska, H. Kuczyńska, H. Królikowska,
A. Kutrzeba,
J. Krajewska,
J. Kucharska, H. Kryśka, Z. Malewska, ·B. Malinowski, J. Michalakówna.
M. Modrzewska, S. Nosek, A. Nasz, J. Optołowicz, D. Osten-Sacken, A. Pawłowska, H. Pawłowska,
K. Pietkiewicz,
M. Polakiewicz,
J. Przeworska.
M Prtifferowa, R. Reinfuss, D. Romańczyk, M. Sobl'eski, J. Sobieska, W. Sopoćko, B. Stelmachowska,
S. Szczotka, M. Suboczowa, J. Świeży, M. Taśko.
A. Tajge, J. Tyszek, K. Wolski, T. Wróblewski, M. Ziemnowicz, A. Zierhoffer.
T. ZygleI', H. Zwolakiewicz, A. Zak.
Zjazd otworzył wiceprezes, prof. dr E. F l' a n k o w s k i witając goki
i licznie przybyłych członków. Po otwarciu odczytał depesze nadesłane przez
Ministra Kultury i Sztuki S. Dybowskiego, prezesa Polskiego Towarzystwa.
Lud. - prof. Moszyńskiego, i innych.
W imieniu Uniwersytetu Poznańskiego powitał zjazd rektor. prof. Kazimierz A j d u k i e woj c z.
Z koIei odczytano i przyjęto w całości protokół z XXIV Walnego Zgromadzenia w Toruniu, ,po czym wiceprezes prof. L. H a l b a n złożył sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
za okres od
czerwca 1949 r. do czerwca 1950 r. -, skarbnik zaś, prof. dr M. Z i e m n ow i c z złożył sprawozdanie z gospodarki finansowej oraz przedstawił bilans
za rok 1949. Po sprawozdaniach
obu członków Zarządu odczytano protokół
Komisji Rewizyjnej z dnia 8 marca 1950 r. i uchwalono wniosek o udzieleme Zarządowi absolutorium, 'po czym przystąpiono do sprawozdań oddziałów: poznańskiego, toruńskiego, krakowskiego, Mszany D., lubelskiego, nieditwno założonego oddziału łódzkiego i śląskiego, oraz sprawozdań sekcji:
poradnictwa, muzykologicznej i badania prawa ludowego. Nad wygłoszonymi
sprawozdaniami
wywiązała się dyskusja, w której zostały podniesione następujące zarzuty: w sprawie niepunktualnego
przysyłania przez oddziały
preliminarzy
budżetowych, SlPrawozdań rocznych, i wyliczeń z udzielonych
subwencji, w sprawie braku szczegółowych instrukcji
odnośnie bibliografowania i indeksowania.
w sprawie opóżnienia w druku 39 tomu ,.Ludu".
. Z przyczyn
od Redakcji
zC\mieszczone
są w terminie
Ludu niezależnych
opóźnionym.
~;
.,
r
pmtok~ły
z XXV -
XXVIII
Wal.
zgl'.
W tej ostatniej sprawie zarządzono powołanie specjalnej Komisji dla zbadania przyczyn i trudności powodujących
opóźnienie prac wydawniczych
Towarzystwa.
Po dyskusji nad wszystkimi sprawozdaniami
Walne Zgromadzenie dokonało wyboru członków Zarządu na przeciąg trzech lat, tj. do 1953 r.
W skład nowego Zarządu weszli: prof. K. Moszyński - prezes, prof dr
K. Dobrowolski, prof. dr L. Halban, prof. dr E. Frankowski - wiceprezesi,
prof. dr J. Gajele - sekretarz generalny, dr R. Reinfuss - zastępca seleretorza, prof. dr M. Ziemnowicz - skarbnik, oraz członkowie Zarządu: prof.
dr K. Adamska, prof. dr B. Baranowski, nacz. S. Brodziak prof. dr J. S. Bystroń, dr M. Gładysz, prof. dr T. Henzel, prof dr K. Koranyi, dr J. Krajewdr A. Kutrzebianka,
mgr B. Kuźmicz, dyr. J. Zołna-Manugiewicz,
prof.
dr S. Nosek, mgr K. Pietkiewicz, dr M. Prtifferowa, prof. M. Sobieski, dyr.
J. Świeży, dr doc. T. Seweryn, mgr M. Soboczowa, ,prof. dr T. Szczurkiewicz,
pror. L. Węgrzynowicz, mgr H. Zwolakiewicz, dyr. T. ZygleI'. Komisja Rewizyjna: prof. dr L. Białkowski, prof. dr Z. Papierkowski, prof. dr Henryk
Raabe, nacz. J. Steliga, inż. H. Zamorowski.
Po wyborze Zarządu Walne Zgromadzenie uchwaliło następujące wnioski: o podwyższeniu
składki członkowskiej
do kwoty 1000 zł, z tym, że
członkowie będą otrzymywali wszystkie wydawnictwa p. T. L.; o wysłaniu
do wszystkich oddziałów bezpłatnego kompletu wydawnictw Towarzystwa;
o powołaniu specjalnej Komisji dla opracowania
tez zjazdowych. Do komisji weszli: Adamska, Frankowski, Gajek, Kutrzebianka,
Zygler.
W drugim dniu zjazdu prof. F l' a n k o Vv s k i wygłosił referat pt. "Zadania i potrzeby etnografii polskiej", te ostatnie ujął w następujących
punktach:
1) związ'l.ć e tnografię
polską z metodologią
marksistowską,
2) rozwinąć krytykę oj samokrytykę,~)
wydać szereg monografii etnograficznych, 4) podjąć badania etnograficzne w spółdzielniach produkcyjnych,
5) wyszkolić kadry badaczy terenowych i muzeologicznych, 6) wydać podręcznik etnografii ogólnej, 7) wydać podręcznik folkloru, oparty na wzo!'dch ZSRR. Prelegent
zaproponował
założenie szeregu sekcyj w ramach
P. T. L. (kultury materialnej,
folkloru, sztuki ludowej, przemysłu
artystycznego, muzyki ludowej, antropologii, archeologii, kartografii,
statystyki
i przemysłu ludowego), oraz opracowanie i wydanie następujących
atlasów:
budownictwa
ludowego, tańców ludowych, a także encyklopedii polskich
iudowych instrumentów
muzycznych.
Nad referatem odbyła się żywa dyskusja, w której dorzucono jeszcze
szereg projektów: prof. A d a m s k a wysunęła wniosek Q stworzenie Instytutu Etnografii. Wniosek przyjęto i zatwierdzono w następującym
brzmieniu: "XXV Walne Zgromadzenie P.T. L. zleca Zarządowi złożenie projektu
na Kongres Nauki Polskiej o powołaniu Instytutu
Etnografii jako samodzielnej placówki naukowo-badawczej,
skupiającej obok etnografów, historyków, prehistoryków,
antropologów,
językoznawców.
Instytut Etnografii
obejmowałby zar6wno kulturę materialną jak folklor, sztukę, kulturę społeczną, a więc całość zagadnień etnograficznych".
Dr· R e i n f u s s przedstawił wniosek o powołanie osobnej sekcji metodologicznej,
której celem
byłoby wypracowanie
metody materializmu
historycznego i dialektycznego
77*
1218
1219
w zastosowaniu
do pracy naukowej na polu etnografii.
Dyr. Z y g l e l'
wiosku dr Reinffussa WI\osiby "XXV Walne Zgromadzenie
wysunęło dezyderat o opracowaniu
krytycznego rysu historycznego
nauk
etnologicznych w terminie możliwie szybkim". Oba wnioski przyjęto jednogłośnie.
Oprócz wymienionych
wniosków Walne Zgromadzenie
uchwaliło zlecenie dla Zarządu tej treści: 1) "Walne Zgromadzenie P. T. L. zwraca się
do sekretariatu
generalnego Kongresu Nauki Polskiej z prośbą o stworzenie specjalnej podsekcji o charakterze
historycznym
dla etnografii i wycofanie jej z podsekcji filozoficznej i socjologicznej'.
2) "Walne Zgromadzenie
P. T. L. upoważnia delegatów w osobach prof.
Frankowskiego,
Gajka i Reinfussa do przeprowadzenia
rozmów w sprawie
. wyłonionego na zjeździe Millenium w Szczecinie projektu Instytutu
Kultury Materialnej".
Podsumowując
wyniki dysku'sjl prof. G a j e k zwraca uwagę na konieczność koncentracji
i hierarchizacji
zagadnień z punktu widzenia potrzeb złączonych z uchwalonym na poprzednim zjeździe w Toruniu, 6-letnim planem pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
W trzecim dniu obrad zakończono dalszy ciąg dyskusji nad tezami
prof. F l' a n k o w s k i e g o, po czym wysłuchano
referatu
prof. G a j k a
pt. "Organizacja studiów etnograficznych
i ich program", w którym prelegent przedstawił
nowy plan studiów, oparty o studium kultury materialnej. W dyskusji został uchwalony następujący
wniosek: "Wobec potrzeby kształcenia kadr etnografów niezbędnych dla dokonania prac i badań etnograficznych
w Polsce Ludowej XXV Walne Zgromadzenie
zwraca się do Ministerstwa
Szkół Wyższych i Nauki z wnioskiem o stworzenie 3-letniego studium kultury materialnej we w s z y s t k i c h uniwersytetach w Polsce". Uchwalono również wniosek prof. A d a m s k i e j o zakładaniu
stacyj badawczych
w terenie
szczególnie interesującym
pod
względem etnograficznym,
które stałyby się ośrodkami pracy zespołowej.
Z kolei zebrani wysłuchali referatów: .prof. dr J. C z e k a n o w s k i e g o
pt. "Z dziejów wozu i zaprzęgu" 1, oraz ,prof. M. S o b i e s k i e g o pt. "Wyniki badań etnograficzno-muzycznych
na obszarze Wielkopolski i Ziemi
Lubuskiej".
Ostatni referat był ilustrowany
ciekawym pokazem melodyj
ludowych, wykonanym
przez prof. J. S o b i e s k ą oraz zespół ludowych
instrumentalistów
(dudy, koza~ mazanki, maryna).
W dziale komunikatów
naukowych
prof. G a j e ,k wygłosił referat
"Z badań nad Kaszubszczyzną"·
Podsumowując
wyniki Zjazdu sekretarz generalny z'WTócił uwagę na
doniosłość uchwał i ich praktyczne znaczenie, złożył też serdeczne podziękowanie prof. E. Frankowskiemu
oraz oddziałowi poznańskiemu
za trud
zorganizowania
Zjazdu.
W uchwałach
końcowych
postanowiono
odbyć
następne Walne Zgromadzenie w Łodzi.
O. G.
w uzupełnieniu
I
Drukowany
w t, XXXIX
"Ludu".
Polskiego
Stan
Towarzystwa
Bi l a n s Z a m k n i ę c i a
Ludoznawczego na dzień 31 grudnia
czynny
Stan
1. Kasa
2. P. K. O,
3. Biblioteka
4. Ruchomości
5. Remanent wydawn.
6. Remanent papieru
7, Różni dłużnicy
4.773,1.694.724,3.232.835,559.169,6.951.560,129.675,992.274,-
1949 r,
bierny
1. Różni wierzyciele
2. P. K. P. G. (badanie)
3. Fundusz amortyz.
4, Kapitał
70.915,1.738.100,354.144,11.401.851,13.565.010,-
13.565.010,Rachunek
strat
Wydatki
i zysków
Przychody
1. Nieściągalni dłuż.
2. Wydatki naukowe
3. P. A. E.
4. Atlas Pol. Str. Lud,
5. Administracja
6, Nadwyżka
3.936,350,163,347.212,1.605.508,663.469,1.909.052,-
1. Dotacje minist.
2. Składki członk.
3, R-ek wynikowy
4.565.485,28.255,285.599,4.879.339,-
4.879.339,Lublin,
(-)
dnia 31 grudnia
Księgowy:
Anna
Moskatewska
1949 r.
Skarbnik:
(-)
P110f. dr. Mieczysław
Ziemnowicz
PROTOKÓŁ Z XXVI WALNEGO ZGROMADZENIA
POLSKIEGO TOWARZYSTW A LUDOZNA WCZEGO
XXVI Walne Zgromadzenie Pol. Tow. Lud. odbyło się w dniach 24 i 25
li:stopada 1951 r. w Łodzi w Auli Uniwersytetu.
W Zgromadzeniu wzięli udział: E. Frankowski, ,Z. Reinfussowa, R. Reinfuss, ks. B. Radomski, Z. Malewska, M. Frankowska,
A. Simon, M. Przedpełski, W. Hejnosz, O. Wandmayer, J. Kowalczyk, L. Gajewski, C. Dobrowolski, K. Korany i, J. Świątkowska, T. Berezowski, K. Pietkiewkz,
J. Durska, J. Pogonowski, T. Zygler, H. Czekanowska, J. Ciołkówna, R. Kaczmar,
B. Lakówna, H. Przesławska,
Z. Tomerle, E. Białkowski,
M. Zywirska,
M. Priifferowa,
J. KamockL M. Matuskówna,
K. Szczypa, O. Gajkowa,
J. Gajek, G. Guniewicz, J. Kamień, A. Czekanowska,
J. Czekanowski,
St. Nosek, A. Kutrzeba, M. Gładyszowa, M. Gładysz, K. Bujak, Z. Wartołowska, W. Antoniewicz. W. Kałago, A. Kowalska. T. Strumiłlo, M, Pola-
1221
1220
kiewicz, H. Mikułowska, R. Kukier, S. Szczotka, T. Henzel, Z. N:;ymanowa.
J. Majewska, J. Świeży, Stel ma szyk, T. Seweryn, M. Ziemnowicz, J. Przewarska, M. Tarko, J. Dekowski. H. Bittnerówna,
J. Szczepański, H. Gnejko
Z. Staszczakówna,
A. Kamiński, T. ,Kolkiewicz, S. Szadkiewicz. T. Szulc.
R. Janasławski, K. Czerniewska, J. Kajdos, S. Katzowa. K. Węcei, A. Abramowicz, K. Jażdżewski, J. Burszta, Z. Salski, Ch. Zieliński, W. Kuśkiewicz.
L. Załęczny, S. Brodowska, M. Serejski. S. Zajączkowski,
W. JaŻdŻewski.
Z. Chyliński, E. Piotrowska,
Z. Piotrowski,
M. Wallis, Cz. Ciszkiewicz.
Z. Czasznicka, T. Wróblewski, B. Kużmicz, M. Suboczow.a, K. Adamska,
J. Krajewska,
B. Baranowski, K. Kotal'biński, H. Królikowska,
S. Jaskulanka, Z. Hołowińska, S. Miodowski, W. Piotrowski,
Dudkiewicz. M. Walewska, J. Broda, T. Malinowski, Z. Bukowski.
. XXVI Walne Zgromadzenie
otworzył i przewodniczył
w pierwszym
dmu obrad prof. F l' a n k o w s k i. Po zagajeniu powołano prezydium w osobach: prof. K. Kotarbińskiego,
dziekana prof. Wiśniewskiego, K. Pietkiew~cza,. K. Ada~skiej,
B. Baranowskiego.
W imieniu rektora Uniwersytetu
Lodzklego pOWItał zebranych dziekan prof. W i ś n i e w s k i, życząc owocnych obrad; w imieniu Towarzystwa Naukowego - prof. K o t a l' b i ń s k:.
W dłuższym przemówieniu
prof. Kotarbiński
podkreślił,
że "na terenie
ludoznawstwa
dzieją się u nas rzeczy doniosłe. Władze Polski Ludowej
organizują na dużą skalę badania terenowe nad plast)"ką, muzyką ludową
i i'~nymi ~~ementami folkloru. Towarzystwo Ludoznawcze rozwija też swoją
dZlałalnosc. Na terenie Towarzystwa
Naukowego w Łodzi nie ma badań
ludoznawczych, są jednak zorganizowane badania dialektologiczne i archeologiczne a te rodzaje badań zazębiają się z pracą P. T. L. W Łodzi również
,",,:YSzedłimponujący rozmiarami
i poziomem, V]m~lX
t. "Prac i Materialow Etnograftcznych";
to też Łódzkie Towarzystwo
Naukowe
wyraża
prawdziwe i głębopie uznanie oraz życzy da:szego rozkwitu".
W imieniu
Oddziału łódZikiego P. T. L. powitała zebranych prof. K. A d a m ska.
Z kolei Walne Zgromadzenie uchwaliło porządek obrad, po czym prof.
Bohdan B a l' a n o w s k i wygłosił odczyt inauguracyjny
,,0 roH dokumentów historycznych
w poszukiwaniach
etnograficznych".
Po referacie
zebrani udali się do Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego
przy
pl. Wolności 14. by zwiedzić wystawę z wykopalisk w Gdańsku oraz dZ!iał
etnograficzny.
Po południu odczytano i przyjęto w całości protokół z XXV. W. Z.
Z kolei odczytano sprawozdanie
z działalności P. T. L. za rok 1950 nadesłane przez vice:"prezesa, prof. H a l b a n a, który z powodu obrad Komi'sji
Konstytucyjnej
nie mógł przybyć; oraz s-prawozdanie z pracy nad archiwum i biblioteką. Prof. Z i e m n o w i c z przedłożył sprawozdanie
finansowe, po którym s!<aI'bnik - prof. T. H e n z e l odczytał protokół z posiedzenia Komisji Rewizyjnej
z dnia 14 lutego 1951 r. w Lublinie. Po
sprawozdaniach
dyr. Z y g l e l' poruszył sprawę
składek członkowskich.
oraz zaapelował
o sprawniejsze
przeprowadzanie
tej części dZiałalności
Towarzystwa.
Prof. Ziemnowicz wyjaśnia, że w r. 1950 składka wynosiła
jeszcze 12 zł. w roku 1951 podniesiona została do zł. 30.
.
l
i
i
i
f
Prof. A d a m s k a wnosi o wYJasmenie spraw wydawniczych
i stawia
wniosek o zaangażowanie
do prac Oddziałów płatnych sekretarzy. Z kolei
przewodniczący
podaje
pod głosowanie
wniosek
Komisji
Rewizyjnej
o udzie:enie absolutorium
oraz wniosek o uznanie sprawozdania
Zarządu
i preliminarz
na rok 1950. Wnioski przyjęto jednomyślnie.
Po uchwaleniu
wn-iosków dr R. R e i n f u s s złożył sprawozdanie
z prac sekcji metodo10gicznej. Prelegent
przedstawił
cele sekcji, metody pracy i osiągnięte
wyniki. Wyróżnił dwa etapy pracy: 1. pogłębienie wiedzy marksistowskiej.
2. opracowanie
kwestionariuszy
jako wstęp do badań terenowych;
dokonano przeglądu i tłumaczeń dzieł radzieckich, które wejdą w skład najbliższych
wydawnictw
P.T.L., sekcja udzieliła szeregu porad, najczęściej
przez podanie bibliografii do wskaz~lnych zagadnień, oraz przygotowywała
część ilustracyjną
do Atlasu Pol. Strojów Ludowych - uważając, że taka
pomoc jest również jedną z form poradnictwa. Dr P r li f f e l' o waporuszyła
w dyskusji sprawę kwestionariuszy,
omówiła ich ważną rolę w badaniach
i zaapelowała
o zwołanie w tej sprawie osobnej konferencji.
Sprawozdanie
z działalności
sekcji
badania
folkloru
muzycznego
w ramach P. L S. złożył dyr. Z y g l e r. Stwierdził on, żew r. b. zebrano
1600 tekstów pieśni nagranych i 3000 zapisów ołówkowych. Dr R e i n f u s s
złożył s,prawozdanie z działalności
sekcji Badania Plastyki i Zdobnictwa
Lud. Sekcja ta prowadziła badania terenowe, opracowywanie
materialó\v
i akcję wydawniczą.
Badania prowadzono na terenie 4 powiatów (brzeski,
kielecki, sandom. i opatowski). Kurs trwał 4 tygodnie, objął 26 osób w tym
.7 pracowników
naukowych,
18 malarzy i rysowników
i 1 fotografa. Zebrano ponad 2000 pozycji inwentarzowych.
Akcja wydawnicza
koncentruje się wokół ..,Polskiej
Sztuki
Ludowej". W dyskusji nad sprawozdaniami zabrali głos: prof. G a j e k, który wyraził obawę, czy tak wielkim
i licznym nagraniom
melodyj ludowych będzie towarzyszyła
praca nad
ich opracowaniem.
Dr A. K u t l' Z e b i a n k a porusza sprawę odpłaności
informatorów,
sprawę udziału i wynagrodzenia
rysowników
i fotografów.
w badaniach i w ogólności niskiego poziomu płac dla uczestników badań.
Prof. C z e k a n o w s k i zapytuie, czy na terenie badanego obszaru w Rzeszowskim nie znaleziono śIadów slprzętarstwa kolbuszowskiego,
oraz czy
w Sandomierskiem
nie spotkano śladów obrządku
sł::Jwi,ańskiego (święty
kąt). Prof. A d a m s k a informuje o trudnych warunkach prac terenowych
ekipy łódzkiej i apeluje o stworzenie lepszych warunków dla badających.
Następnie przystąpiono
do sprawozdań
Oddziałów. Po dyskusji nad działalnością Oddziałów przystąpiono
do głosowania nad wnioskami Zarządu
przedłożonymi
Walnemu Zgromadzeniu,
a mianowicie: w sprawie zm;any
paragrafu
2 Statutu PTL jak następuje:
"Si.edzibą Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
jest miasto Poznań". W sprawie otwarcia konta P. T. L.
\v N. B. P. - Oddział w Poznaniu. W sprawie wyborów uzupełniających
do Zadządu przez powołanie: dr Marii Frankowskiej,
mgr T. Wróblewskiego, prof. W. Henzla, prof. S. SzczotJki, dr J. Burszty i prof. M. Sobieskiego. Do Komisji Rewizyjnej: prof. M. Ziemnowicza, prof. A. Zierhoffera,
prof. W. Klonowieckiego i dr F. Wokroja. W sprawie składu Wy dz. Wykonawczego. do którego weszli: Gajek. Reinfuss. Zygler. Pietkiewicz.
Ba-
1223
1222
ranowski, Frankowska, Wróblewski, Burszta i Szczotka; prof. Gajka zaproponowano na stanowisko wiceprzewodniczącego.
Powyższe wnioski przyjęte zostały jednogłośnie przez Walne Zgromadzenie.
Ponadto uchwalono: wniosek o dostarczaniu
członkom wydawnictwa
,,LUD" bezpłatnie (oraz 3 i 4 zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych
jako rekOllliPensatę za rok 1951), wniosek o zwołanie XXVLI W. Z. w Stalinogrodzie między 5 a 15 maja 1952 r., wniosek o liikwidacji sekcji muzykol.,
po czym zamknięto pierwszy dzień obrad.
Drugiego dnia obrad przewodniczyli prof. B. Baranowski i prof. Adamska.
Po odczytaniu porządku dziennego
prof. K. A d a m s k a wygłosiła
referat pt. "Badania terenowe do monografii regionalnych
w świetle doświadczeń ośrodka łódzkiego".
Ilustracją
referatu
była wystawa prac,
kwestionariuszy,
planów i za'pisów uczestników badań.
W dyskusji zabierali głos: dr R e in f u s s uznał za słuszne pI10wadzenie
badań w kilku punktach reprezentatywnych
i uzupełnianie ich wypadami
w teren okoliczny, oraz stwierdził, że badania terenowe winny mieć plan
ujęty w ramy czasowe i opracowany w jeden harmonogram.
Mgr M. Ż ywi l' s k a omawia ważność materiałów historycznych
dla badań terenowych podając jako przykład badanie w Kamieńczyku
n/Bugiem.
Prof.
S z c z e p a ń s k i określił referat prof. Adamskiej jako ramowy, poruszył
też zagadnienie metody opracowywania
syntetycznego
i techniki badań.
W odpowiedzi prelegentka
wyjaśnia, że problem badań zespołowych
nasuwa trudności z powodu nierównomiernych
warunków, każdy ośrodek
dysponuje innym zespołem pracowników, o różnym przygotowaniu, każdy
ośrodek ma sobie właściwe metody pracy, należałoby zatem ujednolicić
metody badawcze. Dr K o wal s k a, nawiązując do wypowiedzi poprzedników stwierdza, że uchwalono już opracowanie
jednolitych
kwestionariuszy, ze szczególnym uwzględnieniem
narzędzi produkcji, a nawet rozesłano kwestionariusze,
jednakże sprawa ta nie jest wciąż stawiana w sposób właściwy.
Prof. G a j e k przypomina, że badania terenowe P. T. L. są planowane
w czasie i poprzedzić mają reedycję dzieł K o l b e l' g a i P. A.E., plan przewiduje ukoń,czenie badań około 1957 r., jest jednak rzeczą jasną, że realizacja -jego uzależniona
jest od uzyskania
odpowiednich
funduszów.
W związku z wypowiedzią 'Prof. Szczepańskiego dodaje, że w Ibadaniaoh
chodzi o uchwycenie zmian ost'atniego stulecia (1857-1957); w najbliższym
terminie, tj. od marca 1952 PTL ma ustalić wewnętrzną
budowę monografii reg., określić
podstawy
rozmieszczenia
regionów,
określić etapy
badań. W tym celu odbędzie się specjalna konferencja między 20-30 stycznia 1952 r. w Krakowie, której celem będzie opracowanie kwestionariusza.
Nakoniec stwierdza, że metoda badań zespołowych została wypróbowana
w Związku Radzieckim; skoro nasze metody zawodzą winniśmy korzystać
z gotowego przykładu sąsiadów.
Z. T o m e l' l e z żalem stwierdza, że żaden etnograf nie dotarł w ostatnim czasie do Podlasia, które czeka na opracowanie. Prof. A n t o n i e w ic z
informuje o badaniach nad szałaśnictwem w Tatrach w latach 1945-1947,
które wymagają jesz;cze dalszych prac.
,
•I
I
~I
J
t
Po zamknięciu
dyskusji
został wyświetlony
film opracowany
przez
dr Krajewską. W prelekcji dr K l' a j e w s k a zaznajamia obecnych z tematem filmu i techniką badań. Film dotyczy produkcji garncarskiej
w Medyni Głogowskiej, proces wytwarzania,
narzędzi i sposobu pracy, a także
ilustruje organizację
zbytu wyprodukowanego
towaru. iInteresujący
film
uzupełniany był szczegółowymi objaśnieniami.
Z kolei wygłosił referat prof. Konrad Ja ż d ż e w s k i: "Wykopaliska
Gdańskie jako źródło poznania kultury materialnej".
Referent nawiązując
do prelekcji wygłoszonej w czasie otwarcia wystawy w Muzeum Archeologicznym podkreślił jak silne ·są związld archeologii z etnografią i konieczna współpraca.
W godzinach popołudniowych
rozpoczęto obrady od sprawozdania
C. P. L. i A., wygłoszonego przez dyr. S z y d ł o w s k ą, w którym zaznajomiła ona zebranych z pracą tej instytucji. W dłuższym ,przemówieniu przedstawiła trudnośC'i i osiągnięcia, oraz zaapelowała do ,p. T. L. i zebranych
etnografów o współpracę.
W dyskusji nad referatem
prof. Jażdżewskiego
prof. G a je k podkreśla konieczność uwzględnienia w pracy etnograficznej materiałów archeologicznych. Przykład
wykopaHsk gdańskich
świadczy, że etnograf
staje
niejednokrotnie
bezradny wobec nich. Dr R e i n f u s s dodaje, że etnografowie muszą sięgać do źródeł historycznych,
np. do instruktarzy
ekonomicznych. Prof. S z c z o t k a przeprowadził
gruntowną krytykę referatu
prof. Baranowskiego. Wskazał na księgi sądowe miejskie, z których wiele
materiałów
można jeszcze wydobyć, nie jest też konieczne przytaczanie
bardzo starych dokumentów, dla nas ważne jest udostępnienie przez historyków materiałów X'ViIL-XVI:LI w. Prof. S e w e l' y n wyjaśnia zagadnienie
krytycznego
podchodzenia
i posługiwania
się żródłami
historycznymi,
ostrzega przed bezkrytycznym korzystaniem i jako przykład podaje interpretację materiałów
ikonograficznych.
Prof. C z e k a n o w s k i stwierdza,
że referat prof. Jażdżewskiego wykazał ścisle powiązanie przedmiotu badań
prehistoryków
z etnografami;
niestety zainteresowania
historyków zagadnieniam<i kultury są wciąż jeszcze za małe. Etnograf musi znać materiały
prehistoryczne
swego terenu, winien też dążyć do wyświetlenia
przyczyn
i dróg rozpowszechnienia
zjawisk kulturowych,
winien umieć określić je
w czasie, wymaga to jednak ogromnego wysiłku. Prof. Czekanowski jest
zdania, że monografie regionalne powinny być opracowywane
przez poszczególnych specjalistów. Prof. A d a m s k a proponuje, by każda ekspedycja arechologiczna
miała etnografów, którzy wspólnie opracowywaliby
wydobyty materiał. Dr B u l' S z t a występuje w imieniu socjologów i podkreśla konieczność współpracy etnografów z socjologami. Wysuwa pomysł
przeistoczenia
czasopisma "LUD" w kwartalnik,
w którym każda z tych
dyscyplin byłaby reprezentowana.
Wniosek w głosowaniu upadł.
Po wyczerpaniu
dyskusji zobowiązano
Zarząd do jak naj szybszego
rozesłania instrukcji dot. -indeksowania, oraz zwołania osobnej konferencji
osób zatrudnionych
przy indeksie. Postanowiono
odbyć taką konferencję
w grudniu 1951 r. w Poznaniu.
,Z kolei Oddziały przedłożyły
krótkie komunikaty
z badań tereno;vych. po czym 'Prof. G a j e k złożył sprawozdanie obejmujące plan i reali-
1225
1224
zację planu
w 1951 L Wyjaśnił powody spoznJenia druku "L"lJDU", Prac
i "Prac i materiaŁówetnogr.",
przedstawił
prace na odcinku badawczym, tj. indeksowanie,
prace archiwalne
i terenowe, jako
prace wstępne do "Encyklopedii
Etnografii
Polski".
W dalszym ciągu przemówienia oświetlił przebieg i wyniki Krakowskiej * Konferen!:ji etnografów i konferencji w Nieborowie, oraz przebieg prac przed Kongresem Nauki.
Walne Zgromadzenie
przyjęło sprawozdanie
w całości i zatwierdziło
przez jednomyślne głosowanie preliminarz na rok 1951.
Na koniec prof. G a j e k przeprowadził
podsumowanie
obrad, wskazując, że wniosły one wiele cennego mater'iału szczególnie w zakresie zagadnień metodologicznych
i zagadnień
etnografii
historycznej,
po czym
złożył serdeczne podziękowanie
Oddziałowi Łódzkiemu, a w szczególności:
prof. Adamsiej,
dr Krajewskiej,
prof. Baranowskiemu
i prof. Jażdżewskiemu. Na tym zamknięto XXV,! Walne Zgromadzenie.
O. G.
PROTOKÓŁ Z XXVII WALNEGO ZGROMADZENIA
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
Etnograji.cznych"
Polskiego
Towarzystwa
Stan
czynny
1. Kasa
2. N. B. P.
3. Dłużnicy
4. Biblioteka
5.Ruchomości
6. Remanent papieru
7. Remanent wydawn.
8. Wydawnictwa
w druku
9. Różnica z przerach.
Bi 1a n s Z a m k n i ę c i a
Ludoznawczego na dzień 31 grudnia
444,46
50.299,59
8.438,09
138.341,28
48.600,19
4.135,85
216.203.40
Stan
bierny
1. Wierzyciele
2. P. K. P. G.
3. Fundusz amortyz.
4. Majątek
Rachunek
(_)
dnia 31 grudnia
Księgowy:
Anna
strat
i zysków
Dochody
1 Dotacje
2. Składki członk.
3. R-ek wynikowy wyd.
łącznie z Atl. Str.
•.Lud"
Moskalewska
XXXIX,
10.l4i5,93
3.284,31
27.931,68
472.053,35
--"--_.- - .
513.415.27
W pierwszym
66.26'2,56
263.955.66
"
_,
(-)
Prof.
Skarbnik:
dl' Tadeusz
s. 624.
..1
__
o
j
'/
Henzel
dniu obrad przewodniczył
prof. M o s z y ń ski.
XXVI Walne Zgromadzenie
otworzył
prof. G a je k, podkreślając
w przemówieniu wstępnym przełomowy jego charakter ze względu na powołanie i ukonstytuowanie
się Polskiej Akademii Nauk, do której wchodzi
13 członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Prof. M,oszyńs,ki, Czeka_
nowski, Bujak,
Antoniewicz,
Chybiński,
Bystroń,
Kostrzewski,
Pigoń,
Krzyżanowski,
Nitsch, Spławiński, Kleiner, Myd:arski), po czym nastąpiło
powitanie gości i członków. górników, ob. Zdechlika, przodowników pra,cy ob. DrąŻJkowskiego, Mamoka, delegatów Woj. Wydz. Kultury, Prasy, Polskiego Radia, przedstawicieli
Towarzystw Naukowych: Tow. Historycznego
- dr Popiołka, Tow. Geograficznego - dr Hornika, Tow. Prehistorycznego
- Balcerzaka, Tow. Ekonomicze.go - dr Ziomka, Archiwum Państw. ob. Jaro'Sa i członków P.A.N.
197.280,90
412.20
1950 r.
Dyrektor Administracyjny
(-)Prof.
dr Mieczysław
Ziemnowicz
Patrz
1950 1'.
45.681.07
1.271,34
----_._----"
513.415,27
Wydatki
1. Spisani dłużnicy
5.323,'-2. Amortyz. ruchom.
17.307,.36
3. Administracja
19.042,68
4. Naukowe
13.155,57
5. P. A. E.
15~379,95
6. Atlas Pol. Str.
63.749,28
7. Nadwyżka za 1950-_._.,--- 129.997,82
...__ .
263.955,66
Lublin.
Powyższe Walne Zgromadzenie odbyło się w dniach 16-18 maja 1952 r.
w sali Towarzystwa
Wiedzy Powszechnej w Stalinogrodzie.
Obecni byli: prof. Moszyński, Czekanowski, Antoniewicz, Gajek, Nasz.
Szczotka, Ziemnowicz, Delimat, Jagielski, Markiewicz, Karwot, Żywirska,
Gajkowa, Wartołowska,
Górszczyk, Flizak, Królikowska; Kuczyńska, Kar""icka, Łuckoś, Sobieski, Dygan, Priifferowa, Malewska, Glapa, KowalskaLewicka, Czekanowska, Błaszczyk, Wo1sk'i, Wróblewski, Zawistowicz-Adamska, Frankowska,
Starostowicz, Szayerowa, Pogonowski, Pawłowska, Bittner, Łysik, Garyga, Przesławska,
Wandmayer, Kamocki, Gładysz, Gładyszowa, Orłowska,
Jackowski,
Hornig, Kucharska,
Wokroj,
Wiązowski.
Gersten, Urbańczyk,' Wardasówna, Gorywoda, Ligęza, Suboczowa, Rudnicka,
Kuźmiez, Pietkiewicz, ZygleI', Swieży, Klimaszewska, Grzegorczyk, M3tuskówna, Po1akiewiez, Matus, Reinfuss, Reinfussowa, Taige, Ziemba, Mar'kiewicz, Semrau,
Stankiewicz,
Badora,
Wallis, Karażda,
Zambrzycka,
Starek, Kutrzeba, Nizińska, Burszta, Broniez. Szuszkiewicz, Zwolak. Balcerowska, Jaros, Ziomek, Staszczak.
~l
Do Prezydium
powołano prof.
niewieza, Rudnicką,
Jackowskiego,
Głuchowskiego i Ligęzę.
Moszyńskiego, Czekanowskiego,
AntoZdechlika,
Drążkowskiego.
Mamoka.
.
Z kolei zatwierdzono porządek obrad, po czym nastąpiły przemówienia
delegatów towarzystw
naukowych.
Podkreślono
w nich z zadowoleniem
decyzję Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizowania
Zjazdu na
terenie Sląska, na którym w ciągu ostatnich lat nie odbył się żaden Zjazd
naukowy z zakresu nauk humanistycznych.
Prof. S z c z o t k a wygłosił następnie odczyt inauguracyjny
pt. ,.Odbicie przeszłości w kulturze ludowej
Sląska".
Po prelekcji dr R e i n f u s s odczytał protokół z XXVI W. Z. w Łodzi.
który przyjęto w całości.
1227
1226
v:
W drugim dniu przed południem przewodniczył p~of. C ~ e k a n o s k ,~.
Dr Gł a d y s z wygłosił odczyt "Śląskie g~upy et.mczne l e.tnOgrafICz~e ,
w którym przedstawił wyniki badań nad etmkonaml na terem~ .Śl~ska, ~ustrują c je 3 mapami: zasięgów grup etnicznych, gwary śląskieJ, l podziałów administracyjnych
Śląska.
.
.
Z kolei mgr L i g ę z a wygłosił referat
pt. "Proba charakterystyki
grupy zawodowej na Śląsku", po cz~m n;g~ M. Ż y w i l" S k a pr~,~dstawiła
Problem badania grupy zawodoweJ w sWletle kultury ludoweJ.
W dy~kusji nad wygłoszonymi referatami zabierali k?lejno głos: .pro~ .. Cze'kan o w s k i - zwrócił uwagę na grupę Wałachow -. pod~Jąc 1Z przyp~szczalnie w nazwie zaznacza się wpływ języka węgierskiego.
Nastę~me
omówił znaczenie wyników badań antropologicznych
w POsz~klwamach
etnogenetycznych
oraz problem państwa lechickiego i jego rehkty w nazwach: Lech, Lachy, Lechistan, Lengyel, które nadawano Polak~m P?łudniowym. Dr B u l" S z t a poddał krytyce definicję grupy etnOgrafl~Z?eJ podanej w referacie przez dra Gładysza, oraz przesz.e~ł do zagadmen metodologii marksistowskiej
i krytY'ki etnografii polskieJ., ?r K ~ l" wo t przeprowadzając
ocenę referatu prof. Szczotki podkres1l1 ubos:wo przytoczonych w referacie dokumentów historycznych Śląska. W zWiązku z kry:
tyką referatów dr Karwot przedstawił zebranym dokument z XUI w. tJ.
t zw
K'atalog brata Rudolfa" z klasztoru Cystersów w Rudach w pow.
;acib~r'~kim, datowany 1235-1250 r. Katalog ten znajdował. się do r?ku
1945 w bibliotece uniwersyteckiej
we Wrocławiu, po czym zagmął. Zawl~r~
on obfity materiał etnograficzny śląski z XIII w. zwłas~za dla zaga?n~en
związanych
ze zwyczajami
narodzinowymi,
weseln~ml, do.r~CZnyml 1tp.
W zakresie kultury materialnej
zaznacza się uderzaJąca zbl~znoś~ dokumentu z badaniami archeologicznymi w Opolu. Prof. A n t o n l e w~ c z poruszył zagadnienie wpływów śródziemnomorskich
na Śląsku, Dr R e ~n f u s s
przedstawił
własne badania nad grupą Łemkó;v dla uwypukl.em~ trudności w przeprowadzianiu
linii zasięgu etnikonow, zwła~zcza Jeś.h, z pojęciem grupy łączy się walor ujemny.
~ie można. tez zagadmen grup
etnicznych badać inaczej, jak od strony ~lst~r~CzneJ., Prof. A d a m s k a
wyjaśnia, że grupie etnicznej odpowiada rown.lez ~espoł cech kulturo~ch:
które w świetle materiałów opartych o WYPowiedZi na temat przynalezn~ścl
grupowej dah dopiero całkowity obraz. Dużą zasług~ d~a Gł~dysza Jest
zwrócenie uwagi na material 'zebrany drogą WYPOWiedZI subiektywnych
dotyczących śląskich grup etnicznych.
.
Zamykając
dyskusję dr G ł a d y s z wyjaśnił, że w b~damach ~rup
etnicznych
brał pod uwagę określenia
własne, ludowe l wYPowiedzi
sasiadów.
. W obradach 'po,pułudniowych przewodniczył mgr L i g ę z a .
Po odczytaniu depesz i listów nadesłanych na. XXViII W. ~. przystąpiono do wysłuchania
referatów:
mgr S. B l" o n l c z a ,,~odłoze klasowe
kultury ludowej Górnego Śląska", mgr J. P a w ł o w ~ k i e J ,,~roc~s .~sztaltowania się nJwego oblicza etnograficznego
na WSI dolno-sląskieJ,
mgr
M. S u b o c z o we j "Stan badań etnograficznych
na .Śląsku" (tematyk~
i sieć), prof. A. N a s z a ,.Perspektywy
naukowej wspołpracy archeologli
z etnografią"·
l
W dyskusji nad referatami zabierali głos: dr P l' Z e s ł a w s k a podkreśliła, iż materiał zwłaszcza 2-ch pierwszych referatów przyniósł cenne uwagi
na temat kształtowania
się nowych s-iosunków na wsi polskiej. W referatach tych podano materiał etnograficzny w ścisłym powiązaniu z podłożem
społeczno-gospodarczym.
Zagadnienia
poruszone marginesowo
przez mgr
Ligęzę, dotyczące grup zawodowych i związanej z tym rekrutacji
proletariatu wiejskiego oraz jego łączność z miasteczkiem i miastem należałoby
rozszerzyć i uwzględnić w badaniach
na innych terenach.
Dr War t olo w s k a omawiając
możliwości współpracy
obu dziedzin, omówionych
w referacie prof. Nasza, wymieniła przykładowe
trudności na jakie natrafia archeolog. W badaniach tych współpraca archeologów z etnografami
na temat określania np. funkcji poszczególnych elementów kultury materialnej mogłaby dać doskonałe
wyniki. Prof. C z e k a n o w s k i wyraża
obawę, by badając zjawiska kultury materialnej np. ceramiki nie zapomnieć
o samym człowieku i jego szczątkach zachowanych wraz ze znaleziskami
archeologicznymi. Prof. A d a m s k a proponuje by zbierając materiał drogą
badań terenowych zwrócić uwagę na element napływowy i te formy kultury materialnej,
które związane są z najnowszym osadnictwem;
istnieje
również ciekawe zjawisko, że całe grupy przenosząc się z jednego terenu na
drugi przynoszą do nowego środowiska starsze formy. Podsumowując
wyniki obrad popołudniowych prof. A d a m s k a stwierdza, że prace i referaty
przedstawione
przez Oddział Śląski są cennymi wskazówkami
dla przyszłych zjazdów.
W zastępstwie
prof. Gajka, który wraz z prof. Moszyńskim i Dobrowolskim wyjechał wezwany na 18. V. na konferencję K. O. Instytutu Kultury
Materialnej
do Nieborawa, sprawozdanie
z działalnoścd za okres lubelski
tj. z 1945-19.51 r. złożył dr R e i n f u ss.
Prof. Z i e m n a w i c z złożył sprawozdanie
finansowe i bilans za rok
1951, po czym dr W i ą z o w s k i odczytał protokół Komisjd. Rewizyjnej
z dnia 11 stycznia br. zakończony
wnioskiem o udzielenie
Zarządowi
absolutorium
za rok 1951. Wniosek został jednomyślnie
zatwierdzony, po
czym delegaci Oddziałów złożyli krótkie
sprawozdania
w następującej
kolejności:
Dyr. Świeży - z działalności Oddziału Lubelskiego, prof. Pogonowski
z oddziału Wrocławskiego, Sew. Gersten z Oddziału Sudeckiego,
dr Flizak - z Oddziału Mszany Dolnej, mgr Gładyszowa z Oddziału
Krakowskiego, mgr Suboczowa - z Oddziału Śląskiego, mgr Błaszczyk z Oddziału Poznańskiego, dr Priifferowa - z Oddziału Toruńskiego. (Brakło sprawozdania z Łodzi).
Nad sprawozdaniami
przeprowadzono
planowania na rok bieżący.
krytykę,
po czym przystąpiono
do
Obok planu wydawniczego, zatwierdzonego
przez C. U. W. wysuwają
się w roku bieżącym prace złączone z przygotowaniem
"Polskiego
Atlasu
Etnograficznego",
tj. badania terenowe.
Badania
tegoroczne
oparte będą
1229
1228
';,
o kwestionariusz
dla hodowli i rolnictwa, opracowany i przyjęty na konferencji w Krakowie w dniach 21-23.
III. 1952. Także akcja indeksowani?
wejdzie w żywsze tempo, zost:lła bowiem w tym celu przeprowadzona
konferencja w dniach 4-6.
IV w Poznaniu i opracowana instrukcja.
W programie na r. b. przewidziano 11 konferencyj, z tych 5 już się odbyło.
Sekcja metodologiczna
wejdzie w fazę reorganizacji
uzależnionej
ocl
wyników Komitetu Koordynacyjnego
P. T. A. - P. T. E. - P. T. L.
Z kolei mgr W l' Ó b l e w s k i zreferował
preliminarz
budżetowy
na
rUK 1952, który zamyka się po obu stronach kwotą 659 304,zł.
W dyskusji nad programem
prac P. T. L. zabrał głos dr K i P t a,
w ostrych słowach poddał on krytyce opóźnienia wydawnicze, a zwłaszcza
39 tomu "LUDU".
Prof. A d a m s k a przedstawiła
wniasek, by dyskusję
nad zagadnieniem
Sekcji Metodologicznej
odłożyć do zebrania Komitetu
Porozumiewawczego
trzech Towarzystw.
Dr G a j k o wazreferowała
stan prac przygotowawczych' do badań te;:enowych (u3talenie sieci, obsady, kwestionariusza).
Niedociągnięciem
Zarządu było opóźnienie w opracowaniu mapy sieci badań terenowych. Badania będą miały charakter
badań jednostkowych,
wezmą w nich udział
wykwalifkowani
etnografowie, którzy zawrą umowy z P. T. L. Umowy
te będą opiniowane i kontrolowane
przez Zarządy Oddz'iałów.
Po wyczerpaniu dyskusji Walne Zgromadzenie przystąpiło do zatwierdzenia wniosków przedstawionych
przez Zarząd, a mianowicie:
1. Wniosek o udzielenie Zarządowi pełnomocnictwa
w sprawie zawarcia
umowy z P. ,r. S. odnośnie współpracy nad "Atlasem Polskich Str. Lud.".
2. Wniosek w sprawie zatwierdzenia
przedłożonego planu pracy na ro'k
1952 i preliminarza
budżetowego.
3. Wniosek o zatwierdzenie
Oddziału sudeckiego P. T. L. w Jelenie,i
Górze.
4. Wniosek w sprawie zatwierdzenia
składu delegacji do Komitetu
Porozumiewawczego.
,5. Wniosek w sprawie zwołania XXVUI W. Z. we Wrocławiu.
Wnioski zostały zatwierdzone w jednomyślnym
głosowaniu.
Następnie mgr Z y w i r s k a przedstawiła 3 wnioski Oddziału Śląskiego:
1. w sprawie zorganizowania badań nad kulturą grup zawodowych,
2. w sprawie utworzenia śląskiego skansenu w Parku Kultury i Wypoczynku w pobliżu Stalinogrodu.
3. w StPrawie przejęcia biblioteki i zbiorów map i klisz po Instytucie
Śląskim.
Wnioski Oddziału Śląskiego przyjęto również jednogłośnie.
Prot J. C z e k a n o w's k i zamknął XXVIIW.
Z. wyrażając w imieniu
przybyłych
serdeczne podziękowanie
Oddziałowi Śląskiemu za doskonałe
przygotowanie Zjazdu.
O. G.
\ :
"l.'
'1
I
I
•
Polskiego
Stan
Bil3ns
Zamknięcia
Tow:::rzystwa Ludoznawczego na dzień 31 grudnia
czynny
Stan
1. Kasa
2. N.B.P.
3 Dłużnicy
4. Biblioteka
5. Ruchomości
6. Remanent
wydawn.
7. Wydawn. w druku
8. Remanent
papieru
464,94
104.101,83
81.182,84
154.544,10
56.462,27
30.713,94
166.803,47
2.342,55
1951
r.
bierny
1. Wierzyciele
2. Fundusz amortyz.
3. Majątek
14.544,11
4£.172,67
535.899,16
596.615,94
596.615,94
Rachunek
strat
Wydatki
Dochody
1. Spisano
2.
3.
4
5.
6.
7.
8.
9
i zyskóv/
1.
niedobór
P. K. P" G.
Spisano ruchomości
Amortyzacja za 1951
Administracja
Naukowe
P. A. E.
Różnica z przer.
Różruica na wydawn.
Nadwyżka za 1951
45,28
53,18.245,89
44.833,13
25.231,69
21.756,50
1.271,34
6.540,59
59.880,73
Spisano saldo C.H.P.P.
z lat ub.
2. Odpisano z funduszu
amortyzacyjnego
3. Dotacje ministerstw
4. Składki członkowskie
177.858,15
Lublin,
dnia 31 grudnia
1951
Anna
Moskalewska
4,90
174.698,75
1.741,50
177.858,15
r.
Księgowy:
(-)
1.413,-
(-)
Prof
Skarbnik:
dr T. HenzeL
Dyrektor administracyjny
(-) prof. dr M. Ziemnowicz
WYCIĄG Z PROTOKOŁU XXVnI WALNEGO ZGROMADZENIA
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
XXVIII Walne Zgromadzenie P. T. L. odbyło się we Wrocławiu w salach Muzeum Śląskiego w dniach 5-7 czerwca 1953 r.
Przewodniczyli
kolejno profesorowie:
B. Olszewicz, K. Moszyń'skL J.
Czekanowski, J. Mydlarski, A. Nasz, B. Stelmachowska.
Walne Zgromadzenie
otworzył
prof. J. Gajek powitaniem
licznie
zgromadzonych członków i gości, delegatów Polskiej Akademii Nauk, Mincisterstwa Kultury i Sztuki, Państwowego Instytutu Sztuki oraz przedsta-
1231
1230
wicieli Partii, władz wojewódzkich, społecznych i towarzystw naukowych,
po czym powołano Prezydium
w osobach: prof. Moszyński, Mydlarski,
Czekanowski, Węgrzynowicz,
Nasz, Kujawski, Manugiewicz,
Pietkiewicz,
Gębczak, Jackowski, Nawara, Kutrzeba, Szlapak, Chaba, Giecewicz, Halpon,
Borowa, Olszewicz.
Zostały wygłoszone odczyty inauguracyjne
"Z dziedzin kultury materialnej Prasłowian" - prof. K. Moszyński, "zagadnienie WSIpółpracy antropologii z etnografią" - prof. J. Mydlarski.
Po wysłuchaniu referatów powołano komisję dla przygotowania listy składu Zarządu.
Odczytano i zatwierdzono bez zmian protokół z XXVII Walnego Zgromadzenia, które odbyło się w dniach 16-18 V. 1952 r. w Stalinogrodzie.
Sprawozdanie Zarządu za okres roczny przedstawił prof. G a j e k.
W zakresie prac wydawniczych ukończono w październiku 1952· r. druk
XXXlIX tomu "Ludu".
Wydano II.I t. "Prac
Etnologicznych"
z pracą
M. Plezi "Greckie
i łacińskie źródła do najstarszych
dziejów Słowian".
Wydrukowano
trzy zeszyty "Atlasu
Polskich Strojów
Ludowych"
Strój
Puszczy Białej - M. Zywirskiej;
Strój Krzczonowski J. Świeżego; Strój
DZiierżacki - A. Glapy. Zeszyt następny, ósmy z kolei wyjdzie z druku
w ciągu czerwca br., będzie to Strój Łowicki - J. Świątkowskiej.
W toku pracy drukarskiej
są: tom XL "Ludu",
zawierający
indeks
39 tomów; tom X Prac i Materiałów
Etnograficznych,
Atlas Polskich Strojów Ludowych:
strój Kujawski - H. Mikułowskiej,
strój Pszczyński S. Bronicza, i Strój Łańcucki - F. KotulLW
przygotowaniu
do druku.
Prace Etnologiczne - Katalog Magii brata Rudolfa - E. Karwota
oraz
Prace i Materiały Etuograficzne - Struktura
pieśni kurpiowskiej - A. Wozaczyńskiej i Korespondencja
O. Kolb€rga przygotowywana
przez M. Turczynowiczową.
W opracowaniu redaktorskim
są XLI tom "Ludu", ,lIII-cia część pracy
Milewskiego;
tom "Prac Etnologicznych"
"Udział polskich uczonych
w badaniach nad społeczeństwami
pierwotnymi"
oraz następujące
tomy
Prac i Materiałów
Etnograficznych:
"Pasterstwo
i szałaśnictwo
tatrzańskie" praca zbiorowa pod redakcją prof. W. Antoniewicza;
"Materiały do
etnografii Śląska"; "Materiały
do etnografii
Lubelszczyzny";
"Fotografia
w etnografii" M. Schulca.
zarząd
czyni starania
w sprawie. wydania
techniką
foto-offsetową
reedycji dzieł Kolberga. Całość dziel Kolberga zasługuje ze wszech miar na
wydanie z uwagi na niedost.ępność starego wydania. Zarząd wysłał szereg
listów do uczonych polskich w sprawie wyrażenia
opinii co do pożytku
wydania foto-offsetowego; w odpowiedzi otrzymał opinie prof. Lehra-Spławińskiego, prof. Moszyńskiego, prof. J. Krzyżanowskiego, prof. A. Riegera,
prof. B. Stelmachowskiej,
prof. Romana Pollaka, dra Reinfussa i in. zalecające jak najszybsze wydanie projektowanej
reedycji.
W zakresie prac naukowych - a) przeprowadzono
badania terenowe
nad rolnictwem i hodowlą na terenie Polski oraz w 5 punktach badania
nad budownictwem. Zebrane materiały znajdują się obecnie w opracowaniu,
b) Indeksowanie
- ukończono indeks "Ludu": indeksowanie
innych wydawnictw w toku, c) Biblioteka - po przeprowadzeniu
szczegółowych prac
inwentaryzacyjnych
i melioracyjnych
liczy obecnie 20208 wol (po scaleniu
czas?pism) j~st upor~ąd~owana ~ skatalogowana,
d) Wymiana - obejmuje
235 mstytucJI w kra~u l zagramcą, e) Archiwum P. T. L. otrzymało teczki
Kolberga .. oraz archiwum po M. Federowskim,
ofiarowane
przez Zakład
Et~o~rafll U. W. oraz P. A. N. Towarzystwo jest w toku zakładania OddZlałow w Warszawie i w Zakopanem.
Sprawozdani~ finansowe przedstawił Cz. S t a n k i e w i c z (w załączeniu).
_ D.r W o ~ l' a Jodczytał
2 protokoły Komisji Rewizyjnej: z dnia 28. II
19:>3 .~ z ~ma 17. .IV.. 1953 r. zakończone wnioskiem Komisji Rewizyjnej
o udzleleme absolutonum
ustępującemu
Zarządowi.
Dys~usja: mgr Z y w i l' Sk a podkreśla, iż w ciągu roku Oddziały PTL
o~czuwa?ą brak kontaktu z centralą w sprawach prać na odcinku wydawnIczym l naukowym.
Pro~ .. O l s z e w.i cz proponuje, by PTL porozumiało się z Instytutem
G€.ografll w sprawie wSiPółjpracy nad tomem Prac Etnologicznych,
zawieraJący~
~cenę dor?bku uczonych polskich w badaniach
nad społeczeństwami pierwotnymi, wielu bowiem geografów i podróżników brało żywy
udział w takich badaniach.
Prof. G a je k podziela zdanie pr·of. Olszewicza; jest to wskazanie dla
przyszłego
Zarządu.
Dyr. M a n u g i e w i c z przedstawił
pracę Muzeum
Kultur ~udowych, które również rozpoczęło badania na wymieniony temat.
Dr P ruf. f e l' o w a omówiła konieczność
zharmonizowania
WSpółpracy
z muzeamI etnograficznymi
w dziale popularyzacji
wiedzy.
, Walne Zgromadzenie przegłosowało jednomyślnie
plan wydania fotoo1f~etowej r~edycji dzieł Kolberga; wniosek Komisji Rewizyjnej o udzieIerne ustępującemu
Zarządowi absolutorium zatwierdzono przez aklamację.
,Z kolei prof. M y d l a l' s k i przedstawił imieniem Komisji listę kandydatow do nowego Zarządu. Walne Zgromadzenie w wyniku głosowania dokon~ło. wyboru nowego Zarządu 1. Gajek Józef - prezes, 2. Dobrowolskl
KaZimIerz, 3. Moszyńs'ki Kazimierz, 4. Czekanowski
Jan v.-prezesi,
5. Nasz A~olf - sekretarz gen., 6. Wokroj Franciszek - skarbnik, 7. Blaszczyk St~ms!aw, 8: Burszta Józef, 9. Czekanowski Jan, 10. Gajekowa Olga,
11. Sobieski Marian, 12. Zawistowicz-Adamska
K. 13. Kutrzeba
Anna
17. ~yn~wsJ:i Wito~d, 18. Klimaszewska
Jadwiga:: 19. Koranyi
Karol:
14. Piet~lewM~z ,Ka.zlmierz, 15. Bittnerów;n.a Halina, 16. Delimat Tadeusz,
20. Kr~Jewska Jam~a, 21. Kuźmicz Bolesław, ~. Manugiewicz Jan, 23. Mydlarski Jan, 24. Prufferowa
Maria, 25. Reinfuss Roman, 26. Seweryn Ta,deusz, 27. Stelmachowska
Bożena, 28. Suboczowa Maria, 29. Świeży Janusz,
30. ,zygler .Tadeusz, do K,omisji Rewizyjnej weszli: 31. Węgrzynowicz Leopold, 32. Zlerhoffer August, 33. Zimmerman Marian.
Uchwalono następ. skład Komitetów Redakcyjnych:
Komitet Redakcyjny "LUDU": Dynowski Witold, Gajek Józef Kutrzeba
Anna, Matuszewski Józef, Moszyński Kazimierz, Nasz Adolf Relnfuss Rom~.n' Szczotka Stanisław, Szczurkiewicz Tadeusz, Stelmach~wska
Bożena.
Prufferowa Maria.
Redaktor Naczelny i Naukowy Gajek Józef.
Dział muzealny ·Prilfferowa Maria.
78
1232
1233
Komitet Redakcyjny "Prac i IlWte riałóu; etaograjicznych":
Adamska Kazimiera, Dobrowolski Kazimierz, Frankowska Maria, Gładysz Mieczysław, Kutrzeba Anna, Manugiewicz Jan, Moszyńs:ki Kazimierz,
Nasz Adolf, Priifferowa
Maria, Reinfuss Roman, Stelmachowska
Bożena.
Redaktorzy Naukowi: Moszyński Kazimierz, Gajek Józef.
Komitet Redakcyjny "Prac etnograficznych":
Czekanowski Jan, DQlbrowolski Kazimierz, Frankowski
Eugeniusz, Gajek Józef, Kostrzewski Józef,
Milewski Tadeusz, Moszyński Kazimierz, Mydlarski Jan, Waligórski Andrzej.
Komitet Red. Atlasu PoL. Strojów Lud.: Gajek Józef, Pietkiewicz Kazimierz, Piwocki Kazimierz, Kutrzeba Anna, Reinfuss Roman. Seweryn Tadeusz, Urbanowicz Bohdan.
Komitet Redakcyjny
"Archiwum
etnograficznego":
Nasz Adolf, Gajek
Józef, Szczotka Stanisław, Przesławska
Helena, Kaczmarek Leon, Szczurkiewicz Tadeusz.
W drugim dniu obrad wygłosili referaty: "Metoda retl'iOgresywna wetnografii polskiej", Przyczynek do historii etnografii polskiej - prof. J. Gajek;
.,Ekonomiczno-s1połeczne przemiany wsi śląskiej na przestrzeni wieków"
mgr S. MichaLkiewicz;
"Wczesnośredniowieczne
budownictwo w Opolu" Dr H. Holubowiczowa.
Dyskusja: dyr. M a n u g i e wi c z, po wysunięciu zastrzeżeń co do oceny
kierunku historycznego,
przeszedł do krytyki działalności Zarządu i listy
członków nowoobranego
Zarządu. Prof. C z e k a n o w s k i podkreśla znaczenie !prac Tadeusza
Wojciechowskiego,
wymienia
W. Surowiecltiego
w antr~ologii.
Prof. M o s z y ń s k i daje odpowiedź na zastrzeżenia dyr.
Manugiewicza. 'Mgr T l' u c i k dodaje, że celem referatu I-go było przestawienie założeń metodycznych
T. Wojciechowskiego
i wydobycie tego, co
było w nich nowoczesne, porusza również zagadnienie źródeł etnograficznych i archeologicznych.
Prof .. G a j e k podkreśla
niezwykłą
wartość prac
archeologicznych
w Opolu. Szczególnie gorącą dyskusję wywołało zagadnienie budownictwa.
W dyskusji zabierali kolejno głos: prof. Moszyński,
Gajek, Manugiewicz, Wojtecki, Reinfuss, Hołubowiczowa i inn.
Po południu prof. A. N a s z wygłosił referat pt. "Sląsko-łużycka
rubież
etnograficzna"
(będzie drukowany);
po czym mgr St. Ł y s i k wygłosił
referat "Zajęcia ludności osad leśnych w dorzeczu Małej Panwi, związane
z potrzebami XII-wiecznego
przemysłu Sląska".
W dyskusji nad referatem mgr M i c h a l k i e w i c z a podkreślono trafność ujęcia zagadnienia. Referent oświetlił polityczne położenie chłopa i wsi
w okresie feudalizmu i kapitalizmu. Przy sposobności omawiania zagadnień
ekonomicznych zwrócono specjalną uwagę na narzędzia typu kosy, półkoska,
sierpu. W dyskusji braH udział Moszyński, Ga';'ek, Czekanowski, Michalkiewicz, Wolski i inni.
W części sprawozdawczej zabrali głos delegaci Oddziałów, a mianowicie:
wrocławskiego - mgr Bittnerówna, sudeckiego - S. Gersten, śląskiego mgr J. Ligęza, mszańskiego - dr S. Flizak, krakowskiego - dr A. Lewicka.
lubelskiego - dyr. SWieży, łódzkiego - mgr B. Jaworska. toruńskiego -M. PrUfferowa.
Ol
'E
'ó
::l
til
....•
~
ell
'E
'O
·d·
ell
i=I
N
O
p...
78*
1235
1234
B l L A N S z dnia
3l grudnia
1952 r.
PASYWA
AKTYWA
l.
1. Rozliczenia
Ruchomości i drobne sprzęty
a) Ruchomości
b) Drobne sprzęty
2. Kasa Centrala
Oddz. Jelenia Góra
Stalinogród
Kraków
Sekcja
"
Lublin
Łódź
Mszana Dolna
Toruń
Wrocław
3. Sumy pieniężne
56.462,27
1.711,51
Metod.
Surowce
58.063,18
-,16
500,-1.192,13
36,50
2.669,79
29.74
2. Fundusz
amortyzacyjny
46.172,67
3. Fundusze
własne
535.899,16
z dn. 31. 12. 51
4. Odbiorcy
9.974,47
5. Dostawcy
i rozliczenia
z autorami
6. Rozliczenia z instytucjami
7. Rozliczenia
8. Różnice
państw.
z pracownikami
kalkulacyjne
9. R-ek wyników
Papier
22.009,95
(wzrost ·fund. własn.l
113.337,03
3.020,16
62.491,50
41.992,59
51.375,42
207.225,48
9. Wydawnictwa
własne
10. Wydawnictwa
nieukończone
135.395,73
755.301.52
31 grudnia
245,64
1.203,-
189.752,86
8. Biblioteka
Poznań.
25.753,11
5.832,-
i rozlicz. z autorami
-
706,49
42.-
w drodze
5. Odbiorcy
7.
565,45
341,87
171,30
16,14
240,43
696,91
531,89
154,47
·311.70
4. Banki N. B. P. Poznań
Jelenia Góra
Stalinogr6d
Łódź
"
Toruń
P. K. O. Kraków
G. K. S. Mszana Dolna
6. Dostawcy
58.173.78
międzyokresowe
755.301,52
1952 r.
księgowy
(_) Cz. Stankiewicz
Skarbnik
(-l mgr T. Wr6bewski
1236
7 czerwca wygłoszone zostały następujące
referaty:
mgr B i t t n er ó w n a "Tkactwo wiejskie na Dolnym Sląsku"; mgr J. P a w ł o w s k a
"Więź sąsiedzka i jej rola w zakresie kształtowania
się kultury współczesnej
wsi dolnośląskiej".
Z kolei prof. G a j e k przedłożył Walnemu Zgromadzeniu
plan pracy
naukowo-wydawniczej
na rok 1953: Zarząd planuje wydanie powielonych
zeszytów ARCHIWUM ETNOGRAFICZNEGO
z tłumaczeniami
pJ:ac uczonych radzieckich, a' także zeszyty 'Z pracą J. Kamocki'ego, L. Węgrzynowicza
uporządkowani,e
wyników
z badań
1952/53 r., c) dalsze iJndeksowanie,
d) ukończenie katalogu archiwum materiałów, e) wydanie biuletynu o llabytka!~h, f) orgam,izowanie Komisji dla Popularyzacji
Wiedzy {oraz nawiązanie kontaktów z Wydziałami Kultury, (patronaty, szefostwo i inne formy
wS[lółp~-acy z instytucjami
społeczno-kult.,
wydanlie cyklu oo'oszur popularyzują,cych etnografię)·
.
W dyskusji nad przedstawionym
planem wypowiadali się: dyr. Manugiewicz, Kutrzeba, Kuźmicz, Burszta, Reinfus'S, Nasz, Gajek, Prlifferowa. Stelmachowska i in.
Postanowiono zwolać X:xJIX Walne Zgromadzenie i sesję Kolbergowską
w Je'leniej Górze. Uchwalono i zatwierdzono
preliminarz
budżetowy
na
r. 1953 zam:'łkający się po obu stronach kwotą 697.533,---' zł.
Na tym, po wyczerpaniu wszystkich punktów porządku dziennego zamknięto XXVIII Walne Zgromadzenie.
O. G.
SPRAWOZDANIE
Z DZIAŁALNOSCI
ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
(r. 1948-1952)
Okres sprawozdawczy
obejmuje z górą cztery lata, od jesieni 1948 r.
do 31 grudnia 1952 r. Na przestrzeni tego czasu obserwujemy wyraźną linię
rozwojową idącą w kierunku od popularyzacji
wiedzy etnograficznej
i zyskiwania oraz kształcenia nowych członków PTL do prac badawczo-naukowych.
W pierwszym okresie Oddział starał się zainteresować
społeczeństwo
krakowskie kulturą ludową, zachęcić do wstępowania w szeregi PTL i współpracy z nim przez: rozsyłanie okólników, urządzanie
cotygodniowych
odczytów z dziedziny etnografii, organizowanie wycieczek, rozdawanie do opracowania kwestionariuszy
oraz propagowanie
wydawnictw
PTL. Wtedy już
prowadzono prace naukowe: indeksowanie, bibliografię i badania terenowe.
jednakże z powodu braku funduszów nie rozwinęły się one na większą skalę·
W drugim okresie osłabła nieco działalność popularyzacyjna,
ożywiły się
natomiast prace nad indeksowaniem,
bibliografią, a zwłaszcza prace badawczo terenowe. Bibliografię i badania terenowe szczególnie intensywnie prowadzono w r. 1952.
Przejdźmy z kolei do szczegółowego rozpatrzenia różnych dziedzin działalności Oddziału Krakowskiego
PTL.:
.
,
':
1237
S P l' a w y o l' g a n i z a c y j n e: W okresie sprawozdawczym
odbyło się
17 zebrań Zarządu i 5 Walnych Zgromadzeń, rozesłano do członków 14 okólników zawierających,
oprócz spraw organizacyjnych,
informacje o działalności Oddziału i zawiadomienia o mających się odbyć imprezach naukowych.
Prócz działalności w obrębie Oddziału starano się nawiązać kontakt również z innymi ośrodkami, i tak na zaproszenie Oddziału Mszańskiego PTL
Oddział Krakowski wydelegował do Mszany prelegentów w osobach A. Kutrzebianki,
L. Węgrzynowicza,
R. Reinfussa
i A. Kowalskiej-Lewickiej.
a ostatnio nawiązano kontakt z Oddziałem Jeleniogórskim.
Stan obecny Oddziału przedstawia
się następująco:
Liczy on 80 członków. W skład Zarządu wchodzą: prezes - prof. K. Moszyński, w. prezesdr A. Kutl'zebianka',
sekretarz - dr A. Kowalska-Lewicka,
skarbnik mgr M. Gładyszowa, członkowie Zarządu: dr A. Jaworczak, dr J. Klimaszewska, mgr M. Matuskówna,
mgr Z. Reinfussowa,
dr R. Reinfuss, doc.
dr T. Seweryn, dr A. Waligórski; komisja rewizyjna: prof. dr K. Dobrowolski, prof. F. Przyjemski, prof. L. Węgrzynowicz. Adres lokalu Towarzystwa:
Kraków, ul. Warmijska 5.
A k c j a p o p u l a l' y Z a t o l' S k a: polegała w pierwszym rzędzie na organizowaniu systematycznej
akcji odczytowej. Tematy odczytów dobierano
w ten sposób, by mogły zaznajomić słuchaczy z podstawowymi
zagadnieniami etnografii, z kulturą wsi polskiej i porównawczo ludów pozaeuropejskich. Chodziło głównie o to, by zainteresować pracami istniejącymi i zachęcić do podejmowania
własnych
prac badawczych.
Dlatego
też sporo
czasu poświęcono
omawianiu
stanu badań i metod pracy etnograficznej w terenie.
Jako prelegentów
wyzyskano
miejscowych
etnografów
związanych
z dwiema
katedrami
uniwersyteckimi
(Etnografii
Słowian
prof. K. Moszyńskiego
i Etnologii prof. K. Dobrowolskiego),
Muzeum
Etnograficznym
i Sekcją Zdobnictwa Państwowego
Instytutu
Sztuki, jak
również wyszukano z poza etnografów przedstawicieli
dyscyplin pokrewnych, językoznawców, historyków, geografów, histJryków sztuki i in. W okresie sprawozdawczym
ogólna liczba odczytów, organizowanych przede wszystkim w miesiącach zimowych wynosiła 44; wygłosiło je 29 prelegentów:
S. Bronicz, P. Burchard, L. Dzięgiel, J. Flis, A. Jaworczak,
P. Kaleciak,
J. Kamocki, J. Klimaszewska,
A. Kowalska Lewicka, A. Kutrzebianka,
M. Liana, J. Malkiewicz, T. Marszewski, R. Mączka, T. Milewski, J. Mitkowski, K. Moszyński, W. Ogrodziński, F. Przyjemski, R. Reinfuss, T. Seweryn, S. Siedlecki, R. Stopa ,J. Tobiasz, A. Waligórski, L. Węgrzynowicz,
M. Woleń ska, W. Zajączkowski. A oto główna tematyka odczytów i przykładowo wybrane tytuły niektórych z nich:
Z a g a d n i e n i a n a t u l' Y o g ó l n ej: K. Moszyński
U źródeł
umiejętnoś,~i technicznych w świetle etnografii, A. Waligórski - Z zagadp.:eń wiedzy pierwotnej, R. Reinfuss - Zagadnienie grupy etnicznej.
Z a g a d \\ i e n i a m e t o d o log i c z n e: T. Seweryn - O potrzebie badania źródeł historycznych w etnografii, R. Reinfuss - Technika badań etnograficznych.
Zagadnienia
wybrane
z kultury
ludowej
polskiej:
S. Bronicz - Strój ludu śląskiego, L. Węgrzynowicz - Szałaśnictwo w Beskidzie Limanowskim.
J. Klimaszewska
- Obrzędy wiosenne .
1238
Zagadnienia
wybrane
z kultury
ludów
pozaeuropejs k i c h: J. Kamocki - Zwyczaje rodzinne i świąteczne u Jakutów, J. Malkiewicz - Zeglarstwo Melanezji.
O d c z y t y z z akr e s u s z t u k i l u d o we j: T. Seweryn - Sztuka
ludów afrykańskich,
R. Reinfuss - Polska sztuka ludowa.
Odczyty
informuj
ące o stanie
wiedzy
etnograficznej:
A. Kutrzebianka i A. Jaworczak - Etnografia w ZSRR, R. Reinfuss - Badania w Opoczyńskim, A. Kutrzebianka
- Stan badań nad Ziemią Krakowską, J. Klimaszewska - Polski Atlas Etnograficzny.
Uzyskano również współpracę specjalistów z innych dziedzin nauki, a to
językoznawców: T. Milewskiego, R. Stopy, historyka J. Mitkowskiego i geografa J. Flisa.
Oprócz odczytów urządzono trzy pokazy filmów naukowych treści etnograficznej i zorganizowano siedem wycieczek w teren, pięć jednodniowych
w okolice Krakowa, dwie trzechdniowe na Podhale.
I n d e k s o wan i e: Indeksowanie czasopism prowadzone jest pod kierownictwem dr J. Klimaszewskiej. W r. 1950 opracowano indeks rzeczowo
działowy następujących czasopism:
Zbiór Wiadomości do AJntro[)ologii Krajowej t. 1-1'8;
Materiały antropologiczno-archeologiczne
i etnograficzne t. 1-14.
Obecnie przepracowuje się wedle nowych instrukcji te same czasopisma.
Ponadto prof. Wę,grzynowicz zindeksował 24 tomy Orlego Lotu. Pratea nad
Orlim Lotem została skończona w cze·rwcu 19153.
Bibliografia
przyczynków
i prac
dotyczących
ludów
p o z a s ł o w i a ń s k i c h: Prace nad bibliografią prowadzone są przez mgr
M. Gładyszową i współpracujących
z nią studentów UJ pod kierownictwem
prof. K. Moszyńskiego z subwencji Zarządu Głównego PTL. Rozpoczęto je
jeszcze w r. 1948. W okr. 1948-50 przy bibliografii pracowały 4 osoby, które
opracowały następujące wydawnictwa:
Biblioteka Warszawska, lata 1857-1891
Łowiec, lata 1878-1939
Łowiec Polski, lata 1903-1939
Tygodnik Ilustrowany, lata 1863-1906
Ziemia, lata 1910-1950.
Wypisano ogółem 2300 pozycji bibliograficznych.
W 1". 1951 praee przerwano, ale podjęto je ponownie w kwietniu 1952.
W drugim etapie prac, od kwietnia do grudnia 1952 przepisano na maszynie w 2 egzemplarzach,
sprawdzono, uporządkowano
alfabetycznie wg
autorów i wg części świata i regionów geograficznych cały materiał wypisany w latach 1948-1950 poczem odesłano go do Centrali PTL. Następnie
pracując w zespole 7-:osobowym (687 godzin pracy) wypisano 3500 pozycji
bibliograficznych
z następujących
wydawnictw i katalogów bibliotecznych:
Prze\vodnik Bi.bliograficzny, roczniki: 1878-1919, 1920-1933. 1946-1951.
Urzędowy Wykaz Druków, roczniki 1928-1939
Przewodnik Księgarski, t. I, II (1925. 1926)
Książka, roczniki 1901-1913 i 1922
Bibliografia Polska. lata 1914-1919
1239
Bibliografia Polska XIX stulecia Estreichera, tt. I-IV za lata 1881-1900
Hieronim Wilder, Katalog Anty;kwariatu Polskiego w Warszawie, nr
1-26 za lata 1906-1930
Przegląd Antykwarski
Zygmunta Igla, zeszyty 1-4 i 6-16 za lata
1932-33 i 1934--39
X. Józef Londzin, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od r. 1716 do r. 1904
Katalog Wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności, t. I. wydany
w r. 1948, za lata 1873-1947.
Ponad to przeglądnięto katalogi następujących
bibliotek znajdujących
się w Krakowie:
Biblioteka Muzeum Przemysłowego - Dział podróży i etnografii
Biblioteka Instytutu Geograficznego Uniw. Jagiellońskiego
Biblioteka Seminarium Etnografii Słowian Uniw. Jagiellońskiego
Katalog Rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Umiejętności.
Na tym zakończono prace wstępne dające wskazówki bibliograficzne.
W drugim etapie pracy przystąpiono do przeglądu publikacji oceniając ich
wartość dla Bibliografii. Dotąd przejrzano 350 publikacji.
P l' a c e t e l' e n o wo b a d a w c z e: W okresie sprawozdawczym prowadzono badania terenowe w Ziemi Krakowskiej, na Podgórzu Karpackim i na
Podhalu.
Badania
Ziemi
Krakowskiej:
Systematycznebadaniaetnograficzne na terenie "krakowskim"
(tj. na historycznej
Ziemi Krakowskiej
z wyłączeniem terenów górskich) podjęto jesienią 1950 r. Z inicjatywy Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
zorganizowano
wówczas zespołowe
prace terenowe dla zebrania materiału dla etnograficznych monografii regionalnych. Prace subwencjonowało
Prezydium Rady Ministrów, a udział
w niej brało do końca grudnia tegoż roku 48 osób spośród członków Oddziału Krakowskiego PTL oraz zaproszonych do współpracy starszych studentów Uniw. Jagiell., pod kierunkiem doc. dr T. Seweryna, dr A. Kutrzebianki i dr J. Klimaszewskiej, przy czynnym współudziale innych członków
Zarządu Oddziału. Wynikiem badań było 142 opisy z 36 miejscowości rozrzuconych mniej więcej równolegle po całym terenie badanym, stanowiące
odpowiedż na szereg kwestionariuszy.
Badania miały charakter orientacyjny.
Na pierwszy plan poszły więc ogólne wiadomości o wsi badanej (dane geograficzne, demograficzne i historyczne, oraz ogólna orientacja w podstawowych zagadnieniach gospodarki), następnie wybrane zagadnienia z kultury
materialnej związane z uprawą roli, zbiórką plonów, przygotowaniem pożywienia. Na skutek rozdziału
kompetencji
między Oddział Krakowski
PTL a Państwowy Instytut Sztuki, badania Oddziału nie objęły zagadnień z zakresu budownictwa krakowskiego, zajęły się natomiast krakowskim
strojem, jak również tradycjami widowiskowych ii. obrzędów dorocznych.
Zainteresowano się przemysłem ludowym oraz podjęto badania nad medycyną ludową.
Korzystano z kwestionariuszy
(częściowo specjalnie opracowanych dla
tej akcji) dr Seweryna, dr Sara pat y, dr Klimaszewskiej,
dr Kutrzebianki.
dr Kowalskiej Lewickiej. Praca przeciągnęła się na rok następny, kiedy
1241
1240
w czasie pojedynczych wyjazdów uzupełniano materiały badaniami niektórych tylko zagadnień w 20 punktach dodatkowych.
B a d a n i a P o gór z a Kar p a c k i e g o: W r. 1951 prowadzono na zlecenie Zarządu Głównego PTL prace badawcze terenowe subwencjonowane
przez Prezydium Rady Ministrów na terenie Pogórza Karpackiego, w dwu
ośrodkach; na pograniczu powiatu brzozowskiego i sanockiego (wsi Zmiennica, Trześniów, Bzianka), oraz w porozumieniu
z Oddziałem Mszańskim
PTL w pow. limanowskim.
W badaniach brali udział dr A. Kutrzebianka
i dr S. Flizak, oraz 7 osób spośród absolwentów i studentów U. J. Badania
pl'owadzone stacjonarnie
poświęcono zagadnieniom gospodarki wg kwestionariusza prof. dr Zawistowicz Adamskiej.
B a d a n i a n a P o d h a l u: Jesienią 1951 roku Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przeprowadził badania w trzech wsiach
p.:Jdhalańskich: Dębnie, Maruszynie i Bańskiej i wówczas to powstał projekt
monograficznego
opracowania
kultury
ludowej Podhala. Prace przygotowa\\'cze do badań systematycznych
zajęły miesiące zimowe r. i951152.
W okresie tym przepracowano
pCdstawową Hteraturę, pr;:ygC'towano własne
kwestionariusze
do szeregu zagadnień, ustalono plan prac, przy czym badania terenowe zostały zaplanowane na dwa lata, r. 1952 i 1953, wreszcie d0brano grupę ludzi, k~órzy podjęli się przez cały czas trwania badań teren~\\Tych brać w nich udział, a w przyszłości zająć się zredagowaniem
monografii.
W skład ekspedycji podhalańskiej
weszli nast. etnografowie: mgr Bronisława Jaworska Kopczyńska - st. asystent Uniw. Łódzkiego dr Anna Kowalska Lewicka - prac. nauk. Instytutu Historii Kultury Materialnej P AN,
mgr Irena Nizińska - prac. nauk. IHKM PAN, Anna Zambrzycka - prac.
nauk. IHKM PAN.
Obok etnografów należą do niej: mgr Zb1gniew Gołąb - językoznawca,
mgr Wiesław Tomaszkiewicz - pełniący funkcje fotografa.
Prócz osób, które stanowią stały skład Ekspedycji hrało w niej udział,
raczej już przygodnie, 7 etnografów, którzy opracowywali
poszczególne zagadnienia (Buffi, Burchard, Cabalska, Czajkowski, Kamińska, Malkiewicz,
ZoUówna), oraz dwu architektów; dokonali oni zdjęć budownictwa w C'chym.
Pracę na Podhalu rO"lpoczęto dwumiesięcznymi badaniami stacjonarnym!
prowadzonymi w Cichym. Po dokładnym poznaniu jednego punktu postanowiono przebadać w formie krótkich, 9 dniowych wypadów w zespole kilkuosobowym inne punkty tak wybrane, by każdy z nich był typowy dla pewnej
partii regionu. Tym systemem przebadano Brzegi i Obidową. Z wyżej wymienionych punktów robiono wypady do wsi okolicznych: Chochołowa, Witowa, Dzianisza, Nowego Bystrego, Ratułowa, Klikuszowej i Niwy.
W okresie sprawozdawczym
ekspedycja
przepracowała
w terenie 412
osobodni. Badania subwencjonowane
były przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i Prezydium
Rady Ministrów - Komisję Popierania
Twórczości
Naukowej i Artystycznej.
P r o b l e m a t y k a b a d a ń: Naczelnym problemem
opracowywanym
przez Ekspedycję
są przeobrażenia
w zakresie rozwoju sił wytwórczych
i stosunków produkcji wsi podhalańskiej.
Na terenie Podhala badania muszą w pierwszym rzędzie dotyczyć rolnictwa i hodowli, oraz gospodarki pasterskiej jako podstawy utrzymania ludności. Szeroko uwzględniono również
przemysł ludowy, typowy dla miejscowych stosunków. Poza dziedziną produkcji zajęto się również całokształtem warunków bytowych (budownictwo,
strój). Wychodząc od zagadnień gospodarczych
starano się dawać szerokie
powiązania społeczne. W kwestiach społecznych wychodzimy od zagadnienia
pracy i jej organizacji w obrębie rodziny i społeczności wiejskiej. Każde
z badanych zagadnień ujęte jest historycznie.
M e t o d a p r a c y t e r e n o w ej: Zasadą jest, że wszystkie badania
terenowe Ekspedycja przeprowadza kolektywnie w pełnym zespole i wszystkie opracowania
dyskutujemy
i ostatecznie ustalamy wspólnie.
W y n i k i b a d a ń: w Cichym, Brzegach i Obidowej przedstawiają
się
następująco. - Posiadamy: 264 wywiadów co daje łącznie 1820 stron maszynopisu (format połowa 'znormalizowanego
arkusza), 3 opracowania
językowe gwar: 1) Cichego,2)
Brzegów-Gronia-Dębna,
3) Obidowej.
Zebrano również szereg listów z przełomu XIX/XX w. pisanych przez
dzieci szkolne, 88'3 zdjęcia fotograficzne, 112 rysunków i ok. 300 przebitek
haftów, przedmiotów zd'Obionych drewnianych
i metalowych, 28 zdjęć architek tonicz-nych.
W trakcie badań, głównie we wsi Ciche, zebrano kilkadziesiąt testamentów i innych dokumentów, z których naj starsze pochodzą z lat 1750-1752.
Zebrano również szereg listów z przełomu XIX/XX ww. pisanych przez
górali podhalańskich
z emigracji. Zbiera się korespondencję
jaką do dziś
prowadzi Ekspedycja z informatorarni,
a która dostarcza bardzo ciekawych
materiałów.
Ponadto opracowano własne kwestionariusze
do następnych zagadnień:
pasterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu
i komunikacji,
zagadnień społecznych. W badaniu pozostałych zagadnień posługiwano się już
istniejącymi kwestionariuszami.
Kwestionariusze
przez nas opracowane mają
charakter raczej wytycznych dla etnografa specjalisty a n:e ankiety.
Należy zaznaczyć, że w skład archiwum, poza rezultatami
prac prowadzonych w pełnym zespole, których wyniki podano wyżej, weszły również
materiały zebrane w zespole pięcioosobowym
jesienią 1951 r. we wsiach
Dębno, Maruszyna i Bańska. Prócz tego do dyspozycji Ekspedycji oddane
zostały materiały zebrane przez etnografów łódzkich w czasie zespołowych
badań na Podhalu prowadzonych
przez Uniwersytet
Łódzki pod kierownictwem mgr Jaworskiej. Są to badania nad życiem społecznym wsi podhalańskiej ze specjalnym
uwzględnieniem
gospodarki
pasterskiej
prowadzone
w Ratułowie przez miesiąc lipiec 1951 w zespole 7-osobowym, oraz badania
nad gospodarką
pasterską
w Tatrach prowadzone
na wszyst.kich halach
tatrzańskich
w zespole 5-osobowym w okresie od 15 lipca do 15 sierpnia
1952 r.
Poza materiałami
mgr Jaworskiej i Uniwersytetu
zycji Ekspedycji zostały oddane materiały pochodzące
Łódzkiego do dyspoz indywidualnych
ba-
1243
1242
dań dr Kowalskiej Lewickiej, dotyczące gospodarki i pożywienia, a zebrane
we wsiach: Kościelisko (2 tyg.), Poronin (1 tydz.), Dębno (2 tyg.), Ludzimierz
(1 tydz.), Chochołów (1 tydz.) - w latach 1950 i 1951.
W sumie Ekspedycja jest więc w posiadaniu materiałów z 17 wsi, w tym
10 przebadanych
dokładnie (minimum 7 osobodni), zaś 7 z których mamy
pojedyncze wywiady.
B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m i h o d o w l ą d l a P o l s k i e g o A tl a s u E t n o g l' a f i c z n e g o: W r. 1952 kilku członków Oddziału Krakowskiego PTL przeprowadziło
pod kierunkiem
zarządu tegoż Oddziału prace
terenowo badawcze z zakresu rolnictwa i hodowli wedle kwestionariusza
i instrukcji dostarczonych przez zarząd Główny .PTL.
P r a c e w y d a w n i c z e: W r. 1952 rozpoczęto prace nad wydaniem
X tomu Prac i Materiałów Etnograficznych. Ma on być poświęcony zagadnieniom związanym z historyczną Ziemią Krakowską. Tom X ukaże się pod
redakcją prof. K. Moszyńskiego i prof. K. Dobrowolskiego.
Anna Kowalska.-Lewicka
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO ,P. T. L
ZA OKRBS OD 1. VI. 195'3 DO 1. VI. 1954 R.
Oddział Krakowski PTL liczy obecnie 85 członków.
mieści się w Krakowie przy ul. Warmijskiej 5.
Siedziba
Oddziału
W okresie sprawozdawczym
słabiej w stosunku do Jat poprzednich
zaznaczyła
się działalność
organizacyjna,
natomiast
Oddział prowadził
intensywną działalność naukową. W pierwszej połowie 1954 r. ożywiła się
też znacznie działalność popularyzatorska.
Działalność
organizacyjna
i naukowa.
W okresie
sprawozdawczym odbyły się cztery zebrania Zarządu (12. VI., 28. X., 10. XlI,
1953 i 1. WiI. 19'54), oraz jedno Walne Zebranie członków (12. VI. 1953). Zostały rozesłane 2 okólniki do członków (dn. 31. X. 53 i 29. V. 54), oraz dokonano rozdawnictwa pomiędzy członków szóstego numeru "Archiwum Etnograficznego" opt. Nowe drogi etnografii 'radzieckiej.
D z i a ł a l n ość n a u k o w a. - w rzeczonym okresie odbyły się dwa
zebrania naukowe z referatami: dr R e i n f u s s a pt. "Wiek XIX w rozwoju
s:l:tuki ludowej", oraz prof. dr Z a l' ę b y pt. "Zastosowanie kwestionariusza
do badań etnograficznych
w Szwecji".
Równocześnie
prowadzona
była ożywiona akcja terenowo-badawcza:
Oddział Krakowski
wziął udział w badaniach nad rolnictwem i hodowlą
prowadzonych
pod kierownictwem
Centrali PTL na terenie całej Polski;
członkowie opracowali 6 punktów, a to: mgr Babi,recka - Lubojna, pow.
Częstochowa, mgr Kwaśniewiczowa - Łopuchowo pow. Suwałki. mgr Kwaśnie\\ricz - Gryżliny pow. Olsztyn. mgr Woroniecka - Poświętna
pow.
l
Bielsk Podlaski. mgr Kwaśniewski
- Białostockie. mgr Władyczanka
w:eś w powiecie Kwidzyń.
W okresie sprawozdawczym
ukończone zostały zespołowe badania terenowe na Podhalu, których celem jest danie etnograficznej
monografii
gospodarki tego terenu. Ostatnim ich etapem była miesięczna wędrówka
pełnego zespolu badawczego
w lipcu 1953 r., która
przyniosła
etnograficzne i językoznawcze
opracowanie
dziewięciu wsi z powiatu nowol·arskiego. Przygodnie zebrano przy tym materiały z kilku innych wsi.
Omówienie rezultatów tych badań ukazało się w 22 tomie "Wierchów"
z r. 1953, ze względu na to, że badania lipcowe zakończyły dwuletni okres
podhalańskich
prac terenowych
Oddziału
Krakowskiego,
podamy
tu
pokrótce ich rezultaty.
Badania na Podhalu prowadzone były przez cały czas ich trwania
zespołowo. Stały skład zespołu stanowią etnografowie: dr Anna K o wal s k aL e w i c k a, kierownik zespołu, mgr Bronisława Jaworska, mgr Irena Nizińska i Anna Zambrzycka; prócz tego w badaniach bierze udział językoznawca
mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz tych
osób, które równocześnie
są współautorami
przygotowywanej
do druku
obecnie etnograficznej
monografii gospodarki Podhala, w badaniach wzięli
udział: E. Buffi, P. Burchard, M. Cabalska, J. Czajkowski, K. Kamińska,
J. Malkiewicz, H. ZolI i dwu architektów:
M. Bujas i W. Nowak.
Prace terenowe trwały od l marca 1952 do 31 lipca 195'3 r.; przeprac,)wano 619 osobodni, przebadano 27 wsi (z tego 22 wsi - w ramach badań
zespołowych, pozostałych zaś 5 w ramach badań indywidualnych):
Bańska,
Białka, Brzegi, ChochołóW, Ciche, Dębno, DzJ.anisz, Klikuszowa, Knurów,
Koniówka, Kościelisko, Krauszów, Leśnica, Ludzimierz, Łopuszna, Maruszyna, Murzasichle,
Nowe Bystre, Niwa, Obidowa, Ochotnica, Odrowąż,
Poronin, Ratułów, Rogoźnik, SzafIary, Witów.
Dotychczasowe
wyniki badań ujęte cyfrowo przedstawiają
się następująco. Zgromadzono: 381 wywiadów liczących łącznie 2515 stron maszynopisu,
1354 pieśni, 112 rysunków, 883 ~djęć fotograficznych,
opracowania
językoznawcze wszystkich wyżej wymienionych wsi, 28 zdjęć architektonicznych.
Należy zaznaczyć, że w skład archiwum Oddziału, oprócz rezultatów,
które przedstawiono wyżej, weszły również materiały zebrane przez studentówEtnografii
U. J. jesienią 1951 r. we wsiach Dębno, Maruszyna i Bańska
oraz materiały
zebrane w czasie zespołowych badań na Podhalu prowadzonych przez Uniwersytet
Łódzki pod kierownictwem
mgr Jaworskiej.
Są to badania nad życiem społecznym wsi podhalańskiej
ze specjalnym
uwzględnieniem
gospodarki
pasterskiej
(prowadzone
w Ratuło\\rie przez
lipiec 1951 r. w zespole 7-osobowym, oraz badania nad gospodarką pasterską
w Tatrach przeprowadzone
na wszystkich halach Tatr Po:skich w zespole
3-osobowym w okresie od 15 lipca do 15 sierpnia 1952 r.
Do dyspozycji archiwum zostały oddane materiały pochodzące z indywidualnych badań dr Kowalskiej Lewickiej dotyczące gospodarki i pożywienia,
a zebrane we wsiacfL Kościelisko. Poronin. Dębno. Ochotnica, Ludzimierz
i Chochołów w latach 1950-1951.
1245
1244
W chwili oebcnej zespół przystąpił do ostatecznej redakcji monografii.
Na konferencjach, jakie odbyły się w marcu 1952 r. w Krakowie i w grudniu
1953 r. w Łodzi został opracowany plan monografii. Pierwszy rozdział, przedstawiający
stosunki osadnicze i sytuację ekonomiczną
społeczną Podhala
w XIX w. został już w pierwszej redakcji opracowany przez mgr Jaworską
i rozesłany wszystkim
współautorom.
Równocześnie
na ukończeniu
jest
opracowanie
językoznawcze
gwary podhalańskiej.
Rok 1954, wedle planu
przedstawionego
Polskiemu
Towarzystwu
Ludoznawczemu,
poświęcony
będzie na opracowanie całości do druku.
Nadmienić należy, że cala akcja była możliwa jedynie dzięki pomocy
finansowej
Centrali PTL. Oddział Krakowski
na badania
na Podhalu
otrzymał następujące fundusze:
z Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
14.243,85 zł
z Prezydium Rady Ministrów
5.000,00 zł
Łącznie
l",.
"
19.,243,85zł
W roku sprawozdawczym
kontynuowane
były ,prace n8.d b i b l i 0grafią
polskich
pub1ikacdii
dotyczących
'krajów
pozas ł o w i a ń s k i c h, prowadzone przez mgr M. G ł a d y s z o w ą. Ogólne kierownictwo prac miał prof. K. M o s z y ń s k i. Na opracowanie bibliografii
w czasie od 1. VI. 1953 do 1. VI. 1954 r. otrzymano sumę 1736 zł 45 gr, z tego
445 zł stanowiły dotacje Centrali PTL, zaś 12'91zł 45 gr wydatkowano z kasy
Oddziału Krakowskiego
~TL. w tym czasie przepracowano
'394 godzin,
poświęcając je na przegląd ,552 publikacji
celem określenia ich wartości
dla bibliografii.
Wśród prac naukowych Oddziału omówienia wymagają jeszcze prace
indywidualne prof. L. W ę g l' Z Y n o wi c z a dotyczące pow. limanowskiego.
Oddział Krakowski rozwinął wspólpracę z Polskim
Atlasem Etnograficznym.
Dla celów atlasowych
zostało udostępnione
i przepracowane
z archiwum Oddziału 14 prac dotyczących ro:nictwa i hodowli z obszaru
Ziemi Krakowskiej,
oraz całe archiwum materiałów
z Podhala. Również
i poszczególni członkowie Oddziału udostępnili
dla prac atlasowych swe
prywatne archiwa - a mianowicie: prof. K. Moszyński, dr R. Reinfuss
i dr A. Kowalska-Lewicka.
Prof. Węgrzynowicz opracował bezinteresownie
dla Atlasu rolnictwo we wsi Dobra w pow. limanowskim.
Poza pracami prowadzonymi
bezpośrednio przez PTL członkowie Oddziału brali również udział w imprezach związanych z problematyką
etnograficzną a inicjowanych
przez inne instytucje;
ich współudział zaznaczył
się w organizowaniu
Sesji Leninowskiej i Młodzieżowej Sesji Teoretycznej
organizowanych
przez U. J. w pracach T. P. A., Stowarzyszenia
Historyków
Sztuki i in.
W roku sprawozdawczym
ożywiła
się również
akcja
wydawnicza
Oddziału. Rozpoczęto druk pierwszego zeszytu X tomu "Prac i Materiałów
Etnograficznych"
pod redakcją prof. M o s z y ń s k i e g o i prof. K. D ob r o VI' o l s k i e g o.
(
Omówić
należy
wreszcie
p o p u l a I' y Z a t o I' S k ą d z i a ł a l n ość
Oddziału Krakowskiego; w okresie sprawozdawczym
odbyło się 6 odczytów
popularno-naukowych
na terenie
świetlic
przy hotelach
robotniczych
w Nowej Hucie, oraz dwa odczyty w ośrodkach Wojewódzkiego Komitetu
Kultury Fizycznej.
Członkowie Oddziału brali również udział w akcjach popularyzacyjnych
organizowanych
przez inne instytucje,
wygłaszając odczyty. Czynna była
również Sekcja Poradnictwa
prowadzona !przez dr J. K l i m a s z e w s k ą,
która udzielała porad głównie szkolnym zespołom świetlicowym.
Anna Kowalska-Lewicka
Z PRACY ODDZIAŁU
SPRA WOZDANIE
P.T.L. W MSZANIE
DOLNEJ
w 1953 r.
Oddział odbył w 1'9153r. 15zebrań, a to: 1 walne zebranie, 1 nadzwyczajne
walne zebranie i 3 zebrania zwyczajne.
W dniu 29 marca 1953 r. odbyło się walne zebranie, na którym obecni
wysłuchali sprawozdania prezesa S. F l i z a k a za okres 3-letni, a następnie
wybrali nowy zarząd. Na zebraniu tym mgr Piotr K a l e c i a k wygłosił referat p. t. "Karty z dziejów Kasiny W". Przedstawił on historię swej wsi
rodzinnej od założenia aż do uwłaszczenia w 1848 r. dając przekroje panujących
w różnych
epokach
stosunków
gospodarczych
i społecznych.
W związku z rozwojem sił wytwórczych przedstawił zmianę struktury społecznej i zawodowej mieszkańców wsi, rozmiary eksploatacji wsi przez dwór.
Odczytany referat jest cząstką większej pracy naukowej przeznaczonej
do
druku.
W dniu 3 sierpnia 1953 r. prezes S. F l i z a k złożył sprawozdanie z Walnego Zjazdu P. T. L. we Wrocławiu, po czym dr Tadeusz P I' U S - W i ś n i o w s k i wygłosił odczyt P. t. "Migracje ludności ze wsi do miast". Tok
referatu był następujący: zasiedlenie Ziem Zachodnich, budowa fabryk, kopalni itp. spowodowała odpływ ludności ze wsi do miast. Wzajemne oddziaływanie elementu wiejskiego i miejskiego wytwarza nowy typ społeczny
ludzi. Wiejska ludność wnosi odświeżenie do miast przez twórcze jednostki
istniejące wśród niej. Migracje wpływają znacznie na podniesienie poziomu
kulturalnego.
Na posiedzeniu w dniu 8 listopada 1953 r. Antoni G ó I' S Z C z y k wygłosił
referat p. t. "Głody i epidemie w Limanowszczyźnie".
Prelegent podał jako
przyczyny głodów nieumiejętną gospodarkę, prymitywne urządzenia, niechęć
do pracy spowodowaną tym, że dobrze uprawione
grunty dwór odbierał
chłopom i włączył do gruntów dominikalnych, zła komunikacja. Praca oparta
była na .samodzielnych studiach, na materiale rękopiśmiennym
dostępnym
prelegentowi i na ustnej tradycji.
Drugi referat wygłosiła Otylia P i woń s kap.
t. "Boginki, rusałki
i nimfy". Prelegentka
oparła
się głównie na pracy W. Klingera p. t.
,.Wschodnio-europejskie
rusałki i pokrewne postacie demonologii ludowej
.
I~
1247
1246
I
I
\
a tradycja grecko-rzymska"
Lublin-Kraków
1949, ~ nadto posłużyła się materiałem etnograficznym
zebranym przez Seb. Fllzaka, a wydanym przez
P.T.L. w Archiwum Etnograficznym
Nr 4.
Posiedzenie w dniu 28. XII. 1953 wypełnił odczyt Jana G r z y wac z a
p. t. "Pieśń ludowa i jej problemy". Prelegent s:,,:,i~rdził, że. urb.~nizacja
powoduje zanik twórczości ludowej w muzyce i ples~l .. o~aW1ał rozne po~
jęcia i definicje pieśni ludowej. Dłuższy ustęp poswlęcrł O. ~olbergo~1
i jego epokowemu dziełu, t. j. zbiorowi pieśni ludowych. Następm~ omawiał
różne teorie o powstawaniu
i istocie piosenek ludowych oraz ogolne cechy
pieśni ludowych. którymi są: bezimienność,. przekazywanie
przez .tra~ycję.
zmienność oraz nierozłączność słów od melodii .Prelegent, długoletm zbieracz
pieśni ludowych, specjalista
w muzyce ludowej
wprowadzał
słuchaczy
w zakres specjalnych zagadnień techniki muzycznej.
Dla pracy ludoznawczej został wykorzystany także miejscowy radiowęzeł. Dnia 16 stycznia 19,53 r. został nadany artykuł
S. F l i z a kap.
t.
Demografia wsd podobina". Dnia 22 kwietnia 1953 r. nadany był artykuł
~. t. "Mszana Dolna na przełomie XVI,I!! i XIX w." tego samego autora;
Audycja ta została powtórzona dnia 26 kwietnia 1953 r.
Nadzwyczajne
Walne Zebranie Oddziału P.T.L. w Mszanie D. odbyło
się w dniu 22 listopada 1953 r. na skutek okólnika Zarządu Głównego P.T.L.
1. dz. 3984/53/0rg z dn. 9. XI. 1953. Zwołujący zebranie prezes Oddziału zaznajomił zebranych z treścią okólnika, Walne Zebranie powzięło następującą uchwałę:
.
.
Walne Zebranie uchwala postawiony przez prezesa oddZiału wnlOsek,
że § 2 statutu P.T.L. musi być zmieniony w tym sensie, że sie?zibą P.T.~.
nie będzie Poznań, lecz Wrocław. Zanim Walny Zjazd P.T.L:, ktory odbędZie
się w czerwcu 1953 r. powyższą zmianę statutu formaln.le przeprowa.d~i,
Nadzwyczajne
Walne Zebranie OddziałU P.T.L. w Mszame D., upowaznw
Prezydium Zarządu Głównego P.T.L. do zabezpi~czenia mająt~u Towarzystwa przez przeniesienie majątku P.T.L. z Poznama do Wrocławia, a to z. p~wodu nakazu władz Uniwersytetu
Poznańskiego do bezwłocznego usumęcla
biblioteki, archiwum itp. z obrębu Uniwersytetu.
i z braku zastępczego pomieszczenia w Poznaniu.
Wniosek uchwalono jednomyślnie.
Sebastian Ftizak
SPRA WOZDANlE
Z DZIAŁALNOSCI SUDECKIEGO ODDZIAŁU POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
W JELENIEJ
GORZE w 1953 r.
Pierwszy rok swego istnienia poświęcił Oddział SudeC'1~iP.T.~. swej
wewnętrznej i terytorialnej
organizacji. W drugim, 1953 r?k~ ~tarał Się o n~wiązanie kontaktu z władzami terenowymi, wojewódzkimi l ze społeczen.stwcm zabiegał o zapewnienie sobie oparcia materialneg?
~raz prowadził
dalszą rozbudowę działalności badawczej i popular~zacYjne).
.
.
W dziedzinie badawczej brał udział w badaniach jednostkowego l stacjor.arnych dla Atlasu Etnograficznego
nad rolnictwem i hodowlą na terenie
powiatów lwóweckiego, lubańskiego, bolesławieckiego
i jaworskiego, przy
czym badania te prowadzone przez kwalifikowane
siły Oddziału Wrocławskiego były dobrą szkołą praktyczną dla przyszłych samodzielnych poszukiwań sekcji naukowej Oddziału.
'
Praktykę
uzupełniono
również teoretycznie
przy pomocy referatów
i dyskusji, jakie były wygłaszane i prowadzone w kołach terenowych. na
razie wciąż jeszcze tylko w zakresie wewnętrznym tj. dla członków Oddziału.
Wygłoszono referaty: "Badania środowis'kowe" (na podstawie. Lustracji społe.cznych" Rychlińskiego), w kole Swidnickim, "Typy i zasi~g przysłupowcow na Dolnym Sląsku" w kole Wałbrzyskim
"Mikłucho-Makłaj.
naJwiększy etnograf rosyjski" (w Miesiącu pogłębienia Przyjaźni PolskoRadzieckiej) w kole Jeleniogórskim.
Odczyty dla szerszej pubLiczności 'czyli właściwą popularyzację zainicjowało koło Wałbrzyskie, które w stosunku do innych kół naszego Oddz'iału
dysponuje lepszymi warunkami technicznymi:
salą, epidiaskopem, bezinteresownymi prelegentami itp. Odczyty te nie były wprawdzie czysto etnograficzne i raczej dotyczyły pogran.icza etnografii, niemniej jednak poprzedzane
były właściwym wstępem informującym
i miały duże znaczenie ogólnokształcące, dowodem czego była duża frekwencja. Dla informacji podajemy
dwa tytuły wygłoszonych odczytów: "Elementy ludowe w twórczości Ma'tejki" z bogatą ilustracją
ekranową oraz "Budownictwo
ludowe i współczesna architektura".
Z innych zagadnień popularyzacyjnych
wiele uwagi i starań poświęcono
w Kole Jeleniogórskim
zagadnieniom regiona.lnego, sudeckiego zdobnictwa.
P~oblem .ten wysuwają same potrzeby lokalne a ponieważ go nikt dotąd
me podejmował, z natury rzeczy wszedł w program Oddziału.
Punktem wyjścia był "Atlas Dolnośląskich
strojów ludowych" Sewelyna, w którym znajdują
się nieliczne wzory zdobnictwa regionalnego.
Obecnie Oddział odszuk.ał i odkrył dalsze motywy, prowadząc badania wśród
artystów-chałupników,
przy czym poszukiwania te są w dalszym ciągu prowadzone i niewątpliwie
będą miały praktyczne znaczenie.
Pewne niedociągnięcia
w działalności Oddziału należy złożyć na karb
chronicznego braku lokalu; współistnienie
Oddziału w lokalu PowiatoweO'o
Stronnictwa
Demokratycznego
w Jeleniej Górze nie zdało próby życia
i stwarzało więcej trudności Oddziałowi niż pożytku. Możemy więc śmiało
twierdzić, że własnego lokalu Oddział nie posiadał od początku swego istnienia.
W dziedzinie organizacyjnej
trzeba zanotować, że w roku sprawozdawczym utworzono samodzielne Koło terenowe w Swidnicy. Tak więc obecnie
na Oddział Sudecki składają się cztery Koła terenowe: w Swidnicy, Wałbrzychu, Bolesławcu i Jeleniej Górze. To ostatnie jako liczbowo najliczniejsze pełni funkcje Oddziału. Piąte i ostatnie Koło terenowe w Kłodzku będzie
definitywnie w r. 1954 utworzone. Tworzenie dalszych kól np. powiatowych
czy zakładowych wymagałoby środków i powiększenia
administracji.
Pod koniec roku sprawozdawczego liczył Oddział 80 członków. Obecnie
(koniec I kwartału
1954 r.) Oddział liczy 90 członków, przy czym szeregi
człon~owskie szybko wzrastają głównie dzięki zadaniom praktycznym, jakie
OddZIał w swej działalności
popularyzacyjnej
potrafił
sobie postawić.
79
r
I
1249
1248
Utworzenie własnego archiwum materiałów naukowych własnych, fotograficznych i plastycznych na razie pozostaje w sferze marzeń, cały natomiast wysiłek w tej dziedzinie stale kierowany jest ku powiększeniu biblio-
\
I
\
teki Oddziału i Kół terenowych.
W roku sprawozdawczym
udało się Oddziałowi uzyskać od Naczelnej
Dyrekcji Archiwów Państwowych 30 vol. silesiana w jęz. niemieckim treści
krajoznawczej
i historyczno-etnograficznej
oraz monograficznej.
Niezależnie od powyższego sporządził Oddział nieco przepisów maszynowych
dla
siebie i Kół terenowych z niewydanych
lub zupełnie wyczerpanych
prac
etnograficznych.
Tym sposobem biblioteka Oddziału wzrosła w roku sprawozdawczym do 130 pozycji bibliotecznych.
Członkowie Sekcji Naukowej przygotowali bądź kończą opracowywanie
kilku referatów (niektóre z nich są fragmentami
większych prac) na najbliźszy, XXIX ogólnopolski Zjazd, który będziemy gościć w Jeleniej Górze.
Dla znajomienia się z możliwościami współpracy z terenowym aparatem
wojewódzkich
władz kultury jakoteż celem ujęcia współczesnych i historycznych zjawisk kultury ludowej na obszarze działania Oddziału, opracowa.no i rozesłano do 19-u placówek powiatowych i miejskich oddziałów kultury zupełnie prostą i nie skomplikowaną
ankietę-siatkę.
Do rezultatów tej akcji Oddział przywiązywał duże znaczenie, dowodem
czego był konkurs związany z wypełnieniem ankiety i terminowym jej nadesłaniem.
Akcja 'ta niestety nie przyniosła
prawie
żadnych rezultatów:
na 19 wysłanych otrzymano zaledwie dwie odpowiedzi. W rezultacie w celu
rejestracji, uchwycenia i sklasyfikowania
potrzebnych
Oddziałowi danych,
trzeba się będzie oprzeć wyłącznie na siłach i środkach własnych, Władze
kultury w terenie mają widocznie własne i ważniejsze zadania i zainteresowania, bądź też w działalności Towarzystwa Ludoznawczego nie są jeszcze
zorjentowane
i zadanie to będziemy mU9ieli rozwiązać łącznie z popularyzacją wiedzy ludoznawczej.
Seweryn Gersten
SPRAWOZDAN.IE
Z PRACY
ODDZIAŁU
ŚLĄSKrEGO
Oddział Śląski P. T. L. w roku sprawozdawczym
! ~-
"
P.T.L. za 1953 R.
zwrócił w swej dzia-
łalności szczególną uwagę na:
1. Pogłębienie i ukończenie rozpoczętych już w latach ubiegłych indywidualnych prac swych członków. Prace te, tematycznie związane z terenem
Górnego Śląska, ujmują zagadnienia: grup etnograficznych
(Gładysz), grup
zawodowych i ich kultury (Ligęza, Zywirska), stroju ludowego (Bronicz,
Kozubowski, Suboczowa), przysłów i powiedzeń ludowych (Wallis, Wallisówna), roślin leczniczych (Wallis), pieśni pańszczYźnianych (Dygacz), budownictwa (Dubiel, Gładysz). Niektóre z tych prac ukażą się w tomie Śląskim
PRAC I MATERIAŁOW ETNOGRAFICZNYCH.
Z innych prac członków
Oddziału Śląskiego naleźy wymienić obszerną, wyczerpującą
światową literaturę przedmiotu pracę R. Noconia pt. "Dzieje, kultura i upadek Inka".
2. Jak najliczniejszy udział członków Oddziału w badaniach terenowych
na Górnym Śląsku w okresie letnim 1953.
.
W sierpniu 1953 r. w badaniach nad folklorem b d
.
Jem, zorganizowanych
na południow m'
' u ownIctwem i stroskie, Raciborskie Rybnickie Cieszy' Yk' )Gornym Śląsku (Pszczyńskie, Biel.
'
,ns
Ie przez Muzeum Śląskie w B t
i
wZIęło
udział 5 członków Oddziału (BaZIe
. l'ICh'. Bromcz Dubiel
Y om
L'
Gł
d u,
Igęza), przy czym Gładysz i Ligęza jako k' ~ .
'
,a
ysz,
inni _ jako kiero
.
.
lelUJący całokształtem
badań
. .
wnlcy poszczegolnych
grup badawcz
h
'
snm 1953 r. grupa badawcza (Dubiel Gład
)
~c.
We wrzewym Górnym Śląsku badania nad b~
.ysz prz.e~rowadZ1ła na południowego budownictwa ludowego pod k d~wmct;em
l m,:",en~aryzacją zabytkotów do Skansenu Śląskie o 'W
. ą .em w ypowama cIekawszych obiekzielich,
Dubiel)
przeprow:d'ziła
~:z~~::n;~
~~:s~~~' :;~pa.
bada~Ncza (Ba-
~:oo~~~~~i~mDy~~~:dto :a;::~~siącach
letnich 1953 r. ind;~~u~~ne
~~~oa~~:
Orlowski _ badania jaskiń ~a ~ol.kloru ~uzycznego w Ziemi Prudnickiej;
OJCleSlOWlena Dolnym Śląsku
. k
~~::.a~u~~~~~:~~edz
,
n~egot z~gadnieniem kultu
a ama s rOJu ludowego.
niedźwied~i:
j:~~iO~
toW::UiW::~~~:i:~:I~eór~~~:k~~ąs~:d~:lleUz' yZtiunstytu~ja~i kulturalno-oświa.
.
wymlemc:
Wspolpracę
z
Komitetem
Bad
.
N
k
Gładysz, Ligęza).
an
au owych Opolszczyzny
(Dygacz,
Konsultowanie (Dygacz Gl d
L'
wego Ludowego Zespołu pieśn~ [~' ń Igęza) za~~d.nień :ep~rt.uaru Państwoków Oddziału (Bronicz Gład
. a ca "Śląsk , Jak rowmez udział członustalenia kostiumów l~dOwy~~zd~:gtęza, .SUboczowa ,Wallis) w naradach dla
egoz zespołu ś ląsk"
Sztu~~n~~~~~:j ::ZY:;:~~~~ocz~-O~;~~i~aC~j~e
dO:~ Oje~ÓdZkiegO Konkursu
i gminnych (Bronicz, Ligęza, Wallis). Is]ac
walIflkacYJnych powiatowych
Udzial Radia
w sądzie
Polskiego
p t konkursu
Zb'
,og ł ~s~o~ego przez rozgłośnię stalinogrodzką
, . ."
leramy plesnl ludowe stare i nowe"
Poza pow'
.
.
kład poradniZt~~y:;;~ -;r;~~~i
~~~~~~~c~u~~~:c~ ~n~~ltaCji, .jak na. przy_ za pośrednictwem
Domu Kultury ORZZ'
h orzowIe, udZIelanie
w sprawie stroju ludowego.
,plsemnyc
porad na zapytania
4. Organizowanie
zebrań dysk
.
h
.
~~;:~~~~nia, opracowy;vane przez
'z~:ra~t~~~ho::~ro
:~:e~,;~~~
awczy~ sześc. Referowano następujące
zagadnienia:
Ludowy stroj pszczyński.
"~zczyzme.
U:w~gi dotyczące badań terenowych nad hodowlą
l i t
1'0 n c wem w Opol-
c~~~:l~.
Ludowy strój opolski.
Kultura ludowa w pracy świetlic.
. U,:",agi dotyczące badań terenowych
nlQweJ części Górnego Śląska.
Ludowy strój górzański.
79"
nad folklorem
strojem
w polu d-
I'
I
1251
1250
W zakresie popularyzacji
wiedzy etnograficznej
należy wy:n:ienić trz~.
kład
i
godzinne
seminarium
(Suboczowa)
z budowmctwa, stroJu
g od zmny wy
d 'k'
PTTK
i zwyczajów dorocznych Górnego Śląska dla kursu przewo m ow
.
Maria
Suboc.zowa
w sprawie zabezpieczenia mienia P.T.L. przez przeniesienie go z Poznania
do Wrocławia, oraz w sprawie przeniesienia
siedziby Zarządu Głównego
P.T.L. do Wrocławia. Wiadomość ta przyjęta została przez członków Oddziału Wrocławskiego pozytywnie, między innymi z uwagi na możliwoś.ć
ożywienia działalności wrocławskiego
Oddziału Etnograficznego.
Halina
Z DZIAŁALNOŚCI
SPRA WOZDANIE
ODDZIAŁUWROCŁAWSK'IEGO
P.T.L. W 1953 R.
W roku 1953 Zarząd Oddziału Wrocławskiego
P.T.L. ?ełnił funkcję
w niezmienionym składzie. W okresie sprawozdawczym .Oddzlał pozyskał 20
nowych członków (pod koniec roku sprawozdawczego
liczba członków wynosiła ogółem 40 osób).
.
.
Działalność Oddziału Wrocławskiego
koncentrowała
Silę w pierwszeJ
połowie okresu
sprawozdawczego
na przygotowaniu
XXVIII
~alnego
Zgromad~enia P.T.L. Tematyka referatów dotyczyła przede wszystkim Dol~
nego Sląska, a zwłaszcza jego terenów ?dzyskanych.
Ośrodek. WrocławskI
przygotował na omawiany zjazd następuJące referaty naukowe.
..
,Prof. Jan
M y d l a T s 'ki:
"Zagadnienie
współpracy
antropologII
z etnografią"·
Prof. Adolf N as z: ."Sląsko-łużycka rubież etnograficzna";
Dr Helena H o l u ,b o w i c z o w a: "Wczesno-średniowieczne
~i~
I
,~i
budownic-
two w Opolu";
.
Mgr Stanisław M i c h a lk i e w i c z: "Ekonomiczno-społeczne
przemIany
wsi śląskiej na przestrzeni wieków"
.
Mgr Stefan Ł y s i k: "Zajęcia ludności osad leś.nych w dorzecz~ Male]
Panwi związane z potrzebami XIX wiecznego hutmctwa na Śląsku
.
Mgr Jadwiga P a w ł o w s ~ a: "W~ęź ~ąsiedzk.a i ~e?"rola w zakresIe
kształtowania
się kultury wspołczesneJ WSI dolnosląskleJ
Mgr Bolesław G a r y g a: "Zmiany społeczno-kulturowe
w uspółdzielczonej wsi dolnośląskiej"
Mgr Halina B i t t n e rów n a: "Tkactwo wiejskie na Dolny~ Śląsk~".
W badaniach stacjonarnych
nad rolni?twem i. hodow.lą wZlę~a udZiał
Mgr Jadwiga Pawłowska. Ponadto 4 czło.nkow Oddziału ":Zlęło udZiał w badaniach dla Polskiego Atlasu Etnograftc.znego
subwencJonowanych
przez
P. A. N.
Oddział Wrocławski pośredniczył w zakupie wydawnictw
P.T.L. przez
członków; ilość zamówień była jednakże niewielka.
Dary Zarządu Głównego P.T.L. umożliwiły założenie biblioteczki Oddziału Wrocł
P.T.L. Ogółem Oddział otrzymał
w 1953 r. 45 tomów.
Z biblioteczki 'korZystali przede wszystkim pracownicy C.P.L. i A. i Muzeum
Śląskiego.
W dniu 25. XI. 53 r. odbyło się Nadzwycza~ne Walne Zgromadzenie
członków Oddziału Wrocławskiego
P.T.L" na ktorym uchwalono wnioski
Bittnerówna
SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI
ODDZIAŁU POZNAŃSKIEGO
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZN. za LATA 1949-1952
W roku 1949 w skład Zarządu Oddziału wchodzili: Przewodniczący
Prof. dl' Eugeniusz Frankowski, Sekretarz - Dr Maria Frankowska, Skarb·
nik - mgr Tadeusz Wróblewski. Członkowie Zarządu:
Prof. dr August
Zierhoffer, Prof. dr Roman Pollak, Prof. dr Jan Sejdak. Komisja Rewizyjna.'
mgr Wanda Wepnik, mgr Tadeusz Wrotkowski. Oddział liczył 29 członków.
W roku tym na zebraniach naukowych wygłoszono następujące odczyty:
Tadeusz
W l' Ó b l e w s ki - "Budownictwo
drewniane
w Wielkopolsce
i na Ziemi Lubuskiej",
Maria F l' a n k o w s 'k a - "Zagadnienie
patriarchatu".
W tymże roku Oddział Poznański P.T.L. zgłosił swą współpracę w badaniach terenowych prpopwadzonych
przez. Zakład Etnografii U. P. i w
związku z tym odbyły się 4 zebrania naukowe, na których prof. dT Eugeniusz
F l' a n k o w s k i wygłosił kolejno następujące
referaty:
1) problemy etnografii Wielkopolski.
2) Monografia etnograficzna i jej znaczenie dla państwa.
3) Organizacja badań naukowych nad monografią Wielkopolski.
4} Zebranie dla grupy badaczy terenowych w liczbie 14 poświęcone przygotowaniu ich do prac nad monografią etnograficzną
Wielkopolski
i Ziemi Lubuskiej.
W roku 1950 odbyło się 6 zebrań naukowych
poświęconych
głównie
krytycznemu omówieniu przeprowadzonych
badań, które referowali: Medard
T ark o - "Plecionkarstwo
ludowe w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej"
(badania terenowe w pow. ŚrE'IID,Nowy Tomyśl, Międzyrzec), Zofia Gr ab o w 9 k a - "RY'bołówstwo ludowe w Wielkopolsce"
(badania terenowe
w pow. Gniezno), Wanda G a j z l e l' o wa - "Ruchy przesiedleńcze w latach 1945---,1950 na terenie
Wielkopolski
i Ziemi Lubuskiej",
Stanislaw
B l a s z c z y k - "Wielkopolscy ludowi artyści rzeźbiarze", Adam G l a p a "Wielkopolskie hafty ludowe" (Snutki pow. Jarocin). W związku z badaniami terenowymi
Prof. E. F r a n k o w s k i wygłosił na specjalnym zebraniu referat p. t. "Kwestionariusze
i ankiety w badaniach terenowych".
prowadzonych
przez Zakład Etnografii U. P. na obszarze Wielkopolski
i Ziemi Lubuskiej opracowując zagadnienia z dziedziny kultury
ludowej.
sztuki ludowej i folkloru.
Wroku 1951 w ramach działalności naukowej Oddziału 4 badacze terenowi referowali
na zebraniach
wyniki swych badań przeprowadzonych
\\' dalszych powiatach Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej.
1253
1252
W roku 1952 na dorocznym Walnym Zebraniu Oddziału Poznańskiego
P.T.L. wybrano nowy Zarząd, w skład którego weszli: Przewodnicząca
Dr Olga Gajkowa, W-Przewodniczący - mgr Stanisław Błaszczyk, Sekretarz
_ mgr Helena Taige, Członkowie Zarządu - Prof. dr August Zierhoffer.
Prof. dr Stanisław Szczotka, dr Józef Burszta, mgr inż. Wanda Wepnik.
Komisja Rewizyjna - mgr Witold Armon, mgr Anna Czekanowska.
mgr
Adam Glapa.
W ramach zaplanowanych
przez Zarząd Oddziału prac w zakresie akcji
naukowo-popularyzacyjnej
wygłoszone zostały następujące
odczyty:
1) Prof. dr Józef G a j e k - "Problemy
indeksowania
wydawnictw
etnograficznych" .
2) .Prof. dr Stanisław S z c z o tik a -
"Awans społeczny w świetle
"Liber
Chamorum".
4) Mgr Tadeusz
W rób
lewsk i -
"Etnografia
radziecka
w badaniach
nad etnogenezą"·
4) Mgr Witold A l' m o n - "Udział polskich etnografów w badaniach
społeczeństw pierwotnych".
5) Prof. dr Eugeniusz F l' a n k o w s ki - "Metodyka badania zjawiska
kulturowego" .
6) Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i "Dorobek antropologii
polskiej
w dziedzinie etnogenezy".
7) Prof. dr Eugeniusz F l' a n k o w s k i - "Nowe formy bytu
Ukrainy i Białorusi-radzieckich
sąsiadów Polski".
8) Prof. dr Gerard L a 'b u d a _. "Niektóre problemy Polskiego
I
Litwy,
Atlasu
Etnograficznego" .
9) Prof. dr Bogdan Z a k l' Z e w s ki - "Ryszard Wincenty Berwiński".
10) Prof. dr Józef G a·j e k - "Berwiński jako etnograf". Zebranie, na
którym wygłoszono dwa ostatnie odczyty, miało charakter
imprezy
publicznej poświęconej wybitnemu i postępowemu Wielkopolaninowi
R. W. Berwińskiemu
i zg'romadziło okoŁo 200 osób).
11) Dr Józef B u l' S z t a - "Z badań nad osadnictwem wiejskim".
Z Oddziału Poznańskiego
P.T.L. 8 członków wzięło w r. 1952 udział
w badaniach terenowych związanych z ogólnym planem badawczo-naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Badania nad rolnictwem i hodowlą przeprowadzał
wśród Górali Beski.dowych Dr J. Burszta, w Rzeszowskiem mgr K. Wolski. Na Pałukach badania nad budownictwem przeprowadzali mgr inż. Wanda Wepnik oraz mgr Stanisław Chmielowski. Poza tym
badania nad rolnictwem i hodowlą przeprowadzali
mgr Medard Tarko na
Mazurach
Wieleńskich, mgr Krystyna
Klęsk na Ziemi. Lubuskiej,
oraz
w Borach Tucholskich,
studenci III roku Studium
Historii Kultur~' Materialnej, Siudowska Teresa i Toroński Zbigniew.
W ciągu roku 1952 Oddział wzrósł do liczby 70 członków.
Helena
Taige
SPRA WOZDANIE
Z DZIALALNOSOI
ODDZ,IAŁU POZNAI'l'SKIEGO
P.T.L. za R. 1953
~kład Za~ząd~ Oddziału nie zmienił się w r. 1953. Obowiązki prezesa
oddziału przejął Jednak od stycznia 1953 r. mgr Stanisław B ł a s z c z y k.
Zarząd zaplanował kontynuowanie
akcji odczytowej, prowadzenie badań terenow?,c~, zbieranie wiadomości o etnonimach wielkopolskich, poszukiwania
matenałow
etnograficznych
w dokumentach
archiwalnych,
wreszcie współpracę z Muzeum Narodowym w Poznaniu, w szczególności z działem etnograficz?ym w Rogalinie. Wiele uwagi postanowiono poświęcić popularyzacii
zagadmeń etnograficznych
wśród społeczeństwa.
.
W ciągu .:oku zwołano ~ zebrań naukowych. Jedno z nich było poświęcone dyskusJl nad wydawnlctwami
P.T.L., w szczególności nad 39 tomem
"Lu~u". Dalsze zebrania miały następującą
tematykę: 1) Józef J u l' e k wygłoslł referat pt. "Wspomnienia o Antonim Kalinie", 2) prof. dr Stanisław
S ~ c ~ o: k a ~ "Uwagi o zbójnictwie
góralskim",
3) prof. dr Franciszek
P l a s c l k - "Metodyka prac badawczych
w dziedzinie budownictwa
ludowego", 4) prof. dr Józef G a j e k - "Zagadnienie badań atlasowych prowadzonych przez P.A.E.", 5) prof. dr Stefan J a l' o s Z Wśród Indian
~ Eskim~sów - wrażenia z własnych podróży od Arizony do Alaski" (z przezro~z~ml),
mg~,~udwik G o m o l e c - "Niektóre etnonimy wielkopolskie
w ~wletle hl storn , 7) ~gr Stanisław B ł a s z c z y k - "Uwagi na margineSIe wykonanych
badan terenowych nad rolnictwem i hodowlą".
W r. 1953 uczestniczyło w badaniach terenowych nad rolnictwem i hodowlą 10 członków oddziału, a mianowicie
w badaniach
stacjonarnych
P.T.L. 5 osób (J. Dydowicz, A. Glapa, B. Michalak6wna,
T. Siudowska.
M. Szenicówna), w b~daniach atlasowych
P.A.E. 6 osób (St. Blaszczyk,
A. Glapa, Z. Jankowskl. Z. Staszczak, M. Szenicówna i Z. Toroński). Badaniami objęto Wielkopolskę i Ziemię Lubuską, część Pomorza i Lubelszczyzny.
Sk.ąpe. na ogół wiadomości o etnonimach wielkopolskich,
utrudniające
wykresleme mapy etnograficznej
Wielkopolski, oddział poznański postanowił zrewidować. Jeszcze na wiosnę 1952 r. opracowano mapę i rozesłano ją
w teren dla uzyskania wiadomości o nieznanych
w literaturze
etnograficznej etnonimach.
Wtedy też dla próbnego skontrolowania
dotychczasowych
informacji o zasięgu Biskupizny udał się w teren 3 osobowy zespół (mgr
A. Glapa, mgr St. Błaszczyk i dyr. W. Stachowski), który przy pomocy kwestionariusza
uczynił próbę przebadania
obszaru etnicznego dookoła jego
obwodu. Próba dała wynik pozytywny i potwieI'dziła istnienie etnonimów
nigdzie dotąd nie publikowanych.
Sprawie etnonimów poświęcił w r. 1953
szczególną uwagę mgr .L Gomolec i w oparciu o źródła archiwalne ustalił
istnienie na terenie Wielkopolski pokaźnej liczby etnimów. Wyniki swe;
pracy referował na jednym z zebrań naukowych.'
W związku z postulatem przeszukania
archiwów za materiałami
etnograficznymi oddział poznański przystąpił już z początkiem 1952 r. do współprac~ ~ historykami celem zainteresowania
ich problematyką
etnograficzną.
WYlll~l tych prac, obliczonych na dłuższą metę, wzbogaca naszą wiedzę o ludoweJ kulturze
materialnej
regionu wielkopolskiego.
Postanowiono
też
powstałe po wojnie zbiory etnograficzne
w Rogalinie wykorzystać
jako
6?
!'
1255
1254
materiał rzeczowy do opracowania
monograficznego
Wielkopolski. Rozpoczętą w tym celu inwentaryzację
zbiorów kontynu.owaj~o w. 1'..19.53.
Sprawie popularyzacji
problematyki
etnograficzne]
poswlęclł zarząd
oddziału poznańskiego sporo wysiłków i w tym celu utrzymy~ał
ko.ntakty
z poiskim Towarzystwem
Archeologicznym,
ze Stowarzyszeniem
Historyków Sztuki, ze Stowarzyszeniem
Architektów,
z Polskim Towarzystwem
Turystyczno-Krajoznawczym,
z Związkiem Samopomocy
Chłopskiej
oraz
z Młodzieżowym Domem Kultury, wreszcie z niektórym i redak~jami i Pol.~
skim Radiem. Dzięki tym kontaktom
doszło do wygłoszenia
prelekcJl
w Samopomocy Chłopskiej o strojach ludowych (prof. J. Gajek), w P.T.T.K.
o wielkopolskiej
sztuce ludowej (mgr Blaszczyk), w Młodzieżowym Domu
Kultury o hafcie i stroju wielkopolskim
(mgr Gla!pa). Ogłoszono artykuł o zadaniach P. T. L. (mgr Błaszczyk w zesz. 4 "Z Otchłani Wieków"),
wreszcie
zorganizowano
przez mgr Glapę młodzieżową
wycieczkę
do
Rogalina celem zaznajomienia
się z tamtejszymi
zbiorami etnograficznymi.
Oddział poznański udzielał poza tym licznych konsultacji i porad orgnizacjom takim
jak Samopomoc
Chłopska,
Związki
zawodowe, 'CPLiA,
w związku z organizowaniem przez amatorskie zespoły imprez artystycznych
o charakterze
regionalnym,
głównie z okazji przygotowań
do uroczystego
obchodu X rocznicy Polski Ludowej.
Stanislaw Blaszczyk
i'
I
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU
Za 1953 r.
ŁODZKIEGO
P. T. L.
i~
Oddział Łódzki P. T. L. liczył 35 członków. Do zarządu Oddziału wchodzili: K. Zawistowicz-Adamska
- prezes, J. Krajewska - w-prezes, B. Baranowski, J. P. Dekowski, B. Kopczyńska-Jaworska.
B. Kowalec, K. Krawczyńska, J. Kucharska - członkowie zarządu.
.'
W okresie sprawozdawczym
odbyły się 2 Walne Zebrania OddZiału
oraz 5 zebrań Zadządu Oddziału.
Z ramienia P. T. L. członkowie Oddziału Łódzkiego brali udział w badaniach stacjonarnych
nad rolnictwem i hodowlą. Mgr Jadwiga Kucharska
przeprowadziła badania w Nadolu na Pomorzu. Zostały też. przepr~wadzo?e
zespołowe badania we wsi Goszczanów p. Turek. W. badamach WZiął U~ZI3ł
zespół seminaryjny
Zakładu Etnografii U. Ł. z udziałem prof. ~. Zawlstowicz-Adamskiej.
Materiały z badań opracowała mgr B. Kopczynsl{~.-JawOl:ska, s1. asystent Zakładu Etnografii U. Ł., odpowiedzialna za całosc ~adan.
Ponadto członkowie Oddziału: dr J. Krajewska, mgr J. P. Dekowskl, mgr
W. Gajzlerowa, mgr K. Pieńkowski i mgr H. Świątkowski;
brali udział
w badaniach
terenowych
organizowanych
rprzez Instytut Hlst. Kult. Mat.
dla P. A. E.
W wyniku
4-1etnich badal1 terenowych
mgr J. P. DekoWsk'l~go
'został przez niego przygotowany do druku w 1'. 1953 zeszyt Atl~su PolskIch
Strojów Ludowych. zawierający monografię stroju 'piotrkowskIego.
W czasie od 19 marca do 31 kwietnia został zorganizowany
cykl popularnych wykładów na temat rękodzieła ludowego. W wykładach uwzględ-
niono przede wszystkim technikę rękodzielniczą.
W każdej prelekcji starano ,się przedstawie
poszczególne
rękodzieła
w rozwoju historycznym
opierając się na materiale
archeologicznym,
egzotycznym, wspólczesnym
polskim i słowiańskim.
Z tego względu w każdej prelekcji brali udział
w miarę potrzeby archeologohie, etnografowie, historycy sztuki oraz twórcy
ludowi, którzy demonstrowali
swoje warsztaty
pracy i proces produkcji
(warsztat tkacki, koło garncarskie, praca bednarza itp.). Nadto prelekcje te
były połączone z pokazami wybranych obiektów etnograficznych
i archeologicznych, pokazami filmów, przezroczy i ilustracji związanych z omawianymi technikami. W ten sposób omówiono kolejno następujące zagadnienia:
tkactwo, garncarstwo, obróbkę metali, obróbkę drzewa; czykl ten został poprzedzony
wykładem
wprowadzającym.
K. Zawistowicz-Adamskiej
.,Rękodzieło i rękodzielnicy",
zaś zamknięciem
był wY'kład informujący
o zadaniach i potrzebach polskiej: etnografii pt. "Etnografia dawniej i dziś".
Odczyty były udostępnione
szerszej publiczności,
korzystali
z nich
nauczyciele,
uczniowie szkół zawodowych,
studenci, pracownicy
CPLiA
oraz robotnicy, zainteresowani
poszczególnymi rodzajami produkcji.
W Oddziale Łódzkim odbyły się dwa zebrania naukowe po·święcone
aktualnym zagadnieniom etnografii radzieckiej:
1. Problematyka
etnograficznych
badań terenowych
w Związku Radzieckim.
2. Dotychczasowe
osiągnięcia i zamierzenia
badawcze etnografii
radzieokiej (dyskusja Ak. Nauk ZSRR na temat dorobku czasopisma
"Sowiecka etnografia").
Oddział Łódzki w liczbie 6-ciu osób wziął udział na wiosnę w 1953 r.
w konferencji, zorganizowanej w PO'znaniu dla omówienia zagadnień związanych z badaniami terenowymi. Prezes Oddziału - K. Zawistowicz-Adamska wygłosiła na tej konferencji
referat na temat organizacji i techniki
badań terenowych. W związku z konferencją wzięto udział w opracowaniu
kwestionariusza
do badań stacjonarnych
nad rolnictwem i hodowlą.
Oddział Łódzki, który w sprzyja'jących warunkach
miałby szanse należytego rozwoju. w chwili obecnej walczy Z trudnościami.
wynikającymi
z braku dopływu nowych kadr etnograficznych.
K. Znwistowicz-Adamska
SPRAWOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁU
ZA ROK 1953
P. T. L. W LUBLINIE
Oddział liczył 64 członków. Zebrań plenarnych odbyło się 4.
Członkowie wygłosili następujące odczyty:
1. Prof. dr Leon H a l b a n - ,.Prawo ludu pierwotnego" - Odczyt publiczny w Zamościu.
2. Prof. dr Tadeusz H e 11 z e l - ,.Kultura materialna Pigmejów środkowoafrykańskich" .
1257
1256
3. Mgr Janusz
Op tołowicz "Przemysł
ludowy
Lubelszczyzny
w XIX i XX wieku".
4. Mgr Janusz O p t o ł o w i c z "Budownictwo
wiejskie w powiecie
lubelskim". Odczyt publiczny w Lublinie.
5. Mgr Józef J a s.t r z ę b s k i
"Przemysł ludowy". Odczyt publiczny
w LubHnie.
6. Mgr Józef J a s t l' Z ę b s k i
,;Przemysł ludowy". Odczyt publiczny
w Zamościu.
7. Janusz S w i e ż y - ,,0 lubelskich obrzędowych strojach głów kobie<:zych". Michał
Pęk a l s k i opracowuje
,~Bilgorajskiebudownictwo
drzewne" oraz monografię Biłgorajszczyzny
pt. "Nad Tanwią i Ładą".
Wykonano wykroje strojów ludowych
z okazów, znajdujących
się
w Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach.
Członkowie nasi biorą czynny udział w organizowaniu
wystaw Sztuki
ludowej w związku z obchodem lO-lecia Manifestu PKWN w Lublinie.
Janusz Świeży
SPRA WOZDANIE Z DZ:IAŁALNOŚCI ODDZIAŁU
POLSKJIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W TORUNIU
W 1953
Skład Zarządu: Prezes - prof dr Karol Koranyi, w-prezes - dr Maria
Znamierowska-Prtifferowa,
sekretarz
mgr Maria
Polakiewiczówna,
skarbnik - mgr Ryszard Kukier. Członkowie zarządu: dr Helena Przesławska, mgr Halina Mikułowska, mgr Bonifacy Zielonka. Komisja Rewizyjna: prof. dr Jan Zabłocki, prof. dr Stefan Hrabec, prof. dr Otmar Wandmayer.
Siedziba Oddziału znajduje się w· Toruniu, w Dziale Etnograficznym
Muzeum Pomorskiego w Ratuszu.
Ogólna ilojć członków - 35. Oddział Toruński posiada też członków
zamiejscowych: we Włocławku, w Bydgoszczy, w pow. Toruń, w Gdańsku,
w Olsztynie i w Warszawie.
W okresie sprawozdawczym
odbyło się 17 posiedzeń Oddziału, w tym
8 posiedzeń Zarządu, 1 Walne Zebranie z referatem i 9 posiedzeń naukowych.
Na Walnym Zebraniu z dnia 24. Xl. 1953 r. powzięto uchwałę przychylającą się do wniosku Zarządu Głównego P. T. L. o przeniesieniu siedziby
P. T. L. z Poznania do Wrocławia (zgodnie z § 2 Statutu Towarzystwa).
Praca samokształceniowa
i społeczno-odczytowa
Oddziału przejawiała
się nadal w formie zebrań seminaryjnych
i odczytów publicznych. W okresie sprawozdawczym
wygłoszono następujące
odczyty:
1 31. I. 1953 r. mgr M. P o l a k i e w i c 7. Ó w n a - Środowisko we wsi
Zakrzewo, pow. Aleksandrów.
2. 26. II. 1953 r. prof. dr W. H e j n o S z - Polska wczesnośredniowieczna
(Wspólnie z P. T. P.).
3. 2. III. 1953 r. dr H. P r z e s ł a w s k a - Stereotypy swoich i obcych
na terenie gromady kaszubskiej Mechowa.
4. 19. III. 1953 mgr Ryszard Kuk i e l' - Hodowla zwierząt w Byczynie, Ujmie Dużej, Siniarzewie, Lubaniu, Orlu i Zakrzewie.
5. 21. III. 1953 r. prof. dr K. Ja ż d ż e w s ki - Gdańsk XII-XIII
w.
w świetle wykopalisk (wspólnie z P. T. P.).
6. 21. III. 1953 r. mgr A. K lon o w s k i - Budownictwo w Borach Tucholskich.
7. 18. III. 1953 r. mgr A. K lon o w s ki - Budownictwo na Powiślu.
8. 28. V. 1953 r. prof. dr W. H e j n o s z - Zagadnienie gospodarki żarowej u Słowian w dobie wczesnośredniowiecznej.
9 17. X. 1953 r. mgr R Kuk i e l' - Badania terenowe w Trzebielinie,
pow. Miastko (Rolnictwo i hodowla zwierząt).
10. 29. X. 1953 r. mgr R Kuk i e l' - Badania terenowe
w Trzebielinie,
pow. Miastko (ciąg dalszy).
11. 6. XI. 1953 r. mgr B. Z i e lon k a - O pochodzeniu Słowian na podstawie literatury radzieckiej (w ramach miesiąca T. P. P. R).
12. H. XI. 191>3r. dr M. Znamierowska-Prtifferowa
- Sztuka
ludowa Ukrainy (Odczyt wewn. dla członków PTL i prac. Muzeum
w ramach miesiąca T. P. P. R).
13. 24. XI. 1953 r. mgr M. F l' Y c z o w a - O bajce zwierzęcej.
14. 10.. XII. 1953 r. mgr M. F l' Y c z o w a - Metoda badania bajek.
15. 12.XII. 1953 r. mgr D. H a n u l a n k a - Kultura materialna
w Muzeum Śląskim w Bytomiu.
'W ogólnopolskiej pracy terenowej trzy osoby, a mianowicie: mgr Halina
Mikułowska - (1 punkt stacjonarny na Kurpiach we wsi Lachowo, pow.
Kolno - rolnictwo i hodowla). Mgr Ryszard Kukier - (1 punkt stacjonarny
na Pomorzu w wsi Trzebielno, pow. Miastko), Mgr Alfons Klonowski (1 punkt stacjonarny na Warmii i w pow. Reszel).
Prace te przyniosły jako rezultat około 100 kart katalogu opisowego,
ponad 200 rysunków
i ponad 400 fotografii złożonych w Centrali PTL
w Poznaniu.
Mgr Ryszard Kuk i e r nadal prowadzi indeksowanie "Gryfu". zakończył on już pierwsze opracowanie
całości (ponad 10.000 stron "Gryfu")
i obecnie przystąpił do ostatecznego opracowania.
Biblioteka Oddziału liczy 164 pozycje. Wszystkie książko są zinwentaryzowane i częściowo skatalogowane.
Wysiłki skierowane ku stworzeniu w Toruniu samodzielnego Muzeum
Etnograficznego, mimo znalezienia na ten cel gmachu w postaci XIX wiecznego spichrza oraz mimo poparcia ze strony etnografów, archeologów oraz
wielu czynników społecznych nie dały pozytywnego rezultatu.
Oddział Toruński zgłosił Konserwatorowi
Wojewódzkiemu szereg obiektów budownictwa
ludowego o charakterze zabytkowym w celu ich za bezpleczenia, bądź przeniesienia do przyszłego Muzeum na wolnym powietrzu.
Oddział Toruński nawiązał kontakt z Państwowym
Instytutem
Sztuki
w związku z pracami dotyczącymi badania folkloru.
Zgodnie z zaplanowaną przez Centralę pracą PTL dr Leon Witkowski
z03tał powołany na stanowisko kierownika
sekcji naukowo-popularyzacyjnej. Został też zaprojektowany
plan odczytów publicznych na rok 1954.
1259
1258
Delegat Oddziału Toruńskiego PTL w osobie dr M. ZnamierowskiejPrufferowej
bierze czynny udział w pracach Komisji Koordynacyjnej
do
spraw kultury przy Miejskiej Radzie Narodowej w Toruniu. W związku
z tym PTL zgłosiło swą współpracę ze świetlicą Stoczniowców w Toruniu.
Kalina
W
i
Iir
;l
[I
li
li
'I
11
II
ARCHIWUM
SPRA WOZDANIE Z PRAC
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
Antonowiczowa
LUDOZNAWCZEGO
Archiwum Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
obejmuje 4 działy:
archiwum rękopisów i maszynopisów, archiwum kartograficzne,
archiwum
bibliograficzne oraz archiwum błon, klisz i filmów oraz klisz cynkograficznych.
Celem archiwum jest usłużność wobec wszystkich ośrodków P. T. L.,
wobec instytucji
naukowych
i społeczno-oświatowych
popularyzujących
wiedzę oraz prac Polskiego Atlasu Etnograficznego.
W skład 'archiwum rękopisów i maszynopisów wchodzą prace naukowe
i rozprawy, monografie, recenzje, notatki i zapiski napływające
do Polskiego
Tow. Ludoznawczego od poszczególnych autorów - dalej, materiały nagromadzone przez prof. J. Gajka po prof. Adamie Fischerze, Stanisławie Poniatowskim, Michale Federowskim, Oskarze Kolbergu i in., materiały napływające z badań terenowych prowadzonych przez P. T. L. oraz prace studentów
i współpracowników
P. T. L. W okresie sprawozdawczym
obejmowało archiwum rękopisów i maszynopisów 1365pozycji wykazanych w osobnej księdze inwentarzowej. Z powyższych zbiorów przypada: na materiały ankietowe
PKPG ca 50 pozycji, na korespondencję
i akta PTL gromadzone od 1895 r.
ca 104 pozycje - reszta stanowi materiały częściowo już publikowane
lub
przeznaczone do druku w "Ludzie", w "Archiwum", w "Pracach i Materiałach Etnograficznych"
czy w "Pracach Etnologicznych".
Osobny dział stanowi archiwum kartograficzne.
Składa się ono z kart
archiwalnych zawierających rysunki, mapki i fotografie oraz materiały zdobyte w drodze badań terenowych. Karty archiwalne
których ogółem jest
ca 9.000 umieszczone są w oddzielnej szafie i ułożone według układu systematycznego i terytorialnego.
Największa ilość tych kart obejmuje kulturę
materialną (c.a 6000); są one szczególnie pomocne przy pracach nad Polskim
Atlasem Etnograficznym.
Archiwum bibliograficzne
zawiera 25 skrzynek kart biblograficznych.
Materiał ten zgromadzony został przez prof. J. Gajka po prof. A. Fischerze
i prof. St. Poniatowskim
i dotyczy głównie kultury materialnej
w zasięgu
światowym. Ponadto dostarczył prof. K. Moszyński cennego materiału dotyczącego polskich badaczy ludów pierwotnych.
Dosyć poważną pozycję
stanowi również materiał bibliograficzny
woj ew. lubelskiego oraz materiał
obejmujący sprawy indeksowe do "Ludu", t. XL. Całość materiału bibliograficznego uporządkowana
jest w układzie rzeczowym i terytorialnym
i stanowić może cenną pomoc dla prac naukowych.
Oddzielnie przechowywane
jest także archiwum filmów. błon i klisz
cynkograficznych.
Liczy ono obecnie ogółem 3.667 pozycji, w tym 3.000 błon
i filmów oraz 667 klisz cynkograficznych.
Materiały te jako bardzo wrażliwe wymagają ciągłej troski około ich fachowej i systematycznej
konserwacji.
Dla celów usługowych jak i ilustrowania
wydawnictw PTL zorganizowano, w oparciu o istniejącą przy Zakładzie Etnografii U. P. pracownię fotograficzną, pra!2e nad przefotografowaniem
materiałów. W okresie sprawozdawczym dokonano: reprodukcji około 3.818 z ogółem 173 dzieł naukowych,
krajowych i zagranicznych - 5.119 ilustracji do prac na\}kowych {powiększeń f,ormatu 6X9, 9X14, 13Xl,B). na podstawie umów z P. T. L. oraz 388
ilustracji dla wydawnictw P. T. L.
W okresie sprawozdawczym
prace w archiwum obejmowały reorganizację i uporządkowanie
ZJbiorów po dokonanej ich przeprowadzce z Lublina
do Poznania oraz inwentaryzowanie
napływających
materiałów rękopiśmiennych, maszynopisów
i materiału
dokumentacyjnego,
ich katalogowanie
i przygotowywanie
do druku.
Do pilnych prac bieżących na najbliższy okres należą prace nad sporządzeniem katalogów - alfabetycznego, etnograficznego i rzeczowego - prowadzonych dla archiwum rękopisów i maszynopisów. W związku z pracami
nad Polskim Atlasem Etnograficznym
zachodzi potrzeba opracowania
na
bieżąco kart archiwalnych i materiałów anki.etowych, i wreszcie - dla celów
wydawniczych - koniecznym jest zbadanie i ewtl. przygotowanie do druku
spośród niepublikowanych
ca 6BOpozycji wybranych materiałów z archiwum
rękopisów i maszynopisów.
Helena
Przeslawska
SPRAWOZDANIE
Z BADAŃ TERENOWYCH
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
W 1952 R.
W okresie letnim 1952 r. przeprowadzone
zostały przez P. T. L. badania
terenowe
nad rolnictwem
i hodowlą. Zostały one pGprzedzone konferencją w dniach 21-23 marca 1952 r. w Krakowie, na której po rozpatrzeniu możliwości badawczych PTL oraz po wysłuchaniu referatów· prof. Moszyńskiego, prof. Dobrowolskiego, prof. Adamskiej i przeprowadzeniu
wyczerpujących
dyskusji
pow7.ięto pewne uchwały.
obowiązujące
Zarząd
w pracy badawczej, a mianowicie:
1. Tematem badań terenowych jest rolnictwo
i hodowla.
2. Badania obejmą teren całej Polski, mają bowiem służyć monografiom
regionalnym ·i Polskiemu Atlasowi
Etnograficznemu,
:3. Mają być przeprowadzone
przez wykwalifikowanych
etnografów,
biorących pełną odpowiedzialność
za zebrany materiał,
•. Będą prowadzone przez poszczególnych eksploratorów
gruntownie
w 1
miejscowości (stacjonarnej)
oraz kontrolowane
w promieniu 10-20 km
w miejscowościach
kontrolnych.
..
'
;
1261
1260
W okresie od marca do czerwca 1952 1'. opracowany został kwestionariusz dla etnografów biorących udział w badaniach nad rolnictwem i hodowlą. Kwestionariusz
ten będący pierwszą redakcją i podstawą kwestionariuszy z lat 1953 i 1954 zamieszczamy w całości.
Kwestionariusz
Instrukcja
A.
wstępna.
Przed rozpoczęciem pracy na wsi wypełniający
kwestionariusz
wmlen
d o kła d n i e zaznajomić się z jego treścią. W szczeg6lności winien dobrze
zorientować się w układzie kwestionariusza,
by zapisać materiał zgodnie
z tym układem, unikając powtarzania
się. I tak np. gdy chodzi o uprawę
roślin, mogą być w części I. uwzględnione
tylko wiadomości, dotyczące
samych roślin uprawynch
(a ich uprawa o tyle, ile jest to niezbędne
do zrozumienia danej informacji o roślinie). W części II. mają być uwzględnione wyłącznie narzędzia (a technika uprawy znowuż tylko o tyle, ile jest
konieczne do zrozumienia danej informacji o narzędziu).
Opracowując
zagadnienia
wyszczególnione
w ankiecie, winno się dążyć do uchwycenia zmian na tle etapów rozwoju ekonomiczno-społecznego
(faza feudalna przeduwłaszczeniowa;
początki kapitalizmu po uwłaszczeniu;
wzrost i natężenie kapitalizmu
w okresie przed I wojną światową oraz
w okresie między-wojennym;
przejście od kapitalizmu.
do socjalizmu).
Przy opracowywaniu
każdego punktu kwestionariusza
należy zwrócić
szczególną uwagę na materiał językowy, nazwy przedmiotów i ich części;
w brzmieniu gwarowym (i, o ile możliwe fonetycznie). Podając nazwy roślin, jako to: roślin uprawnych (np. paru rodzajów czy form lnu, pszenicy,
jęczmienia etc.), chwastów, a także drzew i krzewów dzikich, trzeba obowiązkowo - n i e u f aj ą c z b y t n i o s w o i m w i a d o m o ś c i o m b o t a n i c z n y m n a wet w s t o s u n k u d o d l' Z e w - zabrać w osobnej,
zaklejonej mocnej kopercie cząstkę odpowiedniej rośliny (kwiat, parę liści,
dojrzały kłos, dojrzałe główki lnu, nasiona itp.). Na tej kopercie należy powtórzy nazwę danej rośliny i nazwę miejscowości, gdzie ją zebrano.
I. Ś l' o d o w i s k o.
1. Krótka charakterystyka
środowiska. Krajobraz naturalny i zmiany wywołane w nim przez człowieka (rzeźba terenu; sieć wodna: rzeki, jeziora,
bagna; zadrzewienie: lasy, gaje, zarośla; podać gatunki drzew i ich miejscowe nazwy; świat zwierzęcy). Dalej uwzględnić drogi komunikacyjne
(m. in. też drogi autobusowe, żelazne, rzeki spławne). Odległość od najbliższych miasteczek i miast, od ośrodków przemysłowych
i miejsc targowych.
2. Kształt wsi (plan schematyczny). Najstarszy ośrodek wsi. Kolejna rozbudowa wsi i jej powody. Nazwy części wsi i jej przysiółków. Wielka
własność na terenie wsi (dwór, klasztor, plebania, państwo). Kościół
ew. parafia.
3. a. Ogólna powierzchnia
wsi; ilość ziemi uprawnej,
łąk, pastwisk, lasów i nieużytków. Ich nazwy pospolite oraz imiona własne (jak np.
Kały, Hetki itp.). Przy każdej nazwie pospolitej i imieniu własnym
podać krótkie określenie charakteru
części terenu, do jakiej się one
odnoszą z uwzględnieniem
ich użytkowania
(np. pastwisko dla koni,
bydła, gęsi etc.; łąki mokre tzw. kwaśne, torfiaste, suche itp.).
b. Rodzaje gleb, ich charakterystyka,
ocena przez wieśniaka,
nazwy
miejscowe.
c. Kopaliny (kruszce, gliny i glinki, wapienie i inne skały, jak np. granity itp., żwiry, torfy etc.). Ich nazwy miejscowe i ewent. użytkowanie na potrzeby miejscowe oraz na wywóz.
d. Układ pól (np. czy panuje szachownica gruntów, czy została przeprowadzona całkowita komasacja itp.; dołączyć plan schematyczny.
4. Struktura
społeczna wsi. Ilość i wielkość gospodarstw wedle ilości posiadanych hektarów. Podać nazwy i kryteria danych gospodarstw w zależności a (od ilości ziemi uprawnej,
jej j~kości, poziomu gospodarki
i wydajności;
b) od obfitości i jakości inwentarza;
c) od ilości stałych
i czasowych najmitów, członków dalszej rodziny itp. W szczególności
zwrócić uwagę na ilość i jakość posiadanych narzędzi pracy, na zyski
osiągane przez ich wynajmowanie
oraz na zyski, płynące z wynajmu
zwierząt pociągowych. -Uwzględnić prestiż i stanowisko we wsi w zależności od sytuacji gospodarczej
danej jednostki
(opracować możliwie
krótko, ale ściśle, w czym się ten prestiż przejawia i na czym to stanowisko polega).
5. Zagroda jako ośrodek pracy.
a. Wyszczególnić
typy zagród w zależności
od zamożności
właścicieli; (uwzględnić różnice w rozmiarach zagród, w ilości i rodzajach
budynków w zagrodzie z podaniem ich nazw i użytkowania, w ilości
i rodzajach gospodarczych budynków i urządzeń poza zagrodą; wyjaśnić przyczyny zróżnicowania).
Podać ujęcie statystyczne
wyróżnionych jak wyżej typów.
b. Szczegółowe rozplanowanie
przeciętnej zagrody (plan schematyczny).
Uzasadnienie wielkości zagrody i rozmieszczenia oraz wielkości poszczególnych budynków oraz innych elementów
(doły z gnojówką,
ogrodzenia itp.) w świetle opinii miejscowej.
Przy podawaniu
powyższego uwzględnić warunki terenowe (w tym klimatyczne
i glebowe), materiał budulcowy, dogodność komunikowania
się z poszczególnymi budynkami, względy bezpieczeństwa
(pożary, kradzieże), nawyknienia tradycyjne i inne.
c. Wartościowanie
poszczególnych elementów zagrody. Określić hierarchię ważności budynków i kolejność budowania np. przy zakładaniu
nowej zagrody w obrębie wsi i poza nią·
d. Wewnętrzny
podział budynków
i pomieszczeń gospodarczych
wyłącznie z punktu widzenia ich wykorzystania
dla hodowlanych zwierząt. przechowywania
i wymłócenia zboża itp.
1262
1263
II. Przedmiot
uprawy:
rośliny
hodowane.
1. Krótki ogólny przegląd roślin uprawnych, dawnych i dzisiejszych (wyliczyć rośliny zbożowe, okopowe, strączkowe, oleiste, włókiennicze, pastewne, nawozy zielone).
2. Szczegółowy przegląd dawniejszych
i dzisiejszych roślin uprawianych
oraz ich odmian i właściwości tych odmian; ich względna ilość (dawniej i dziś); powody zmian w rodzajach i odmianach uprawianych
roślin
oraz w ich ilości;
a) rośliny uprawiane na polach,
b) rośliny uprawiane
w ogrodach,
c) rośliny uprawiane zarówno na polach jak i w ogrodach.
d) drzewa i rośliny uprawiane w sadach,
e) rośliny uprawiane w ogródkach kwiatowych,
f) rośliny uprawiane
w nasiennikach.
.
N a l' z ę d z i a
(t l' a d y c y j n e
i n o w s z e).
Uwaga. Narzędzia nowsze, fabryczne
uwzględnić
tylko wtedy, jeżeli
kontynuują formy dawne.
1. Wyszczególnienie i opisanie wszystkich narzędzi rolniczych. Podać dokładnyopis
narzędzia, nazwy całego narzędzia i części. materiał z którego jest sporządzone, konstrukcję.
Uzupełnić opis, dołączając rysunek względnie fotograficzne zdjęcie a najlepiej zarówno rysunek, uwzględniający
konstrukcję,
jako też i zdjęcie
danego narzędzia oraz jego części. Pożądane są bliższe wyjaśnienia konstrukcyjne trudniejszych
szczegółów (rysunki pomocnicze).
Uwzględnić wartość techniczną danego narzędzia według opinii miejscowej w związku z typem gleby itp. (efektywność czyli wydajność narzędzia, poręczność, wytrzymałość, trwałość itp.).
2. .pochodzenie
i rozpowszeohnienie
ważniejszych
narzędzi.
używanych
w gospodarce wiejskiej, względnie wprowadzonych
do niej za pamięci
informatora.
a. Podać czas wprowadzenia
nowszych narzędzi i ich rozpowszechnienia oraz czas ewentualnego zaniku;'
b. Wymienić dawne narzędzia rolnicze, które za pamięci informatora
wyszły z użycia, oraz które obecnie zanikają. Powody zaniku.
c. Jakie są konsekwencje
przyjęcia nowych narzędzi w miejsce dawnych?
d. Czy znane jest zastępcze używanie jednych narzędzi zamiast drugich.
w braku tych ostatnich?
e. Czy za pamięci informatora
zaszedł wypadek rozszerzenia funkcji
danego narzędzia (np. tego rodzaju jaki znamy z ub. wieku w od. niesieniu do radła, które zastosowano do obradlania
ziemniaków)?
f. Czy znane jest w tradycji
używanie
pewnych narzędzi (jakich?)
w związku z pewnymi obrzędami i zwyczajami?
g. Kto dane narzędzie wykonał (podać zawód, pochodzenie itd)? według
jakich wzorów? Jakie narzędzia wytwarza wieś samodzielnie?
h. Ogólne tradycje o dawnych wykonawcach narzędzi (gdzie przebywali,
dla kogo robili?) Nieco bliższych szczegółów o najwybitniejszych
spośród nich.
L Czy informatorowi
znane są wypadki ulepszania narzędzi? Na czym
to ulepszanie polegało względnie polega? Kto go dokonał? Czy chłopi
zdają sobie w pełni sprawę z wartości ulepszeń narzędzi?
Jak się zapatrywali
dawniej i zapatrują
dziś na narzędzia ulepszone? Czy istnieją tradycje o oporach względem nowo wprowadzonych lub ulepszonych narzędzi i o powodach ustępowania tych oporów? Kto i w jakim stopniu oceniał na wsi wartość i doniosłość wynalazczości? Czy istniała nazwa określająca ludzi szczególnie zręcznych oraz szczególnie pomysłowych w zakresie sporządzania
narzędzi? Czy istniała lub istnieje osobna nazwa dla wynalazców'l
3. Posługiwanie się narzędziem.
Osoby które się narzędziem
posługują
względnie posługiwały
(wiek,
płeć, gospodarz czy najmita itp.).
Wdrażanie do posługiwania
się dawnym narzędziem
(wiek mężczyzny
czy kobiety, od którego wieku nim się posługują).
4. Przechowywanie
narzędzia i jego konserwacja.
Osoby, które się danym narzędziem opiekują. Miejsce przechowywania
narzędzi używanych i zużytych. Ustosunkowanie
się do tych ostatnich.
5. Wartość danego narzędzia w przeliczeniu:
a) na wartość określonej
pracy ludzkiej dawniej i obecnie, b) na wartość określonej ilości żyta
lub pszenicy (a w górach ew. owsa). Tu szczególnie poleca się zwrócić
uwagę na zmiany tych względnych wartości od czasów naj dawniejszych,
jakie obejmuje
pamięć ludzka, aż do ostatniej chwili. Określając wartość m.rzędzia przez pracę ludzką, najlepiej posłużyć się jako jednostką
miary dniem pracy męskiej przy młócce lub kośbie.
IV. T y P Y i t e c h n i k i u P l' a w y l' o ś l i n
Opisując wszelkie czynności, należy uwzględnić kto je wykonuje, indywidualnie czy zespołowo, w jakim zespole. Jeżeli pracę wykonuje tylko
mężczyzna lub tylko kobieta, podać miejscowe uzasadnienie tego zwyczaju.
1. Ogólne dane o stosowanych w danej wsi typach czy rodzajach uprawy
dawniej i dziś. (Technik uprawy tu nie uwzględniać! Chodzi wyłącznie
o zorientowanie
co do t YP ó w czy rodzajów uprawy, występujących
w danej wsi, oraz co do zajmowanej przez nie przestrzeni). Wziąć pod
uwagę: nowiny (np. na łąkach, w lasach), dwupolówkę, trójpolówkę.
pola uprawiane systemem płodozmianowym
bez odłogowym, ogrody warywne, sady, grunta na których występuje
łączna uprawa
warzyw
(ew. też zbóż) i drzew owocowych, grunta uprawne pod rośliny przemysłowe (np. konopie, len, buraki cukrowe), nasienniki. Jeżeli pozostała
tradycja o trójpolówce. podać kolejność następowania
po sobie roślin
uprawnych.
2. Technika wyrabiania nowin (na pastwiskach, łąkach, w lasach: dawna
trzebież żarowa; postępowanie z darniq przy zaorywaniu czy kopaniu
nowin na pastwiskach i ugorach). Nazwy związane z tymi technikami.
80
1265
1264
3. Nawadnianie
względnie osuszanie gleby.
4. Technika uprawy pól, ogrodów i sadów.
Odnośnie każdej czynności
podać jej uzasadnienie według włościan.
.
.
Motykowanie, skopywanie rydlami, uprawa przy zastosowamu siły pociągowej: drapanie (drapaczem, kulty:vatorem), 'p0dor~w~a, orka płytka.
orka głęboka (układ skib), walcowame przed- I po SieWie, bron~wame
jak wyżej, ewentualnie
inne czynności przedsiębrane
przed siewem
i sadzeniem.
5. Czy zauważono wpływ sąsiadowania
Czy zwracają uwagę na zwyrodnienie
uprawianych
roślin n~. urodza~e'?
roślin uprawnych (zboz, zlemma-
ków)?
6. Użyźnianie ziemi (pól, łąk, pastwisk, ogrodów I s~dów). Ugorowanie.
koszarowanie. Przygotowanie
i użytkowame
obormka, kompostu, nawozu zielonego, mułu itd. Z czego otrzymują obornik i kompost? Jak
długo pozostawiają ściel w oborach czy chlewach?
..,
Wartościowanie
i zastosowanie nawozu bydlęcego i konskwgo ltd.
Przechowywanie
nawozu usuniętego z obór, chlewów. itp. U~yt~~wan~e
gnojówki. W jakim czasie, pod jakie rośliny wywozi Się nawo.z I ~~k SIę
nawozi? Narzędzia do nawożenia. Nazwa nawozu (ewentualme roznych
jego r:odzajów), nazwa czynności nawożenia, określenie zi~~i znawożonej. Jak chłopi rozumieją działanie poszczególnych rodza]ow nawozu
na odnośne rośliny?
7. Ochrona drzew i roślin przed warunkami klimatycznymi .(zimna, susz~).
Szkodliwość chwastów i grzybów, ich zwalczanie ew. tez uzytkowame.
Sposoby zwalczania takich szkodników jak ptac.two, gryz?nie, owady:
8. Technika sprzętu dawniej i dziś (wiadomoścI ogolne o zmianach
~eJ
technice; szczegółowiej omówić sprzęt niżej pod pkt. 11; ~względma].ąc
m. i. żęcie, kośbę lęCzną i maszynową, wiązanie, usta~lame
~nopow
i zabezpieczanie ich od deszczów, dosusza?ie, tr.a~towa.me kłosow pozostałych na rżysku itd., sprzęt ziemiopłodow, roslm oleistych czy tech-
v-:
nicznych itp).
9. Zwózka płodów roślinnych z pól.
10. Nasienniotwo.
Sposoby
uzyskiwania
nasion
poszczególnych
roślin
uprawnych.
Które nasiona i w jakiej ilości uzyskuje się w obrębie
gospodarki własnej, a które się zakupuje?
11. Szczegółowa uprawa roślin.
.'
.
Opisy specyficznych odrębności uprawy poszczegolnych roslm, poczynając od przygotowania
ziemi pod uprawę, siewu czy sadzenia, przez
plewienie aż do zbioru włącznie.
..'
.
.
Rzeczy ogólnych z techniki uprawy, podanych JUz w.yzeJ, ~u n~e powtarzać (natomiast zebrać okazy każdego gatunku
I k a z d e] o dm i a n y roślin uprawnych!).
..'
Przy omawianiu ich uprawy podać kalendarz kazdeJ cZ'ynno~cl,.uwz.ględniając kto się daną uprawą zajmuje (w związku z płCią, WiekIem l stanowiskiem w rodzinie).
Wartościowanie roślin hodowanych przez chłopów (gatunków
przy uwzględnieniu warunków lokalnych i terenowych.
i odmian)
Czy za pamięci informatora zostały wprowadzone nowe rośliny uprawne
względnie nowe odmiany? Z jakiego powodu? Kiedy? Jak zostały przyjęte? Czy i kiedy się rozpowszechniły?
V. H O d o w l a z w i e r z ą t
1. Wymienić krótko wszystkie zwierzęta hodowane dawniej i dziś (gatunki i rasy; ich względną ilość dawniej i dziś; powody zmian w jakości
i ilości).
2. Ogólna charakterystyka
kierunku
hodowli. Jej zmienność w czasie
(hodowla opasowa, mleczna i przemysłowa).
3. Różnice w stanie ilości inwentarza żywego w zależności od struktury
gospodarczej wsi, rozwarstwienia
oraz innych czynników.
4. Żywienie zwierząt letnie i zimowe (ogólnie: dawniej i dziś, wystarczalność itd.).
5. Organizacja pasterstwa ze szczególnym uwzględnienie
pasterstwa
wysokogórskiego.
6. Sposoby odstawiania młodych zwierząt.
7. Sposoby i narzędzia używane przy popędzaniu, nawracaniu
kierowaniu zwierząt.
8. Sposoby pętania, krępowania i obalania zwierząt.
9. Nazwy zewnętrznych i wewnętrznych
części ciała zwierząt domowych.
10. Szczegółowa hodowla zwierząt.
.
Monograficzne
opisy hodowli zwierząt z uwzględnieniem
wszelkich
odrębności w zakresie żywienia, trzebienia, odnośnych narzędzi itd.
(bydło rogate, koń, owca, koza, trzoda chlewna, inne zwierzęta, drób,
ryby, pszczoły).
W monograficznych
opisach hodowli poszczególnych gatunków dawniejszych i dzisiejszych zwierząt powinny być uwzględnione:
a) nomenklatura
(nazwa dorosłego samca, kastrata,
samicy, nazwa
trzebienia, nazwa młodego samca, młodej - jeszcze jałowej samicy.
nazwa starej ~ jałowej samicy, nazwa zwierzęcia całkiem młodego
zaraz po urodzeniu, nazwa płodu; określenie
pociągu płciowego
u samca i u samicy, nazwa dla stanu samicy, której pociąg został
zaspokojony, nazwa dla samicy zapłodnionej wzgl. ciężarnej; zawołania i odpędzania zwierząt zależnie od ich wieku; okrzyki używane
przy kierowaniu zwierzętami);
b) rasa (fotografia, opis, wartościowanie);
c) cel hodowli i sposób wykorzystania;
d) sposób żywienia (w tym i przygotowanie pokarmu), jego zmienność
w zależności od struktury rolnej, rozwarstwienia
itp.; komu powierzona jest opieka nad opisywanym zwierzęciem;
e) specyficzne odrębności w zabiegach hodowlanych
(technika hodowania, trzebienie, najważniejsze choroby i ich leczenie, rozmnażanie
z uwzględnieniem form tradycyjnych i nowszych; ujeżdżanie i wdrażanie do pracy; kto wykonuje zabiegi hodowlane; kalendarz hodowli
danego zwierzęcia);
80·
I
i:
1267
1266
użytkowe i uczuciowe w opinii miejscowej z naciskiem na ważność poszczególnych zwierząt w gospodarstwie
rolnym; powody takiego lub innego wartościowania.
V.
f) wartościowanie
Kwestionariusz
B
do badań nad rolnictwem.
I.
Ż ród
ła
Kwestionariusz
B
do badań nad hodowlą.
Na typowych r e P r e z e n t a c y j n y C h dla danej .grupy etn?graf~cz~ej
gospodarstwach
małorolnych,
średniorolnych
i kułacklch, zbadac w Jakl~
procencie pochodzą dochody roczne z rolnictwa, w jakim zaś z hodowli?
użytkowania
ziemi.
1. Należy przeprowadzić
badania
nad tytułami
prawny~i
'po~iad.ania
ziemi: ziemi ornej, ogrodu warzywnego, sadu, łąk, pastwisk l siedllska.
(Także lasu, o ile w danej okolicy jest.) Zbadać również tytuł posiadania narzędzi pracy.
Chodzi tu o uchwycenie norm zwyczajowych,
związanych z nabywaniem przez: kupno, spadek, wiano itp.
2. Zbadać zwyczaje prawne związane z nabywaniem przez kupno i sprzedaż.
3. Dokładnie określić normy związane z dziedziczeniem zwłaszcza w linii
żeńskiej.
4 Zebrać w drodze wywiadu dane istniejące w tradycji, a odnoszące się
do nabywania praw posiadania ziemi, siedliska na skutek u~ła~zczenia.
Uwzględnić tu należy tradycje i opinie, związane z zagadmemem
serwitutów.
I
III.
"
:1
O r g a n iza c j a
I·
l
I
l
p l' o d u k c j i.
1. Należy
ustalić w badaniach podział prac rolniczych między mężczyzną
a kobietą·
rolnej stanowią wyłącznie domenę kobie~?
2. Które działy gospodarki
Czy dochody z tych działów należą do wspólnej kasy, czy dysponuJe
nimi kobieta? Jeżeli tak - na jakie cele?
jest zbyt produktów
ogrodu warzywnego?
Jak
3. Jak zorganizowany
sprawa ta przedstawiała
się w przeszłości?
IV.
KOn sum pcja
dodatkowe.
1. Jaki jest udział dzieci i młodzieży w pracach rolnych?
2. Przedstawić zwyczaje i obrzędy doroczne, związane z rolnictwem.
3. Jakie jest znaczenie poszczególnych roślin uprawnych w wyobrażeniach.
wiedzy (medycynie) i wierzeniach ludowych.
u t r z y m a n i a.
n. S t a n p r a w n y p o s i a d a n i a
Zagadnienia
i z b y t.
1. Które plody rolne zużywane są "na własny użytek"?
Co się w tej
dziedzinie zmieniło w uchwytnym czasie w tradycji miejscowej?
2. Jakie płody rolne produkowane są na zbyt?
organizację zbytu produktów rolnych.
3. Przedstawić
gospodarki warzywniczej.
sadowni4 Zbadać spożycie i zbyt produktów
czej, łąkowej itp.
II.
Ho d o w la
z w ie r z ą t
d o m o w y c h.
I. Ustalić na typowych r e p r e z e n t a c y j n y c h dla danej grupy etnograficznej
gospodarstwach
małorolnych,
średniorolnych
i kułackich
ilość zwierząt
hadowlanych
(bydło rogate, konie, trzoda, drób itp.)
w stosunku do posiadanej ziemi.
2. Uchwycić w przybliżeniu
jak stosunek ten przedstawiał
się w przeszłości tj. w okresie międzywojennym.
przed 1914 r., po uwłaszczeniu,
przed uwłaszczeniem.
3. Na wybranych
przykładach
reprezentujących
trzy klasy majątkowe
określić bodaj w przybliżeniu
procent dochodu rocznego z hodowli.
(Osobno z hodowli: bydła, koni, trzody, drobiu itp.).
4. Czy istnieje w miejscowości badanej zwyczaj, że z dochodów hodowlanych pokrywa się określone wydatki? Jeśli tak - jakie?
5. Które działy gospodarki hodowlanej
należą do mężczyzny, a które do
kobiety?
6. Czy istnieje w miejscowości badanej zwyczaj, polegający na tym, że
kobieta posiada małą kasę, którą samodzielnie dysponuje?
Jeżeli tak - z jakich działów hodowlanych pochodzą dochody, którymi
kobieta dysponuje? Na jakie cele je zużywa?
7. W jaki sposób i gdzie są zwierzęta hodowlane nabywane lub sprzedawane?
B. Jakie motywy gospodarcze powodują nabywanie
lub sprzedaż zwierzęcia?
9. Zbadać zwyczaje prawne, związane z kupnem lub sprzedażą zwierząt
domowych?
10. Rola kobiety w handlu zwierzętami'?
11. Organizacja zbytu produktów, związanych z hodowlą (uwzgl. rolę kobiety).
12 Normy prawne związane z dziedziczeniem, wianowaniem (odnoszące się
do zwierząt hodowlanych).
13. Jakie są zwyczaje i obrzędy doroczne. związane z hodowlą zwierząt
domowych?
14. Rola poszczególnych zwierząt w wyobrażeniach
i wierzeniach ludowych.
1269
1268
SPRA WOZDANIE
Z KONFERENCJI W SPRAWIE BADAŃ TERENOWYCH
NAD ROLNICTWEM I HODOWLĄ
z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w Poznaniu.
Na konferencję
przybyli:
prof. K. Adamska,
dr J. Klimi\szewska,
dr M. PrUfferowa, dr J. Krajewska, mgr J. Pawłowska, mgr H. Bittnerówna.
mgr T. Hman, mgr W. Kwaśniewicz, E. Nawro~ka, mgr ~. Zwo1ak, .mg~
A. Glapa, mgr Z. Staszczak, mgr J. JastrzębskI,. N. Szemc, ;l .. Toronski,
T. Siudowska, J. Dydowiczowa, mgr B. Michalakowna,
A. WOJclechowsk~,
mgr B. Jaworska, mgr J. Dekowski, mgr R. Kukier, mgr A. KI?nowskJ.
mgr J. Rudnioka, mgr K. Klęsik, mgr Z. Malewska, mgr H. Talge, mgr
W. Gajslerowa, mgr H. Świątkowski, mgr S. Blaszczyk, mgr Z. Tyszko.
mgr A. ,Jacherówna, dr O. Gajkowa, prof. J. Gajek. oraz delegat Polskiej
Akademii Nauk -prof.
W. Henzel.
Przewodnicz:y pro'f. K. A d a m ska.
Otwierając
konferencję
prof. G a j e k zaznaczył, że celem jej jest
podsumowanie dorobku z badań terenowych przeprowadzonych
w 1952 r.
omówienie kwestionariusza
do badań nad rolnictwem i hodowlą oraz ocena
jego w świetle zeszłorocznych doświadczeń;
dalszym celem konferencji
jest przygotowanie 'badań terenowych w roku 1953. Badania tegoroczne mają
wypełnić luki terytorialne powstałe po badaniach z roiku ubiegłego są związane z ogólną akcją Polskiej Akademii Nauk, której celem jest przygotowanie P o l s k i e g o A t l a s u E t n o g l' a f i ,cz n e g o.
Po przyjęciu porządku dziennego referat sprawozdawczy
przedstawiła
dr O. G a j k o w a: Badania terenowe nad rolnictwem
i 'hodowlą, przeprowadzone
przez P. T. L. w 195.2 r. zostały poprzedzone
konferencją,
która odbyła się w Krakowie w dniach 21-23 marca 1952 r. W konfere cji
tej wzięli udział: prof. prof. Moszyński, Dobrowolski, Adamska, Gajek,
Reinfuss, Gładysz, Ligęza, Suboczowa, PrUfferowa, Polakiewicz Gajkowa,
Świeży, Krajewska,
Klimaszewska,
Gładyszowa, Kutrzebianka,
Kowalska,
Waligórski, Rudnicka i inn. Wynikiem tych obrad było uchwalenie następujących wytycznych:
1. Ustalono temat badań terenowych, na plan pierwszy wysunięto: l' o In i c t w o i h o d o w l ę.
2. Określono obszar badań z,godnie z celami Polskiego AtLasu Etnograficz.
3. Postanowiono zatrudnić w badaniach etnografów wykwalifikowanych,
4. Badania miały objąć mi,ejscowość stacjonarną oraz miejscowości w promieniu 10-20 km jako badania kontrolne,
5. Badania były prowadzone przy pomocy jednego kwestionariusza.
przez
jeden miesiąc (między l czerwca a 30 październiJ<a 1952 r.).'
Z poszczególnymi eksploratorami
zawarto umowy. Koszt badań wynosi!
przeciętnie 500-1.000 zł, wynagrodzenie 1.000 zł.
W badaniach wzięli udział:
Dr A. Kowalska.Lewicka.
Podhale:
Ciche, Bystre. Dzianisz. Witów,
Chochołów, Miętustwo.
Dr J. Burszta. Żywieckie:
Szare, IvIilówka. Zwardoń. Rajcza, Ujsoły.
Dr A. Kutrzeba, Krakowskie:
Miników, Czułów, Cholerzyn. Chrosna,
Zalas, Olszanica. Zielonki. Wola Radziszowska.
Mgr Z. Reinfussowa i P. Burchardt, Kolbuszowskie:
Lipnica, Werynia,
Głogów, Niwiska, Jaślany, Jadac, Majdan, Krząsko, Grębów. Charzewicc.
Kamień.
Mgr W. Kwaśniewicz, płd. Kielecczyzna:
Zawaria. Kobylniki, Mistrzowice, Wyszogród.
Dr J. Klimaszewska, Ziemia Kielecko-Sandomierska:
Dębno, Jeziorko,
Tarczek, Cisów.
Mgr K. Wolski, Przemyskie:
Jodłówka, Dubiecko, Kramarzówka,
Skopów, Wola Krzywiecka, Reczpol, Średnia, Pruchnik, Rozbórz, Kańczuga.
Mgr J. Jastrzębski,
Lubelskie:
Wyryki (Włodawa), Dołhobrody, Horodyszcze, Zaliszcze, Dębowa Kłoda, Uścimów Nowy, Wola Wereszczyńska,
Ossowa.
Mgr J. P. Dekowski, Opoczyńskie: Sitowa (gmina Bukowiec).
Dr J. Krajewska,
pogranicze Sieradzko-Mazowieckie:
Czarnocin, Szydłów, Parzno, Dłutów, Ldzań, Kazimierz, Wiskitno, Zakowice, Głuchów,
Lubochnia.
Mgr J. Świątkowski, Łowickie:
Złaków, Ł.aźniki, Przemysłów, Błędów,
Sierzniki, Łaguszew, Strzelce, Kompina, Popow, Dąbkowice Górne, ŁagólV,
Pszczonów, Guźnia, Bocheń, Wierznowice, Szymanowice, Świeryż.
Mgr R. Kukier, Kujawy:
Zakrzewo, Siniarzewo, Ujma-Wielka, Lubanie, Grabie, Pieranie, Byczyna.
Mgr R. Kukier, mgr K. Antonowicz, Kujawy:
Zakrzewo, Siniarzewo,
Ujma-Wielka, Lubanie, Grabie, Pieranie, Byczyna.
T. Siudowska, Bory Tucholskie:
Minikowo, Klonowo, Mikołajskie, Legbąd, Brody, Stobno, Tuchola.
Mgr M. Tarko, Mazury
Wieleńskie:
Wl'zeszczyna, Wieleń, Pęckowo,
Chełst, Rosko, Mikołajewo. Dębe, Huta, Niewienko, Węglowo. Walkowice,
Czarnków.
Mgr K. Klęsk, Ziemia Lubuska: Zatonie, Pag.aszów, Modrzyce, Dąbrowa,
Laz, Zawada, Płoty, Słone, Letnica', Niwiska, Broniszów, Kiełpin.
Mgr M. Suboczowa, mgr A. Gorywoda, Sląsk Opolski: Tarnów, Dębie,
Budkowice Stare, Siołkowice Stare, Trawniki, Koźle.
Oprócz tego materiały nadesłali: Dr M. Priifferowa - pszczelnictwo,
Prof. J. Gajek - Wielkopolska
(Rogalin) - narzędzia rolnicze i hodowlane,
J Dydowiczowa - Wielkopolska,
Rosnówko, pow. Poznań.
Ilość nadesłanych materiałów wynosiła w sumie:
a) karty archiwalne
szt. 3 452
bl arkusze maszynopisów
ca str.
500
c) fotografie
.. szt. l 000
d) rysunki ca 1000
zielniki
4
e) dodatki
koperty z roślinami
242
Ocena materiałów:
Obszar badań obejmował
wszystkie
ważniejsze
etnograficzne regiony Polski z wyjątkiem Górnego Śląska i regionów północno-wschodnich
(nie przebadano
Mazowsza. Mazowsza Wschodniego,
1271
Podlasia
Kurpiowszczyzny,
Warmii, Mazurów Pruskich, Ziemi Chełmińskiej, Pomorza,
Kaszub
oraz województw
zachodnich:
koszalińskiego
i szczecińskiego).
Przebadane punkty odbiegają niekiedy od sieci punktów stacjonarnych
zaprojektowanych
przez J. Klimaszewską dla P. A. E.
Punkty s t a c j o n a r n e lub r e p r e z e n t a c y j n e były w roku ub.
dobierane w sposób dość dowolny. Liczono się:
a) z potrzebą przebadania punktów szczególnie interesujących
pod względem etnograficznym (np. Opoczyńskie),
bl z koniecznością ułatwienia
badaczom pracy przez pozostawienie dość
znacznej swobody w określaniu obszaru badań.
Ilościowo punkty kontrolne najlepiej przebadali: H. Świątkowski - 17;
Klęsk, Tarko - po 12; Wolski - 10; Jastrzębski, Kutrzeba - 8. Inni poniżej
8-miu. Dekowski tylko '1. Ta różnorodność {pomimo zaleceń pisma P. T. L.)
była niepożądana.
Jakość materiałów: Materiały z badań terenowych opracowano na kartach archiwalnych i w tekstach maszynopisu. Takie zagadnienia, jak środowisko, przedmiot uprawy, typy i techniki uprawy roślin. hodowla, nie nadawały się do ujęć na kartach archiwalnych;
natomiast opis narzędzi rolniczych i hodowlanych powinien był znaleźć zastosowanie na kartach archiwalnych,
uzupełnionych
fotografiami
i rysunkami.
Brak ten winien
być co prędzej uzupełniony. Nadesłane karty archiwalne posiadają pewne
braki, niektóre wypełniono niedbale, pospiesznie, skąpo; strona odwrotna
karty często świeci pustką. W opisie brak danych o materiale, technice
wykonania, kształcie i funkcji. Brak terminów gwarowych, ujętych w nawias. Brak rysunków i przekrojów.
Teksty maszynopisu są dwojakiego
rodzaju: tekst zwiąiany z punktami kwestionariusza
albo wywiady. Ten
ostatni sposób zastosowali: Kowalska, Klimaszewska, Dekowski, Świątkowski i in. Wywiady wprowadzają
szeroko rozbudowane
informacje dodatkowe o informatorach
i okolicznościach, towarzyszących
wywiadowi. Wywiad taki jest sam dla siebie w pewnym sensie dokumentem
historycznym - natomiast w opracowaniu badań nad rolnictwem i hodowlą w skali
ogólnopolskiej jest w znacznej mierze niepotrzebnym
balastem, utrudniającym dojście do zasadniczych zagadnień związanych z narzędziami i technikami.
Niektórzy nadesłali materiały "nie na temat" (transport, obróbka, pożywienie. budownictwo).
Starannie
opracowali
materiały:
Kutrzeba,
Krajewsk~ (595 kart), Dekowski, Suboczowa (182 kart), Kwaśniewicz (167 kart).
Klimaszewska,
Świątkowski,
Jastrzębski
(397 kart), Kukier, Antonowicz
(485 kart), Siudowska (420), Tarko (196). Burchardt (ca '200). Rolnictwo jest
lepiej opracowane niż hodowla.
Niedociągnięcia natury organizacyjnej
odnosiły się do nast. zagadnień:
1. Brak ma,pek badanego obszaru,
2. Opóźnienia w rozliczeniach z kosztów.
3. Opóźnienia w nadsyłaniu materiałów.
4 Przysyłanie materiałów "na raty' i bez karty informującej.
jaka je,t
zawartość przesyłki.
5. Brak paginacji, numeracji kart itd.
Charakteryzując
nadesłany materiał brałam pod uwagę raczej niedociągnięcia - nie mniej muszę podkreślić. że badania z 1952 r. dały w sumie
bogaty materiał dla rolnictwa i hodowli. zebrany po raz pierwszy - bodaj
od czasów Kolberga - w sposób systematyczny.
Prof. A d a m s k a proponuje,
by dyskusję
nad
sposobem
opracowywania materiałów
gruntownie rozszerzyć, będzie ona stanowiła podstawę dla dalszych prac terenowych.
Prof. G a j e k stwierdza, iż mimo, że w badaniach wzięli udział w 90" "
wykwalifikowani
etnografowie - uderza brak wiadomości z zakresu systematyki, morfologii czy też problematyki etnograficznej. Badacz nie widzial
t y opu i o d m i a n y, nie uwzg.lędnił wartości terminologii ludowej, mało
miejsca poświęcił opisowi funkćji narzędzia. Poza zespołem łódzkim i częściowo krakowskim,
badacze nie dali opisu techniki pracy narzędziami.
W badaniach pominięto zagadnienie wpływu narzędzi nowych. Mała ilość
fotografii jest również zjawiskiem niepożądanym.
Mgr J a wo r s k CI referuje badania na Podhalu; miały one szerszy zakres, wzięło w nich udział 4-ch etnografów, 1 językoznawca, fotograf, 2 architektów. Zagadnienie rolnictwa i hodowli opracowała jedna osoba. Mgr
Jaworska stwierdza, że instrukcja nie stawiała dostatecznie jasno wymagań.
a kwestionariusz nie sugeruje jak należało opracować materiał. W dalszych
wypowiedziach
uważa, że na kartach archiwalnych
należałoby opracować
narzędzia lub zagadnienia związane ściśle z fotografią lub rysunkiem. Inne
dane należy według niej opracowywać w maszynopisie. W końcowych uwagach stwierdza, iż ilościowe'zestawienie
kart archiwalnych nie daje podstaw
d0 oceny zebral~ego materiału.
Prof. G a j e k zachęca, by etnografowie wypowiadali się w dyskusji na
temat. jaką pomoc dawał Ikwestionariusz w terenie i jakie posiadał braki.
Kwestionariusz nie mógł rozstrzygać o sposobie opracowywania materiałów,
daje on tylko wytyczne, jest. zresztą dziełem kolektywnym.
Prof. A d a m s k a nawiązując do słów mgr Jaworskiej
podkreśla, że
chodzi o wyjaśnienie, czy opracowywanie materiału z badań ma być wykonane w formie kilku wywiadów, czy też ma to być syntetyczne ujęcie
zagadnienia.
W związku z tym przeczytano pismo Zarządu. w którym została omówiona forma opracowania
materiału
z badań terenowych, miały to być
karty archiwalne; forma ta jednak została przez wielu badac?:y terenowych
zaniedbana.
Z kolei mgr K w a ś n i e w i c z odczytał uwagi nadesłane przez dr A. K ut r z e b ę, odnoszące się do kwestionariusza,.
Autorka omawiając badania
podkreśli.ła trudności z powodu braku s z c z e g ó ł o we j instrukcji roboczej. Kwestionariusz
bowiem opracowany
w marcu 1952 r. posiada charakter ramowy i jest \v;prowadzeniem w problematykę
badawczą. U\vZJględnione w nim wytyczne były ujęte bardzo wszechstronnie.
chodziło między
innymi także o dostarczenie
wiadomości z okresów dawniejszych,
stąd
tendencja do rozszerzania dziedziny zagadnień rolniczych i hodowlanych.
Wytyczne objęły trz~' grupy zagadniet'1 w praktyce
niejednolicie
trak-
1273
towane:
II środowisko badane, 2) właściwe zagadnienie rolnictwa
i hodowli (zagadnienie rozwoju sił wytwórczych) oraz 3) zagadnienie odpowiadających stosunków produkcji (kwestionariusz B). Zbyt szeroko potraktowana
została grupa l), przy czym dokładne opisy typów zagród, gatunków drzew.
świat zwierzęcy, plan wsi, nie zostały w żadnej pracy dostatecznie uwzględ·nione. wymagałyby bowiem szczegółowych badań terenowych przez dłuższy
okres' czasu, Opracowanie takich zagadnień należałoby odłożyć do badań późniejszych, a w badaniach nad rolnictwem i hodowlą uwzględniać jedynie
podział powierzchni ziemi i jej użytkowanie, rodzaj gleb, rodzaj urządzeń
gospodarczych.
Zagadnienie struktury społecznej wsi winno być punktem wyjścia drugiej grupy zagadnień, tymczasem ani we wstępie, ani w dyspozycji drugiej
części pracy nie zostało to podkreślone.
Nie zostało wyrażnie powiedziane, że każde zagadnieni.e - np. inwentarza narzędzi, używanych w poszczególnych gospodarstwach, zmian w tym zakresie w czasie, przemian w zakresie technik, stanu inwent.arza - winno być
omówione według różnych klas.
Jeśli chodzi o narzędzia - układ kwestionariusza
chaotyczny, brak zagadnień, które winny być uwzględnione w opisie każdego narzędzia np. pochodzenie, wykonanie, posługiwanie
się, przechowywanie.
Wydaje się, że
w ramach tu podanych każdy etnograf mógł i powinien sobie sam sporządzić
kartę narzędzia", by wydobyć następnie zagadnienia wspólne dla wszystkich
'~arzędzi. Badacz winien był nadto - co nie wynikało z kwestionariusza
-dać kartę "zeSipołu narzędzi" w 'poszczególnych typach go~podarst~.
Ze
wstępu wynikałoby, że takie "zespoły" należało przeprowadZIĆ dla roznych
okresów historycznych
(etapów rozwoju społeczno-gospodarczego).
Resumując, badacz gubi się trochę w zagadnieniach
i nie umie ustalić
sobie hierarchii ważnościza:gadnień.
W części trzeciej chodziło o uchwycenie różnic między poszczególnymi
grupami w dziedziczeniu, organizacji produkcji itp. W każdym razie "kwestionariusz"
zawierający
wytyczne, poza koniecznością drobnych przestawień jest zasadniczo dobry. Nie jest to informator
podręczny dla pracy
terenowej, choćby ze względu na układ. Układ był silnie krytykowany,
(część A, B) należałoby zacząć od zestawienia inwentarza narzędzi, p.rzejść
do opisu techniki pracy, potem omówić rośliny.
Zagadnienia
ZWlązane
z bazą winny być opracowane na końcu, jako tłumaczące i uzupełniające
opisy.
Kwestionariusz
roboczy nie jest konieczny, jeśli biorą udział fachowcy.
Konieczne jest opracowanie
nie kwestionariusza,
lecz zestawienia
haseł.
np. nie pług, lecz pług określony (typ).
W opracowaniu materiałów należałoby wydobyć wszystkie hasła, jakie
zostały uwzględnione i sporządzić ich wykaz, po czym rozesłać uczestnikom.
Uzgodnienia wymagają również punkty kontrolne, sprawdzające.
Mgr K w a ś n i e w i c z wyjaśnia, że w badaniach wzięli udział współpracownicy dr A. Kutrzeby, magistranci H. K. M., mgr .Tacherówna i mgr
Tyczka. mgr Kwaśniewiczowa.
Proi. H e n z e l zapytuje, jaki był powód. że w zespole krakowskim
zclmiast wykwalifikowanych
etnografów, zatrudniono magistrantów.
W wyjaśnieniu mgr Kwaśniewicz podaje - termin ukończenia studió",l przedłużono do końca 1952 r.
Prof. G a j e k, omawiając grupę materiałów, przesłanych przez dr Kutrzebę stwierdza, iż zasługują one na dodatnią ocenę, praca ta jednak została
wykonana systemem chałupniczym, mimo że umowę podpisała dr Kutrzeba.
Taki sposób pracy jest raczej nie wskazany, a nawet niebezpieczny z uwag;
na różny sposób podejścia do tematu kilku współpracujących
osób. Tylko
brak czasu i przepracowanie
tłumaczy przyjęcie tej metody. W dalszych
badaniach jednak taka forma pracy musi odpaść.
W dalszym ciągu dyskusji na temat doświadczeń wypowiada się mgr
J. P. D e k o w s ki. Badania przeprowadzał
indywidualnie.
Uzasadnił wybór
wsi Sitowa w 1P0wiecie tomaszowskim;
zaznajomił si.ę z historią, z położeniem wsi, z kwestionariuszem.
Chcąc ułatwić sobie pracę opracował drugi
kwestionariusz dla siebie. Po powrocie z badań przez trzy miesiące porządkowal materiały. W badaniach uwzględnił wszystkie s,potkane narzędzia. Wykonanie zielnika zajęło mu sporo czasu. Nie przeprowadzał
badań kontrolnych, ale też zawarł umowę tylko na jedną wieś (Sitowa). Uważał za wskazane przebadanie
kościelnych ksiąg metrykalnych,
w których znalazł np.
ciekawy materiał, potwierdzający
przybycie kilku rodzin z Litwy.
Dr Kra j e w s k a zaznajamia zebranych z przebiegiem badań we wsi
Czarnocin na pograniczu
łęczycko-sieradzko-mazowieckim.
Wieś ulegała
wpływom
Mazowsza,
Sieradza
i Wielkopolski,
istniała
już w XII
wieku i trwała w kręgu wpływów kultury miejskiej. Stan narzędzi był
tu zawsze na wysokim poziomie. Rolnicy z Czarnocina posiadają też i inne
zawody, co zapewnia im dodatkowy dochód; uprawa roli na wysokim poziOlnie, natomiast hodowla nie odgrywa ważniejszej roli. Referentk<l zbierała materiał
pod kątem jego przydatności
do monografii Czarnocina.
W badaniach jednak napotkała bardzo mało starych narzędzi. Oceniając
całokształt - dr Krajewska
stwierdza, iż badania wymagały duż j pracy
i trudu. Proponuje, by przeznaczyć kredyty na opracowanie zebranego materiału w ciągu drugiego miesiąca. Kwestionariusz
jest jak na jeden miesiąc
badań stanowczo za obszerny.
Mgr J a s t r z ę b s k i informuje
o przebiegu
badań,
prowadzonych
w Lubelskiem - wieś Wyryki, pow. Włodawa. Wieś posiada ponad 500 zabudowań.
Teren jest trudny, rozległy; przebiega
przezeń etnograficzna
rubież (Moszyński, Czekanowski). Istnieją trzy różne gwary, stąd trudności
w zapisie. Informatorzy w okresie badań byli zajęci w polu; słyszał zarzuty.
iż nie płaci, (m. in. zabiera czas ludziom). Mimo tak trudnych warunków,
wymagających
niekiedy 25-30 km pieszej drogi, nadesłał materiał bogaty.
Mgr KI ę s k przeprowadzała
badania we wsi Zatonie, w Ziemi Lubuskiej. Ludność napływowa; pracą w polu i hodowlą zajmują się głównie kobiety. Mgr Klęsk wypowiada się za formą badań zespołowych. Brak aparatu
fotograficznego
był poważną przeszkodą. W toku badań stwierdziła.
iż
1274
"trzeba łapać narzędzia, które jako bezużyteczne znikają z dnia na dzień".
Dla przykładu podała bronę. Natrafiła na ogromne trudności przy nawiązywaniu kontaktu z ludnością·
Prof. G a j e k wyjaśnia, iż badania kolektywne w jednej wsi, wprowadzają niepożądane
objawy. należało by może raczej zwęzić tematykę
kwestionariusza.
Mgr D e k o w s k i zwraca się z apelem, by PTL zaopatrzyło badaczy
w odpowiednie dokumenty.
Mgr Kuk i e I' i mgr Antonowicz prowadzili
badania we wsi Orla.
Referent uważa, że podział pracy był korzystny dla badań. We wsi reprezentacyjnej było 12 informatorów. Czas badań od 10 lipca był niestosowny
(żniwa). Uważa, że PTL winno rozwiązać sprawę funduszu na poczęstunki.
W czasie badań należałoby przeprowadzać dokładne poszukiwania w jednej
zagrodzie. wymaga to jednak, aby w czasie wywiadów było jak najmniej
przerw.
Prof. G a j e k wyjaśnia, że termin badań obejmował czas od l czerwca
do 30 pażdziernika,
i był sprawą decyzji poszczególnego badacza. Okres
letni jest najbardziej
stosowny z uwagi na fakt, iż etnografowie
w tym
czasie mają stosunkowo najmniej zajęć. Wywiad wcale nie stanowi jedynej formy badań - obserwacja, jako źródło bezpośrednie posiada w badaniach terenowych znacznie większe znaczenie. Jakkolwiek w okresie żniw
młodzi ludzie wychodzą ze wsi, to jednak zostają starzy, z którymi można
przeprowadzać wywiady. Sprawa poczęstunku musi tkwić w ogólnych wydatkach badacza, PTL nie przewiduje na ten cel żadnyoh kwot. Kwestionariusz należy traktować jako ogólne wytyczne dla badań, ustalenie zaś szczegółowego toku badań zależy od wielu czynników (temperamentu
badacza,
struktury psychicznej i przygotowania naukowego). Cechą zasadniczą stosowanych metod musi być marksistowskie
podejście, przyjęte przez PTL
jeszcze w 1950 r.
Mgr Ś w i ą t k o w s k i przeprowadził
badania we wsiach łowJc:.kich.
Uważa, iż przed wyjazdem w teren należałoby dokładnie poinstruować
badaczy, na osobnej konferencji aby l1IP, nie gromadzić materiałów dodatkowych; największą trudnością w badaniacl) była jesienna niepogoda. Ustalanie stanu majątkowego
chłopa. połączone było zawsze z wywołaniem nieufności u informatorów.
Mgr K w a ś n i e w i c z zreferował wyniki badań, prowadzonych na pograniczu sandomiersko-krakowskim
na starym
szlaku osadniczym
nad
rzeką Nidą, sięgającym neolitu. Słaba znajomość fotografiki i fatalny stan
dróg utrudniały
badania. Referent domaga się, by dokładnie ustalić na
konferencji,
jak należy wypełniać karty archiwalne.
Termin
przysłania
opracowanego
materiału
należałoby przedłużyć do końca grudnia. Należ:'J.łobyrównież kontynuować badania w rozpoczętych punktach.
Prof. G a je k przystępując
do dyskusji nad uwagami, nadesłanymi
przez dl' A. Kutrzebę podkreśla ważność materiałów o środowisku; należy
jednak stale pamiętać, iż materiał w zakresie systematyki jest ważniejszy
od tła, na które jest rzucony, ponieważ dla zrozumienia stanu i warunków
historvczno-społecznych
wsi. istnie.ią osobne dokumenty i opracowania. które
1275
wyjaśniają
przy pomocy statystyki
i szczegółowych badań ekonomicznospołecznych war u n k i p l' o d u kc j i. W terenie badamy f a k t y i n d y w id u a l n e, badacz może jednak wartościować fakty indywidualne
i przejść
do syntezy, np. od poszczególnych narzędzi do uchwycenia ich typu. Fakty te
muszą znaleźć się na karcie archiwalnej. Ponieważ Zarząd zatrudnił etnografów wykwalifikowanyoh,
byłoby błędem podawanie elementarnych
wiadomości z zakresu systematyki. Etnograf winien je mieć już "we krwi". Jego
spostrzegawczość winna być wyostrzona na te momenty, które stanowią istotę
zagadnień etnograficznych.
Nikt nie bronił poszczególnym badaczom sporządzać szczegółowych wyciągów, nawet z rysunkami. ale wykonać powinien
je sam badacz przy pomocy istniejącej literatury.
Prof. A d a m s k a stwierdza, iż badacz ma dwie płaszczyzny, w których ocenia materiał. Zbiera on materiał o wsi jako całości, co stanowi
kwestię ogólną oraz świadomie wybiera gospodarstwa reprezentacyjne,
co
stanowi drugą płaszczyznę badań. Tutaj winna obowiązywać zasada opracowywania poszczególnego gospodarstwa, jako jednej całości. Prof. Adamska
podkreśla konieczność zbierania dokładnych wiadomości o informatorach
oraz zauważa, iż nastawienie na badania stacjonarne, które miały poprzedzić
badania atlasowe, stanowi jedno z podstawowych nieporozumień
dotyczą~
cych badań terenowych z roku ub. Ocena nadesłanego materiału została
dokonana z punktu widzenia użyteczności materiałów dla Polskiego Atlasu
Etnograficznego, referentka domaga się innej oceny materiałów.
Mgr J a w o I' Sk a, popierając wypowiedż prof. Adamskiej stwierdza, że
kwestionariusz
wcale nie sugeruje tego, by narzędzia stanowiły najważniejszą część badań.
Mgr K w a Ś n i e w i c z proponuje aby PTL zaprowadziło kartotekę informatorów i badanych ośrodków. Uważa, że niepotrzebnie podzielono kwestionariusz na część A i B. W terenie należy uchwycić, jaki był typ goSpodarki chłopskiej, co wpływało na użycie danego narzędzia, należy zbadać
zagadnienie
opłacalności gospodarstwa.
Referent proponuje wykreślenie
w kwestionariuszu
problemu budżetu. Projektuje,
by badacze posługiwalI
się w terenie roboczym kwestionariuszem
ilustrowanym.
Dr G a j k o w a odpowiadają.c mgr Jaworskiej
na zarzut przeceniania
znaczenia zagadnienia narzędzi podkreśla, że w okresie przebudowy społecznej wsi stare narzędzia giną i dlatego etnograf musi się nimi zainteresować. Zwraca również uwagę, że przeprowadzając
badania terenowe nad rolnictwem i hodowlą, etnograf znajduje się przede wszystkim w kręgu kultury
materialnej
i dlatego te elementy winny być przez niego szczególnie dokładnie opracowane. Omawiając formę badań i przeprowadzając
analizę
formy wywiadu, referentka stwierdza iż wywiad nie może dać obiektywnego
obrazu przemian wsi, jest to .przeważni.e opinia informatorów o zachodzących przemianach.
Prof. G a j e k podsumOWUjąc wyniki dyskusji nasz:dcowal we wstępie
przebieg akcji ol-ganizowania ostatnich
badań
terenowych. Wyjaśnił, źe
proponowane
w dyskusji
badania długofalowe wymagałyby zwiększonej
kadry i funduszów. Realne warunki zadecYdowały, że w miejsce planowanych badań dla opracOwania monografii grup etnicznych - PTL przeszło na
1277
I.
opracowanie
monografii
poszczególnych
zagadnień.
Badani8 stacjonarne
będą obejmowały szerszy wachlarz zagadnień, aniżeli kolejne badania dla
PoLskiego AtLasu Etnograficznego.
Atlas stanowić będzie środek do rozumowania historycznego, nie będzie tylko powierzchniowym
zdjęciem zasięgów. Odpowiadając na uwagi, dotyczące kwestionariusza
prosi, by wnioski
podawać na piśmic. rozpatrzy je następnie Komisja dla przeredagowania
kwestionariusza.
II część Konferencji - 10 maja 19'53 r .. - godz. 9.
Przewodniczy dr NI. P r li f f e r o w a.
.1
i
I
I
.1
,.
I
Prof. A d a m s k a w referacie swoim "Zasady pracy terenowej od strony
technicznej gromadzenia materialu", poddała krytyce metodę posługiwania
się kartami archiwalnymi
w opracowywaniu
całości materiału z badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą - natomiast uważa, że karty archiwalne powinny mieć zastosowanie w odniesieniu do narzędzi i techniki
pracy. Podstawowym Siposobemzbierania materiału jest według prelegentki
w y w i a d, uwzględniający
w szerokich rozmiarach szczegółowe dane o informatorze. Badania winny więc opierać się na szeregu wywiadów z poszczególnymi reprezentantami
klas, grup, płci i wieku - po czym winny znaleźć
swój wyraz w uporządkowanym
sprawozdaniu z wywiadu.
Prof. G a j e k w uzupełnieniu
wyjaśnia, że w projektowanych
przez
prof. Adamską badaniach, uwzględniających
szeroko tło i warunki widzi
niebezpieczeństwo hipertrofii tła badań. Dyskutant polemizuje z referentką
w sprawie dokonywania
selekcji faktów obowiązującej
każdego badacza
terenowego. Zwraca uwagę na długotrwałość
i koszty zbierania materiału
drogą szczegółowych
i licznych wywiadów.
Przypomniał
o konieczności
opracowywania
materiału zaraz w terenie, co pozwala badaczowi na natychmiastowe uzupełnianie
braków. Podkreśla, że obok wywiadów pierwszorzędnym źródłem dla zebrania materiałów terenowych jest bezpośrednia
obserwacja badacza.
Prof. H e n z e 1, nawiązując do uwag prof. Gajka podkreśla, że środki
i możliwości finansowe nie mogą warunkować
metod badawczych.
Prof. G a je k wysuwa wniosek, aby licząc się z trudnościami badaczy
w terenie, znieść obowiązek prowadzenia badań w punktach kontrolnych,
pozostawiając je jedynie w tych wypadkach, gdy w badanej wsi zaginęło
już zjawisko etnograficzne, a istnieje we wsi p:Jb1iskiej. Czas uzyskany w ten
sposób wyzyska badacz na uporządkowanie
materiału w terenie.
Dr K l i m a s z e w s k a proponuje, aby na kartach archiwalnych opracuwywać tylko narzędzia i rośliny uprawne, resztę materiałów
podawać
w formie syntetyzujących
wniosków. Prosi również o dokładne instrukcje,
dotyczące wypełniania kart archiwalnych.
Prof. A d a m s k a nawiązując do propozycji dr Klimaszewskiej
przestrzega przed niebezpieczeństwem
rozrywania
zagadnienia
narzędzi od
całokształtu
spraw społeczno-gospodarczych.
W dalszych wypowiedziach
broni tezy dokładnego opracowywania
zagadnień dotyczących informatora
i wsi. Podkreśla jednak, że wywiad winien tworzyć pewną całość.
4
;
f
Dr G a j k o w a, omawiając
sprawę
opracowywania
materiałów
na
kartach archiwalnych,
czy też w formie wywiadów stwierdza, iż mat2rial
należy wysyłać do centrali PTL w formie ułatwiającej korzystanie z niego.
Według referentki
karty archiwalne
stanowią właśnie najlepszą
formę.
zawierają one bowiem w krótkich uwagach naj istotniejsze dane o informatorze, chronologii, itp. Tak nadesłany materiał stanowi łatwiejszą formę
dla przeprowadzenia
porównań czy też syntezy. Dla ilustracji odczytuje
dwa wstępy 'wywiadów, przykłady zatytułowane
"Pług" i "Hodowla" wprowadzają we wstępnej części przypadkowe
i mało istotne dla tytułowego
zaganienia szczegóły. Sam materiał dotyczący narzędzi, zawarty został w 13
kartach archiwalnych
- brak fotografii. Centrala oczekiwała, że materiał
z badań stacjonarnych, a więc długofalowych np. na Podhalu, będzie obfitszy
od materiału z jednomiesięcznych
badań terenowych;
Podkreśla konieczność poświęcenia większej uwagi badaniom na Ziemiach Odzyskanych. Nawiązując do referatu prof. Adamskiej uważa, iż w referacie tym słusznie
zalecono opracowywanie
narzędzi i techniki na kartach archiwalnych
inne zagadnienia należałoby opracowywać w tekście w formie wywiadów.
Mgr K w a ś n i e w i c z domaga się podania toku postępowania badacz:J
w terenie.
Prof. G a j e k zapewnia, iż zostanie założona kartoteka informatorów.
Wywiad uważa za pierwszą fazę opracowywania
materiałów z badań terenowych. Wywiady należy spisywać dzień po dniu uzupełniając
je ilustracjami; w ten sposób powstanie dziennik pracy badacza. Do dziennika należy
dołączyć indeks omawianych zagadnień. Dalszy etap pracy stanowić będzie
opracowanie materiału w formie kart archiwalnych, potem - opracowanie
monografii o rolnictwie i hodowli w danej wsi. Opracowanie monograficzne
wymaga większego wysiłku, natomiast karty archiwalne zapewniają
największą operatywność materiału. Z kolei prelegent omówił metodę zapisu
i wypełniania kart archiwalnych.
Po szczegółowych uwagach. odnoszących
się do strony metrykalnej karty oraz po uwagach odnoszących się do sposobu opisu narzędzia, jego funkcji i techniki użycia, wykazuje, iż niemal
wszystkie zagadnienia zawarte w gadatliwym
wywiadzie dadzą się przy
zastosowaniu odpowiedniej selekcji i treściwości, umieścić na kartach archiwalnych. Rzecz szczególna, że karty te - mimo iż w opinii uczestników
konferencji są za mało obszerne - świecą na ogół pustkami. Karty można
organizować w system. Wymaga to jednak ustalenia pewnego klucza. Projektowana przez prof. Adamską karta narzędzia jest bardziej przydatna
w konkretnych
badaniach nad jedną miejscowością mniej przydatna
w zastosowaniu do obszarów większych.
Prof. A d a m s k a oceniając wysunięte sposoby zbierania i opracowywania materiałów, a więc wywiad - dziennik - dane o informatorach
opracowanie indeksu - rozpisanie materiałów na karty archiwalne stwierdza, iż zabierze to badaczowi trzy miesiące pracy.
Prof. G a j e k objaśnia, iż wynagrodzenie za badania terenowe w 1953 r.
będzie podwyższone.
Mgr B i t t n e l' Ó w n a mówiąc o badaniach, prowadzonych przez ośrodek wrocławski na Ziemiach Odzyskanych, wskazała na trudniejsze
wa-
1279
1278
.
B d
musi się tam zainteresować
wsiami o elemencie
runkI pracy.
a acz
.
b b d .
. .
bno _ wsiami o elemenCIe napływowym. Trze a a ac
autochtomcznym. oso
f k'
d .
pochodzenie nar~ędzia, sposób jeg.o adapt.acji i no:vą un .cJę. narzę zIa., _
Prof G a j e k resumując stwierdza, ze badam a na Ziemiach o~zy~a
ych z u~agi na ich odrębność w pewnym sensie, będą trwały dwa mlesląc.e.
n Mgr P a w ł o w s k a zwraca uwagę na konieczność przeprowadzema
badań k o n t r o l n y c h na Ziemiach Odzyskanych.
Dr P l' 'li f f e l' o w a wnosi o powielenie referatu prof. Adamskiej i ułożenie instrukcji do kwestionariusza.
Prof. G a j e ,k stwierdza, że:
.
..
.
1. Instrukcja musi ulec przepracowaniu w kierunku sc~l:n~a CZęSCIA.I B;
2. Uwzględnić tezy zawarte w referacie. p~of. AdamS~IeJ l w dyskuSJI na
temat techniki opracowywania
matenałow z badan tereno~ych.
Instrukcja tak uzupełniona zostanie wysłana etnografom maJącym przeprowadzić badania terenowe w 1953 r.
. .
'.
.
Na wniosek prof. Gajka powołano KomIsJę w składZIe. prof. Adams~a,
dr Klimaszewska,
prof.
Nasz, mgr Bittnerówna
i .mgr. Kwaśmewicz w .celu odbycia konferencji
redakcyjnej
nad kwestlOnarlU~zem p?d
kierunkiem pl1of. prof. Moszyńskiego i Dobrowolskiego w KrakOWie. Wmo"ek przeszedł jednogłośnie.
.'
....
Dr P r 'li f f e r o wa z.głasza wniosek, by wyzyskac w badaniach .IO\vn.lez
materiały znajdujące się w muzeach, a ta'kże wprowadzić do kwestlOnanusza ilust. acje z pracy prof. Moszyńskiego.
.
,
Z kolei dr K l i m a s z e w s k a zanalizowała w referaCIe p •. "PorOwnanie dotychczasowej sieci badań z siatką badań ~rojekto:va.nych, ~la "Polskiego Atlasu
Etnograficznego",
za.gad.nienie proJe~tu sIe~I badan na rok
1953. Na opracowanej
przez nią mapie przedstawtła
proJektowane
no:"e
punkty, które winny być uwzględnione w badam~ch .tegoroc.~nyCh, a :n~nowicie: idąc w kierunku od północy ku połudmowI PolskI. w pOWieCIe
Gryfice, Miastko, na pograniczu pow. Wejherowo, Lęborg, Malbor~, Reszel, na
pagraniczu pow. Augustów - Suwałki - Olecko - Ełk, Sokołka, Kolno.
Nowe Miasto, na pograniczu pow.: Swiecie - Bydgos~cz, .Wałc~.Draw:<ko, Wyrzysk - Szubin, Ciechanów, Wysokie MaZO\~leckle, Mms~ Mazowiecki, Radzyń Podlaski, Turek Wielkopo.lski, Ra":'Ic~, na gran?cy pow.
Kluczbork - Kępno - Wieluń, na pogramczu povllatow. ZłotorYJa - Jawor _ Legnica na pograniczu pow. Płocko - ZąbkOWIce, Częstochowa.
Rybnik, Kozieni~e, Krasny Staw, Tomaszów Lub~l~ki, Prze,,:,.orsk - pr~e-.
myśl, Gorlice, Lesko. Ogółem należy w roku blez. obsa~.zIc 28 punkto\\
badawczych, które łącznie z 17 punktami z r. 1952 stanOWIc będą ~5 ?,unktów badań stacjonarnych
(monograficznych).
Jest to wymagana Ilosc dla
sieci P. A. E. Odpadną w tym roku badania w punktach kontrolnych. Referentka zwraca uwagę że badania obejmie w ramach plan~ badOlwCzego
Polska Akademia Nauk, która przejmie całość akcji badawczeJ dla P. A. E.
W dyskusji nad projektowaną
na 1953 r. siecią bada~ .tere.nowyc~ zabrał głos prof. G a j e k, który podkreślił że w roku bIez.. klero.wmctwo
badań samo wyznaczy teren badań, by w ten sposób za'p0bI.ec merównomiernemu rozmieszczeniu
punktów badawczych. OdpowladaJąc
na zapy-
t.anie delegata Polskiej Akademii Nauk - prof. dr W. Henzla. na temat kryterium odpowiedzi,alności za badania - prof. Gajek wyjaśnia, iż osoby
zgłaszające się do badań terenowych muszą się wykazać opinią Zarządu
Oddziału PTL względnie opinią kierowników Pracowni Etnograficznej przy
1. H. K. M. Sprawa odpowiedzialności
za badania musi być potraktowana
bardzo poważnie. W dyskusji zabrali kolejno głos. prof. Henzel, prof. Adamska, dr Priifferowa. mgr Kwaśniewicz. Wyniki tej dyskusji ująłprof.
Gajek
w następujących
wnioskach końcowych:
1. Badania stacjonarne
nad rolnictwem i hodowlą w 1953 r. będą dalszym
ciągiem badań z 1952 r.; prowadzone są pod opieką i naukową odpowiedzialnością
przez samodzielnych
pracowników,
skupionych
bądź
w Pracowniach Etnograf. P. A. N. bądź w oddziałach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
2. Odpowiedzialność
tych ośrodków obejmuje badania prowadzone
na
obszarach podległych poszczególnym pracowniom etnograficznym w pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym.
Z kolei referent przedstawił podstawowe założenia metodyczne w badaniach nad rolnictwem
i hodowlą dla Po~skiego Atlasu
Etnograficznego.
Polski Atlas Etnograficzny, zgodnie z założeniami, opracowanymi na Konferencji jeszcze w marcu 1947 r. w Krakowie ma stanowić podstawę dlą
przeprowadzenia
s y n t e z yet
n o g r a f i i, ma więc uwzględnić przede
wszystkim
zagadnienia
etnograficzne
oraz zmiany w zakresie zjawisk
kulturowych,
spowodowane
warunkami
ekonomiczno-społecznymi.
Atlas
ma uwzględniać nie tylko stan kultury ludowej z przełomu epoki kapitalistycznej i przebudowy
socjalistycznej
wsi polskiej, ale także okres po
l przed uwłaszczeniem. W oparciu o poszukiwania archiwalne i żródła historyczne, ma dać zdjęcie stanu kultury ludowej w wieku XVIII i w wiekach poprzednich - o ile zaś będzie to możliwe, powinien powiązać wyniki
badań archeologicznych
i wczesno-historycznych.
PoLski Atlas
Etnograficzny
opracowany
na podstawie
metodologii
marksistowskiej
ma być
w ,odróżnieniu od R o h r a "Atlas der deutschen Vo~kskunde"
i G e i.g e l' a
"AtLas
der schweizerischen
VoLkskunde",
nie skartografowaniem
przypadkowych zespołów zjawisk kulturowych, lecz ma ujmować zjawiska kultury ludowej w szerokim !powiązaniu z materiałami historycznymi i archeologicznymi, a także językowymi. Stąd konieczność uwzględniania już w ,pierwszym okresie pracy tych wszystkich aspektów. Jeżeli idzie o technikę badawczą może ona postępować dwojakimi drogami: badania jednostek gospodarczych i badania zagadnieniami
szczegółowymi. Obie metody muszą
być przez etnografów
zastosowane równolegle.
Przedstawiona
przez dr
Klimaszewską
sieć badań terenowych została przyjęta i przez pracownie
etnograficzne Polskiej Akademii Nauk, pierwotnie punkty badawcze, kontr olne miały obejmować punkty oddalone o 2D km, tak np. polecał kwestionariusz z 1952 r., obecnie ustalono, iż punkty badawcze będą oddalone
o 3D km, (całość około 560 pkt.). Niektóre z nich w ilości ca 45 punktów pokrywają się z punktami badań stacjonarnych. Pracownicy przed wyruszeniem
w teren powinni zaznajomić się z literaturą,
odnoszącą się do rolnictwa
i hodowli. oraz z materiałami muzealnymi. a także z dorobkiem w zakresie
81
1281
1280
historii. archeologii i dialektologii, odnoszącym się do tego terenu Polski.
nn którym etnograf będzie prowadził badania w roku bież. Takie wprowadzenie w problematykę
badawczą uważa referent za nieodzowne. Zbierając
i opracowując
materiał z badań terenowych należy stale pamiętać, by dae
wierny obraz dynamiki rozwojowej. Wraz z pierwszymi zeszytami Polskiego
Atlasu Etnograficznego, a może i wcześniej, ukaże się prawdopodobnie
tom
materiałów z badań stacjonarnych,
będzie on uzupełnieniem zeszytu Atlasu.
P r o f. H e n z e l podkreślił, że Komitet Organizacyjny Instytutu Kultury
Materialnej przy Polskiej Akademii Nauk kładzie szczególny nacisk na prace
nad Polskim Atlasem Etnograficznym,
prace te bowiem przyczynią się do
przełomu w etnografii, co w rezultacie może pozwoli na utworzenie samodzielnej komórki etnograficznej
przy Polskiej Akademii Nauk.
Dr P l' li f f e l' o w a podkreśla konieczność wykorzystania
bogatych materiałów archiwalnych
i proponuje zacieśnienie silniejszego kontaktu z archeologami i historykami,
których materiał dotyczący wczesnego średniowiecza może mieć ważne znaczenie dla- etnografów.
Prof. G a j e k w zakończeniu dyskusji zwraca uwagę na koniecznoś<';
gruntownego
opanowania podstaw systematyki
etnografii;
na przykładzie
pracy węgierskiego etnografa K o v a c a wykazał, jakie trudności napotyka
etnograf, chcąc dać np. odpowieM. na temat wartości ekonomicznej (produk ..
cyjnej) poszczególnych narzędzi.
Po wyczerpaniu punktów porządku dziennego dr M. P l' li f f e l' o w ct
podsumowała
wyniki konferencji,
stwierdziła
też iż konferencja
wniosła
wiele cennych uwag do ogólnej dyskusji nad przedmiotem i metodyką etnQgraficznych badań terenowych.
O. G.
SPRAWOZDANIE Z PRAC NAD POLSKIM ATLASEM
ETNOGRAFICZNYM ZA OKRES 1947-1953 r.
1. Prace
prowadzone
przez Polskie
Towarzystwo
Ludoznawcze
Pierwsze !prace nad "Polskim
Atlasem
EtnograJicznym"
zostały rozpoczęte po XXI Wal!1ym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz~go w 194'5 r, polegały one na zorganizowaniu
sieci korespondentów
i przygotowaniu
planu prac kartograficznych
'. Dla opracowania 'podsta\\'
naukowych całej akcji zwołana została specjalna konferencja
dla spraw
Atlasu w Krakowie w 1947 r. e W związku z tym ukazały się opracowania
.r. G a j k a :1 i M. F l' a n k·o w s k i e j 4, oraz została wykonana w Zakładzie
, J. G a j e k, Polski Atlas Etnogr·aficzny. LUD XXXVI. Lublin 1946,str. 408.
'T. D e l i m a t, Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej P. T. L.
\\' sprawie ..Polskiego Atlasu Etnograficznego". LUD XXXVII Kraków 1947, str. ~76.
, J. G a je k, Polski Atlas Etnograficzny. Annales UMSC Supl. Sectio F Lublln,
j~47 .
st,·
• M. F r a n k o w s k a, Problemy
147.
Atlasu Etnograficznego.
LUD XXXVIII; 1948,
Geogra~ii UMCS w Lub~inie pod kierunkiem
3~an~wląca podEt.awę Ujęć kartograficznych
ZjaWIsk etnografIcznych.
prof. A. Ma l i c k i e g o mapa
przy opracowywaniu
zasięgów
W tym pierwszym okresie, tj. po konferencji
krakowskiej
w 1947 r.
do 1950 r. poza wymienionymi pracami teoretYl:znym i programowymi
przystąpiono również do wykonania następujących
prac szczegółowych:
]. Zorganizow~no
sieć korespondentów
obejmującą
1417 osób, pracę tę
wykonał głownie dr T. D e l i fi a t.
2. Została wydrukowana
w Poznańskich
Zakładach Graficznych im. Kasprzaka pod kierunkiem
dr L. K l' Yg o w s k i e j Mapa podstawowa
(podkładowa) P AE.
3. Zostały wydane i rozesłane w teren ankiety nr 1 i 2 odnoszące się do
roślin dziko rosnących (jadalnych) oraz ankiety nr 3 i 4 na temat
roślin leczniczych.
4. Został zebrany mat.eriał,~porządkowany
i ,opracowany w 4011/11 przez
mgr J. O p t o ł o W l C Z a l mgr J. J a s t l' Z ę b s k i e g o.
;:l. Wykonane
zostały pierwsze kartogramy
zasięgów na podstawie
zebranego materiału.
6. Zebrano również mater.iał opublikowany w opracowaniach
etnograficznych; praca studentów Zakładu Etnografii UMCS w Lublinie.
7. Roz;pracowany został dla celów PAE materiał zawarty w Atlasie Kultury Ludowej"
prof. K. M o s z y ń s k i e g o.
"
8. Wykorzystano także materiały za",arte w Archiwum PTL.
Dla celów atlasowych mogą również być zużytkowane
materiały
nagromad~o~e . w .Archiwum PTL przez uczestników
badań nad przemysłem ~leJsk1m l :nałomiasteczkowym
na terenie woj. lubelskiego i rzeszowskiego, materIał ten bowiem daje obraz przestrzenny
rozmieszczenia
przemysłu ludowego.
Nakr.eślony na XXI~ W. Z. Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w Torumu !plan prac, umieszczał prace nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" w ramach !planu sześcioletni,ego PTL 5 wskazywał drogi i zakres prac
nad P. A. E.: środki jednak jakimi rozporządza'to Polskie Towarzystwo Lu~oznawcze me pozw~liły na wykonanie nakreślonych zadań. Kontynuowano
Jednak w dalszym CIągU prace rozpoczęte w Lublinie a mianowicie:
1. U!porządkowany został dział map IF. T. L. dla celów Polskiego Atlasu
Etnograficznego
(na mapę Polski 1: 300 00{) została naniesiona
siatka
P. A. E.) przez mgr K. E wi c z a .
2. Pr.zeprowadzona
została rekonstrukcja
sieci korespondentów,
(wyelimmowano
korespondentów
nieistniejących).
pracę tę wykonał mgr
A. Zwolak.
Bezpośredni związek z pracami nad Polskim
Atlasem
Etnograficznym
\\ tym okresie posiadały prowadzone przez Polskie Towarzystwo
Ludo'J. G a j e k, Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
bliższego 6-lecla LUD t. 39 Poznaił 1952, str. 806.
81*
w okresie
naj-
1283
1282
znawcze stacjonarne
prowadzone w latach
2. Prace prowadzone
badania terenowe
1952 i 19536•
przez Instytut
nad
hodowlą
Historii Kultury
i rolnictwem
Materialnej
prze-
P. A. N.
Od 1953 r. prace nad Polskim
Atlasem
Etnograficznym
przejęte zostały przez Polską Akademię Nauk, a mianowicie przez Instytut Historii
Kultury
Materialnej.
Zespół Etnograficzny
Podkomisji
Historii Kultury
Materialnej
na zebraniu kierowanym
przez prof. K. M o s z y ń s k i e g o
w dniu 18. V. 1952 w Nieborowie stwierdził, że ..szczegółowy plan P. A. E.
został ogłoszony w pracy J. Gajka wydanej w 1947 r. Annales U. M. C.. S.,
proponuje się, utrzymanie
zasadniczych postulatów tej pracy z ~zupełme~
niem i szczególnym naciskiem na zagadnienia sił wytwórczych 1 klasowe]
struktury ludności chłopskiej" '.
Nad całością prac P. A. E. objął w 1953 r. opiekę naukową Komitet
Redakcyjny
w skład którego
weszli kierownicy
Zakładów
Etnografii
I. H. K. M.: prof. W. Dynowski, prof. J. Gajek, prof. K. Moszyński. Naczelnym redaktorem
prac nad Polskim
AtLasem Etnograficznym
został prof.
Józef Gajek.
Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym
w tej fazie miały charaJ{ter prac wstępnych organizacyjno-badawczych.
Do nich należy:
a) wykonanie
zleceń Komitetu
Redakcyjnego
(opracowywanie
i zatwierdzanie treści i układu poszczególnych kwestionariuszy);
b) opracowanie
i zatwierdzenie
sieci badań terenowych;
c) opieka nad całokształtem
badań terenowych
i materiałów
innego
pochodzenia (literatura, muzea, archiwa).
Prace badawcze polegały na przeprowadzeniu
badań terenowy~h pr~ez
kwalifikowanych
etnografów
na podstawie zatwierdzonego
kwestlOnanusza, w oparciu
o s t a ł ą s i eć p u n k t ~ w b a .d a w c ~ y c h p. A E.
Sieć taką osiągnięto w ten spo;,ób, że na maple PolskI 1: mIl. wykreslono
kwadraty odpowiadające
obszarowi 10'0 km2, prze~ co. u~ys.k~no ~32 pun,któw badawczych,
które
rozdzielono
w następuJące]
110sCl mJędzy J?o:
szczególne ośrodki: Toruń 51 pkt., Poznań 71 pkt., Warszawa 60 pkt., Łodz
30 pkt., Wrocław 30 pkt., Kraków 90 pkt.
Badacze terenowi prowadzili badania przez 30 dni otrzymując w przydziale (przeciętnie) 10 punktów badawczych. Kwestionariusz
obowiązujący
w czasie badań terenowych
w 1953 roku z zakresu hodowli i ro:ni~twa
opracowany został przez prof K. Zawistowicz-Ad.am.ską,
K. Moszynsklego,
W. Dynowskiego, J. Gajka; obejmował on zagadmema:
Kwestionariusz
A - ogólna charakterystyka
wsi,
Kwestionariusz
B
wykaz i charakterystyka
informatorów,
Kwestionariusz
C
szczegółowy, złożony z następujących
punktów:
'o.
G. _
Sprawozdanie
z badań
terenowych
nad hodowlą
i rolnictwem
LUD
Sztuka
Ludowa
z. nr I 1952, z. nr 4 1953.
.
1 Wnioski
Zespołu
Etnograficznego
podkomisji
Historii
Kultury
Materialnej
t. 41. polska
postawione
na
zebraniu
18. V. 1953 w Nieborowie.
I. Radło, 1·1. Socha, III. Pług i płużyca, IV. Orka, V. Brony, VI. Motyki
VII. Rodzaje lnu, VIII. Sierp, IX. Młócka i cepy, X. Koń i wół,
XI. Zawołania i odpędzania zwierząt.
W badaniach terenowych
prowadzonych
w czasie od 15. VII. do 15.
XI. 1953 udział wzięli:
1. Z Ośrodka
Toruńskiego: dr Wanda Brzeska, mgr Witold Domaszewicz,
mgr Stefania Kędzior, prof. dr Bożena Stelmachowska,
mgr Hubert
Wilczewski.
2 Z Ośrodka Poznańskiego:
mgr Stanisław Błaszczyk, Janina Dydowicz,
mgr Adam Glapa, Zenon Jankowski,
Teresa Siudowska, mgr Zofia
Staszczak, Maria Szenic, Zbigniew Toroński.
3. Z Ośrodka Warszawskiego:
dr Tadeusz Dziekoński, mgr Władysława
Kolago, Jacek Olędzka, Marian Pokropek, Adam Reszke, Zofia Szyfelbejn, oraz studenci Koła Naukowego Etnografów.
ł Z Ośrodka Łódzkiego: mgr Jan Dekowski, dr Janina Krajewska,
mgr
Henryk Świątkowski.
5. Z Ośrodka
Wrocławskiego:
mgr Halina Bittner, mgr Leszek Itman,
mgr Bolesław Garyga, mgr Stefan Łysik.
6. Z Ośrodka
Krakowskiego:
mgr Barbara
Bazielich, Zbigniew Biały,
Teresa Karwicka,
dr Jadwiga
Klimaszewska,
Stanisła\i\I Kowalski.
Józef Niźnik. Barbara Olszowy, Anna Zambrzycka.
Materiały z badań terenowych zostały przez poszczególne zakłady przyslane do pracowni Centralnej P. A. E. we Wrocławiu. Na podstawie tych
materiałów została sporządzona kartoteka stałej sieci badawczej P. A. E.
w układzie sygnaturowym
i alfabetycznym,
kartoteka informatorów
i badaczy terenowych.
Uzupełnione materiały z badań terenowych tzn. zaopatrzone sygnaturą
P. A. E., nazwą wsi, gminy, powbtu
i nazwiskiem badacza terenowego,
zostały rozdzielone na zagadnienia
wg kwestionariusza
C. Materiał ten
został ułożony w/g slupów i pasów i wysłany do poszczególnych Zakładów
w dwóch seriach w/g rozdziału tematów dokonanego na posiedzeniu Komisji Etnograficznej w Warszawie w dn. 21-23. X. 195,3 r.
Kraków wybrał następujące zagadnienia:
orkę, rodzaje lnu, koń, i wóz,
formy zawołania i odpędzania zwierząt.
Warszawa - radło. sochę, pług i płużycę, brony.
Wrocław - motyki i kopaczki, sierp, .półkosek i kosę, formę młocki
i cepy.
Wszystkie Zakłady prowadzą dalsze poszukiwania etnograficzne w wydawnictwach
opublikowanych
i zbiorach archiwalnych,
celem uzyskania
wglądu w przeszłość kultury ludowej oraz celem ewentualnego
opracowania zasięgów etnograficznych
w minionych okresach czasu. Materiały
te są następnie przesyłane do Pracowni Centralnej P. A. E. we Wrocławiu,
kt(,ra zaopatruje je sygnaturą P. A. E.
VI dniu 9. II. ,1954 r. odbyła się we Wrocławiu konferencja
robocza
w której wzięli udział: prof. Józef Gajek, prof. Mieczysław
Gładysz
dr Jadwiga Klimaszewska.
dr 'Anna Kutrzeba. mgr Zofia Malewska. prof.
Adolf Nasz. mgr Jadwiga Pawłowska.
mgr Zofia Staszak, Zofia Szyfelb('jn.
Zo,tia Staszczakówna
i kopaczki,
t
I
\
1285
1284
SPRAWOZDANIA
II
I)
Ii
I
Z CZYNNOŚCI I PRAC POLSKIEJ
Rok I nr 1-2, Warszawa 1953 r.
AKADEMII
Powyższe sprawozdania
przynoszą ważny materiał na temat organizacji
nauki towarzystw
naukowych,
a mianowicie m. in. zapowiedź utworzenia
Instytutu
Historii Kultury
Materialnej
w 195,3 r. (str. 110) oraz ramowy
plan prac zatwierdzonych
przez PAN (str. 119). Do interesujących
nas bezpc średnio spraw należy przydzielenie prac z zakresu etnografii ówczesnemu
Komitetowi Historii Kultury Materialnej i Historii Sztuki, oraz zatwierdzenie w ramach działalności tego Komitetu następujących
prac:
1. badań terenowych
nad rolnictwem
i hodowlą oraz budownictwem,
2. indeksowania
czasopism i dzieł etnograficznych,
3. badań terenowych
dla sporządzenia
monografii
regionalnych;
wymienione prace były rozpoczęte w ramach sześcioletniego
planu naukowego PTL w 1952 i 1953 r. subwencjonowane
przez PAN.
W części omawiającej
organizację
Towarzystw
naukowych
(str. 126-8)
czytamy:
,.Powstanie
Polskiej
Akademii
Nauk stawia jednak statutowo
określone cele i środki działania większości towarzystw
naukowych w koli•.ji z obecną organizacją
nauki polskiej. Fakt ten narzuca konieczność
zasadniczej rewizji podstaw prawnych
i organizacyjnych
istnienia
towarzystw naukowych" ... a dalej· ... "Wydaje się rzeczą s·łuszną. by towarzystwa zmieniły swój elitarny i zamknięty charakter,
by staly się organizacjami otwartymi,
spełniającymi
na swych terenach
działania
ważne,
społeczne funkcje dydaktyczno-wychowacze
w zakresie popularyzacji
wiedzy w ramach swoich specjalności. Pełnienie tych zadań wymaga w większości istniejących
towarzystw
zasadniczego
przełomu
ideologicznego".
W dalszych uwagach
na temat konieczności
scalenia niektórych
towarzystw czytamy iż: nie odnosi się to do Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego. którego odrębne istnienie wydaje się celowe" (str. 128).
O. G.
.,KWARTALNIK
INSTYTUTU HISTORII KULTURY
Rok I, Nr 1-2. Warszawa 1953'
MATERIALNEJ"
W dziale Kroniki naukowej Kwartalnika
zamieszczone jest sprawozdanie
z działalności Podkomitetu
Historii Kultury Materialnej
i Komisji Organizacyjnej Instytutu
Historii Kultury Materialnej
PAN za 1953 r. W części
przynoszącej wiadomości z zakresu etnografii czytamy:
"a) W dniu 30. 1. 53 r. odbyła się w Warszawie konferencja
Podkomitetu L H. K. M., na której na wniosek władz Akademii powołano do życia
Komisję Etnograficzną.
Komisja
ta jest wewnętrzną
Komisją przy KO
IHKM, opiniuje, planuje i koordynuje wszelkie prace badawcze w zakresie
etnografii.
Najbliższym
zadaniem naukowym
Komisji Etnograficznej
jest
1 SzczcgółO\vą
..Ludu".
recenzję
..'ł<.wartalnlkR
lHKrvl"
zRtnieścl
Redakcja
\v
zorganizo\\'anie
!jadań dla opracowania
Polskiego Atlasu Etltograjicznego
e,
zaInIcjowanego
przez PTL. Komisja
Etnograficzna
ukonstytuowała
s'ie
w następującym
składzie: przewodniczący
prof. dr K. Moszyński, z-ca prze~
wodniczącego i stały delegat do KO IHKM prof. dr W. Dynowski, z-ca przewodniczącego i kierownik prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym
prof.
dr J. Gajek. Do Komisji nadto wchodzą: prof. dr K. Dobrowolski, prof.
dr E. Frankowski.
prof. dr A. Nasz i prof. dr K. Zawistowicz-Adamska.
b) Komisja odbyła kilka posiedzeń (24. II, 27 i 28. IV., 17. V. 1953 r.).
Przedyskutowano
na nich plan prac etnograficznych
na r. 1953. plan perspektywiczny
na na.i'bliższe lata, ustalono kwestionariusz
dla badań terenowych w roku 1953 i przygotowano siatkę punktów w których będą prowadzone badania terenowe".
Kwartalnik
donosi też o powołaniu Instytutu
Historii Kultury
Materialnej w dniu 19 listopada 1953 r. i jego strukturze.
Dla etnografii - do
czasu powstania odrębnego Instytutu
Etnografii - powołano dział 'IV. Instytutu Historii Kultury Materialnej,
który będzie prowadził ,.badania· nad
kulturą ludową. Pozwoli to podnieść etnografię na wyższy poziom metodologiczny, a w miejsce dotychczas rozpowszechnionego
w Polsce .nateriałoznawstwa i deskrypcji
niektórych
dziedzin ludowej twórczości zdobniczej
(budownictwo,
strój) pozwoli wprowadzić również planowe i wszechstronne
badania nad wiejskimi
narzędziami
produkcji
i węzłowymi
problemami
techniki ludowej w ścisłym powiązaniu z historią wsi i przemianami
ekonomiczno-społecznymi.
jakie przechodzi \vieś w Polsce Ludowej".
O. G.
NAUK
nast.
tomie
.,
W SPRA WIE KSIF~GI JUBILEUSZOWEJ
, i
KU CZCI OSKARA
KOLBERGA
Zgodnie z uchwalą XXVIII Walnego Zgromadzenia
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
we Wrocławiu oraz zgodnie z dyskusjami
prowadzonymi na terenie Towarzystwa
- XLII tom "Ludu" (za 1955 r.) ma być
pC'święcony głównie tematyce kolbergowskiej
(zamiast księgi jubileuszowej).
W związku z tym Redakcja .,Ludu" zwraca się do wszystkich
etnografów polskich z prośbą o zgłaszanie i przygotowanie
rozpraw, artykułów
lub materiałów
związanych bezpośrednio
lub pośrednio z postacią Oskara
Kolberga lub jego działalnością,
względnie epoką. w której żył i działał.
Mogłyby tu wejść artykuły biograficzne,
metodyczne, z historii etnografii
polskiej itp. Przykładowo
wymieniamy
kilka tematów.
"Metoda pracy terenowej
O. Kolberga".
"Metoda
za.pisu tekstów
ludowych
lub terminów
gwa rowych
O. Kolberga.
Wartość
tych
"Technika
zapisu
"Stanowisko
O.
zapisów
dla językoznawstwa".
melodii ludowych".
Kolberga.
wobec
problemów
spolec.wych
(mvlasz-
czenie)".
, W sprawie programu prac W zakresie etnografii patrz również: ..Sprawozdania z czynności i prac PAN", Rok lI, Nr 3--4, Warszawa 1953, str. 155.
1286
"Ze studiów nad tekami KoLberga".
"WpŁyw O. KoLberga na następne pokoLenie etnografów".
"Romantyczna
i pozywistyc.zna
postawa
spoŁeczeństwa
rl
ludowej".
t
kulturaLnych
l
"Z historii
terrninów:
Ludowość,
"Prace
rozprawy
będące
wych,
lub
wykazujqce
na
na wsi
Ludoznawstwo,
wynikiem
tle prac O. Kolberga
etnografia,
współczesnych
zjawisko
wobec
kultury
foLkLor".
badań
tereno-
e w o l u c j i stosunków
BPYEJIEBCKH
Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny.
stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami
biograficznymi
powinna wejść do 42 tomu "Ludu".
Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę
Inkę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych,
związanych z centralną postacią etnograf.ii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był
Oskar Kolberg. Obok projektowanego
tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze przygotowuje
obecnie do druku korespondencję
O. Kolberga
w ramach
"Prac i Materiałów
Etnograficznych";
Towarzystwo
posiada
w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską
Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu.
Poznań. dnia 15 września 1953 r.
Za Komitet
sekretarz generalny
_ A. Nasz
TAJlEYlli
polskiej".
COBETCKAH 3THOrPA¢MH
M llPOEnEMA 3THOrEHE3A
B OCBEIUEHliU1 TPY,1J;A J1. B. CTAnMHA ITO H3bIKOBE,1J;EHMlO
(KpaTKoe 1013JlO}KeHlo1e).
I1pHHLVofnvIH.'lbHyłO
6.'leM
óa3Y
H'CC.'lep;OBaHHR
COCTaBJIReT P;.'lR 9THorpaqmH
pWlecKOM
xapaKTepe
J1
M. B. CTa.'lHHa
CTaTbR
CMellIaHHOM
prezes
J. Gajek
CTaTblH
9Ta COBepllIJ1.'la
BHCTHKe,
HO TaK:>Ke
rrpe:>Kp;e
pop;CTBeHHbIM
.'leHHH
J1 B
Bcero
J1CTOpH'IeCKHX
HaY'IHOrO
Tpyp;ax.
HCC.'lep;OBaHJ1H
COBeTCKHX
Cpep;J1
MHOrOqHC.'leHHbIX
f
.' )
C'IeT
rrp06.'leM
p;OK.'lap;OB
CBOM 9TarrbI:
B
HeOÓXOp;J1MOCTb
orrpep;e-
B p;a.'lbHeMllIJ1X
9TOM
9THoreHe3a,
oOpalIJ;aeT
A. TOKapeBa
MeTop;a
B Tpy p;e
pop;a
HapO,LIHbIM,
J1CC.'le-
HeOÓXOp;J1MOCTJ1
HB.'lHeTCR
9TMM
Ha
06LIJ;J1M
rrp06.'leMoM.
ce6H
BHJ1MaHJ1e
H. Qe6oKcapOBa
J1 H.
J1CC.'lep;OBaHMH rrpOB.'leM
M. B. CTa.'lJ1Ha
'ITO
K H3bIKaM
OT R3bIKOB
JJ;OK.'laJJ;aY!3'bHCHHłOT
B pap;pyrJ1M
MeTop;a
H3bIKOBep;eHJ1Y!
OT R3bIKOB
MeHJ1 K H3bIKaM
aBTopbl
C.
MappH3Ma
no
J1HTepecylOLIJ;HXCH
9THOrpa¢J1'IeCKOrO
HaXOp;HlIJ;J1eCH
MapKCJ13Ma
COKpyllIalOLIJ;aR
J1 B pa60Tax
ITpoHB.'leHJ1eM
y'IeHbIX
J1p;eO.'lOrJ1'IeCKJ1M pe¢epaT
TeMy
HayKax.
3a HeM .'lJ1KBJ1p;a:O;J1RT. Ha3.
C'be3p;
reHe3a.
HayKy
1950 r. B "ITpaBp;e" KpHO R3blKe M. H. Mappa.
p;HC:O;Hrr.'lJ1HaM YKa3blBaeT
p;OBaHJ1RX H Hay'IHblX
Ha
B
.'lJ1HfBJ1CTJ1'IeCKJ1X
COOTBeTCTBeHHOfO
B y'IaCTKe
HOBylO
rrpo06 HCTO-
Be.'lJ1KOe p;e.'lO He TO.'lbKO B COBeTCKOM .'lJ1Hr-
KpJ1TJ1Ka HC.'lep;ylOLIJ;aH
60Tax
M. B. CTa.'lHHa
npOJ1CXO:>Kp;eHJ1H Hapop;oB.
rry6.'lJ1KOBaHHaR
TJ1'IeCKJ1 o:o;eHJ1BaeT T. Ha3.
Redakcyjny:
9THoreHeTWleCKHX
y'IeHHe
pa3BJ1TMe
rr.'leMeHJ1,
Hapop;HbIX
9THO-
rrOp;TBep:>KeHJ1H HaR3blKa
J1MeeT
OT R3bIKOB
K H3bIKaM
C.'leJJ;yłOlIJ;HM 06pa30M:
"H3bIK
II.'le-
Ha:O;J1J1,
B03HH-