9209ddd8fb0b94fc3f3d13b61b8974c8.pdf
Media
Part of Muzea / LUD 1954 t.41
- extracted text
-
1107
\fU ZEA
MARIA FRANKOWSKA
OSIĄGNIĘCIA
ETNOGRAFICZNEGO
RADZIECKIEGO
MUZEOZNA WSTWA
Muzea w ZSRR są niezmiernie ważnymi ośrodkami rozległej pracy
kształcącej i polityczno-wychowawczej
prowadzonej wśród szerokich
mas społeczeństwa radzieckiego.
Są one instytucjami państwowymi, naukowo-badawczymi.
i pol~tyczno-oświatowymi. Praca muzeów ZSRR,. odmi~nnie k~ztałtuJ~~~ SI~
w różnych muzeach zależnie od ich rodzaJu, ZWIązana Jest. naJscIśleJ
z bieżącymi zadaniami i potrzebami socjalistyczne~o,budowmct'~a.
Całokształtem teoretycznych i praktycznych zagadmen muzealneJ I?racy
zajmuje się radzieckie muzeoznaws.two. Wysu,wa ~no na plan pIe,rwszy zagadnienia treści, kierunku l metodykI te] pracy. Szczegolną
uwagę zwraca przy tym na podstawowy problem muzealny, na wystawę marksistowską, jej charakter i właściwości. Wystawa w pracy
muzealnej posiada wyjątkowe znaczenie. Rodzaj jej, te0.retyczne, z~łożenia i praktyczne rozwiązanie postawionych problemo",: okreslaJą
w ostatecznym wyniku charakter każdego ~uzeu~, stan~~lą uchwytne i wyraźne podsumowanie całokształtu Je~o dZlałalnos.c.l naukowobadawczej i oświatowo-wychowaczej.
Jak wIado~o w rozJolych okresach rozwoju muzeoznawstwa występowały rozm~lte rodzaJe ~~taw,
systematyczne, typologiczne itp., obecnie coraz. wIększe uznam~.l zastosowanie znajdują wystawy tematyczne. PrzeJawe~ aktywn?SCl szeregu muzeów radzieckich jest właśnie organizowame przez lllC~ tego
rodzaju wystaw i to zarówno stałych jak i czasowych oraz obJazdowych.
Wystawy właściwie zorganizowanych muz,eów ra.dziec~i:h.' .niezależnie od typu muzeów,' posiadają szereg wspolnych l wyrozmaJ.ących
je cech. Za wzorową uważana jest "wystawa muzealn~ aktualllle polityczna i partyjnie bolszewicka, zbudowana w peł~l na~kowo (na
podstawie zasad dialektycznego materializmu), emocJonalllle przekonywująca, zmierzająca do określonego celu, prosta i dostępna dla szerokich mas pracujących". (1, 545).
e.
•
Wystawa w muzeum radzieckim zmierza do poglądowego i popularnego zobrazowania oraz naukowego wyjaśnienia praw rozwoju
przyrody lub społeczeństwa ludzkiego. Sprzyja ona w ten sposób
kształtowaniu się u zwiedzających naukowego, dialektyczno-materialistycznego poglądu na świat. Wystawy głównych muzeów w ZSRR
odpowiadają w pełni tym założeniom programowym. Martwe przedmioty i zabytki przez upolitycznienie ich pokazu muzealnego przeobrażają się w czynne narzędzia dokumentacji idei socjalizmu, jego
założeń i twórczej działalności. Przez odpowiednio zorganizowane wystawy, właściwy pokaz i naświetlenie swych zasobów muzea ZSRR
reagują na najbardziej aktualne zagadnienia i potrzeby radzieckiej
rzeczywistości i socjalistycznego budownictwa kraju.
Zadaniom tym służą również w pełni i muzea etnograficzne ZSRR.
Etnograficzne muzea w Rosji przedrewolucyjnej,
podobnie jak i inne
burżuazyjne muzea tego typu, obrazowały głównie wytwory kulturowe i sposób życia ludów, znajdujących się na stopniach przedkapitalistycznego rozwoju w krajach pozaeuropejskich. Gromadzono również w niektórych muzeach materiały, charakteryzujące
życie chłopskiej ludności w różnych krajach Europy. Dawne muzea etnograficzne
przy wystawianiu posiadanych okazów nie wykazywały związku ich
ze społeczeństwem, które je wytworzyło. Obrazowanie społecznych
układów lub ich przeżytków zazwyczaj pomijane było w ekspozycji.
Po Rewolucji Październikowej
muzea etnograficzne
podobnie jak
i inne muzea, uległy zasadniczym przeobrażeniom,
a podstawowym
zadaniem ich wystawy stało się wykazywanie "kolejnego przebiegu
rozmaitych historycznych procesów w ramach poszczególnych społeczno-gospodarczych .formacji" . .. jak również "klasowych przeciwieństw i klasowej walki na różnych etapach historii". (6, 773). Reorganizacja, do której przystąpiły muzea, wyraziła się głównie w całkowitym przekształceniu
dotychczasowej
wystawy
celem ścisłego
związania jej z zadaniami socjalistycznego, gospodarczego i kulturalnego budownictwa całego kraju.
GŁÓWNE
\
••
. :
MUZEA
ETNOGRAFICZNE
ZSRR
Głównymi etnograficznymi muzeami ZSRR są: Muzeum antropologii i etnografii Akademii Nauk ZSRR, dawniej im. Piotra Wielkiego,
obecnie im. Mikłucho-Makłaja
oraz Państwowe
muzeum etnografii ludów ZSRR. Obydwa te muzea znajdują się w Leningradzie.
Muzeum antropologii
i etnografii Akademii Nauk ZSRR, tzw.
M A E, jest najstarszym spośród etnograficznych muzeów radzieckich.
Rozwinęło się ono z założonej przez Piotra I kunstkamery. Od r. 1725,
tj. od początku założenia Akademii Nauk M A E bogaciło się zbiorami
~
.-
1108
i
I
l
l
, zdobywanymi przez wyprawy nauk?we, organiz.~w~n.e prze~ Akadetnię Nauk, bądź też przez poszczegolnych podrozmkow. ZblOr~ rozrastały się tak szybko, że już w końcu XVIII w. muzeum posIadało
zespoły okazów o wartości ogólnoświatowej, obrazujące życie i kulturę ludów różnych obszarów świata. Od początku XIX w. do M A E
napływały w dalszym ciągu niezmiernie cenne kolekcje z wypraw
Cooke'a (Australia i Oceania), Litke, Kruzensterna
(Azja), Junkera
(Afryka), Mikłucho-Makłaja (Oceania) oraz materiały ze Wschodniej
Syberii gromadzone przez zesłańców politycznych, Rosjan (Sternbarg,
Bogoraz) i Polaków (Piekarski). W 1924 r. w związku z obchodem
200-letniej rocznicy założenia Akademii Nauk, M A E otrzymało obszerne, odpowiadające potrzebom stale rozrastającego się muzeum, pomieszczenie, w którym znalazły siedzibę działy antropologii, archeologii, ewolucji i typologii kultur oraz kolekcje etnograficzne z krajów
pozaeuropejskich. W 1930 r. w myśl nowych ujęć muzeoznawstwa radzieckiego zaczęła się reorganizacja M A E. Zadaniem całkowicie zreformowanej wystawy miało być zobrazowanie i przeciwstawienie sobie na podstawie kolekcji muzeum, z jednej strony - polityki narodowościowej partii, z drugiej zaś - kolonialnej polityki imperializmu.
Prace nad dalszym rozwojem 1\1A E zahamował najazd hitlerows'ki
na ZSRR. Po rozpoczęciu wojny i podczas blokady Leningradu pracownicy Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR z niezwykłym
poświęceniem, nie zważając na trudy i niebezpieczeństwa, spakowali
okazy muzeum i zabezpieczyli zbiory. Dzięki tej ofiarnej pracy jedno
z największych muzeów etnograficznych nie tylko \\1 ZSRR ale i na
całym świecie, zachowało swe bezcenne zasoby.
W czerwcu 1945 r. w związku z jubileuszem Akademii Nauk nastąpiło uroczyste otwarcie muzeum. Było to szczególnie ważne wydarzenie w naukowym życiu Instytutu Etnografii Akademii Nauk. Urządzona wystawa charakteryzowała
rozwój rosyjskiej etnografii i antropologii od czasu założenia Akademii do chwili obecnej. Wystawione zostały zbiory rosyjskich podróżników z XVIII i XIX w. Pallasa.
Langsdorfa,
Wozniesienskiego,
Lisjanskiego,
Zagoskina, MikłuchoMakłaja, Junkera i innych. Na 1 Maja 1946 r. zakończono odbudowę
i reorganizację dZJiału wstępnego muzeum, obrazującego historię r02woju człowieka, warunki życia ludzi pierwotnych i narzędzia, którymi się posługiwali. W ciągu roku opracowano również na nowo
wystawę kultury i życia ludów Azji Przedniej i Środkowej, a następnie ludów Afryki. Oprócz tych stałych wystaw w muzeum urządzono trzy wystawy czasowe. Jedna z nich poświęcona była ludom Indonezji, druga - obrazowała życie i kulturę Ajnów, trzecia - stanowiła pokaz rysunków M. Mikłucho-Makłaja, zorganizowany z okazji IOO-lecia urodzin tego wielkiego podróżnika.
1109
•
•
f
••
,~
"
t
ł:,1
\
.1
':..l
•
ł
:~
~'
łł
Po kilkoletniej przerwie rozwinęła się również w M A E w 1946
praca katalogowo-konserwacyjna
i oświatowa. Wyszkoleni przewodnicy oprowadzali wycieczki po wszystkich działach muzeum. Kierowali również tematycznymi wycieczkami poświęconymi takim zagadnieniom jak: "Życie i działalność M. Mikłucho-Makłaja", "Ludy krajów gorących i zimnych"; "Wielcy podróżnicy i badacze"; "Zabawki
ludów Azji Środkowej, Chin i Japonii" itp. W 1947 r. z okazji obchodu
stuletniej rocznicy urodzenia sławnego podróżnika, etnografa i badacza wysp Oceanii, M. Mikłucho-Makłaja, Instytutowi Etnografii Akademii Nauk ZSRR nadano jego imię. Zmieniono również dotychczasową nazwę M A E Akademii
Nauk im. Piotra Wielkiego na
MAE Ak. N. im. M i k ł u c h o - M a kła j a.
Wśród prac realizowanych w ramach pięcioletniego planu muzeum
na pierwsze miejsce wysunięto organizowanie wystaw. Jednym z ciekawszych osiągnięć z tego zakresu było otwarcie na nowo całkowicie
przekształconego
działu Ameryki Północnej. Główne kolekcje tego
działu zostały zgromadzone przez podróżników
rosyjskich
przed
1867 r. tj. przed odstąpieniem byłych posiadłości Rosji na terenie
Ameryki -- Stanom Zjednoczonym. Pochodzą one przeważnie z obszaru Alaski, Wysp Aleuckich i Kalifornii. Wartość ich jest ogromna
ze względu na to, że obrazują one życie i kulturę ludów zamieszkujących tę część Ameryki, nie przeobrażone jeszcze niszczącymi wpływami amerykańskiej
cywilizacji. Druga część zbiorów tego działu
pochodzi z obszarów, znajdujących się poza granicami dawnych posiadłości rosyjskich.
W latach 1948-1952 w MAE prowadzono dalsze prace nad przebudową i uzupełnieniem wystc.,wionych zbiorów oraz nad organizacją
nowych działów muzeum jak również wystaw stałych i czasowych.
W okresie tym opracowano m. in. wystawy działów Indii i Indonezji.
Celem obu wystaw był pokaz kultury i życia mieszkańców omawianego obszaru z równoczesnym zaznajomieniem widza z ich historią
i bohaterską walką z kolonizatorami. Przebudowano
także końcową.
zamykającą część wystawy działu Afryki, poświęconą zagadnieniom
polityki kolonialnej i walce ludów Afryki o swe wyzwolenie. Przebudowa polegała głównie na uwspółcześnieniu materiałów i wyjaśnień
w taki sposób, aby mogły prawdziwie ilustrować obecne położenie,
warunki życia i kulturę mieszkańców różnych obszarów tego kont ynentu. We wrześniu 1951 r. zorganizowano wystawę tematyczną drzewory tu chińskiego. Wystawa ta składała się z dwóch działów z działu, w którym zgromadzono okazy dawnego chińskiego drzeworytu i z działu obrazującego współczesną twórczość Chin w tej dziedzinie sztuki. Jednym z ostatnich osiągnięć ekspozycyjnych była wystawa pt. "Tubylcza ludność Australii i Oceanii". Wystawa ta zwracała
L
1111
1110
l
II
Ii
II
II
l
I
\
l
I
l
I
Muzeum to rozwinęło się z działu etnograficznego Państwowego Rosyjskiego Muzeum w Leningradzie, założonego w 1901 r. jako częsc
Rosyjskiego Muzeum Aleksandra III. Za czasów carskich dział etnograficzny miał za zadanie przedstawienie kultury mieszkańców Rosji
oraz ludów, na które rozprzestrzeniał
się rosyjski wpływ polityczny
i ekonomiczny. W organizowaniu
prac tego działu wyraźnie przejawiały się wówczas tendencje
szlacheckiego
szowinizmu wielkoruskiego. Po Rewolucji Październikowej
dział etnograficzny muzeum
przystąpił do reorganizacji swych sal wystawowych celem związania
pracy muzealnej z zadaniami gospodarczego i kulturalnego,
socjalistycznego budownictwa ZSRR. W 1'. 1934 dział ten został przeksztaj··
cony na samodzielne muzeum etnograficzne. W r. 1948 na podstawie
uchwały Rady Ministrów do muzeum zostały włączone zbiory moskiewskiego Muzeum ludów ZSRR. Po tej fuzji dwóch muzeów muzeum w Leningradzie otrzymało nazwę - P a ń s t wow e m u z e u m
e t n a g r a f i i l u d ó w ZSRR, stając się jedynym muzeum na terenie
całego kraju, obrazującym życie i kulturę ludów, zamieszkujących
Związek Radziecki.
Podstawą
zbiorów zwiniętego w 1948 1'. muzeum w Moskwie,
zwanego do 1931 r. Centralnym
muzeum etnograficznym, były kolekcje działu etnograficznego Muzeum Rumiancewa i zbiory zgromadzone na wszechzwiązkowej wystawie Zycia i rzemiosł ludów ZSRR,
zorganizowanej w 1923 r. Muzeum to od chwili jego założenia organizowało wiele wypraw terenowych. W wyniku tych wypraw zdobyto
bogate zbiory, odnoszące się głównie do obszarów ZSRR. W Muzeum
znajdowały się również kolekcje z Chin, Indonezji, Australii, Oceanii
i Afryki. W 1931 r. Muzeum zostało zreorganizowane
i otrzymało
nową nazwę - Muzeum historii ludów ZSRR i innych krajów. Ostatnio nosiło nazwę Muzeum ludów ZSRR. Zasadą układu zbiorów był
podział zasadniczych zespołów według społeczno-gospodarczych
formacji. Głównym politycznym
zadaniem muzeum było wykazanie
narodowościowej polityki WKP(b) w przeciwstawieniu
do kolonialnej
polityki państw burżuazyjnych. Muzeum prowadziło rozległą masową
działalność oświatowo-wychowawczą
w formie organizowania wystaw
stałych, czasowych i objazdowych oraz odczytów na terenie fabryk,
zakładów przemysłowych,
kołchozów itp. W latach powojennych
Muzeum ludów ZSRR w Moskwie skierowało główną swą uwagę na
opracowanie
i zobrazowanie
muzealne
kultury
i życia Słowian
Wschodnich. W wyniku tych prac w Muzeum zostały urządzone trzy
wystawy poświęcone kolejno zagadnieniu "Ubiór ludowy i twórczość
ludowa" u Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Wystawy - ukraińska
i białoruska, traktowane były jako wstępny etap pracy i podstawa dla
stworzenia w Muzeum odrębnych działów - Ukrainy i Białorusi.
uwagę na zaostrzenie się kryzysu systemu kolonialnego w wyniku
drugiej wojny światowej nawet w tak odległych zakątkach ziemi jak
Oceania i na nowe możliwości przeciwstawiania
się uciskowi kolonizatorów na tym obszarze pod wpływem historycznego zwycięstwa
Chin Ludowych. Wystawa składała się z trzech działów: odkrycia
rosyjskie w Oceanii; kultura i życie ludności tubylczej w XIX w. oraz
kolonizacja Australii
i Oceanii i współczesne położenie ludności
tubylczej.
MAE prowadziła również ekspozycyjną pracę muzealną i w innych
ośrodkach oświatowo-kulturalnych.
Zorganizowało ono m. in. w 1949 r.
na prośbę władz miejskich, w Centralnym Parku Kultury i Wypoczynku im. S. Kirowa w Leningradzie czasową wystawę pt. "Pochodzenie człowieka, rasy i dyskryminacja
rasowa". Celem tej wystawy
było "zaznajomienie zwiedzających z marksistowską teorią pochodzenia człowieka i nauką o rasach oraz przeciwstawienie
marksistowskich ujęć nieprawdziwym pod względem naukowym "teoriom", uzasadniającym dyskryminację
rasową i ucisk narodowy". (4, 188). Wystawy tego rodzaju organizowane były przez Instytut Etnografii Ak.
ZSRR i MAE kilka lat z rzędu w leningradzkim
Parku Kultury
i cieszyły się takim uznaniem wśród zwiedzających,
że Dyrekcja
Parku odstąpiła Instytutowi na ten cel oddzielny budynek jak również
zadeklarowała przejęcie większości kosztów związanych z ich urządzaniem. Tematem wystawy urządzonej w 1950 r. było wykazanie na
podstawie materiału,
odnoszącego się do Afryki, Indii, Indonezji.
Chin Ludowych, Vietnamu i Korei - że siłom obozu reakcji i wojny
przeciwstawia
się obecnie zjednoczony front ludów, prowadzących
bohaterską walkę a wolność i niezależność narodową.
MAE po drugiej wojnie światowej prowadziło także rozległą działalność badawczo-naukową,
wyrażającą się m. in. w organizowaniu
badań terenowych, opracowywaniu ich wyników i przygotowywaniu
materiałów do publikacji itp. W okresie tym nie zaniedbywano także
prac katalogowych i konserwatorskich.
Ogromnie rozwinęła się również działalność oświatowo-wychowawcza
muzeum. Aby sprostać
nowym zadaniom w tej dziedzinie pracy, muzeum stale szkoliło wykwalifikowanych
przewodników,
oprowadzających
zorganizowane
wycieczki po zbiorach muzealnych. Oprowadzanie
wycieczek było
przy tym dwojakiego rodzaju. Albo oprowadzano zwiedzających po
całym muzeum - dając im przegląd całości wystawionych zbiorów albo po pewnych tylko jego działach - gdy zaznajamiano publiczność
z jakimś wybranym zagadnieniem. Było to tzw. oprowadzanie tematyczne.
Drugim muzeum etnograficznym
o charakterze ogólno-krajowym
jest muzeum w Leningradzie, obrazujące kulturę i życie ludów ZSRR.
N:
ł
1112
Po przekazaniu zbiorów moski~wskiego muzeum do Leningradu
Moskwa została pozbawiona muzeum etnograficznego.
Brak takiego
muzeum w stolicy kraju dawał się bardzo odczuć. Pragnąc temu zaradzić etnografowie radzieccy na Zjeździe Etnograficznym
w roku
1951 powzięli uchwałę zwrócenia się db Akademii Nauk ZSRR z prośbą
o rozpoczęcie starań w Rządzie ZSRR celem przywrócenia
w Moskwie centralnego
etnograficznego
muzeum ludów ZSRR, które
w myśl rezolucji, powinno stać się ośrodkiem pracy naukowo-ekspozycyjnej i muzealno-konserwatorskiej
w dziedzinie etnografii.
Muzeum etnograficzne
w Leningradzie
od r. 1934, tj. od czasu
przeobrażenia się z działu etnograficznego w samodzielne muzeum.
prowadziło rozległą pracę wystawową. Przed Wielką Wojną Ojczyźnianą zorganizowane zostały m. in. wystawy: Uzbekska SRR (Uzbekowie w przeszłości i teraźniejszości); "Tul'kmeńska SRR"; "Rosyjska
ludność obszarów czarnoziemnych
RSFSR";"Ludy
karelo-fińskie.i
SRR"; "Ludy obwodu murmańskiego (Saamowie)"; "Ludy północnego
Kaukazu"; "Przejawy
ludowej plastycznej
sztuki Gruzji" j "Zydzi
w Rosji carskiej i w ZSRR"; "Ludy Syberii (Czukcze, Koriacy, Ewenkowie, Ojroci, Chakasowie)"; "Przejawy sztuki ludowej Czuwaszów
i Maryjców" itp.
W czasie drugiej wojny światowej większość zbiorów muzealnych
została zabezpieczona i wywieziona z Leningradu.
Gmach jednak
muzeum i część pozostałych w nim kolekcji uległy zniszczeniu wskutek
bombardowania
z powietrza i obstrzału artyleryjskiego.
Po wojnie
ro~poczęto pracę nad usunięciem śladów zni,szczeń wojennych, nad
odbudową gmachu muzealnego i organizowaniem
nowych wystaw.
Jednym z pierwszych
przejawów
powojennej działalności muzeum
było urządzenie
wystawy poświęconej pokazowi kultury
i życia
Ajnów - tubylczej ludności południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich, tj. obszarów wyzwolonych w 1945 r. przez Armię Czerwon.']
z ucisku japońskiego. Następnym osiągnięciem ekspozycyjnej pracy
muzeum stała się zakrojona na dużą skalę, wystawa, obrazująca kulturę i źycie ludów słowiańskich. Wystawa ta była pokazem kultur\'
i życia ludu rosyjskiego, ludu białoruskiego i ukraińskiego. Szczególną
uwagę zwrócono na należyte uwypuklenie przejawów sztuki ludowej
Rosji, Ukrainy i Białorusi.
Osobna, największa sala działu słowiańskiego, poświęcona był::!
muzealnemu ujęciu jednego tylko zagadnienia
"ubiór ludowy
i ozdoby u Słowian". Ilustrowały go materiały odnoszące sie do Sł~wian Wschodnich, Zachodnich i Południowych. Wystawa ~awierała
również materiały nieetnograficzne,
obrazujące wielowiekową walke
Słowian o wolność i niezależność, znaczenie Wielkiej Rewolucji Paż~
dziernikowej dla świata sło\viańskiego, z"..ycięstwo Słowian nad faszy-
I
Ii
Ii
Ii
11
11
II
l
l
I'~'~
__
.h'._
1113
stowskimi Niemcami, wreszcie walkę o pokój i demokrację. W 1949 r.
w Muzeum otwarta została nowa wystawa - "Wyroby dywanowe
ludów Azji Środkowej".
Z innych prac Muzeum leningradzkiego, wykonanych w tym okresie, wymienić należy badania terenowe, prowadzone na szeroką skalę
w różnych okolicach Związku Radzieckiego i rozległą działalność
oświatowo-wychowawczą,
wyrażającą się przede wszystkim w oprowadzaniu licznych wycieczek po muzeum. Tematyka zbiorowych oprowadzań obejmowała m. in. takie zagadnienia jak: "Sztuka ludowa
i ubiór ludowy u Słowian"; "Rosyjska sztuka ludowa"; "Ukraińska
i białoruska
sztuka ludowa": "Wspólne cechy kultury materialnej
Słowian" itp. Praca badawczo-naukowa
Muzeum polegała na opracowywaniu organizowanych wystaw i zbiorów muzealnych. W ramach
tej działalności muzeum, opracowane
zostały następujące
tematy:
"Wspólne elementy w ubiorze ludów słowiańskich"; "Zmiany w ludowym rosyjskim ubiorze kobiet, związane z rozwojem kapitalizmu
na wsi"; "Współczesne budownictwo
mieszkalne u Kabardyńców".
W końcu 1948 r., jak wspomniano wyżej. Muzeum leningradzkiemu
przekazano zbiory Muzeum ludów ZSRR w Moskwie. Muzeum w Leningradzie
otrzymało wówczas nową nazwę i stało się jedynym
w ZSRR ogólnokrajowym
Muzeum ludów Związku Radzieckiego.
W nowym muzeum w 1949 r. urządzona została czasowa wystawa Dary demokratycznych
zagranic2Jnych organizacji kobiecych dla kobiet Związku Radzieckiego. Wśród tych darów znajdowało się wiele
przedmiotów posiadających wartość etnograficzną. Szczególnie wie-le
było okazów z dziedziny sztuki ludowej różnych krajów świata.
W 1950 r. Muzeum opracowało wystawę poświęconą życiu i kulturze Osetyńców. Jedną z ostatnich wystaw była stała wystawa, obrazująca życie i kulturę ludów Północnego Kaukazu i ludów Powołża.
Obie wystawy poprzedzone zostały długotrwałymi pracami w terenie.
W związku z tymi wystawami
muzeum prowadziło
rozległą pracę
oświatowo-wychowawczą.
Opracowano dla zwiedzających tematyczne
wycieczki oprowadzane przez przygotowany specjalnie personel muzealny. Tematyka wycieczek obejmowała między innymi następujące
zagadnienia:
"Leninowsko-stalinowska
polityka
narodowościowa".
"Konstytucja kraju socjalizmu", "Zycie i kultura ludów Północnego
Kaukazu". Oprócz tego opracowano szereg tematów dla uczniów różnych klas, a dla nauczycieli pracownicy naukowi muzeum wygłaszali
na konferencjach nauczycielskich związane z wystawą wykłady. Zwiedzanie wystawy kończyło demonstrowanie w specjalnej kinowej sali
muzeum filmu popularno-naukowego
o tematyce związanej z życiem
ludów ZSRR. Celem spopularyzowania
wystawy, muzeum organizowało specjalne słuchowiska radiowe w miejscowych radiowęzłach
1114
1115
pt. "Po salach Państwowego muzeum etnografii ZSRR", oraz odczyty
w domach kultury.
W r. 1952 została w muzeum otwarta
nowa wystawa pt. "Ludy
Północy - Neńcy i Ewenkowie". Wystawę tę zorganizował zespół
pracowników działu Syberii i Dalekiego Wschodu. Obrazuje ona kulturę Neńców (Samojedów) i Ewenków (Tunguzów) ze szczególnym
uwzględnieniem zmian, jakie zaszły w życiu tych ludów po Rewolucji
Październikowej. Zadaniem wystawy było jasne i poglądowe zobrazowanie dokonanego ostatnio procesu przejścia Neńców i Ewenków od
ustroju spólnoty rodowej do socjalizmu w warunkach stworzonych
przez władzę radziecką.
TEORETYCZNE ZAŁOZENIA ETNOGRAFICZNEGO
MUZEOZN A WSTW A RADZIECKIEGO
Postępowe założenia etnograficznego
muzealnictwa
radzieckiego
kształtowały się stopniowo, powstając i rozwijając się głównie pod
wpływem zmian i przeobrażeń, jakie zachodziły w ujęciach i założeniach etnografii radzieckiej po Rewolucji Październikowej.
Założenia
i osiągnięcia etnograficznej szkoły radzieckiej znajdowały bardzo wyraźne odbicie w teoretycznych ujęciach czołowych muzeologów-etnografów ZSRR i w pracy muzeów, szczególnie wyraźnie przejawiając
się w dziedzinie ekspozycji muzealnej i w akcji oświatowo-wychowawczej. Na zjazdach etnografów radzieckich poświęcano wiele uwagi
zagadnieniom muzealnym, omawiano zadania muzeów etnograficznych w nowym socjalistycznym ustroju, podstawy teoretyczne ich
działalności jak również sposoby realizowania
powziętych uchwał
w praktyce.
Już na zjeździe leningradzkich
moskiewskich
etnografów
w kwietniu 1929 r. wyraźnie podkreślono konieczność włączenia się
muzeów etnograficznych
do socjalistycznego budownictwa państwa
radzieckiego. Zwrócono również wówczas uwagę na potrzebę dokonania krytycznego przeglądu założeń i działalności muzeów etnograficznych celem usunięcia pozostałości dawnych błędnych ujęć przedrewolucyjnego okresu muzeologii. Na zjeździe tym wysunięto także
żądanie właściwego obrazowania kultury ludowej w muzeach w taki
sposób, aby wyraźnie
przeciwstawić
przedrewolucyjnej
kulturze
i życiu .wsi, obecny jej stan w warunkach socjalistycznego ustroju,
":' o~arclU o technikę przemysłową, o kolektywną gospodarkę i podnieSIenIe kulturalnego poziomu mas pracujących. Podkreślono również
konieczność odpowiedniego
przedstawienia
w ekspozycji muzeów
nar~?o.wościowej polityki wynikającej
z socjalistycznego
stosunku
partu l rządu do ludów, które zamieszkują ZSRR i obecnie mogą
swobodnie rozwijać w warunkach nowego ustroju swą kulturę narodową w formie a socjalistyczną w treści.
W miarę kształtowania się i rozwijania etnograficznej szkoły radzieckiej, w miarę wysuwania przez nią nowych celów i zadań współczesnej etnografii, następowały wyraźne zmiany i w założeniach etnograficznego
muzealnictwa.
Szczególnie wyraźne
o.dbicie znalazły
w pracach etnograficznych muzeów radzieckich dwa podstawowe postulaty współczesnej etnografii radzieckiej - konieczność 1) zwrócenia
głównej uwagi na badanie kultury i życia współczesnej wsi, a nie
tylko dawnych jej form przeżytkowych oraz 2) nowego ustosunkowania się do ludów krajów kolonialnych. Nowy ten stosunek oparty być
musi, zdaniem muzeologów' radzieckich, na uwzględnianiu w etnograficznym badaniu tych ludów i muzealnym obrazowaniu ich kultury
i życia, nie tylko, jak było dotychczas, zagadnień związanych z ustrojem spólnoty pierwotnej. Główny nacisk obecnie położyć należy na
badanie współczesnego życia tych ludów oraz problemu ruchów narodowo-wyzwoleńczych.
Te ostatnie zagadnienia
rozpatrywane
były
wszechstronnie na sesji Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR,
poświęconej badaniu współczesnego położenia ludów krajów kolonialnych i zależnych oraz w pracy L. P o t i e c h i n a w N-2 "Sowieckiej
Etnografii"
z r. 1951 "Niektóre
problemy
etnograficznego
badania
ludów krajów kolonialnych",
Założenia i ujęcia etnografii radzieckiej zawarte w pracach Tołstowa, Potiechina, Czeboksarowa, Tokarewa, Koswena i innych czo":
łowych etnografów radzieckich, jak również w rezolucjach naukowych sesji Instytutu Etnografii Ak. N. ZSRR i zjazdów etnograficznych znalazły swój wyraz w pracach wybitnych muzeologów-etnografów jak przede wszystkim E. Mi1sztejna, L. Potapowa, i w działalności głównych muzeów etnograficznych kraju. E. Milsztejn i L. Potapow główną uwagę zwracają w swych wypowiedziach na zagad~ienia związane z właściwym zorganizowaniem i opracowaniem wystawy etnograficznej w muzeach radzieckich. L. P o t a p ,ow poświęcił
tym problemom obszerną pracę ogłoszoną drukiem w "Sowiec'kiej
Etnografii",
1951 Nr 2, pt. "Podstawowe
zagadnienia
wystawy
etnograficznej
w muzeach radzieckich".
Stwierdza on, że przy ustalaniu zasad ekspozycji etnograficznej muzeologowie radzieccy winni
opierać się na naukowych i ideowych ujęciach klasyków marksizmu
i leninizmu, a wśród nich przede wszystkim na dziełach J. Stalina,
zwłaszcza na jego ostatnich pracach, a następnie na osiągnięciach
radzieckiej etnografii. Wśród tych osiągnięć na plan pierwszy wysuwa
Potapow badania ludów w celu wyjaśnienia specyficznych narodowych właściwości ich kultury i życia oraz rozszerzenie ram badań
przez włączenie do tematyki etnograficznej zjawisk współczesnych
1116
jak również badań nad klasą ro~otniczą. Autor podkreśla, że etnograf~czna muzealn~ ekspozycJa ~ zadnym wypadku nie może rozwijać
Się w oderwamu ~d etnografIcznej radzieckiej nauki, że będzie ona
nau~o~ą tylko wo~czas ~dy o.prze się na głównych teoretycznych
załozemac~ etnografll radzl~cki~j. Pomocą w rozwiązywaniu zagadnień
ekspozycYJnych wmno stac SIę ponadto wieloletnie doświadczenie
budowania rozmaitego rodzaj li wystaw etnograficznych, organizowanych przez czołowe radzieckie muzea.
Opracowuj~c w:ystawy etnograficzne wychodzić należy, zdaniem
a~t~ra, z za~a~ stoJąc~ch przed muzeami radzieckimi, jako naukowoo~wlatowY~l mst~t~cJami., Te właśnie zadania wysuwają na plan
pl€r~szy.dzlałalnoscl
muzeow pracę wystawową, tj. "swoistą naukowa
pubhkacJę
nagromadzonego
i zbadanego materiału" (5, 8). Główn y m'
d .
,
za aTIlem muz~ow. radzieckich jest praca wychowawcza zmierzająca
~o. wytworzema
l u~runtowania
wśród zwiedzających
naukowego
sW1a!opoglą~u .marksIstowsko-leninowskiego,
"przezwyciężenia
przezytk?w kapltahstycznych
i mobilizująca obyw<łteli do walki Q zbudowame s~~łeczeństwa komunistycznego".
Dlatego podstawowa zasada
eksP.ozYCJIe!nograficznej .kryje się w tym, że będąc ściśle naukową,
po~mna . byc ona przepojona bolszewicką ideowością, powinna być
PO~lty<:zme, uwypuklona, dojrzała i zrozumiała ... Ideowa treść okazUJe s~ę ~łowną ce~hą, określającą jakość ekspozycji" (5, 9). W myśl
~ego UJęCIa ws~ystkle składniki wystawy muzealnej powinny być spoJone głęboką Ideową treścią, której również na'leży podporządkować
artyst~czną stronę wystawy. W radzieckiej muzeologii etnograficznej,
?parteJ na zasadach materializmu dialektycznego, odrzucone zostały
Jako b~ędne i .nienaukowe wystawy dawnego typu, będące odbicie~l
~ogląd?w .b:rrzuazyjnej
etnografii, teorii kręgów kulturowych
itp.,
]a~ rowmez wystawy
ignorujące
społeczno-gospodarcze
stosunkiktorych wyrazem są przejawy kultury poszczególnych ludów.
L. Potapow w cytowanej swej pracy zwraca uwagę na konieczność
p??~r:śle~ia
w wystawie etnograficznej jej naukowej specyfiki, wyrozn~aJ~ce] ten rodzaj wystawy od innych wystaw muzealnych. Etnog:-afIa, Jako, ~a.uk~ ° lud~ch zajmująca się badaniem ich kultury i żyCia, . w o~r.ozmenlU od mnych nauk np. historii, bada "specyficzne
~vłasclwoscl w ży~iu każdego ludu, te właściwości, które wyróżniają
Jeden IU,d.oddruglego na podstawie przejawów kultury i bytu" (5,9).
I.t~ własme określenie specyfiki etnografii sprawia, że zadania radzieckIeJ etnografi~ st~ją się szczególnie aktualnymi i ważnymi zgodnie ze
zn~~ą wypo~~edzlą J. Stalina z r. 1948 na przyjęciu wydanym dla fińskIeJ d~legacJI, o charakterystycznych
właściwościach każdego narodu
~ta~owlą~ych wkład "który wnosi każdy naród do ogólnej skarbnicy
sWlatoweJ kultury uzupełniając ją i bogacąc". W myśl tego podstawt>-
,ji
·L=-, ,..
1117
wego założenia zadaniem ekspozycji etnograficznej staje się zobrazowanie kultury i życia poszczególnych ludów w ich "specyficznych
narodowych właściwościach, wyróżniających
dany lud od innych ludów" (5, 10).
Muzealne obrazowanie kultury i życia każdego ludu i jego specyficznych właściwości musi być przy tym 'ujęte historycznie ze względu
na obowiązujące przy etnograficznym badaniu historyczne podejści8
do analizowanych zjawisk. StwieI'dzenie to jest wynikiem głębokiego
zrozumienia
przez radzieckich
etnografów-muzealnych
słuszności
uznania za jedyną naukową metodę etnograficznej wystawy metodę
historycznego pokazu, metodę historyczno-materialistycznego
wyjaśnienia etnograficznych faktów i zjawisk" (5, 10). L. Potapow podkreśb
również znaczenie i niezbędność oparcia się w muzealnej ekspozycji
na historyzmie. Jest to konieczne ze względu na to przede wszystkim,
że każde etnograficzne zjawisko posiada swą historię "przy tym nie
izolowaną lecz ściśle związaną z otaczającY'mi go zjawiskami, że każde
etnograficzne zjaw,is'ko powstaje, rozwija się i żyje lub wymiera zawsze
w historycznie określonym środowisku, na tle określonych historycznych warunków" (5, 10).
W związku z zagadnieniem historyczności etnograficznej
ekspozycji muzealnej występuje problem chronologicznych granic tej ekspozycji, tj. ustalenia i wyboru historycznych okresów w życiu narodu,
którego przejawy kultury i życia mają być obrazowane w muzeum.
Doskonałą pod względem metodologicznym byłaby, według L. Potapowa, ekspozycja etnograficzna, obrazująca specyficzne cechy kultury
i życia danego jakiegoś narodu w Tamach okresów historycznych,
ujmujących dzieje tego narodu od zamierzchłych czasów do współczesnej epoki włącznie. Jest to ważne i obowiązujące, zwłaszcza dla centralnych muzeów etnograficznych ZSRR i głównych muzeów poszczególnych republik. Liczyć się tu jednak należy w każdym konkretnym
wypadku z warunkami danego muzeum, z charakterem i bogactwem
jego zbiorów, określających w dużej mierze stopień możliwości realizowania w praktyce
teoretycznych
założeń. W każdym razie we
wszystkich ogólnych etnograficznych wystawach muzeów radzieckich,
obrazujących specyficzne właściwości kultury i życia ludów, które
zamieszkują obszar ZSRR, stało się obowiązkowym przeprowadzanie
pokazu w ramach wyraźnie zróżnicowanego podziału na dwa zasadnicze okresy: przedrewolucyjny
i współczesny, socjalistyczny,
po
Wielkiej Rewolucji Październikowej. Barozo wyraźnie konieczność tę
podkreśla i E. Milsztejn w swym omówieniu wystaw Państwowego
muzeum etnografii narodów ZSRR. Stwierdza on, że dzięki przeprowadzeniu takiego podziału wystawy umożliwione zostało uchwycenie
i wykazanie zmian jakościowych, jakie nastąpiły w kulturze i ży<;iu
1119
1118
I
!
I
I
danego ludu w warunkach stworzonych przez .władzę radzi.ecką. Na
organizowanych poprzednio wystawach etnograf~cznych rozwią~ywar:o
zagadnienie obrazowania dokonanych przez Wielką RewolucJę Pazdziernikową przemian drogą zestawiania ze sobą starych form kultury
i życia z nowymi. Analizę porównawczą przeprow.adzano badając. poszczególne zagadnienia jak np. formy gospodarki -. uprawę z~e~l,
hodowlę zwierząt, bądź z dziedziny kultury społeczneJ np. połozem e
kobiety, stanowisko jej w grupie rodzinnej, wych~w:anie dzieci it~:
We wszystkich tych wypadkach wykazywano wyraznie w ekspozYCJi
zmiany i osiągnięcia jakie w tych dziedzinach życia dała danemu
narodowi Wielka Rewolucja Październikowa.
Jednakże przy stosowaniu metody porównawczej nie osiągano w pełni pokazu historycznego i z tego względu wystawy obecnie są organizowane na zasadzie podziału na dwie epoki przed- i porewolucyjną. Przy obrazowaniu zdobyczy uzyskanych dzięki Wielkiej Rewolucji Październikowej
na plan pierwszy w ekspozycji wysuwane są - organizacja państwowa, pojawienie się miejscowej 'inteligencji, zwycięstwo ustroju koł~
choźniczego, rozwój przemysłowy oraz rozkwit kultury narodowe]
w formie a socjalistycznej w treści. L. Potapow w omawianej pracy
podkreśla konieczność wykazywania
w ekspozycji etnografic~n~j
muzeów radzieckich narodowej specyfiki i narodowej formy socJahstycznej kultury i życia narodów ZSRR. Uważa on te zadania za najważniejsze zadania etnograficznej ekspozycji i stwierdza, że od ,:ła~ciwego ich rozwiązania zależy w dużej mierze należyte wypełmeme
przez muzea radzieckie ich obowiązków ideowo- politycznych i naukowych.
Etnograficzna muzeologia radziecka wielką rolę przypisuje charakterowi pokazu współczesnego stanu kultury i życia narodów radzieckich. Ekspozycja etnograficzna w tym wypadku nie powinna się, zdaniem radzieckich etnografów, ograniczać do pokazu specyficznych
właściwości kultury i życia tylko na przykładzie chłopstwa kołcho- •
zowego, lecz winna je wykazywać "i w środowisku ludności miejskiej,
a przede wszystkim robotników, o ile te właściwości są charakterystyczne dla życia wymienionej kategorii ludności" (5, 11). Właściwe
rozwiązanie tych spraw napotyka na wiele trudności. Szczególnie wyraźnie zaznaczają się one przy obrazowaniu życia robotników ze
względu na to, że w tej dziedzinie etnografia radziecka jest do~i:ro
w trakcie zarówno opracowywania właściwej naukowej metodyk1pk
i gromadzenia konkretnych materiałów.
Przy oprac?,:y\~aniu
v:ystawy stanowiącej pokaz współczesnego stanu kultury l zycia radzie:kich narodów zaznaczają się również niejednokrotnie poważne trudności natury materialnej i technicznej. Wysoko rozwinięte formy
so~jalistycznej kultury i życia narodów radzieckich nie dają się już
wtłoczyć do ram muzealnej wystawy. Jednakże trudności te w żadnym wypadku, zdaniem Potapowa, nie powinny stanowić podstawy
do pominięcia w wystawie obrazu współczesnej kultury i życia kołehoznika lub robotnika takiej lub innej narodowości ZSRR. W każdym konkretnym wypadku powinno się rozwiązywać praktycznie te
problemy zależnie od możliwości i warunków poszczególnych muzeów.
Zamiast wprowadzać do muzeów traktor, co byłoby i niemożliwym
i niepotrzebnym
- zastąpić go należałoby odpowiednią fotografią,
w innych waru.nkach - obrazem, uzupełniając ilustracje wybranymi
właściwie tekstami.
Obrazowanie etnograficznej specyfiki ku.ltury i życia tego lub
innego narodu radzieckiego nie może być dokonywane w sposób abstrakcyjny, w oderwaniu od konkretnych historycznych warunkó\v
życia danego narodu. Winno być ono przedstawione właśnie na tle
tych konkretnych warunków dziejowych, które wywarły bądź nadal
wywieraj ą silny wpływ na formę i treść kultury źycia poszczególnych
ludów. W myśl tego założenia, bardzo silnie podkreślanego m. in.
przez L. Potapowa w jego pracy, przy urządzaniu etnograficznej ekspozycji odnoszącej się np. do jakiegoś do niedawna zapóźnionego
w rozwoju ludu Syberii nie można pominąć zagadnienia kolonialnej
polityki caryzmu w dziale przedrewolucyjnym,
jak i leninowskostalinowskiej polityki narodowościowej w dziale współczesnym. Zagadnienia te jednak w etnograficznej wystawie nie powinny być
głównym jej celem. To obrazowanie tła historycznego wystawy etnograficznej, całego zespołu tych warunków historycznych, które wykazują wpływ na kulturę i życie danego narodu należy przeprowadzać
nie tylko na podstawie samych eksponatów muzealnych lecz również
i w oparciu o uzupełniający pomocniczy materiał zarówno ilustracyjny
jak i tekstowy.
Drugim, niezmiernie ważnym założeniem radzieckiego muzealnictwa etnograficznego jest podkreślanie w ekspozycji klasowego zróżnicowania społeczeństwa w okresie przedrewolucyjnym,
jeśli chodzi
o ZSRR i w warunkach życia krajów kapitalistycznych i kolonialnych.
To wykazywanie rozwarstwienia
klasowego osiągają muzeologowie
radzieccy drogą zaostrzania charakterystyki klasowej eksponatów kultury materialnej takich jak mieszkanie, jadło, ubiór itp. oraz odpowiednim materiałem tekstowym i ilustracyjnym. Potapow podkreśla,
że drogowskazem przy opracowywaniu
przedrewolucyjnego
działu
etnograficznej wystawy winna być dla muzeologów radzieckich nauka
Lenina-Stalina o istnieniu dwóch nurtów kultury w każdym społeczeństwie klasowym - jednego - klas posiadających, eksploatujących i drugiego nurtu kultury istotnie narodowej, demokratycznej
co do treści i wyrażającej potrzeby warstw ludowych.
71
1120
L. Potapow w swych rozważaniach o zagadnieniach etnograficznej
ekspozycji zwraca uwagę muzeologów na konieczność zwalczania do
niedawna dość powszechnej wśród nich skłonności do umyślnej a.rchaizacji kultury narodowej w okresie przedre:volu~yjnym. Arch~izowanie to jest poważnym błędem naukowym I pol~tycznym gdyz. zmekształca rzeczywistość przedstawiając kulturę I ZyCIe poszczegolnych
narodów znacznie bardziej opóźnionymi w rozwoju niż odpowiada
to istocie rzeczy. Równie błędną postawą jest, zdaniem autora, idealizowanie przedrewolucyjnej
kultury i życia różnych narodów wyrażające się w dodatnim ocenianiu wszystkich zjawisk ich kultury.
Zasadą obowiązującą muzeologów-etnografów
powinno być aktywne
podejście do wystawianych okazów. Podejście takie ułatwia dokonanie właściwej oceny narodowych form kultury i życia takiego lub
innego ludu. Umożliwia ono z jednej strony przeprowadzenie krytycznego osądu zjawisk, które mimo zewnętrznej świetności były wytworem gospodarczego i kulturalnego zacofania danego ludu w warunkach życia przedrewolucyjnego,
z drugiej zaś - wydobycie na
jaw form kulturowych, wyróżniających się swą celowością i w czasach współczesnych. Te ostatnie powinny być w ekspozycji wyraźnie
ocenione i określone jako "dodatnie kulturowe dziedzictwo, podlegające ochronie i rozwojowi". (5, 12).
Muzeologowie radzieccy ważną rolę przypisują treści i układowi
wstępnego działu ekspozycji. Dział ten powinien być tak zbudowany
aby zwiedzający mógł otrzymać wyobrażenie o miejscu zamie,zkania
danego ludu, warunkach
antropogeograficznych
w jakich lud ten
znajduje się, o jego pochodzeniu i głównych etapach historycznego rozwoju. Do działu wstępnego obok eksponatów, map, tablic i tekstów
z dziedziny etnografii należałoby również wprowadzić materiał antropologiczny, archeologiczny, geograficzny itp., jak również dane z odpowiednio wybranej literatury, rysunki, mapy i fotografie z zakre,u
pomocniczych nauk.
L. Potapow występuje przeciw tendencjom przechowywania w magazynach zamiast umieszczenia na wystawie szeregu okazów etnograficznych, pochodzących z okresu przedrewolucyjnego.
Tendencje te
wynikały z obawy, aby przedmioty takie, wyróżniając się zazwyczaj walorami ekspozycyjnymi, nie przesłaniały sobą mniej barwnych
okazów charakterystycznych
dla współczesnego
socjalistycznego
okresu. Tego rodzaju podejście zostało określone przez Potapowa jako
formalno-porównawcze
i nie mające nic wspólnego z nauką, która
"nie boi się faktów, ponieważ umie je wyjaśnić" (5, 13). Rozwiązanie
tego problemu w praktyce polega na właściwym wykazaniu w ekspozycji istotnego stanu rzeczy tzn. stwierdzenia, że poza zewnętrzną
barwnością poszczególnych przedmiotów kryła się nędza, zależność
1121
mas pracujących od wyzyskujących je warstw posiadających i głębokie zacofanie. W dziale współczesnym natomiast muzeolog radziecki
winien wyraźnie podkreślić odpowiednim zestawieniem materiałów
wystawy, że dopiero w warunkach socjalistycznego życia masy pracujące osiągają pełnię rozwoju i żyją prawdziwie kulturalnie, wolne
od wszelkiego ucisku.
Etnograficzna muzeologia radziecka, jak stwierdza L. Potapow,
wyodrębnia w układzie ekspozycji różnice pod względem ich tematyki zależnie od rodzaju muzeów, czy są to muzea mniejsze, poszczególnych republik, czy też centralne. W muzeach etnograficznych poszczególnych republik ekspozycja powinna być poświęcona pokazowi
charakteryzującemu
kulturę i życie ludów danej republiki.
Muzea
tego typu organizować winny bardziej szczegółowe ekspozycje przedstawiające nawet drobniejsze lokalne odmiany i właściwości kultury
danego ludu.
W muzeach centralnych natomiast, które zawierają kolekcje obrazujące kulturę i życie wszystkich, bądź większości ludów Związku
Radzieckiego, ekspozycja z natury rzeczy powinna być bardziej zwarta
i syntetyczna. Niekiedy ekspozycja taka winna nawet w celu uzyskania wię!:szej spoistości jednoczyć w pokazie kilka narodów - jak np.
- ludy dorzecza Wołgi, ludy płn. Kaukazu itp. W wypadkach takich
zespołowych ekspozycji główny pokaz etnograficznej specyfiki należy
jednakże przeprowadzać oddzielnie dla każdego ludu. Obok tego rodzaju ekspozycji w muzeach przede wszystkim centralnych koniecznym jest organizowanie czasowych wystawo węższym zakresie tem:ltyki. Celem takich ekspozycji jest pogłębienie i szczegółowe zobrazowanie oddzielnych etnograficznych zagadnień, odnoszących się do tego
lub innego ludu lub do całego zespołu ludów. Tego rodzaju wystawy
urządzane są oddawna przez centralne muzea radzieckie i spotykają
się z dużym zainteresowaniem zwiedzających. Do rzędu takich wystaw należą np. wystawy organizowane w Państw. muzeum etnograficznym w Leningradzie pt. "Sztuka ludowa i ubiór ludów słowiańskich", bądź też "Wyroby dywanowe ludów Środkowej Azji" itp. .
ETNOGRAFIA
W MUZEACH
KRAJOZNAWCZYCH
Muzeologowie radzieccy podkreślają też w swych wypowiedziach
znaczenie etnograficznej
wystawy w muzeach krajoznawczych, ze
względu na wielką rolę wychowawczą i kształcącą tego typu muzeów,
licznych bardzo w ZSRR. W r. 1948 odbył się w Naukowo Badawczym
Instytucie
Krajoznawczym
i Muzealnym
(Naucno-issledovatefnyj
Institut Kraevedceskoj i Muzejnoj Raboty) poszerzony zjazd Rady
Naukowej, w którym brało udział ponad 300 uczestników. Zjazd był
71*
1123
1122
poświęcony zagadnieniom zasadniczej przebudowy wystaw muzeów
krajoznawczych. Na zjeździe zwrócono szczególną uwagę na sprawę
wystawiania
materiału
etnograficznego
w tego rodzaju muzeach.
Referat odnośny wygłosił ówczesny zastępca dyrektora Instytutu Etnografii M. G. L e w i n. Stwierdził on, źe w większości wypadków w IIl:uzeach krajoznawczych materiał etnograficzny nie został dotychczas
właściwie wykorzystany i przedstawiony, źe stan taki naleźy bezwzględnie zmienić ze względu na wielkie znaczenie tego materiału
przy badaniu historii poszczególnych ludów, a przede wszystkim zagadnień ich etnogenezy. Nie moźna traktować materiału etnograficznego tylko jako ilustrację
opóźnionych form gospodarki i życia
w przeszłości, ciężkiego położenia chłopów i ucisku mniejszości narodowych przez carat. W etnograficznej ekspozycji muzealnej odzwierciedlić należy twórczość danego ludu i jego kulturę, znajdujące swe
odbicie w różnych dziedzinach gospodarki i życia, w ludowym budownictwie, technikach, sztuce itp. M. G. Lewin wykazał konieczność
obowiązkowego uwzględniania materiału etnograficznego'w ekspozycji
muzeów krajoznawczych i tworzenia tam, gdzie tylko pozwalają na to
zasoby muzeum, odrębnych etnograficznych
działów. Podstawową
zasadą budowania wystawy etnograficznej powinien być przy tym
konsekwentny historyzm. Autor zwrócił następnie uwagę na to, aby
przy gromadzeniu materiałów etnograficznych i ich wystawianiu nie
ulegać dawnej tradycji ograniczania się do badania archaicznych.
przeżytkowych, form kultury, ponieważ taka achaizacja zniekształCa
prawdziwy obraz kultury i życia badanego ludu. Lekceważenie
współCzesnych nowych zjawisk kulturowych było, zdaniem M. Lewina.
wynikiem formalistycznego
podejścia do przeprowadzanych
badań
i nie pamiętania a najważniejszej zasadzie, że "każde zjawisko należy
badać nie w oderwaniu od innych lecz w jego związkach i zależnościach. Tylko wszechstronne, doprowadzone do współczesności badanie
kultury i życia ludu daje możność wykrycia dialektyki rozwoju poszczególnych żjawiśk, oświetlenia ich pochodzenia i prawidłowego
rozumienia tzw. przeżytków etnograficznych" (2, 181-2).
M. Lewin podkreślił w swym referacie konieczność obrazowania
w muzeach za pomocą konkretnego etnograficznego materiału nowej,
l).arodowej w formie i socjalistycznej w treści, kultury ludów Związku
Radzieckiego. Etnograf, jako aktywny bojownik z przeżytkami, a nie
suchy registrator faktów, winien wykazać nowe zjawiska w życiu
wsi uspołecznionej, nowe formy rozplanowania osady, ludowego budownictwa, nowe formy życia społecznego, sztuki itp. Zadaniem jego
jest wykazanie narodowej specyfiki w tych nowych formach i zwró'cenie uwagi zarówno na zjawiska tradycyjne, które zmieniając swą
treść społeczną wchodzą do nowego życia jak i na przyżytki czasów
przeszłych z którymi nowe staje do walki. Autor stwierdził w zakończeniu swej pracy, że muzea krajoznawcze winny stać się aktywnymi
uczestnikami walki o nowe socjalistyczne formy kultury i życia i wykazywać twórczość ludową w całej jej różnorodności. Omawiając
stronę techniczną wystaw w muzeach krajoznawczych, nie wyłączając materiałów
etnograficznych,
referenci
stwierdzili konieczność
opierania się w ekspozycji muzealnej na autentycznych okazach i nie
ulegania błędnej tendencji do zastępowania ich materiałem ilustracyjnym i tekstowym.
REALIZACJA TEORETYCZNYCH
W ETNOGRAFICZNYCH
MUZEACH
ZAŁOŻEN
RADZIECKICH
Ważnym bardzo dla muzeologa-etnografa jest problem rozwiązywania teoretycznych założeń muzealnictwa radzieckiego w praktyce,
przez muzea etnograficzne ZSRR. Odpowiedź na to pytanie dają liczne
sprawozdania z działalności czołowych muzeów radzieckich zawarte
przede wszystkim w czasopiśmie "Sowiecka
Etnografia".
Przykładem stosowania metody porównawczej
w ekspozycji etnograficznej była wystawa "Kultura i życie Osetyńców", urządzona w 1950 r.
w Leningradzie, w "państwowym Muzeum Ludów ZSRR. Na wystawie
tej zostało przeprowadzone w każdym z obrazowanych tematów porównanie nowego ze starym, z wykazaniem osiągnięć jakie Osetyńcy
zawdzięczają Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Założeniem jej było
porównanie przeszłości i teraźniejszości Osetji i przedstawienie zmian
w gospodarce, kulturze i życiu Osetyńców w latach władzy radzieckiej. Wystawę otwierała cytata z przemówienia Stalina związana z momentem nadania autonomii republice osetyńskiej. Przedrewolucyjna
Oset ja została zobrazowana na podstawie materiałów zgromadzonych
przez dawnych badaczy i podróźników. W dziale tym znajdowały się
liczne fotografie ilustrujące feudalne stosunki, gospodarkę i przedrewolucyjne życie Osetyńców. Wykazane również zostało przy pomocy
ilust'racji i eksponatów przenikanie na Kaukaz, a w szczególności do
Osetji, kapitalistycznych
stosunków, w drugiej połowie XIX w. po
zniesieniu pańszczyzny. Zwrócono uwagę na wykazanie postępującego
w tym okresie nasilenia wyzysku mas ludowych. W dziale tym ostro
zaznaczono kontrast między starym i nowym w warunkach socjalistycznej gospodarki Osetji. Pokazano na podstawie materiału ilustracyjnego szereg nowopowstałych przemysłowych przedsiębiorstw, elektrowni i dróg, zobrazowano wkład i pomoc Rosjan przy budowie republiki osetyńskiej, zgromadzono portrety wybitnych działaczy i aktywistów z Kirowem i Ordżonikidze na czele. W dziale - gospodarka i zajęcia ludności - obrazując hodowlę zwierząt stanowiącą główne za-
1124
jęcie ludności przedstawiono całokształt dawnych narzędzi i sprzętów
związanych z hodowlą, zwracając przy tym uwagę na należyty pokaz
stanowiska i pracy pasterzy. Zobrazowano również produkty hodowli,
obróbkę wełny, technikę wyrobów wełnianych, przyrządy i przybory
służące do tego celu. W dziale tym zestawiono dla porównania dzisiejsze wyroby i organizację pracy np. - tworzenie brygad w kołchozach
z kobiet umiejących wyrabiać burki. Dział uprawy ziemi otwierała
cytata z pracy J. Stalina o stosunkach agrarnych u Osetyńców za czasów carskich. Odpowiedni diagram wykazywał przy tym ilość ziemi
wypadającej na 1 Osetyńca przed Rewolucją Październikową. W dziale
tym zobrazowano dawną technikę uprawy ziemi, narzędzia pierwotne
jak równieź obrzędy religijno-magiczne związane z uprawą ziemi. Z~cofanemu przedrewolucyjnemu
gospodarstwu wiejskiemu przeciwstawiono nową gospodarkę socjalistyczną opartą o przodującą technikę.
Posługując się okazami, makietami, diagramami, fotogn.fiami itp. umiejętnie wykazano wzrost i wyższość obecnego gospodarstwa wiejskiego
Osetyńców, kwitnące wsie kołchozowe i stopniowe zacieranie się różnic między wsią i miastem. W dziale ,idom i sprzęty" - za pomocą makiet i materiału ilustracyjnego zestawiono ze sobą dawne i nowe domy
Osetyńców, kułaka i biedaka z okresu przedrewolucyjnego
ze współczesnym domem kołchoźnika. Wykazano zmiany zarówno w zewnętrznym wyglądzie domów jak i urządzeniu wnętrza. Osobny dział poświęcono kobiecie osetyńskiej. Za pomocą makiet przedstawiono obrazki
z życia kobiet przed rewolucją, podkreślając stanowisko jej i pracę
w domu - przy warsztacie, przy wyrobie mlecznych produktów, noszeniu wody i,tp. Ilustrując obecne położenie kobiety w Osetji podkreślano
w ekspozycji udział jej w życiu społecznym i politycznym. W osobnym
dziale zgromadzono materiały z dziedziny oświaty i sztuki ludowej
przed i po Rewolucji. Obok okazów rękodzielnictwa ludowego zebrano
tu ilustracje do bajek i opowieści ludowych, prace rzeżbiarza osetyńskiego, fotografie zabytków architektonicznych itp. Zobrazowano również stan szkolniotwa i oświaty dawny i obecny. Wystawę zamykał
tekst listu narodu osetyńskiego do J. Stalina w 25-lecie nadania autonomii Północno-Osetyńskiej SRR.
Wystawa przedstawiła zwiedzającym za pomocą konkretnego materiału etnograficznego w postaci okazów muzealnych i odpowiednio
dobranego materiału pomocniczego obraz ogromnych przeobrażeń .i~kie
zaszły w życiu Osetyńców za czasów radzieckich.
Dwie stałe wystawy etnograficzne p. t. "Ludy północnego Kaukazu"
i "Ludy Nadwołżańskie" otwarte również w 1950 r. w Państwowym
Muzeum Etnografii ZSRR są przykładem zastosowania w ekspozycji
zasady podziału jej na dwa odrębne działy przed i pore\volucyjny. Podział wystawy na dwie epoki pozwolił zrealizować w pełni pokaz hi-
1125
storyczny i wyodrębnić wyraźniej niż przy metodzie porównawczej
jakościowe zmiany jakie zaszły w życiu tych narodów za panowania
władzy radzieckiej. Nowością tych wystaw było ponadto zaostrzenie
pok~zu klasowego zróżnicowania badanego społeczeństwa, zróżnicowania przejawiającego
się w wytworach kultury materialnej,
przede
wszystkim w ubiorze, mieszkaniu itp., następnie mocniejsze wydobycie tego co wnosi każdy naród do ogólnoświatowego dorobku kulturowego, wreszcie podkreślenie związków danego narodu z postępową
kulturą rosyjską za czasów carskich i przedstawienie zdobyczy osiągniętych p."zez dany naród dzięki zwycięstwu Rewolucji Październikowej. Wstęyem do wystawy "Kabardyńcy" były wyjaśnienia historyczne
i charakterystyka geograficzna obszaru przez nich zamieszkałego. Z kolei następował dział obrazujący przeszłość Kabardy. W dEiale tym
główny nacisk został położony na przedstawienie rozwarstwienia klasowego społeczeństwa przedrewolucyjnej Kabardy. Zagadnienie pokazu
dawnego układu stosunków społecznych zostało muzealnie rozwiązane
przez umieszczenie na wystawie odpowiednio ubranych manekinów
wyobrażających różnych przedstawicieli poszczególnych warstw społeczeństwa kabardyńskiego. Przedstawiony został kniaź w pełnym rynsztunku bojowym, bogato ubrana kniahini, a między nimi przedstawiciele uciemiężcnej ludności dm,\arczającej bogactw możnowładcom
kobieta z ludu, rolnik i pasterz w odpowiednio ubogich ubiorach ze
swymi narzędziami pracy.
Obraz ten uzupełniał ponadto schemat ustroju społecznego, na którym uwidoczniony został podwójny ucisk doznawany przez lud kabardyński - ze strony miejscowych warstw posiadających oraz caratu.
W dziale przedrewolucyjnym
wystawiono materiały ilustrujące główne zajęcia ludności i rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi produkcji, a następnie ubiór i sztukę ludową. Drugi dział wystawy,
radziecki. zaznajamiał na wstępie z ustrojem państwowym kabardyńskiej ASRR. Z kolei eksponaty wystawione, makiety i materiał ilustracyjny oraz tekstowy obrazowały obecne życie i kulturę kabardyńców,
wysoki poziom ich rolnictwa uspołecznionego i osiągnięcia w dziedzinie gospodarstwa wiejskiego. Na tablicach zgromadzono dane ilustrujące przemiany jakie zaszły w dziedzinie sztuki i kultury kabardyń-'
ców, wielkie rozpowszechnienie literatury rodzimej, wzrost ilości przekładów z rosyjskiego na kabardyński dzieł W. Lenina i J. Stalina, nową
twórczość artystyczną,
teatralną, itp. Wystawę zamykał wiersz życzenia narodu kabardyńskiego dla wielkiego opiekuna ludów ZSRR
- J. Stalina.
Wystawa "Ludy nadwołżańskie" poświęcona Maryjcom i Czuwaszom, oparta była na tej samej zasadzie podziału ekspozycji na dwa
działy - przedrewolucyjny i radziecki. Życie i kultura każdego z tych
1126
ludów zobrazowane zostały w oddzielnych salach. Układ obu wystaw
opracowano podobnie jak na wystawie "Ludy Kaukazu". Rozpoczynał
ekspozycję wstęp historyczno-geograficzny, następnie wystawiono okazy ilustrujące główne zajęcia ludności przed rewolucją, narzędzia używane i sprzęt. Eksponaty te świadczyły wymownie o niskim poziomie
technicznym, zacofaniu gospodarczym i nędznym życiu ludów nadwołżańskich za czasów caratu. W obu wystawach uwzględniono szeroko
pokaz autentycznych scen zbiorowych, wnętrz i obrazków z życia
i pracy Maryjców i Czuwaszów - np. manekiny kobiety i mężczyzny przy tkaniu mat, starca przy pleceniu koszyków, kobiety zajęte mieleniem na żarnach itp. Charakterystykę klasową i obraz układu
stosunków społecznych wsi maryjskiej i czuwaskiej wykazano za pomocą eksponatów oraz fotografii ilustrujących różnorodność ubiorów
i mieszkań ubogich i bogatych mieszkańców Nadwołża.
W dziale radzieckim odpowiednie teksty, tablice ilustracyjne, makiety, fotografie, obrazy, wykresy i mapy poświęcone socjalistycznemu
gospodarstwu wiejskiemu i przemysłowemu mówiły o ogromnych, zasadniczych przeobrażeniach jakie zaszły w gospodarce, kulturze i życiu Maryjców i Czuwaszów po Rewolucji Pażdziernikowej. Dział radziecki zwykle zamykał tekst - cytata z pracy W. Lenina lub J. Stalina, odnoszący się do zagadnień narodowości, unicestwienia ucisku i
odrodzenia narodowego poszczególnych ludów ZSRR, w warunkach
jakie zostały im stworzone przez władzę radziecką.
Jedną z ostatnich wystaw otwartych w Państwowym Muzeum Etnografii ludów ZSRR była wystawa obrazująca życie mieszkańców
Północy - Neńców i Ewenków. Dział wstępny wystawy zawierał materiał ilustrujący za pomocą map i fotografii środowisko geograficzne
w jakim żyją Neńcy i Ewenkowie oraz eksponaty archeologiczne,
świadcząee o tym, że historia ludów Syberii-sięga daleko w przeszłość.
W tym dziale również przedstawiona została historia odkrycia, badania
i zdobywania Syberii przez Rosjan oraz schemat rozsiedlenia ludności
Syberii. Na wstępie działu odnoszącego się do Neńców znajdowała się
mapa rozmieszczenia Neńców w końcu XIX i na początku XX w. wraz
z tekstem zawierającym dane historyczne. Z kolei wystawione zostały
materiały oryginalne i ilustracyjne, obrazujące główne zajęcie Neńców - hodowlę renów. W związku z tą gałęzią gospodarki przedstawione zostało dawne klasowe zróżnicowanie Neńców, które wyrażało
się głównie w podziale społecznym na bogatych właścicieli wielkich
stad renów i wyzyskiwanych
biedaków. Pokaz dawnych ubiorów
i dawnego mieszkania Neńców tzw. czumu stożkowatego, pokrywanego
w zimie skórami a w lecie korą brzozową. zamykał dział przedrewolucyjny wystawy.
1127
W dziale następnym na tablicach ilustracyjnych i makietach zobrazowane zostały dążenia władzy radzieckiej do odrodzenia ludów Dalekiej Północy i osiągnięte rezultaty w postaci unowocześnienia głównych
gałęzi gospodarki tubylców - hodowli renów i rybołówstwa, założenia gęstej sieci kołchozów i sowchozów hodowlanych, wprowadzenia
uprawy jęczmienia i ziemniaków do okręgu Nenieckiego wreszcie rozprzestrzenienia oświaty, opieki lekarskiej itp. W podobny sposób urządzony został dział poświęcony Ewenkom.
l
j
I
l
I
!
1
\
Przykładem żywego oddżwięku etnograficznego muzealnictwa radzieckiego na bieżące aktualne wydarzenia wielkiej wagi była m. in.
wystawa p. t. "Ajnowie - mieszkańcy południowego Sachalinu i Wysp
Kurylskich". Wystawa ta stanowiła swego rodzaju odzew Państwowego
Muzeum Etnograficznego w Leningradzie na tak ważne dla historii
ZSRR wydarzenie oswobodzenia przez Armię Czerwoną w 1945 r. spod
japońskiego jarzma południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich. Była
ona pokazem kultury i życia Ajnów, rdzennej ludności tych terenów.
Oparta została na rzeczowym materiale, zgromadzonym przez ekspedycję Muzeum w latach 1910-12 i ilustrowanym pięknymi fotografiami, obrazującymi życie Ajnów. Dział wstępny wystawy podawał
charakterystykę
środowiska geograficzneg.o Płdn. Sachalinu i Wysp
Kurylskich oraz dzieje odkrycia i poznania tych obszarów przez Rosjan
w końcu XVII i na początku XVIII w. Główną częścią wystawy był
pokaz oryginalnej kultury Ajnów, ich ubiorów, narzędzi pracy, sztuki,
wierzeń itp. Część wystawy poświęcona została wykazaniu ujarzmienia
i wytępienia Ajnów przez Japończyków, którzy doprowadzili ten lud
niegdyś liczny do stanu małego, wymierającego plemienia. Kończyło
wystawę przedstawienie roli Armii Czerwonej w wyzwoleniu Ajnów
i zobrazowanie nowych warunków życia Ajnów pod władzą radziecką.
Jak etnograficzne muzealnictwo radzieckie odnosi się obecnie do
problemu pokazu życia i kultury ludów krajów kolonialnych i zależnych wyjaśnić może wystawa w Muzeum Antropologii i Etnografii im.
Mikłucho-Makłaja
Ak. Nauk ZSRR w Leningradzie p. t. "Kultura
i życie ludów Indii" zorganizowana w 1950 r.
Politycznym podłożem urządzenia wystawy było skierowanie uwagi
społeczeństwa radzieckiego na położenie ludów Indii, sąsiadujących
z rewolucyjno-demokratycznymi
Chinami, które osiągnęły zwycięstwo
w walce z międzynarodowym
imperializmem. Zbiory zgromadzone
głównie przez rosyjskich podróżników i uczonych, miały wykazać zwiedzającym ogromny wkład wniesiony już do ogólnoświatowej kultury
przez ludy Indii i nieograniczone możliwości dalszego ich rozwoju po
przyszłym oswobodzeniu się od ucisku kolonialnego. Ze względu na
ogromny materiał rzeczowy wystawa obrazowała jedynie niektóre
1129
1128
tylko działy kultury l zycla ",ybranych,
Dzieliła się ona na kilka działów:
najważniejszych
ludów Indii.
1) wstępny,
zawierający ogólne wiadomości o Indiach, ich ludności
i jej gospodarce;
2) gospodarstwo wiejskie, społeczna organizacja i życie ludności
rolniczej;
3) najważniejsze rzemiosła;
4) sztuka i architektura;
5) religia;
6) teatr hinduski;
7) zakończenie, charakteryzujące
główne etapy ruchu narodo\\"owyzwol eńczego.
Wystawę otwierała duża mapa fizyczna Indii, pouczająca widza
o środowisku geograficznym, wśród którego przebywa 400 milionowa
ludność kraju. Materiały uzupełniające i inne mapy mówiły a bogactwach naturalnych Indii, o roli gospodarki wiejskiej i przemysłowej,
hodowli zwierząt, surowcach, zapasach energii wodnej, sieci kolejowej
itp. oraz o rabunkowej kolonialnej polityce Anglii. Charakterystyka
ludności przedstawiona została za pomocą mapy rozmieszczenia głównych języków, diagramu podziału ludności według zajęć, licznych rysunków i fotografii ilustrujących różnorodność fizyczną mieszkańców
Indii oraz odpowiednich
tekstów. Wykazany również został stan
oświaty i analfabetyzm - w 1941 r. w Indiach zaledw'ie 12 proc, ogółu
ludności umiało czytać i pisać.
Szczegółowo zobrazowano na wystawie stan gospodarki wiejskiej
stanowiącej podstawę całej gospodarki Indii ze względu na to, że zajmuje się nią około 80 proc. ludności. Szeroko rozpowszechnione w Indiach prymitywne narzędzia rolnicze i l11:akieta typowej studni obrazowały pierwotną technikę i zacofanie gospodarstwa wiejskiego. Za pomocą odpowiednich wyjaśnień przedstawiono na wystawie stan posiadania ziemi w Indiach, rozdrobnienie gospodarstw chłopskich, ilość
bezrolnych i skupienie połowy powierzchni uprawnej w rękach dawnego feudalnego możnowładztwa. Ten dział wystawy zaznajamiał ró,vnież zwiedzających ze społecznymi stosunkami w hinduskiej wsi, z archaiczną spólnotą wioskową i organizacją kastową - stanowiącymi
przeżytki dawnych feudalnych i przedfeudalnych form organizacji społecznej. Makieta wioski bengalskiej obrazowała typ budowli mieszkalnych i gospodarskich, roboty polne i sceny z życia wiejskiego. PoI{az zróżnicowania gospodarstw bogatych i biednych wieśniaków ilustrował społeczne rozwarstwienie wsi hinduskiej. Zgromadzone przedwioty codziennego użytku, sprzęty domowe, narzędzia i naczynia do
przygotowywania
pożywienia, ubiór i strój, ozdoby itp. dawały wyobrażenie o warunkach powszedniego życia zwykłego "szarego" Hindusa.
W dziale rzemiosł na plan pierwszy wysunięto pokaz bawełnianych,
jedwabnych i innych tkanin, które zdobyły zasłużoną sławę dla wyrobów hinduskiego rękodzielnictwa. Wystawa wykazywała ruinę hinduskich tkaczy-rękodzielników
spowodowaną przez angielską przemy~
słową ekspansję Za pomocą fotografii przedstawiono położenie r:>botników we współczesnych przedsiębiorstwach
przemysłowych
i dolę
bezdomnych bezrobotnych. Dużo miejsca zajmował pokaz wyrobów
7. metalu broni, naczyń i ozdób kutych, rytych, inkrustowanych itp.,
oraz rzeźbionych wyrobów z drewna, kamienia i kości słoniowej, takich
jak szkatułki, skarbczyki, ołtarzyki, a nawet części wewnętrznego urządzenia mieszkania, ozdoby okien i inne. Ze sztuką i architekturą ludów
Indii zaznajamiały modele południowo-hinduskich
świątyń, oryginalny
fragment kolumnady pałacu z miasta Nasik i liczne ilustracje zabytków
starożytnego i średniowiecznego budownictwa hinduskiego.
W dziale religii liczne eksponaty w postaci przedmiotów kultu, wyobrażeń bóstw, ołtarzy domowych itp. obrazowały prymitywne wierzenia ludowe i główne formy najważniejszej religii Jndii - hinduizmu, rozwiniętego na bazie kastowej organizacji i przekonaniu o odwiecznej nierówności społecznej ludzi. Zdaniem sprawozdawcy M. Kudriawcewa, wystawa wykazuje ważną rolę, jaką odgrywa hinduizm
w warunkach nędzy, analfabetyzmu i kolonialnego ujarzmienia większej części ludności Indii, jako broń ideologiczna reakcji hinduskiej
W następnym z kolei dziale liczne eksponaty obrazowały różne formy
i rodzaje ludowego teatru hinduskiego. W cejlońskim teatrze masek
przedstawione zostały karykaturalne
wyobrażenia Europejczyków, ściślej Anglików. Te złośliwe, realistyczne ujęcia cieszą się dużym powodzeniem wśród ludu.
W dziale zamykającym wystawę przedstawiona została za pomocą
map, rysunków i fotografii historia narodowo-wyzwoleńczego
ruchu,
począwszy od powstania jakie wybuchło w 1857 r. wśród wojsk hinduskich, znajdujących się na służbie angielskiej. Wystawa zaznajamiała
widza z kapitalistycznym
rozwojem Indii, powstaniem burżuazji hinduskiej i jej politycznych organizacji oraz ruchem robotniczym i organizacjami komunistycznymi kraju. Mówiła ona o walce jaką prowadzą ludy Indii z obcym imperializmem, miejscową burżuazją i feudałami. Wykazywała na przykładzie powstania chłopów z Telinganu w
księstwie Chaidarabad w 1947 r. kierowanego przez miejscowe komunistyczne wiejskie i młodzieżowe organizacje, aktywną, rewolucyjną
walkę i nowe metody rozwiązywania przez sam lud palących społecznogospodarczych problemów.
1130
1131
5. P a t a p l) v L., Osnovnye voprosy elnografićesko.i ekspozicii v sovelskich muzejach. SOY. Etn. 2, 1951.
6. S a m a r i n J .. Etnograficeskie
muzei. Bolś. SOY. Ene. t. 64 s. 77:]. Moskva 1934
Wystawa "Ludy Indii" zbudowana została zgodnie z założeniami etnografii radzieckiej i postępowym jej stosunkiem do ludów krajów
kolonialnych i zależnych. Podawała ona zwiedzającym muzeum obraz
kultury i życia ludów zamieszkujących ogromny niezmiernie bogaty
kraj, wykazywała nędzę ich i pozbawienie praw w warunkach kolonialnego ustroju oraz walkę o niezależność. Na podobnych zasadach
oparta również była wystawa "Indonezja" urządzona w lecie 1949 r.
w M A E. Celem tej wystawy było zobrazowanie, według słów sprawozdawcy, "wysokiej kultury tubylczej ludności Indonezji, Jawańczyków,
Malajów, Bataków itp. i zaznajomienie z historycznymi losami i bohaterską walką 70 milionowego narodu indonezyjskiego z nieludzkim
kolonialnym ustrojem o narodową wolność i niezależność" (3, 191).
Zbiory, zgromadzone na wystawie, pochodziły przeważnie z kolekcji
zebranych w Indonezji przez różnych podróżników i badaczów w drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. Późniejsze dzieje kraju, jego
gospodarcze położenie i walka Indonezyjczyków z kolonialnym ustrojem zostały przedstawione częściowo za pomocą eksponatów, głównie
zaś map, rysunków, schematów, makiet i fotografii. Materiały ilustracyjne tego działu wystawy obrazowały proces przejścia od żywiołowych powstań do organizowanych wystąpień, jak również znaczenie
komunistycznej partii w zjednoczeniu mas pracujących Indonezji.
Przykłady pracy MAE i Państwowego Muzeum Etnografii Ludów
ZSRR w Leningradzie wykazują jasno nowe drogi etnograficznego
muzealnictwa radzieckiego, jego założenia teoretyczne i wysokie osiągnięcia w praktyce. Stanowią one świadectwo wyników oparcia pracy
muzealnej o zasady marksizmu-leninizmu i postępowe założenia etnografii radzieckiej, uwspółcześnienia tej pracy i włączenia się czynnego
do socjalistycznego budownictwa kraju.
BIBLIOGRAFIA
w y k a ,z s k r Ó t Ó w.
AN SSSR - Akademi.ia Nauk SSSR.
BalS. SOY. Enc. - Bolsaja Sovetskaja Enciklope<lija.
SOY. Etn. - Sovetskaja Etnografija.
Żródła
cytat.
1. BalS. So\'. Ene. t. 40, s. 545. Moskva 1938.
~. G a l k i n a P., Sessija Naucno-issledovatel'skogo
Institula Kraevedćeskoj i Muzejnoj Raboty. SOY. Etn. 2, 1949.
3. Kar u n a v s k a j a L., Ekspózicija ..Indonezija"
v Muzee Antropologii i Etnografii AN SSSR. SOY. Etn. 3, 1950.
4. K i s I jak a v N. A., Mmej Antropologii i Etnografii AN SSSR \' 1949 g.
So\'. Etn. 3, 1950.
1
A b r a m z o n S., Etnograficeskaja
rabota v Kirgizii. SOY. Etn. 4, 1946.
A n t r a p a v a V., MuzeJ ąntropologii i etnografii im. Petra VeJikogo v 1946 godll.
SOY. Etn. 1, 1947.
A n u f r i e v D., Sobiratel'skaja
rabota muzeja Mordovskoj ASSR.
SOY. Etn. 1, 1947.
B e l i c e r V., Etnograficeskaja
ekspozicija w Kraevedceskom Muzee Korni ASSR.
Sov. Etn. 4, 1946.
B e l i c e r V., Etnografija v kraevedceskich
muzejach Molotovskoj oblasti.
SOY. Etn. 1, 1948.
B e l i c e r V., Vystavka "Narodnaja
odezda i narodnoe tvorcestvo
Belorussov"
SOY. Etn. 2, 1948. v Muzee Narodov SSSR,
B e z k o v i c A., Podarki zensklch demokrattćeskich
organizacij zarubeznych stran
zenscinam Sovetskogo Sojuza. SOY. Etn. 1, 1950.
B d o j a n V., Etnograficeskaja
rabata v Armjanskoj SSR v 1951 g.
SOY. Etn. 1, 1953.
B 10m k v i s t E., Lipsic B., Sprincln N., E:kspozlcionnaja rabata Muzeja Antropologii i Etnografii AN SSSR. SOY. Etn. 4, 1948.
B u d a e v D., Smolenskij oblastnoj kraevedćeskij muzej. SOY. Etn. 1, 1953.
B u t i n o v a M., Novaja ekspozlcija v Muzee Antropologii I Etnografii "Korennoe
naselenie Australii i Okeanii". SOY. Etn. 2, 1953.
C a c a s v i l i K., Gosudarstwennyj
Istoriko-etnograflćes'kij
Muzej g. Tbilifi.
Sov. Etn. 2, 1946.
C e b o k s a r o v N., Etnograficeskaja
rabata v Sovetskoj Pl'ibaltlke.
Sov. Etn. 4, 1949.
C e r n i c y n N., Materialy Totemskogo Kraevedćeskogo Muzeja (vologodskaja ob!.)
o russkich zemleprochodcach.
SOY. Etn. 4, 1949.
C i ć e r o v V., Rabata Instituta Etnografii imeni N. N. Miklucho-Maklaja
AN SSSR
v 1946 g. SOY.Etn. 2, 1947.
(: a c a s v i l i K., Gosudarstvennyj
lstoriko-etnografićeskij
Muzej g. Tbilisi.
v 1947 g. SOY.Etn. 3, 1948.
C i t a j a G., Etnograficeskie
issledovanija v Gruzinskod SSR. SOY. Etn. 4, 1948.
D z a f a r z a d e I., :Etnografićeskaja
rabata v Azerbajdzanskoj
SSH.
SOY.Etn. 2, 1946.
E r o c h i n V., Rjazanskij
kraevedĆeskij muzej. SOY. Etn. 1, 1953.
E r s o v N., P i s a r c i k A., Sektor etnografii Instituta Istorii, Archeologii i Etnografii Akademi Nauk Tadzidskoj SSR. SOY. Etn. 1, 1953.
F e d e r o v G., Karaimskij
istoriko-etnogranćeskij
muzej. SOY. Etn. l, 1948.
G r a f f e l' b e r g E., Kisljal{Qv N., Otdel Percdnej i Sl'ednej Azii Instituta Etnografij
Akademii Nauk SSSR. SOY. Etn. l, 1948.
G a I k i n a P., Sessija Naućno-Issledovaterskogo
Instituta Kravedceskoj i MUlejnoi
Rabaty. SOY. Etn. 2, 1949.
G e g e s i d z e M., Etnograficeskaja
vystavka Gruzii. SOY. Etn. 2, 1953.
G r i n b l a t M., Belorusskaja sovetskaja etnografij a za 30 let. SOY. Etn. 2, 1948.
G u r v i ć L, Pja! let etnograficeskoj
rabaty v Olenekskom rajone Jakutskoj ASSR
SOY. Etn. 1, 1947.
I s k a k a v I., Respublikanskij
kraevedćeskij
muzej Marijskoj ASSR.
SOY. Em. 1, 1953.
J a n d li S k i n S., Kl'aevedceskij
muzej Cuvasskoj ASSR. SOY. Etn. 2, 1950.
1132
1133
K a I LI '" v B..
Sel11enow
L .. Kastuev
A.,
1897-1947, (Recenzja).
SOY. Etn. 2, 1950.
MUlej
K a lo e v
kultury.
B.,
Vystavka
Osetinskogo
by ta
i
K a p I a n - I n g e l' R., Memoria!'nyj
Muzej
M. V.
grafii AI<adel11li Naul< SSSH. SOY. Etn. 2, 1949.
Kar
LI n o v s k a .i a
L.,
grafii
AN SSSH. Sov.
Kraevedelija
SOY. Etn.
v
Muzee
K i s l jak
o v N., Muzej
SOY. Etn. 2, 1949.
Antropologii
i Etnografii
AN
SSR
K i s I jak
o v N., Muzej
SOY. Etn. 2, 1950.
Antropologii
i Etnografii
AN
SSSR
Novaja
ek"flozicija
po
Muzej
Narodnogo
K u ~ n e l' P., Gosudarstvennyj
SOY. Etn. 3, 1948. Muze.ls).
L e b e d e v a A., Vystavka
v Muzee Narodov
SSSR.
L e v i a t o v V., Muze,j
SOY. Etn. 4, 1946.
pri
S a I m a n o v i c M.,
SOv. Etn. 2, 1950.
Institute8tno-
Antropologii
Etno-
kuiture
S B m a r i n 1., :Etnograficeskie
• 773-776. Moskva
1934.
muzei.
Bolsaja
Sovetskaja
v
S o b o ł e y s kij
1949 godu.
isto1'ii
Azerba,jdżana
Gosudarstvennyj
bytu
S o b o l e v s kij
RSFSH."
Sov.
i
By ta
Akademii
:Enciklopedija,
M Y s i n A., EtnografH~eskie
materialy
ćeskom
muzee.
SOY. :Etn. 3, 1953.
narodov
Latvijskoj
Indii.
ssa
tvorcestvo
Nauk
istoriko-etnograficesklj
Mordovskom
O k I a d n i k o v A.,
SSSR, X, XI, XII.
Sborniki
SOY. Etn.
O r lo v a E., Novaja
SOY. :Etn. 4, 1952.
ekspozicija
Muzeja
2, 1950.
Antropologii
i
y Gosudarstyennom
TezisO' dokI ada
Etnografija,
p o t a p o v L., Osnovnye
SOY. :Etn. 2, 1951.
vopl'osy
Ił. a b
:Etnografii
etnogmficeskoj
v gody
ekspozicii
Velikoj
v sovetsklch
Otecestyennoj
Fi a j t M., Sessija
Instituta
:Etnografii,
posYjascennaja
POłoźenija
nal'Odoy
koloniaTnych
i zawisimych
strano
Cenl0yickoj
narodnom
(Po
Vystavka
Instituta
im. S. M. Klroya.
v
Iskusstve
rabota
remesel
narodnych
mastera
v Central'nom
T k e ś e l a ś v i 1 i G., Kustamyj
muzej
muze,lach
etnograficeskogo
i dejateTnosf
sovetskich
Dagestansko.i
T \. e r d o c h l e b o v A., :Etnografioeska,ja
zeja za 25 let. SOY. :Etn. 4, 1952.
V a r d u m j a n D., Ko!choznyj
muzej
muzeja".
etnograficeskich
etnologiceskogo
oblasti. Moskwa
1928.
kraeyedceskogo
mu
Dagestanslwgo
v Armenii.
SOY. Etn.
Nauk
Vo
r o b i e y N., Busygin
styennogo
universiteta
SSSR.
Z d a n k o T., Rabota
SOY. Etn. 2, 1950.
Instituta
Ji:tnografii
Akademii
Nauk
SSSR
v 1949 godno
Z d a n k o T., Rabata
SOY. Etn. 2, 1951.
lnstituta
:Etnografii
Akademii
Nauk
SSSR
v 1950 godu.
soyesćan.ie
1951 g. SOY. Etn.
2, 1951.
Etnografii
Akademii
SSSR
I
muzejach.
vojn~'.
Izuceniju
sovremennogo
SOY. Etn. 2. 1949.
l
I
Ź d a n
k o T.,
v Narodnom
E., Jusupow
p .. :Etnogl'aficeskij
SOY. Etn. 1, 1948.
Etnograficescoe
Z d a n k o T., Rabota
Sov. Etn. 2, 1953.
tkani"
2, 1950.
e va
Muzee
"
narodnye
antro-
Vel
Muzee
M., Vystavka
"Bolgarskie
Sofii SOY. Etn. 4, 1949.
rabota
etnografii
3, 1951.
SSR. SOY. :Etn. 4, 1946.
T o i s t a y S., Nacmeny
C P.O. l-ja otcetna,ja
vystayka
rabot
pod'otdela
Gosudarstvennogo
muzeja
centralno-promy~lenno,j
T o l s t o v S., Sovetska,ja
~kola y etnografii.
SOY. :Etn. 2, 1947.
kraeyed-
parke
Baltijskoj
zadaćach
gruzlnsko,j
Instituta
v
Muzeja.
Itogam
rabotO'
kompleksnoj
za 1952 god. SOY. Etn. 2, 1953.
z a n a v s k o g o "O
B. Kry
2, 1929.
USSR.
v~'stavok).
AN SSSR
l, 1951.
Samarkandskogo
64
materiałam
proizvedenijach
Etnografii
SOY. :Etn.
t.
oblasti
chudozestvennych
TezisO' dokłada
B. S o k o l o v a· "Postroene
l11uzeev". Etnografl,ja,
2, 1929.
1938.
Naradoy
v
iskusstva.
Enclklopedija,
vystavka
n"rodnych
SOY. :Etn. 2, 1949.
..Puszkin
'" e r en fe vaL.,
Konferenci.!a
po
. pologo-etnograficeskOj
ekspedicii
1, 1948.
remesla.
Akademii
muzej
Jumynskogo
T € I' e n f e vaL.,
Druzba
russkogo
i estonskogo
narodov
po clannym
i istorii,
(Vystavka
y Muzee narodnogo
bytu :Estonskoj
SSR). SOY. Etn.
muzej.
P o t a p o v L., "Aj.ny-żiteli
jużnogo
Sachalina
i Kuri!'skich
ostrovo""
(yystaYka
Gosudarstvennogo
Muze,ja :Etnografii).
SOY. :Etn. 2, 1946.
P o t a p o y L., :Ekspozlcija
po slavjanskim
narodam
v Gosudarstvennom
Etnografii,
SOY. :ETN., 2, 1948.
Vystavka
4, 1949.
vystavke
T a k o e vaN.,
:Etnograficeskie
materia lO' v kraevedcesklch
i Severo-Osetinskoj
ASSR. SOY. Etn. 1, 1949.
SSR.
Etnografii
:Etnografii
N.,
:Etn.
S u c h a r e v a O., Etnograficeskaja
SOY. :Etn. 1, 1949.
tvorcestva.
Muzee
N., O rumynskom
1950.
Ukraincev"
narodnogo
Kołchoznyj
Vsesojuznaja
promysłennosti.
S t l' a t a n o y i c G.,
kUl'tUl'y i otdycha
respublikanskom
N a .I d i c D., Odeżda
bolgarskogo
naroda
kak
obrazec
(Po materialam
vystavki
1952 g.). SOY. :Etn. l, 1953.
A.,
(Brivdabas
Azelbajdżanskoj
t. 40, s. 545--549. Moskva
v
N.,
chudozestvenno]
S o b o I e v s kij
SOY. Etn. 2,
a s l o vaG.,
Faleeva
V., Vystavka
proizvedenij
nal'Odnogo
pl"ikładnogo
iskusstva
i chudozestvenno.i
pl'omy~lennosti
RSFSR. SOY. Etn. 2, 1953.
M I c h a i l o v s k a,j a A., Organizacija
i technika
muze,jno,j
ekspoziCii. Moskva
1951.
M i I'~ t e j n E., GosudarstvennYJ
Muzej Etnografii.
SOY. Etn. 1, 1948.
M ll'~ t e,j n E., Gosudarstvennyj
Muze,j Etnografii
Narodov
SSSH. SOY. :Etn. 1, 1950.
M i I'ś t e J n E., :Ekspozicli
GosudarstYennogo
Muzeja
Et'nograf.ii
Narodov
SSSR.
SOY. :Etn. 3, 1951.
i n o v I c M., Institut
SOY. :Etn. I, 1946.
na
S i 111o n e n k o I., Kuveneva
SOY. Etn. 1, 1950.
]I.{
Sovetskaja
Rumyn
1948 godu.
v
M a s I o vaG.,
Etnograficeskaja
rabota
v muze,jach
Vl!'njusa.
SOY. Etn.
M a s I o vaG.,
Vystavka
,.Pol'skoe
nal'Odnoe
iskusstvo
i chudozestvennye
Sov. Etn. 2, 1949.
Bogaja
odeżda
lubka.
SOY. Etn. l, 1953.
Muzej
Evreev
Gruzii.
i narodnoe
"Narodnaja
odezda
SOY. Etn. 2, 1947.
M a k a I a t i j a S., Gorijskij
SOY. Etn. 2, 1946.
Muzei,
Narodnaja
i
K J u n e r N., G I o v a c kij
G., Vystavka
kitajskogo
K t' i c h e l i A., Gosudarstvennyj
Istoriko-Etnograficeskij
Sov. Etn. 4, 1946.
u dr j a v C e v M.,
SOY. Etn. 3, 1950.
Rezo!jucija
etnografićeslwgo
soveścanija
pri Institute
Etnogl·afii
AN SSSR 2 ucastiem
predstavitelej
sojuznych
i aytonomnych
respublik,
sostojavśego
y Moskve
s 23
janyarja
po 3 fevralja
1951 goda. SOY. Etn. 2, 1951.
Osetii,
3, 1950.
Lomonosova
EksPOZicija
..Indonezi.ja"
Etn. 3, 1950.
!(
Sevemo.i
Nauk
Muzej
Etnograficcskom
Kazanskogo
y 1952 godu.
gosudar_
1135
1. ZBIORY ETNOGRAFICZNE
A. Archiwa
ALFRED ZARĘBA
UWAGI O MUZEACH SKANDYNAWSKICH *
Zadaniem artykułu jest opis i charakterystyka zbiorów etnograficzn~c~ w S~andy~awii,
z~łaszcza typu skansenowskiego, działalności
oswI.ato~e] muz.eow w ~gole oraz organizacji muzealnictwa 1. Tytuł zap?Wla~a]ący OpIS m~ze.ov: w Skandynawii jest niezupełnie ścisły, pomew~z materIały, JakImI dysponuję, dotyczą w pierwszym rzędzie
muz~~w szwedzkich i dUńs~ich, kt~re też dlatego mogę szerzej przedstaw~c.
muz~~ch .nor:w~skich z~aJdą się tylko drobne wzmianki, podobme Jak o fms~Ich l IsI~ndzklCh. Mimo to zachowałem ten szerszy
tytuł t~k z uv:a~I na w,spolne cech? muzeów skandynawskich, które
wYS,t~Plą w o~lSle muzeow szwedzkIch i duńskich, jak też ze względu
na sClsł.ą wspołpracę wszystkich krajów skandynawskich w dziedzinie
muzelmctwa.
. Wymienion~ na wstępie zagadnienia przedstawiam w trzech rozdz~ałach: I. ZbI~ry. etnograficzne: archiwa, muzea, muzea skansenowskIe; .II. Zagadmema ekspozycji i działalności popularyzacyjno-oświatowe]; III. Organizacja muzelnictwa.
Materiał! ?.o opracowania tych zagadnień uzyskałem bezpośrednio
?d prac?wmkow naukowych poszczególnych instytucji etnograficznych
l muzeow sk~nd::,na~skich, dalej wykorzystałem niektóre publikacje
z referowaneJ dZledzmy, wreszcie zużytkowałem własne obserwacje 2.
?
. * Artykuł jest rozszerzeniem odczytu wygłoszonego w Krakowskim OddZla~ePolskiego Towarz~st~a Ludoznaw,czegow marcu 1953r.
.
.Autor artykułu me Jest etnografem; dziedziną jego zainteresowań
Jest Ję~koznawstwo, w szczególności dialektologia i stąd ubocznie tylko
etnografia.
. . 2 Skła~am w ,tym I~iejscu serdeczne podziękowanie wszystkim osobom
l .ms~yt,:cJo.m,~tore mI dopomogły do zebrania materiałów, mianowicie:
dl OWI.SI.~fndowl.S v e n s s o n o w i, profesorowi nordyckiej i porównawczej
:tn~gl afH w Ulllwersytecle w Lund, fil. kand. K. U l d a 11o w i dyrekto~
t?Wl muzeum skanseno~~k~ego w Sorgenfri (oddziału kopenhaskiego NaIOnal Muse~t), DyrekCjI l pracownikom Nordiska Museet i Skansenu
: Sztokholm.le oraz muzeum Kulturen w Lundzie. Drowi Tadeuszowi S ek : l' y n o W,I, d.yrekt?r~wi Muzeum Etnograficznego w Krakowie, dzi nUlę za zwro~enle mOJeJuwagi na pewne problemy muzealnictwa co~ę o na sposob gromadzenia materiałów.
"
Archiwa i muzea to dwa typy instytucji gromadzących wiadomości
o kulturze ludowej w Skandynawii. Archiwa, jak sama nazwa wskazuje, nie zbierają w przeciwieństwie do muzeów, okazów, kolekcjonują tylko opisy, fotografie, rysunki, plany obrazujące kulturę materialną oraz gromadzą materiały z zakresu folkloru w postaci zbiorów
opowiadań, poezji, muzyki, jak też wierzeń; opisów obyczajów itp.
Archiwa kultury ludowej, to najczęściej instytuty uniwersyteckie
(tak w Lundzie, Upsali, G6teborgu), niekiedy zaś oddziały muzeum,
jak np. w Muzeum Nordyckim (Nordiska Museet) w Sztokholmie. Działalnością swą różnią się poszczególne archiwa od siebie, zarówno tematyką jak i terytorialnym
zasięgiem badań; tak np. Archiwum Kultury Ludowej w Lundzie (Folklivsarkivet)
zajmuje się przeważnie kulturą materialną, natomiast Archiwum w G6teborgu (Folkminnesarkivet, minne = pamiątka, wspomnienie) kulturą niematerialną·
Każde
archiwum jest zasadniczo instytutem regionalnym, bada bowiem kulturę ludową prowincji geograficznie mu najbliższy-ch: I tak Instytut
Kultury Duchowej w G6teborgu koncentruje swe badania w zachodnich prowincjach szwedzkich, zaś Archiwum w Lundzie obejmuje
swym zasięgiem południową Szwecję, czyli stare prowincje duńskie
(do 1658) Skane, Halland i Blekingeoraz
szwedzką Smaland. Dla uzyskania materiałów porównawczych wdraża się też badania w okolicach sąsiadujących z głównymi obiektami. Tak np. Archiwum w Lundzie prowadzi w tym celu poszukiwania na leżącej wzdłuż brzegów
Smalandii wyspie Q,land ".
Przy takim tematycznym i geograficznym podziale pracy konieczna
jest jej koordynacja. W istocie kierunek poszczególnych etapów badawczych i gromadzenia materiałów ustala się centralnie przy ścisłej
współpracy wszystkich ośrodków archiwalnych.
Materiały do zbiorów uzyskują archiwa przez badania terenowe
swych pracowników naukowych, w dużej też mierze korzysta się
z pomocy amatorów, badaczy spośród ludu 4, którzy po otrzymaniu
dokładnych instrukcji przysyłają odpowiedzi na przystępnie i jasno
zredagowane kwestionariusze.
EtnO'logk'zny Instytut Naukowobadawczy przy Nordiska Museet, prowadzący badania etnograficzne w całej
3 Historię, działalność, organizację i zbiory Archiwum w Lundzie omawia S. S v e n s S o n w artykule pt. Folklivsarkivet. Institution for folklivsf'Orskningvid Lunds Universitet RIG 1948,XXXI, 1, s. 2]-4.
4 Tej sprawie poświęcił osobną rozprawkę Mats R e h n b e r g, Forskarna bland folket (Badacze wśród ludu), Sztokholm ]947. z której przytaczam dane.
72
1136
Szwecji wydał do tej pory ca 400 kwestionariuszy, z których każdy
dotyczy jednego zagadnienia. Liczba ta obejmuje ca 200 kwestionariuszy specjalnych, to jest przeznaczonych dla dokładnego przebadania
jakiegoś szczegółowego problemu. Wydane kwestionariusze obejmują
ogólnie ponad 10.000 pytań 5. Wymowę swoją ma też liczba aktywnych,
stałych amatorów-współpracowników,
sięgająca w 1947 roku do 400
osób, w czym 26010 to rolnicy, 12"/" robotnicy rolni, 5"/0 robotnicy leśni,
80f0 robotnicy fabryczni, 100f0 rzemieślnicy, 1% rybacy itd.6 Nordiska
Museet utrzymuje stały kontakt z badaczami z 'ludu poprzez wydawane
co miesiąc (na powielaczu) lkomunikaty z badań etnologicznych (Meddelanden fran Etnologiska
undersokningen),
w których ogłasza kwestionariusze specjalne (zawierające szkice rysunkowe, fotografie) poprzedzone szerokim i przystępnym omówieniem badanego problemu
wraz z uzasadnieniem jego ważności dla kultury ludowej, daje rady
i wskazówki co do sposobów prowadzenia poszukiwań i ich pisemnego utrwalania, zachęca zarazem starych pracowników do wytrwałości i zdobywa nowych przez urządzanie konkursów oraz przyznawanie nagród i wyróżnień (niezależnie od stałych honorariów za opracowanie kwestionariusza),
spośród których najzaszczytniejszym
jest
medal Hazeliusa (Hazeliusmedaljen)
nadawany corocznie zasłużonym
współpracownikom
z ludu w rocznicę urodzin założyciela Skansenu
(30 listopada). Tak starannie prowadzona akcja daje dobre wyniki:
np. w ,ciągu 1950 r. Archiwum uzyskało 1400 odpowiedzi łącznie obejmujących
10.400
stron,
2630
fotogr'l.fii i 12 zapisów
melodii,
w 1951 roku 1200 odpowiedzi na 9000 stron, z 950 rysunkami i 3375
fotografiami '. Archiwum muzealne zebrało w ten sposób bogate ma5 całkowity
spis kwestionariuszy znajdziemy w broszurze, Forteckning
over Nordiska lMuseets fragelistor, pod redakcją M. R e h n b e r g .a, Sztokholm 1947.
6 Marginesowo wspomnę o tym, że za pomocą rozsyłania kwestionariuszy zbiera się w Skandynawii (często) i innych krajach (rzadziej) również materiały językowe. Przykładowo tu podam, że tą metodą posługiwał
się dla sondowania terenu we wstępnych pracach do atlasu językowego
słowackiego V. Va z n y (Bratysława), który w ciągu 10 lat zebrał korespondencyjnie gwarowy materiał z 800 miejscowości (na 1800 punktów objętych akcją), U nas stosował ją też prof. K. N i t s c h, ale ~a mniejszą skalę,
może dlatego, że dla badań języka rzadko przynosi ona materiały pewne
(chyba że informator ma przygotowanie lingwistyczne, o czym dla Skandynawii p. odsyłacz poniżej), o ile w ogóle je przynosi. W Polsce praca
przez wysyłanie kwestionariuszy raczej zawodzi, czego sam doświadczyłem,
kiedy na wysłane w 100 punktów kwestionariusze (wprawdzie dość duze
i to stwarzało trudność) otrzymałem zaledwie odpowiedzi z jednego punktu.
, Dane wg Meddelanden fni.n Etnologiska undersokningen, nr 78 październik 1951. ibid. nr 81, grudzień 1952.
1137
teriały: posiada ono około milion stron OplSOWz dziedziny etnografii,
oraz, o czym tu warto wspomnieć, największy w Europie zbiór fotografii obejmujący 300.000 zdjęć 8. Niezależnie od prac Nordiska Museet
lokalne archiwa pracują w podobny sposób w poszczególnych regionach w oparciu o własne kwestionariusze. Badania za pomocą rozsyłania kwestionariuszy prowadzi się również w innych krajach skandynawskich. Nowopowstały Instytut dla badań etnologicznych w Norwegii (Norsk Etnologisk Granskning), mieszczący się w lokalu Norsk
Folkemuseum w Oslo prowadzi badania przez rozsyłanie kwestionariuszy do około 500 współpracowników rozrzuconych po całym kraju 9.
Oprócz archiwów kultury ludowej istnieją też w Skandynawii specjalne archiwa gwarowe. Działalność tych dwóch rodzajów instytucji
ściśle się z sobą zazębia, bo chociaż każda na pierwszym miej scu
uwzględnia własne cele badawcze, oczywiste jest jednak, że zbiory
gwarowe zawierają zarazem bogaty materiał etnograficzny i na odwrót, czego wyrazem jest połączenie tych dwóch typów insty~utów
w jedną pracownię w Upsali pod nazwą Landsmals-och folkmtnnesarkivet.
(W Lundzie istnieją :odrębne, etnograficzne Folklivsarkivet
i gwarowe LandsmaIsarkivet) 10.
B. Muzea
i
etnograficzne
Bez przesady można nazwać kraje skandynawskie krajami muzeów
zarówno ze względu na bardzo dużą ilość muzeów, jak i żywe w cały~
społeczeństwie zamiłowanie do zbieractwa. Usiana jest SkandynawIa
muzeami wśród których poważny odsetek stanowią zbiory czysto etnograficzn~ lub a charakterze
mieszanym, historyczno-etnograficzne.
Umiłowanie rodzimej kultury, zamiłowanie do kolekcjonerstwa i, co
za tym idzie, tworzenie muzeów, zwłaszcza etnograficzych, jest m. in.
wynikiem akcji wszczętej na przełomie XIX i XX wieku w Skandynawii, akcji którejcele.m było przeciwstawienie się zanikowi kultury
ludowej, spowodowanemu powszechną i szybko po.stępując~ industrializacją Tak np. w Szwecji tworzono w całym kraJU w zWIązku z tym
8
Dane wg artykułu opublikowanego z okazji 75-lecia Nordiska Museet
w Meddelanden fran Etnologiska undersokningen, nr 66, grudzień 1948.
9 Komunikat w czasopiśmie Nordens Museer, sommaren 1946 varen
1948.Helsinki 1948,s. 33.
~o Archiwa gwarowe to osobny temat. Ciekawą wzmiankę o skandynawskich archiwach gwarowych i zbieraniu materiałów za pomocą rozsyłania
kwestionariuszy znajdziemy w recenzji Z. S t i e b e r a, Sever Pop. La dialectologie . " Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XI, Krakó,v 1952. s. 124--5.
72*
1139
1138
ogólnonarodowym do dziś trwającym ruchem, stowarzyszenia Ochrony
Kultury Rodzimej (HembygdsjOrening),
zrzeszające 125.000 członków.
Związki te sięgające liczby 700, rozrzucone po wszystkich szwedzkich
prowincjach i po wielu mniejszych okręgach, propagowały ideę ochrony
i zachowania swojskiej kultury, starając się, równolegle z tą działalnością, przez gromadzenie zbiorów ocalić to, co jest, lub w przyszłości
może być zagrożone. Prawie wszystkie związki zakładały tedy muzea
regionalne, nic więc dziwnego, że wraz z muzeami zakładanymi prz~T
gimnazjach i innych szkołach Szwecja posiada dzisiaj 800 muzeów etnograficznych i etnograficzno-historycznych.
Mapa przedstawiająca
rozmieszczenie szwedzkich muzeów etnograficznych uderza ilością punktów, silnie zgęszczonych w południowej i środkowej, rzadziej rozsianych w północnej Szwecji. Największe nasilenie powstawania stowarzyszeń i zakładania muzeów przypada na okres po pierwszej wojnie
światowej. Z zakładaniem muzeów radziły sobie stowarzyszenia zwykle
w ten .sposób, że zakupywały stare domostwo, często z całym urządzeniem i w nim gromadziły zbiory. Tak założone muzea różnią się rozmiarami: w centralnych punktach prowincji są one większe, w innych
m~iejsze.
Około roku 1930 powstały nowe stowarzyszenia dla spraw kultury
ludowej (Hembygdsforbund),
które ulepszyły system pracy muzealnej.
Związków takich powstało 20 w całej Szwecji i każdy zorganizował
własne muzeum etnograficzne, kierowane przez fachowców (landsantikvarie), opłacanych wspólnie przez gminy i państwo. Nie trzeba dodawać, że uściślono współpracę pomiędzy poszczególnymi związkami.
Stowarzyszenia te wydawały również roczniki muzealne.
Największe zbiory etnograficzne posiada Sztokholm. Są nimi Państwowe Muzeum Etnograficzne i Nordiska Museet (o którym jeszcze
mowa niżej) ze swoim oddziałem kultury ludowej. Nie znam liczby
eksponatów
etnograficznych
Nordiska Museet, orientacyjnie
więc
podam, że zbiory etnograficzne 'i historyczne łącznie obejmują ca
250.000 pozycji.
,}
C. M u z e a s k a n s e n o w s k i e
Z przedstawionego
opisu powstawania
muzeów etnograficznych
(autentyczne domostwo wraz z urządzeniem, lokalem muzeum) widać,
że właściwie każde tak założone muzeum jest w pewnym sensie muzeum
s~ansenowskim.
Ten nowszy typ muzeum etnograficznego,
którego
oJczyzną i najlepszym
reprezentantem
jest Skandynawia,
wymaga
osobnego omówienia 11.
Twórcą muzeum typu skansenowskiego jest wielce zasłużony badacz kultury szwedzkiej A r t u I' H a z e l i u s (ur. w 1833 r. w Sztokholmie). W roku 1872 stworzył on w Sztokholmie Skandynawskie
Muzeum Etnograficzne (otwarte dla publiczności w następnym roku),
przemianowane później na Nordiska Museet, w którym chciał ukazać
różnorodność szwedzkiej kultury ludowej i jej rozwój. W dąźeniu do
jak naj wierniejszego, pełnego i żywego jej przedstawienia,
czego nie
mogło dać schematyczne ułożenie eksponatów w salach muzealnych,
wpadł na oryginalny pomysł wyjścia poza mury i stworzenia muzeum
pod gołym niebem. Pomysł taki !podsunęły mu, być może, kopie
austriackich i niemieckich chat oglądanych przez niego na międzynarodowej wystawie w Wiedniu w 1873 r. 12. Ale Hazelius posunął się
o wiele dalej: stawiał pod gołym niebem nie kopie, jak początkowo
zamierzał, ale autentyczne
budowle ludowe przetransportowane
na
wybrane przez niego dla muzeum miejsce, co więcej, wyposażał je
w całkowicie autentyczny sprzęt, urządzenie, grupował odpowiednio
chaty, stawiał kompletne zabudowania
gospodarskie, dając w ten
sposób jak najbardziej
do rzeczywistości zbliżony obraz szwedzkiej
kultury ludowej.
Miejscem, gdzie Hazelius tworzył swoje muzeum, było sąsiadujące
z dzisiejszym gmachem Nordiska Museet wzniesienie na wyspie Djurgarden, zwane od wykopanych
na nim niegdyś szańców Skansen
(skansen = szaniec), które po wielu zabiegach udało mu się uzyskać
dla realizacji swych zamierzeń. Hazelius gromadził obiekty stopniowo:
w 1885 r. zakupił pierwszy obiekt, chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji (Dalarna), a kiedy w 1891 r. Skansen, jako pierwsze
w świecie duże muzeum tego typU,13 otworzył swe bramy dla publiczności, znajdowało się już na jego obszarze, liczącym wtedy zaledwie
1112 hektara, kilkanaście
różnej wielkości domów. Niezmordowany
w swej pracy uzyskiwał Hazelius, "Wielki Jałmużnik"
("den stare
tiggaren")
tym dosadnym, a pełnym uznania dla jego zabiegów
przydomkiem obdarzyło Hazeliusa społeczeństwo szwedzkie - drogą
darów i kupna z ofiarowanych i zdobytych przeróżnymi imprezami
sum dalsze obiekty, zmierzając konsekwentnie do zobrazowania całości
ludowej kultury szwedzkiej i harmonijnego zespolenia jej różnorodnań i planów tworzenia takich muzeów w Polsce. Niektóre z przedstawionych szczegółów mogą posłużyć za wzory dla organizatorów polskich muzeów skansenowskich, ukazanie zaś trudności, na jakie natrafiały instytucje
skandynawskie, przyczyni się, być może, do przezwyciężenia ich na naszym
terenie.
III Andreas
L i n d b 10m, The Stockholm Skansen, Sztokholm 1937.
13 Pierwszym
w ogóle. ale na małą skalę. było Norsk Folkemuseum
(ok. 1890).
11.Prześledzenie historii, rozwoju, prac i współczesnych osiągnięć muzealmctwa skansenowskiego może mieć znaczenie praktyczne wobec poczy-
'.
*
1140
nych elementów. Celu swego dopiął, bo w chwili śmierci w 1901 roku
pozostawił zrąb muzeum skansenowskiego, na którym jego następcy
budowali w jego duchu.
Stopniowe rozrastanie się muzeum pod gołym niebem miało swe
dodatnie i ujemne strony. Przez długi czas trwające, powolne gromadzenie zbiorów wpłynęło na ogólny charakter Skansenu, który nie
1141
1
r
1
Zagadnienie organiczności i scalenia jest ważne przy projektowaniu
każdego muzeum typu skansenowskiego, a sposób rozłożenia obiektów
musi być szczegółowo rozważony, zwłaszcza gdy ma ono objąć kilka
lub wszystkie dzielnice o różnorodnym charakterze. Troska o uniknięcie sztuczności i nienaturalności
muzeum typu skansenowskiego
skłoniła np. muzeologów francuskich do poniechania projektu stworzenia jednego, ogólnonarodowego muzeum i doprowadziła ich do koncepcji założenia kilku lokalnych, reprezentujących
kulturę ludową
!
J
f
Ryc. 1. zabudowania gospodarskie z miejscowości Mora (Dalarna) w Skansenie. (Skansenboken. Nordiska Museet, Sztokholm 1934, s. 31).
robi wrażenia sztucznego zlepku eksponatów. Znajdujące się w Skansenie budowle tworzą organiczną i naturalną całość. Z drugiej jednak
strony poszerzanie powierzchni muzeum ujemnie się odbiło na grupowaniu obiektów: budowle umiejscowione w początkowym stadium
rozwoju muzeum na jego krańcach znalazły się po przyłączeniu
nowych terenów prawie w jego centrum, dezorganizując w pewien
sposób układ. Pewne niedociągnięcia w grupowaniu dadzą się w rozmaity sposób złagodzić (o czym szerzej w rozdziale II), innych jednak
nie da się usunąć.
I
t
Rye. 2. Plan Skansenu. (Provinces de Suede .....
s. 2·6-27).
obszarów sąsiadujących z sobą. W skansenowskich bowiem muzeach
regionalnych problem grupowania eksponatów i organicznego ich połączenia zasadniczo nie nastręcza poważniejszych trudności z uwagi na
względną jednolitość typu kultury.
Z zagadnieniem eliminacji sztuczności i nienaturalności
łączy się
problem autentyczności
obiektów. We wszystkich skandynawskich
muzeach skansenowskich ogromna większość obiektów to budowle
autentyczne; ilość kopii jest nieznaczna. Tak np. w Skansenie na ponad
150 budowli tylko 2 są kopiami, w drugim co do wielkości w Szwecji
po Skansenie muzeum Kulturen w Lundzie na około 30 obiektów jest
1142
1143
1 kopia i 1 rekonstrukcja. Ilość autentycznych budowli w szwedzkich
muzeach pod gołym niebem wynosi ogółem 4000.
Ideałem autentyczności jest budowla na swym pierwotnym mIeJscu, który mogą osiągnąć tylko małe muzea, co się rzeczywiście zdarza
w wypadku setek lokalnych muzeów szwedzkich (była o nich mowa
wyżej). Ciekawe pod tym względem jest Kulturen w Lundzie, któremu szczęśliwym trafem, uzasadnionym małymi rozmiarami średniowiecznego miasta, udało się objąć na swym obszarze aż 6 autentycznych
budowli na ich właściwych miejscach. Sześć innych obiektów, zbudowanych w Lundzie, przeniesiono z ich pierwotnych miejsc na teren
muzeum, inne z dalszych okolic. Kulturen posiada w 6starp, kilkanaście kilometrów od Lundu, całkowite stare zabudowanie gospodarskie (gammelgarden), spełniające idealny warunek obiektu w swym
miejscu powstania.
Na Islandii kierownictwo Muzeum Narodowego w Reykjawiku zakupiło ostatnimi laty kilka kościółków i 4 kompletne zabudowania gospodarskie pozostawiając je umyślnie już jako własność i pod ochroną
muzeum na swych starych miejscach 14. Oczywiste jest, że duże muzea,
zwłaszcza ogólnonarodowe, nie mają takich możliwości i muszą przenosić obiekty, nieraz z bardzo odległych punktów kraju.
iPrzenoszenie poszczególnych budowli lub całych zabudowań to
trudny, a zarazem niebezpieczny czasem dla autentyczności obiektu
problem. W ,czasie zwiedzania duńskiego muzeum skansenowskiego
w Sorgenfri (pod Kopenhagą) wyjaśnił mi dyrektor tego muzeum, że
mniej więcej do 1940 r. problem ten nie był należycie postawiony
w muzeach duńskich: po przeniesieniu starego obiektu na teren muzeum stawiano budowlę stosując w znacznym stopniu rekonstrukcję,
np. przez dodawanie ozdób czy wymianę zniszczonych części na nowe,
przez co obiekt częściowo zatracał swój starodawny wygląd. Od
1940 r.zmieniono zasadniczo post.ępowanie: przenosi się domy i stawia,
tak jak stały, zachowuje się ich autentyczny wygląd, ogranicza do
niezbędnego minimum rekonstrukcję. Przed przeniesieniem dokonuje
się dokładnych pomiarów, kreśli się plany, sporządza modele, aby jak
naj wierniej przy stawianiu domu oddać właściwości jego budowy
i stanu, w jakim się tuż przed przeniesieniem znajdował. W szczegółach odtwarza się każde nachylenie, każdą krzywiznę czy wygięcie
ściany spowodowane starością. Części zniszczone zastępuje się innymi,
ale odpowiednio dobranymi, np. zbutwiałe belki wymienia się na
zdrowe jeszcze, ale stare, zakupione w okolicy, w której pierwotnie
stał dom itp.
Ił
'<.
Nordens Museer.
Sztokholm
194{j. s. 37.
Dużą wagę przykłada się do konserwacji, która ważna dla zbiorów każdego muzeum, nabiera szczególnego znaczenia w muzeach pod
gołym niebem, narażonych na stałe działanie wpływów atmosferycznych. Budowlę na fundamentach
cementowych, z kamienną podbudową stawia się na absolutnie suchym miejscu, wszystkie części drewniane zabezpiecza się przed kornikami kąpielą w specjalnym płynie.
a stojące już domy konserwuje się rok rocznie. Duńskie domy z gliny
Ryc. 3. Gospodyni wyrabia sery w drewnianych for~mkach, (Skansenboken.
Nordiska Museet, Sztokholm 19M, s. 3(6).
i drzewa są co rok bielone, części drewniane olejone i malowane.
Raz na 20 lat starzy mistrzowie poszywają strzechy. Wnętrza domów
oraz eksponaty w nich złożone zabezpiecza się od niszczenia przez
utrzymanie równomiernej temperatury za pomocą centralnego ogrzewania (naturalnie odpowiednio ukrytego). Podobnie starannie i pieczołowicie jak w Danii postępuje się w muzeach innych krajów skandynawskich.
Największa nawet staranność o autentyczność budowli, o ich naturalne i swobodne ustawienie i grupowanie wg zasad geograficznych
.>
·l·
i
1145
1144
nie potrafi tchnąć życia w muzeum. Wiatraki, młyny, kościoły, dzwonnice, domy o wnętrzach pokrytych ozdobami, wyposażonych w sprzęty
i narzędzia, zabudowania
gospodarskie, wytwory myśli, uczuć i rąk
człowieka nie mogą same przez się wywrzeć na zwiedzającym wrażenia naturalności i prawdy życia; zawsze będą tylko martwymi eks-
!
-v
Ryc. 4. Gospodyni przywołuje krowy do obory za pomocą dźwięków 8wistawki. (Skansenboken, Nordiska Museet, Sztokholm. 19'3'4, s 35)
ponatami. Dobrze zdawał sobie z tego sprawę Hazelius i starał się
ożywić muzeum, jeszcze bardziej zbliżyć do rzeczywistości, a zarazem
dopełnić obrazu kultury ludowej przez wprowadzenie do niego ludzi
i pokazanie, jak żyją, pracują i bawią się 15. W chatach i zabudowania·ch gospodarskich zobaczymy więc i dzisiaj - bo idee Hazeliusa
kontynuują wiernie jego następcy - kobiety i mężczyzn w strojach
u Odzwierciedlenie poczynań Hazeliusa znajdziemy w literaturze
pięknej: Selma L a g e r l i:i f w swojej "Cudownej podróźy" opowiada w rozdziale o Sztokholmie o niejakim Klemensie Larsonie, który z północnego
Halsinglandu przyjechał do Skansenu. aby tam grać na skrzypcach ludowe
melodie.
ludowych,
zajętych
roznymi czynnosclami.
W jednej izbie staruszka wyrabia sery używając do tego drewnianej foremki o zdobionych od wewnątrz ścianach, gdzie indziej widzimy przed domem
kobietę wabiącą do stajni krowy (w Skansenie są też zwierzęta domowe) za pomocą dźwięków świstawki. W zimie możemy spotkać
w leżącym na ustroniu dziale dalekiej północy Lapończyków w ich
prymitywnym szałasie nomadów. Ludzi tych, pochodzących z regionów
reprezentowanych
w Skansenie, mówiących swym rodzinnym dialektem, angażuje dyrekcja muzeum na jakiś okres czasu, dbając przy
tym, aby mniej więcej kolejno przedstawić różne prowincje Szwecji.
W ten sposób płynie w Skansenie spokojnym, codziennym nurtem
życie. W przeróżnych warsztatach, mieszczących się częścią w miejskim, częścią w wiejskim dziale muzeum pracują w starodawnych rzemieślniczych i chłopskich kostiumach starzy
mistrzowie, stosując
dawne, czasem nieco tylko zmodernizowane dla celów praktycznych
(o czym niżej) metody pracy: garncarze lepią garnki, tkacze wyrabiają
tkaniny ludowe, w starodawnej "officina typographical< drukarz odbija
za pomocą drewnianej prasy, gdzieindziej pracuje kowal, tam znowu
ludowy rzeźbiarz. Jeszcze kilkanaście lat temu BO-letni, ostatni mistrz
grzebieniarski
Sztokholmu wyrabiał w każdą niedzielę w warsztacie
skansenowskim swoje grzebienie.
Wyroby rzemieślników sprzedawane są w całej Szwecji,zwłaszcza
tkaniny i ceramika, m. in. w specjalnych sklepach przemysłu ludowego, mają duże wzięcie, co stanowi jedno z ważnych źródeł dochodów muzeum. Podobnie pracują rzemieślnicy w duńskich muzeach
skansenowskich. Tak np. w Sorgenfri rzemieślnicy wyplatają koszyki,
wyrabiają przedmioty z drzewa, łyżki, chodaki itp., mistrzowie jutlandzcy demonstrują swą sztukę lepienia garnków bez użycia koła itd.
Cichą codzienną pracę w muzeach
skansenowskich
przerywają
kilka razy do roku obchody z okazji świąt (Boże Narodzenie, Wielkanoc), a zwłaszcza zrównania dnia z nocą (midsommar). W Skansenie odbywają
się wtedy festiwale,
pokazy tańców ludowych
i występy muzyków i śpiewaków wiejskich. Tak np. 24 czerwca,
wokół wysokiego, ubranego zielenią i figurkami tzw. drzewa majowego (majstangen)
występują
wobec tłumnie zebranej publiczości
wiejscy tancerze w strojach regionalnych,
którzy produkują
przy
dźwiękach kapeli ludowej przeróżne tańce. Podobnie urządza obchód
z okazji midsommar muzeum skansenowskie w Sorgenfri (pod Kopenhagą). W tymże muzeum urządza się późnym latem obrzędy dożynkowe. W Skansenie odbywają się uroczyście również inne obrzędy
szwedzkie: wieczorem 30 kwietnia zbierają się rzesze studentów
w Skansenie i tam rozpoczynają należącą do nich noc (ValpHrgisnatt)
1146
uroczystym wdziewaniem
białych czapek akademickich
po długim
okresie zimy. Obchodzony w całej Szwecji 13 grudnia dzień Łucji
(Luciadag) również gromadzi
publiczność na ceremonię wkładania
wianków z osadzonymi w nich płonącymi świecami na głowy dziewcząt, przystrojonych w długie, białe suknie. Szczególny urok mają ceremonie ślubne odbywane w pięknym drewnianym kościółku z Seglory
Ryc. 5. Stary mistrz .grzebieniarski Sztokholmu wyrabi,a w Skansenie grzebienie. '(Skansenboken, Nord!§ka Museet. Sztokholm 1934,s. 61).
zwłaszcza gdy narzeczeni pochodzą z prowincji i dla
uświetnienia ceremonii występują w strojach regionalnych. Również
i w Lundzie odbywają się ceremonie ślubne i chrzty w znajdującym
się w Kulturen XVII-wiecznym kościółku z Bosebo (Smaland).
Niezależnie od pokazu tańców i produkcji kapeli ludowych na festiwalach muzea skansenowskie organizują podobne występy kiedy indziej. Każdego dnia, zwłaszcza w lecie, grają w Skansenie regionalni
muzycy, przy czym co dwa tygodnie zaprasza się kapele z innej prowincji. Wieczorami tańczą w Skansenie młodzi ludzie z różnych' regionów, oprócz tego zaś produkują tańce ludowe stałe grupy taneczne
(V iistergótland),
1147
należące do muzeum. W skansenowskim
muzeum pod Kopenhagą
urządza się w lecie co niedzielę pokazy tańca ludowego.
Ludowe ramy muzeum skansenowskiego
tworzą też autochtoni,
strzegący obiektów swej prowincji. Mówią oni swym dialektem, noszą
stroje regionalne, podobnie jak obsługa gospody i restauracji,
gdzie
się czasem podaje potrawy wiejskie. Zwyczaj podawania wiejskich
potraw praktykowany
jest też w innych krajach skandynawskich;
tak
np. w muzeum w Lillehammer
(De Sandvigske Samlinger i Maihaugen) podaje się do stołu potrawy z gór norweskich (fiellkost).
Skansen, obejmujący w swych początkach 11/2 hektara i kilkanaście
zabudowań, staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie
i rozwinął tematycznie. Powierzchnia Skansenu wynosi dzisiaj 30 hektarów, a ilość budowli ze wszystkich prowincji szwedzkich sięga
ponad 150. vi ten sposób Skansen reprezentuje całość ludowej kultury
szwedzkiej i to w dużym zasięgu historycznym, bo z jednej strony
niektóre domostwa pochodzą z połowy XVI wieku, podobnie jak
wiele sprzętów i narzędzi we wnętrzach
domów, z drugiej zaś
w konstrukcji budowli z niektórych okolic można się dopatrzeć w pewnych wypadkach związków z budownictwem XIV w. a nawet czasów
Wikingów. Daje więc Skansen nie tylko obraz kultury ludowej niedawnej przeszłości, ale również rozwoju historycznego,
czego zewnętrznym
symbolem jest umieszczenie na jego obszarze kamienia
runicznego.
Skansen odzwierdedla
nie tylko kulturę wsi. Jego część miejska
(stadskvarter)
z domami rzemieślników
i kupców, przeniesionymi
głównie ze Starego Miasta (GamIa Stan) w Sztokholmie, ustawionymi
po obu stronach ulicy daje pojęcie o kulturze mieszczańskiej XVIII
i XIX w. W ulicy stoją obok lub naprzeciw siebie księgarnia, dom
i warsztat złotnika, hurtownika
(1760), drukarnia (dom z 1725 r., warsztat z 1830 r.), introligatornia, stara apteka 1794),sklep korzenny (1850),
piekarnia, kasa oszczędności (urządz'ona w stylu z 1840 r.), dom z początku XVIII w., w którym z końcem tego wieku mieściła się kawiarenka, z francuska zwana Petissan, domek z warsztatem grzebieniarskim, a na samym końcu miasteczka - garbarnia (1804), przeniesiona
z Vimmerby (Smaland). W miasteczku stoi też XVIII-wieczny
do~,
gdzie się urodził Hazelius, a jeden z pokoi jest pokojem pamiątek
po założycielu Skansenu. Przekroju
kultury społeczeństwa
szwedzkiego dopełnia jeden tylko, z uwagi na jednolitość kultury dworskiej,
obiekt, mianowicie pałac ze Skogaholm (Skogaholms herrgard).
Przegląd kultury wszystkich warstw społecznych daje też Kulturen w Lundzie, muzeum
dla południowej
Szwecji. Podobnie
jak
w Skansenie znajdziemy też w dziale pod gołym niebem oprócz bu-
1149
1148
I
li
dowli wiejskich część miejską, zgrupowaną dokoła starego, brukowanego kamieniami rynku (Lilla Torg).
Inaczej powstawało i różny od Skansenu typ przedstawia duńskie
muzeum skansenowskie w Sorgenfri (frilandsmuseet).
Jest to tylko
muzeum kultury wiejskiej, może i dlatego, że miejską reprezentuje
osobno duże muzeum pod gołym niebem w Aarhus (Jutlandia), zwane
';j;f
datuj~ się j~go szybk~, także terytorialny, rozwój dzięki dużym sub~en~Jom ~ans~wa, kto~e w czasie okupacji hitlerowskiej przez lokatę
pIemędzy l skIerowame rąk pracy w instytucje kulturalnonarodowe
sa?ot.owało Niemców a zarazem, choć w części, usiłowało ratować
mH~nH~.narodow~. ~ównocześnie wzrost uczuć narodowych ludności
d~ns~eJ pod u.cIsklem hitlerowskim i ograniczona swoboda poruszama SIę po kraJu przyczyniły się do spopularyzowania
odległego za-
"'-.;-
~#~~~
0,::~",'f«,
Ryc. 6. -Plan frilandsmuseet w So'rgenfri pod ,Kopenhagą. (Kata;log: Frilandsmuseets kort vejleder, s. 8-9).
Ryc. 7. Mapa miejscowości, z których pochodzą obiekty w muzeum pod
gołym niebem w Sorgenfri 'Pod Kopenhagą. {Katalog: Frilandsmuseels kort
vejleder, s. 1).
Starym Miastem (Den gamle By), które w 1902 r. stworzył Peter
Holms.
Założone w 1902 r. na wzór Skansenu przez Bernarda Olsena, dyrektora ówczesnego Duńskiego Muzeum Ludowego w Kopenhadze
(Dansk Folkemuseet)
na obszarze 3112 hektara było Frilandsmuseet
z początku instytucją prywatną wspieraną zasiłkami państwa. W 1920 r.
stało się muzeum instytucją państwową jako część kopenhaskiego
Muzeum Narodowego. Przez wiele lat nie powiększało muzeum swego
obszaru, gromadziło zwolna obiekty. Większe sumy uzyskało muzeum
od państwa i Towarzystwa Miłośników Muzeum Skansenowskiego
(Frilandsmuseets
Venner)
w 1936 r. Jednak dopiero od 1940 roku
ledwie o 15 km od stolicy muzeum w Sorgenfri. Obecnie muzeum
rozciąga się na 16 hektarach i ma dobre widoki na rozszerzenie swego
posiadania do 30 hektarów w przyszłości przez zakup ziemi, jako rezerwy terenowej dla późniejszej rozbudowy. Muzeum posiada ponad
30 obiektów, których większość pochodzi z Danii, jedno zabudowanie
z Wysp Owczych (Faer0erne), kilka zaś z południowo-szwedzkich
prowincji Skane, Halland, Blekinge, wchodzących do 1658 r. w skład
państwa duńskiego.
Zasadnicza różnica między sztokholmskim muzeum a Sorgenfri polega przede wszystkim na tym, że Skansen łączy w jedną całość trzy
odrębne elementy: muzeum, ogród zoologiczny i park z miejscem za-
1151
1150
baw. Intencją Hazeliusa było ukazanie kultury ludowej na tle przyrody. Piękna wyspa Djurgarden, gdzie leży Skansen, jest naturalnym
reprezentantem
środkowo-szwedzkiej flory i stwarza dobre ramy dla
wzniesionych domostw. W jednym z kolejnych etapów rozwoju muzeum uzupełniono florę miejscową roślinnością typową dla odleglejszych okolic, z których pochodzą obiekty. Ogród zoologiczny znowu
ma przez znajdujące
się w nim zwierzęta reprezentować
faunę
szwedzką. Wprawdzie wkradły się do niego później zwierzęta nie
żyjące w Szwecji (niedźwiedzie polarne, małpy), ale przeważa w nim
fauna szwedzka. Park i miejsce zabaw (gdzie się też odbywają
wspomniane
wyżej festiwale) mimo zarzutów co do ich niesto.sowności W muzeum, są jednak wraz z ogrodem zoologicznym wielką
siłą atrakcyjną dla szerokich rzesz publiczności, co ma swoje znaczenie
dla popularyzacji instytucji (mowa o tym w rozdziale II) i jej podstaw finansowych, o czym praktyczni Szwedzi nigdy nie zapominają·
Jest więc Skansen równocześnie rezerwatem kultury szwedzkiej oraz
miejscem rozrywki i wypoczynku, zabaw dzieci. Obiektywnie patrząc
na rzecz powiemy, że jest to racjonalne wykorzystanie otwartego,
zalesionego obszaru muzeum pod gołym niebem, co się w Szwecji
często zdarza. Ciekawe np. to, że w małym muzeum pod gołym niebem w Lundzie znalazło się jednak trochę miejsca na kółko zabaw
dziecięcych (lekpIats for barn). a jednym tylko trzeba pamiętać, że
w połączeniu muzeum z miejscem zabaw i wypoczynku należy zachować umiar, co się chyba szwedzkim muzeum udało.
Widać z rozrzuconych w artykule wzmianek, że Skandynawia obfituje w muzea skansenowskie. Największym do tej pory w Skandynawii i świecie jest Skansen, drugim po nim w Szwecji Kulturen
w Lundzie, większe muzea pod gołym niebem istnieją w północnej
Szwecji w Ostersund, Harn6sand, w Mora, na południowym zachodzie
w G6teborgu oraz dosłownie setki małych prowincjonalnych
i lokalnych muzeów rozrzuconych po całym kraju.
Największe duńskie muzeum skansenowskie to dla kultury wiejskiej Sorgenfri pod Kopenhagą, dla miejskiej
duże muzeum Den
gamIe By w Aarhus, mniejsze są muzea pod gołym niebem na wyspie
Fyn w.,Odense (Den Fynske Landsby, powstałe w 1946 r.), w Maribo
na wyspie Lolland i rozsiane w kilku miejscowościach w Danii pojedyncze zabudowania.
Wspaniałe muzea skansenowskie posiada Norwegia: w Bygd0y pod
Oslo (Norsk Folkemuseum) mieś'ci się w pięknym parku 140 drewnianych budowli z różnych części Norwegii, wśród których wiekiem się
wyróżnia kościółek z XII stulecia. Muzeum w also posiada, podobnie
jak Skansen i Kulturen, stare miasto z XVIII w. Drugie co do wielkości jest skansenowskie muzeum w Lillehammer (De Sandvigske Sam-
linger)
z ponad 100 obiektami na 10 hektarach,
założone przez
A. Sandviga.
Z muzeów fińskich, dla których mam najmniej materiałów, mogę
tylko wymienić Foliso friluftsmuseum
w Helsinkach, część stołecznego
Muzeum Narodowego.
a próbach stworzenia muzeum skansenowskiego na Islandii w okolicach Reykjawiku pisałej wyżej.
Ryc. 8. Miasto lapońskie w Arvidsjaur, półn. Szwecja.
Przy ~Yrr:pobież~ym przeglądzie wspomnę a kilku ciekawych obiektach zna]du]ącyc~ s~ę na d~lekiej północy w Szwecji. W okolicy koła
polarnego w ArVIds]aur zWIedzałem tzw. miasto lapońskie (lappstad)
kompleks ..ma~yc? drewnianych
chat kurnych o charakterystycznej
konstrukcjI (mskl zrąb bez okien, raczej wysoki dach w kształcie ściętego o~trosłupa, w dachu zsuwane drzwi wejściowe), rozmieszczonych
?a .~uzym plac~. Do. miast.a tego ściągają zwykle w zimie Lapończycy,
Jakls. czas
.mm ml~szkaJą, pocz~m ruszają w lasy i chaty stoją puste.
W kilku mleJscowośclach, np. w Ojebyn (położonym koło miasta Pitec\
przy ujś~iu Pite al V ~o Zatoki Botnickiej) i mieście Boden oraz w co tylko
wspommanym Arvldsjaur znajdują się tzw. miasta kościelne (kyrkstad). Rozproszona na dużych obszarach ludność północy nie zdąży
v:
73
1153
1152
w ciągu jednego dnia przyjechać do kościola i wrócić do domu, toteż
wokół kościołów powstały male drewniane domki, tworzące malownicze miasteczko kościelne, o wąskich, krętych uliczkach. Miasteczka
kościelne budowano już w średniowieczu i wiele obecnie jeszcze używanych domków pochodzi z tych odległych czasów. Miasteczko kościelne jest przez większą część roku niezamieszkałe, ożywia się dopiero
odrębnymi instytucjami:
w jednym miejscu znajduje się oddzielne
muzeum etnograficzne, w innym znowu tylko muzeum skansenowskie
czy archiwum. Zdarza się też i tak, że poszczególne typy wchodzą
w skład jednej instytucji jako jej oddziały. Np. Nordiska Museet
w Sztokholmie łączy trzy typy naraz: archiwum, muzealne zbiory
etnograficzne i muzeum pod gołym niebem, Skansen. (Niezależnie od
zbiorów etnograficznych posiada Nordiska Museet duży dział muzeum
historii kultury). Podobną strukturę mają muzea narodowe w Kopenhadze, Oslo, Helsinkach, w pewnym sensie i w Reykjawiku. Kulturen
w Lundzie obejmuje działy historii kultury i etnograficzny oraz muzeum skansenowskie, odrębnie natomiast istnieje archiwum (Folklivsarkivet).
II.
ZAGADNIENIA
I DZIAŁALNOSCI
Ryc. 9. Fra,gment miasta kościelnego w cJj€,by.n,półn. Szwecja.
w czasie świąt. Ponieważ cała rodzina nie może na raz jechać do
kościoła, by nie zostawiać gospodarstwa bez dozoru, kiedy indziej wyjeżdżają starsi, kiedyindziej znów młodzi. Utarł się zwyczaj, że młodzi
ruszają w drogę na Nowy Rok, Trzech Króli, Zielone Święta, starzy
zaś na Wielkanoc, św. Jana (midsommar)
i Boże Narodzenie. Nie
jestem tego pewny, ale zdaje się, że zarówno miasto lapońskie, jak
i miasteczka kościelne, choć własność prywatna aktualnie jeszcze używana przez posiadaczy, są pod opieką konserwatorów
muzealnych.
Jeżeli nawet tak nie jest, to w każdym razie wymienione kompleksy
zabudowań są świetnym, wysoce oryginalnym obiektem przyszłego
muzeum pod gołym niebem.
Na zakończenie rozdziału o zbiorach etnograficznych jeszcze parę
słów o wzajemnym stosunku różnych typów zbiorów. W wielu wypadkach bywa tak, że poszczególne typy zbiorów etnograficznych są
Ekspozycja zbiorów jest sama dla siebie osobnym zagadnieniem,
ale łączy się zarazem ściśle z działalnością pedagogiczno-oświatową
i popularyzacyjną
każdego muzeum i dlatego omówimy tutaj wspól~e dwa aspekty tego problemu.
Wszelkie zbiory, z których się ma w jakikolwiek sposób korzystać,
muszą być w pewien sposób usystematyzowane, zaś zbiory muzealne
czyli przeznaczone do oglądania muszą być szczególnie przejrzyście
ułożone. W pewnym typie muzeów chodzi nie tylko o dobrą tematycznie i przejrzystą wystawę, ale zarazem o taką, która by ukazała zbiory
na ich jak najbardziej do rzeczywistości zbliżonym tle, że tak powiem,
w oprawie i wywarła przez to na zwiedzającym wrażenie naturalności
i prawdy,a
równocześnie, by go ujęła swym urokiem. a taką ekspozycję zabiegają muzea historyczne a zwłaszcza etnograficzne.
Jeżeli
do tego zauważymy, że muzea mają służyć nie tylko szczupłemu gronu
specjalistów, ale szerokim masom społeczeństwa, to w tym świeHe
zagadnienie ekspozycji wysunie się na czoło problemów muzealnych.
Ilustracją problemu ekspozycji będzie np. dział lapoński w Nordiska
Museet umieszczony w sali 10 sklepieniach łukowych, ponieważ nowoczesny sufit raziłby w zestawieniu z pierwotną kulturą nomadów.
Równocześnie dla uni'knięcia dysonansu między okrągłymi, małymi
szałasami Lapończy\ków a dużym czworościennym
pokojem,
podzielono tenże na 5 małych zamkniętych przestrzeni w obrębie każdego sklepienia i pod każdym z nich przedstawiono jakąś stronę kultury i życia Lapończyków. Wzdłuż tak przedzielonej sali ustawiono
na niskim podium, urządzoną w realistyczny sposób karawanę renich
zaprzęgów. Ustawiona poniżej okien karawana byłaby w ciemniej73·
.\~-
EKSPOZYCJI
POPULARYZACYJNO-OSWIATOWEJ
1155
1154
szym miejscu -niż środek sali, co by przeszkadza~o widzom, wobec
czego skonstruowano ,na:d kar.awaną łuko~aato Wygięty daszek, w którym zainstalowano oswletleme neonowe
.
..
.
Intencja udostępnienia zbiorów muzealnych wszyst~lm 1.prawdzIwego ich ukazania doprowadziła Hazeliusa do porzu~ema sa~ l ~udo~
muzeum pod gołym niebem. Muzeum sk.ansenowskle ,spełr~lł?, Istotme
intencje Hazeliusa: umożliwiło zwiedzaJącym bezposredmosc obser-
tów i stworzenie dla nich ram zgodnych z właściwymi obiektom
warunkami lokalnymi. Odpowiednie grupowanie budowli wg ich pochodzenia jest trudne ze względu na ograniczony, przy tym zwykle
co do ukształtowania geograficznego jednolity teren muzeum, a staje
się jeszcze trudniejsze przy powiększaniu jego obszaru. Na małym
bądź .co bądź obszarze trzeba umiejscowić dużo eksponatów, co w konsekwencji musi doprowadzić do pewnych niezgodności. W jakimś
punkcie muzeum zetknąć się mogą, i tak się rzeczywiście zdarza,
Ryte. 11. Karawana renich zaprzęgów w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie (Svenska Museer 1~48, nr. 1,5. 3).
Ryc. 10. Urządzenie oświetleni~ neonowego w lapońskim dziale Muzeum
Nordyckiego w Sztokholmie. (Svenska Museer 19418, nr. 1, s. 3).
wacji i zbliżyło ich tym samym do poznania. T~~rcy mu~eum
skansenowskiego
natrafili
jednak na nowe trudnoscl w. zWIą.zku
z ekspozycją. Są nimi problem odpowiedniego grupowama oblek15a Ernst M a n ker,
Museer 1948, s. 1-6.
Nordiska Museets nya łapska avdelning. Svenska
obiekty z zupełnie różnych geograficznie i etnograficznie okolic, z drugiej znowu strony budowle z regionów sąsiadujących z sobą znajdą
.się nieraz w muzeum daleko od siebie. Jeszcze trudniejszy do spełnienia warunek to dostosowanie terenu do obiektu. W położonym na
lekko sfalowanym wzniesieniu Skansenie można znaleźć miejsca wyższe, o charakterze
jakby górskim dla obiektów z wyżyn, i niższe,
płaskie, dla obiektów z równin. W rozłożonym natomiast na równinie
muzeum w Sorgenfri już się wzniesień nie znajdzie. Nie jest to
1157
1156
wprawdzie dla muzeum duńskiego ze względu na równinny charakter Danii tak bardzo potrzebne, ale idzie mi tutaj o uwypuklenie problemu. Zagadnieniem natomiast dla Sorgenfri reprezentującego
kulturę ludności nie tylko rolniczej, ale też w wysokim stopniu rybackiej,
jest morze. W szczęśliwym położeniu jest pod tym względem muzeum
w Lillehammer, którego obszar naturalnie spływa ku dużemu jezioru
Mjosa. Na jego brzegu umieszcz'ono więc budowle rybackie.
Jak wybrnąć z poruszonych trudności? Od razu trzeba powiedzieć,
że wielu niedostatkom nie da się zaradzić. Są jednak pewne możliwości, których zastosowanie wymaga jednak od projektodawców rozsądku i umiaru, by się ustrzec przesady i banalności. W Sorgenfri,
jak powiedziano, nie ma tak potrzebnego do wystawy morza, ale muzeum zrezygnowało z tworzenia sztucznych zbiorników wody, bo dałyby z pewnością ujemny, banalny efekt. Usiłuje się natomiast w Sorgenfri dostosować krajobraz do obiektów przez akomodację roślin
właściwych danym regionom. Nieraz łączy się to z większymi trudnościami: w pewnym np. miejscu tworzy się wrzosowisiko,do czego znowu
trzeba wpierw odpowiednio przysposobić glebę przez naniesienie grubej warstwy ziemi z okolic, gdzie rośnie wrzos. Dalej zwraca się
uwagę w Sorgenfri na zagęszczenie budowli; w jednym miejscu wymaga się budownictwa zwartego, w innym rozrzuconego. Duńskie muzeum usiłuje dalej stosować stopniowość przejścia od regionu do regionu, zwraca uwagę na rozdział domostw drewnianych od występujących w innych okolicach murowanych itp., pomagając sobie w tym
plantacjami drzew. Podobnie postępuje się w Skansenie, który ma tę
wyższość nad Sorgenfri, że jego ukształtowanie
terenu jest bardziej
urozmaicone. I tam stosuje się akomodację flory i unika bezpośredniego zetknięcia obcych typów regionalnych przez tworzenie parawanów drzewnych. Skansen jest znowu w gorszym od Sorgenfri położeniu ze względu na niemożność powiększenia obszaru (wyspa) i co za
tym idzie przeprowadzenia większych przemieszczeń obiektów.
Na szczególną uwagę zasługuje pedagogiczno-oświatowa
działalność
muzeów skandynawskich,
obejmująca zarówno dorosłych jak i dzieci.
Widoczna jest ona w dużej dbałości o pedagogiczną i zrozumiałą wystawę eksponatów, opatrywanych
zwięzłymi, przystępnymi
opisami,
ukazywanych przy zastosowaniu dobrego oświetlenia. Problem światła
należycie się docenia, czego dowodem są przeprowadzone w Nordiska
Museet testowe badania co do czasu potrzebnego do oglądnięcia zbiorów przy różnym typie i ustawieniu
oświetlenia. Niezależnie od
umieszczania tabliczek objaśniających przy eksponatach wydaje każde
muzeum przejrzyste katalogi (z planami, fotografiami, szkicami), kióre
np. dla muzeów skansenowskich, gdzie się ze zrozumiałych wzgl~ów
napisów na obiektach nie umieszcza są głównym sposobem orientowania publiczności w zbiorach.
'
. Wszy~tkie muzea mają ponadto specjalnie wyszkolonych przewodnikow, zas w ustalonych
dniach i godzinach naukowo przygotowani
specjaliści udzielają zwiedzającej publiczności ,objaśnień dla wybranego z~g~dnienia. T~k np. National Museet w Kopenhadze urządza co
dwa mIe~lące tzw. "srodowe popołudnia" (Onsdagsaftener), na których
pr~cow~llCY ~~zeum wygłaszają popularno-naukowe
prelekcje posługu]~~ SIę. e~ldl~skope~ i filmem, a potem oprowadzają zebranych po
CZęSCIzblOrow IlustrUjących referowany problem t6.
U~ożliwienie szkołom jak naj właściwszego korzystania ze zbiorów,
to wa~ny odcinek oświatowej działalności muzeów w Skandynawii.
W krajach skandynawskich istnieje stała współpraca między szkoł~mi
a ~uzeami, w pewnych zaś wypadkach przybiera ona planowy, zorgamzowany charakter.
W Muzeum Narodowym w Helsinkach urządza się, z myślą o ułatwieni~ .mł.odzieży zwiedzania zbiorów, kursy ;rrIuzealne dla nauczycieli.
W ~le]~kIm Muzeum Historycznym w Abo oprowadza szkoły stały,
SJ?ecJalme do tego. delegowany pracownik o przygotowaniu
pedagogICznym t,7. Podobme praktykuje się w Danii.
Wyższe formy współpracy między szkołą a muzeum spotykamy
w Norwegii: W Oslo, uczniowie, począwszy od szóstej klasy szkoły
powszechnej, mają dwa razy do roku obowiązkowe lekcje w Norsk
Folkemuseum, prowadzone przez specjalnego nauczyciela muzealnego
(museumslektoren)
t8.
W naj zupełniej planowe ramy ujęła współpracę między szkołami
a muzeami Szwecja t9. Zmienna, zależna od przypadkowych
wizyt,
frekwencja szkół w muzeach sztokholskich ujemnie wpływała na udostępnienie uczniom zbiorów. Specjalnie dla potrzeb szkół ustanowiony,
podobnie jak w Norwegii, nauczyciel muzealny (museilektor)
okresami miewał kilka wizyt szkolnych naraz, przy zupełnym braku odwiedzających w innych dniach. Aby zapobiec tej nierówności i przypadkowości odwiedzin przedstawiciele
muzeów i szkół ułożyli plan
pracy w muzeach dla młodzieży sztokholmskiej. Ustalono dla poszczeNordens Museer, Helsinki 1948, s. 11.
Nordens Museer, Sztokholm 1946, s. 31.
18 Ibid., Helsinki 1948, s. 40.
" Zagadnienie zorganizowanego nauczania w muzeach sztokholmskich
omawia obszernie Mats R e h n b e l' g, Den organiserade skolundervisningen
vid stockholmsmuseerna.
Svenska Museer 1947, nr 1, s. 1-7. W oparciu
o ten artykuł, przesłany mi uprzejmie przez autora, przedstawiam tu to
zagadnienie. Wzmianki o tym zagadnieniu znajdziemy też w czasopiśmie
Nordens Museer, Sztokholm 1946, s. 60-1.
16
17
1158
gólnych szkół i klas dni i godziny wycieczek do muzeów, opracowano
w oparciu o programy nauczania schemat wizyt do odpowiednich muzeów i pracy w poszczególnych ich działach. Z początku współpraca
taka istniała tylko z Nordiska Museet, które przez z dawna w nim
istniejący oddział oświatowy najlepiej było do pracy ze szkołami przygotowane, potem stopniowo włączyły się dalsze muzea. Ustalono, że
planowa nauka w muzeach będzie obowiązywać uczniów dopiero od
III klasy. Tak zaplanowana akcja pozwoliła uczniom na zaznajomienie się w okresie uczęszczania do szkoły powszechnej przynajmniej
z dziesięcioma muzeami (Muzeum Miejskie, Państwowe Muzeum HistorY'czne, Muzeum Nordyckie, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Historyczne Muzeum Morskie, Muzeum Techniczne, Muzeum Narodowe Lin.).
Nauczanie organizuje
się rozmaicie w poszczególnych
muzeach:
w jednym prowadzą lekcje akademicy, w innych pracownicy muzeum,
C:lasem stali nauczyciele muzealni, jeszcze w innych sami nauczyciele
szkół powszechnych. Nauczyciele ci otrzymują przed wizytą w muzeum przygotowane przez Nordiska Museet (powielane) materiały rzeczowe, ułatwiające im z jednej strony przygotowanie lekcji muzealnej,
z drugiej zaś kontrolę zdobytych przez uczniów w czasie lekcji wiadomości przy dyskusji czy poprawie wypracowań.
Lekcja w muzeum musi być ściśle powiązana z aktualnym programem klasy i każdy nauczyciel muzealny musi się na wstępie dowiedzieć, jaki materiał szkolny uczniowie już opanowali, aby z nim odpowiednio skoordynować swoją pogadankę. Nauczyciele muzealni stosują zawsze metodę przypominania
uczniom w skrócie poznanego
w szkole i w czasie poprzedniej wizyty w muzeum materiału. (Tak
też są zredagowane powielane programy lekcyjne, o których co dopiero pisałem). Czasem zachodzi potrzeba wyprzedzenia
programu
szkolnego i podania z góry pewnych wiadomości, koniecznych do zrozumienia lekcji muzealnej.
Nauczyciel oprze się na nich w późniejszym etapie i nawiąże w szkole do nabytych w muzeum wiadomo,ści.
Nie trzeba dowodzić, że lekcje muzealne musi się prowadzić na odpowiednio przystępnym poziomie. Przeciw tej naczelnej zasadzie pedagogicznej zdarzają się czasem wykroczenia, zwłaszcza u nauczycieli studentów. Władze szkolne i muzealne znają takie wypadki i reagują na nie.
Z uwagi na małe jeszcze u uczniów możliwości sporządzHl1ia notatek, każde dziecko otrzymuje po lekcji w muzeum bilet, uprawniający
je do powtórnego zwiedzenia muzeum w towarzystwie rodziców czy
opiekuna
dla ugruntowania
obserwacji.
Wysoce pedagogiczny
jest
również zwyczaj nagradzania szczegćHnie uważnych uczniów książkami
obrazkowymi,
widokówkami,
śpiewnikami
itp., co niewątpliwie
zachęca młodych "znawców muzeum" i dodatnio wpływa na przebieg
lekcji i chłonność uczniów.
1159
By nie dezorganizować programu szkolnego klasy planowe odwiedziny w muzeach nie odbywają się zbyt często. Ciągłe wizyty w muzeach odbiłyby się ujemnie na pos'tępach uczniów, opóźniłyby ich
rozwój bo, jak wynika z opublikowanych
uwag nauczycieli, entuzjastów nauki muzealnej 20, całkowity czas poświęcony na dojazd,
zwiedzanie, powrót, dalej omówienie i wypracowanie
zadania wynosi
jednorazowo plus minus 10 godzin szkolnych.
Zorganizowane zwiedzanie muzeów obejmuje w Sztokholmie tylko
szkoły powszechne. Gimnazja zwiedzają muzea dorywczo ze względu
na inny niż w szkołach powszechnych system nauczania, polegający,
podobnie jak u nas, na podziale dnia szkolnego między wiele przedmiotów, prowadzonych przez poszczególnych nauczycieli, co znacznie
utrudnia urządzanie wycieczki.
Akcja zorganizowanego
nauczania w szkołach sztokholmskich jest
wstępem do dalszej, szerszej współpracy między szkołami i muzeum.
W innych miastach Szwecji również się prowadzi systematyczne, może
na mniejszą skalę, planowane lekcje muzealne, np. w Malmo czy
8oteborgu.
W związku z prowadzeniem akcji oświatowej stanęły muzea przed
koniecznością urządzenia sal wykładowych. W lokalach starszych muzeów zwykle nie ma na to miejsca i trudności urządzenia sal odczytowych są duże, tym bardziej, że wg poglądów szwedzkich muzeologów
każde muzeum powinno mieć nie tylko salę, ale mały ośrodek pedagogiczno-oświatowy z salą odczytową o dwóch epidiaskopach (dla umożliwienia równoczesnego oglądania dwóch obrazów), która by się bezpośrednio łączyła z podręczną biblioteką i salą wybranych podręcznych
~ksponatów 20a.
Z opisanych faktów jasno widać, że kraje skandynawskie doceniają
oświatową działalność muzeum. Odbiciem tego jest stała kronika z tej
dziedziny (undervisningen) w ogólnoskandynawskim
czasopiśmie Nordens Museer 21.
Działalność oświatowa muzeów w Skandynawii, obejmująca różne
typy szkół, przede wszystkim powszechne,
dalej zawodowe, średnie
i wyższe (prace studentów
archeologii, etnografii,
akademii
sztuk
pięknych itp. w muzeach) nie ogranicza się do tego odcinka. Popularyzacja i praktyczne
wykorzystanie
zbiorów, zwłaszcza etnograficzSvenska Museer 1948, nr 2, s. 6.
O tym szerzej w artykule o nowootwartym studium w Muzeum Narodowym w Sztokholmie earl N o r d e n f a l k, Nationalmusei nya studierum. Svenska Museer 1948, 2, s. 1-3.
21 To ważne zagadnienie otrzymało
też w Polsce planowe ramy przez
zarządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki o obowiązku utworzenia z dnil"m
1 września 1952 r. muzealnej służby społeczno-oświatowej.
;!&
20a
1161
1160
nych, zataczają szerokie kręgi. Ważnym punktem jest popieranie i organizowanie rzemiosła ludowego. Niezależnie od prac wykonywanych
w tej dziedzinie w samych muzeach (wyroby rzemieślników w warsztatach skansenowskich
muzeów w Sorgenfri i Sztokholmie) kierują
muzea rzemiosłem ludowym poza swym obszarem. Tak np. istniejąca
w Szwecji organizacja
rzemioła artystycznego
(HemslOjdorganisation) pozostaje w ścisłym kontakcie z Nordiska Museet. Rzemieślnicy
pracujący w domu zwracają się po porady do muzeum, korzystają ze
wskazówek fachowych instruktorów, z publikacji oraz ze zbiorów muzealnych. Wyroby swoje sprzedają za pośrednictwem wymienionej organizacji w specjalnych sklepach ludowego rzemiosła artystycznego.
(W Sztokholmie są trzy takie sklepy). Są też przy muzeach specjalne
szkoły rzemiosła
artystycznego,
np. szkoła tkacka
w Kulturen
w Lundzie.
Urządzanie festiwali, pokazów tańca ludowego, występów kapeli
wiejskich i innych imprez w muzeach skansenowskich w Skandynawii
(o czym wyżej), odpowiednia reklama w gazetach, powodują stały
wrost popularności muzeum. Połączenie muzeum z ogrodem zoologicznym oraz parkiem i miejscem zabaw w Skansenie jest szczególnie
ważnym czynnikiem propagandy muzeum. Niezależnie do poglądu, czy
muzeum, jako instytucja naukowa, powinna łączyć tak różnorodne
elementy obiektywnie musimy stwierdzić, że takie właśnie urządzenie
Skansenu doprowadziło do ogromnej jego popularności, gruntując tym
samym jego podstawy materialne. Dochody Skansenu przy<:zyniają się
w dużym stopniu do utrzymania całości Nordiska Museet i taka, zdaje
się, była koncepcja Hazeliusa: finansowanie dużego, naukowego muzeum przez popularny i dochodowy Skansen.
Muzea pod gołym niebem niezależnie od tego, czy są zarazem miejscem rozrywek (w pewnym sensie są nim zawsze przez pokazy tańca,
rzemiosła ludowego etc.) cieszą się dużą frekwencją. Podam orientacyjnie kilka cyfr z różnych muzeów dla porównania 21: Tak np. w Danii
frekwencja wynosiła w Muzeum Historii Miasta w Kopenhadze ca
100000, w Muzeum Thorvaldsena ca 50000, ogólna w Muzeum Narodowym ca 300000, w czym na muzeum skansenowskie
w Sorgenfri
przypadało ca 80000; Stare Miasto (Den gamle By) w Aarhus miało
ponad 100000 zwiedzających, a muzeum skansenowskie
w Odense
(Den Fynske Landsby) ponad 160000.
'Muzeum Narodowe w Helsinkach zwiedziło w 1938 r. ca 60000,
a skansenowski
oddział (Folisa) 50000 ludzi. (Muzeum Narodowe
w Reykjawiku miało w 1938 r. 14 343 zwiedzających).
21 Dane
przybliżone
Helsinki 1948, passim.
wg
zestawień
z lat 1946-8
w Nordens
Museer,
Kulturen w Lundzie ma przeciętną frekwencję ca 40000 rocznie,
w czym duży odsetek przypada na dział skansenowski (w 1947 r. same
tylko zabudowania gospodarskie w Ostarp poza Lundem zwiedziło
6774 osób).
Z porównania podanych cyfr jasno widać jak popularne są muzea
pod gołym niebiem. Szczytowym jednak wzięciem cieszy się Skansen,
w którym frekwencja na ogólną liczbę mieszkańców stolicy 750000
sięga ca 2,5 miliona rocznie. Jest więc Skansen centrum atrakcyjnym
Sztokholmu nie tylko dla samej stolicy, ale całej Szwecji i Skandynawii. W mniejszym stopniu takim punktem atrakcyjnym,
ściągającym turystów z południowej Szwecji i sąsiedniej Danii (mniej z Norwegii) jest Kulturen w Lundzie.
Dla uzupełnienia wymowy cyfr trzeba dodać, że nasilenie frekwencji we wszystkich muzeach skansenowskich
przypada na okres
letni. Nie dającym się usunąć mankamentem muzeów pod gołym niebem jest zupełna zależność od klimatu i pogody.
W ramach działalności oświatowej wydają muzea popularne publikacje. Otwarta codzień dla publiczności biblioteka Instytutu Etnologicznego przy Nordiska Museet, największy w Skandynawii księgozbiór z dziedziny historii kultury, jest ważnym czynnikiem w popularyzacji wiedzy.
III.
ORGANI~ZACJA MUZEALNICTWA
Muzea w krajach skandynawskich
są instytucjami
prywatnymi
albo komunalnymi, wreszcie państwowymi, przy czym niektóre mają
strukturę mieszaną. W Szwecji muzea to najczęściej instytucje pry"':
watne, tworzone zwykle z fundacji osób lub pewnych stowarzyszeń
kulturalno-naukowych.
Tak np. Nordiska Museet było przez 10 lat od
założenia go przez Hazeliusa wyłącznie prywatnym muzeum, wspieranym przez fundacje i zapisy społeczeństwa (najczęściej w postaci
przekazywania
budowli i eksponatów
muzealnych,
rzadziej w gotówce), później przez zasiłki państwa. Fundusze czerpie Nordiska Museet w 90 % z dochodów, jakie przynosi jego część etnograficzna pod
gołym niebiem, 10% łoży państwo na utrzymanie muzeum (pokrywa
to pensje pracowników), mniejszą sumę otrzymuje ono od władz miejskich jako rekompensatę za akcję oświatową w szkołach sztokholmskich. Również prywatną zasadniczo instytucją jest Kulturen w Lundzie, własność Stowarzyszenia
Miłośników Południowo-szwedzkiej
Kultury (Kulturhistoriska
Foreningen
for Sodra Sverige).
Kulturen
wspomagają z jednej strony dotacje prywatne, z drugiej zaś komunalne i państwowe.
Duńskie muzea mają podobną do szwedzkiej strukturę organizacyjną. Muzeum skansenowskie w Sorgenfri jest dzisiaj częśdą państwo-
1163
1162
wego Muzeum Narodowego w Kopenhadze, ale w swoich początkach
było instytucją prywatną (o czym już wyżej). Niezależnie od opieki
państwa korzysta kopenhaskie National Museet i jego oddziały z pomocy stowarzyszeń, takich jak Miłośnicy Muzeum Skansenowskiego
(Frilandsmuseets
Venner, zał. 1940),Miłośnicy Zbiorów Etnograficznych
(Etnografisk
Samlings Venner, zał. 1943). Specjalnie stworzony komunalny Fundusz Zakupu Ziemi dla Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Grundk0bsfond)
dba o powiększanie obszaru muzeum w Sorgenfri. Muzeum w Odense jest własnością gminy, korzysta ponadto
z zasiłków państwa.
Fińskie muzea są po większej części państwowe lub komunalne.
Tak np. Muzeum Sztuki w Helsinkach jest instytucją państwową pod
kierownictwem Fińskiej Akademii Sztuki, Muzeum Historyczne w Abo
opiera się na funduszach komunalnych.
Muzeum Narodowe w Reykjawiku utrzymuje się częścią z zasiłków
państwa, częścią z dotacji prywatnych.
Wszystkie trzy struktury
spotykamy
w Norwegii, gdzie chyba
większość muzeów jest instytucjami
komunalnymi,
korzystającymi
również z pomocy państwowej. Państwo oddaje do dyspozycji mniejszych muzeów część dochodów z loterii pieniężnej. Pomoc państwowa
jest szczególnie potrzebna muzeom norweskim, które poniosły straty
w czasie wojny, przede wszystkim przez duże obniżenie się frekwencji,
a tym samym spadek dochodów 22.
Oprócz wspomnianych
wyżej stowarzyszeń
miłośników
muzeów
i związków wspierających
istnieją w poszczególnych krajach skandynawskich organizacje zrzeszające pracowników pewnych lub w ogóle
wszystkich muzeów w danym państwie. Taką organizacją jest Związek Muzeów Norweskich
(Norske Museers Landsforbund),
założony
w 1918 r., który obejmując wszystkie muzea sztuki i historii kultury
w całym kraju oraz ich pracowników jest centralnym organem kierowniczym. Podobną instytucją
dla duńskich muzeów jest Duński
Związek Muzeów Sztuki <Dansk Kunstmuseumsf0rening,
odbywający
raz do roku zebrania, na których ustala się m. in. program współpracy z mniejszymi muzeami i niesienia im pomocy. Na zasadzie terytorialnej,
a nie jak w wyżej podanych przykładach
tematycznej,
utworzono w Finlandii Muzealny Związek Północno-wschodniej
Botnii
(Pohjois-Pohjanmaan
museoyhdistys) czy Muzea'lny Związek Środkowej Finlandii (Keski-Suomen
Museoyhdistys).
Oprócz tego istnieje
w Finlandii związek ogólnomuzealny.
Naczelną organizacją muzeów
szwedzkich jest Szwedzki Związek Pracowników Muzealnych (Svenska
MuseimannafOreningen).
" Dane czerpię z czasopisma Nordens Museer, Stokholm 1946. Helsinki 1948.
,
.
W celu uś.ciślenia współpracy między muzeami wszystkich krajów
skandynawskIch
stworzono w 1915 roku ogólny Skandynawski
Związek Muzealny (Skandinaviska
Museifórbundet),
do 'którego należą
Szwecja, Dan~a, Norwe~ia, Islandia i Finlandia.
Związek obejmuje
~uzea wsze~~Iego typu ~ wielkości. Przedstawiciele
muzealni poszcze~olnych ~raJow odbywaJą raz na dwa lata zebrania, których tematem
Jest podzIelenie się wynikami pracy muzealnej poszczególnych muzeów, wspólne omówienie wybranych zagadnień muzealnictwa i programu ~spółd:iała~a,
publikacji prac, urządzenia wystaw etc. Organem zWIązku Jest pIsmo Nordens Museer, redagowane
w językach
sz~edzkim,
~uńskim i norweskim,
w którym każdy kraj podaje
~wIęz.łą kromkę muzealną w takich rubrykach
jak: Nowopowstałe
l proJektowane
muzea, Nabytki muzealne, Wystawy, Sprawy organizacyjno-administracyjne,
Konserwacja, Publikacje, Zagadnienia oświatowe, Prace badawcze, Zmiany personalne. Listę uzupełnia kronika
donosząca o aktualiach, np. po wojnie o stratach muzeów, środkach
ochrony zbiorów itd.
Na zakończenie kilka słów o wydawnictwach muzalnych. Wzmianki
o niektórych publikacjach są rozsiane w artykule. Ujmując rzecz ogólnie (nie mam niestety materiałów do zreferowania
całokształtu zagadnienia) powiemy, że oprócz ogÓlnych i specjalnych katalogów wydawanych przez każde muzeum, większe muzea i niektóre organizacje
muzealne
wydają
różnego typu periodyki.
Roczniki wydają
np.
w Szwecji Nordiska Museet pod nazwą Fataburen (= Spichlerz), Kultur en w Lundzie (tytuł rocznika też Kulturen) oraz prawie wszystkie
większe muzea etnograficzno-historyczne,
w Norwegii Norsk Folkerriuseum pt. By og Bygd.
W ramach działalności krajowych związków muzealnych poszczególne kraje publikują roczniki lub częściej się ukazujące periodyki.
Dania np. wydaje rocznik Danske Museer, Szwecja kwartalnik Svenska Museer. Zagadnienia zbiorów etnograficznych
omawiane są też na
łamach etnograficznych
czasopism naukowych, np. w periodyku Rig,
v.:ydawa~~m przez Związek Miłośników Szwedzkiej Kultury (For en~ngen for svensk kulturhistoria)
przy współpracy Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie i Archiwum Kultury Ludowej w Lundzie.
. Poszczególne muzea i instytucje ogłaszają wyniki badań już to
Jako odrębne publikacje, już to jako prace wchodzące w skład serii.
Serie takie publikują np. Muzeum Narodowe w Kopenhadze (Nationalmuseets Skrifter),
Muzeum Nordyckie w Sztokholmie (Nordiska
Mu~e~ts . Handlingar)
i szereg innych instytucji.
Pobieżne
bodaj
omOWIeme tematyki wydawanych seryjnie prac wykracza poza ramy
artykułu i kompetencje autora.
1165
MUZEUM KULTUR LUDOWYCH
W połowie pamiętnego września 1939 r. spłonął gmach i zbiory Warszawskiego Muzeum Etnograficznego od zapalających pocisków armii hitlerowskiej. Muzeum to było owocem heroizmu
społeczeństwa
polskiego
w latach zaboru. Społeczeństwo b. zaboru rosyjskiego, pozbawione państwowego mecenatu nad nauką, pozbawione narodowego uniwersytetu
w sto··
licY,ba, nawet własnego szkolnictwa średniego, zdołało tu stworzyć żywy
ruch naukowy na polu etnografii, wydać i wyszkolić wielu badaczy, zgromadzić duże zbiory etnografii krajowej i ogólnej i przez lat dwadzieścia
wydawać wzorowe, jedno z przodujących
w świecie czasopismo etnograficzne "Wislę".
Warszawskie zbiory etnograficzne, naj starsze w kraju, były gromadzone
i uzu,pełniane z dużą energią do lat pierwszej wojny światowej. Przez pewien czas warszawskim Muzeum kierował Stanisław C is z e w s k i, w latach
późniejszych grono osób o mniejszym przygotowaniu naukowym, ale zawsze
zbiory te cieszyły się poparciem kraju i rozproszonych po świecie polskich
badaczy tematów egzotycznych. Wielotysięczne kolekcje poloniców znajdowały się tam w godnym towarzystwie
zbiorów z zakresu etnografii Azji,
zwłaszcza obszarów syberyjskich,
badanych przez polskich uczonych-zesłańców.
Lata międzywojenne - wraz z pojawieniem się większych możliwości
dla narodowego ruchu kulturoznawczego
- przyniosły i warszawskiemu
muzeum etnograficznemu
korzystniejsze
warunki
rozwoju, nie były to
jednak warunki zadowalające. Zbiory warszawskie powiększyły się o kolekcję tkanin zgromadzoną na Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu
1929 r. i o zbiory dawnego Tow. Popierania Przemysłu Ludowego, jednak
ani przyrost zbiorów, ani udział muzeum w polskim ruchu naukowym nie
odpowiadały wielkim zadaniom, jakie stały przed tą centralną i naj starszą
w kraju placówką etnograficzną·
Owczesny rząd szlachecko-mieszczański
chętnie widział chłopomańską
egzaltację, ale w życzliwości dla spraw chłopskich nie posuwał się dalej niż
lnu to dyktował interes propagandy. Rzetelne studium etnograficzne i muzea
etnograficzne nie należały do pozycji pierwszoplanowych
w polityce kulturalnej Państwa z lat 1918-1939,
a same muzea pozostawały
w pozycji
kopciuszków pośród uprzywilejowanych
muzeów historyczno-artystycznych.
Polska Ludowa szczodrobliwie potraktowała
muzealnictwo, została powołana Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków z dużą autonomią i budżetem, stanowiącym
około połowy budżetu całego Ministerstwa
Kultury
i Sztuki. Atoli gestia w sprawach muzealnych pozostała w rękach historyków sztuki i główną pozycją stało się tam warszawskie Muzeum Narodowe, a w dalszej kolejności inne dwa muzea, operujące nazwą narodowych. Muzea etnograficzne
czekają swojej kolejki.
Na mleJsce całkowicie zniszczonego Warszawskiego Muzeum Etnograficznego powołan') Muzeum Kultur Ludowych, lecz instytucja ta pozostaje
dotąd przy bardzo mizernych środkach finansowych w opłakanych warunkach pomieszczeniowych
i komunikacyjnych
i w przeciwieństwie
du
pozawarszawskich
muzeów etnograficznych
- bez możliwości skoncentrowania większe;;') fachowego zespołu osobowego.
Po dawnym warszawskim
muzeum etnograficznym
nie pozostało nic:
zbiory, archiwum, fototeka, księgozbiór, a nawet katalogi zniszczały cało
kowicie. Nieliczny personel rozproszył się po kraju i świecie. Trzeba było
rozpocząć pracę na nowo ze stuletnim opóźnieniem, lecz nie otrzymana
d0tąd dostatecznych środków na odtworzenie zniszczonej substancji muzealistycznej i zgromadzenie. zbiorów, godnych bogactwa wiejskiego dorobku
kulturalnego.
W tych trudnych warunkach podjął się zorganizowania Instytucji niżej
podpisany, pod koniec 1946 roku. Kołatanie
o środki doprowadziło
do
możliwości otwarcia już w roku 1949 pierwszego działu w prowizorycznie
odbudowanym
pałacyku w Młocinach na malowniczym krańcu warszaw··
skiej skarpy wiślanej, w rriiejscu już od dawna wytypowanym
na polskj
park etnograficzny.
Od tej chwili co roku przybywa nowy dział wystawniczy, obok pałacyku powstają nowe pawilony na wystawy i magazyny
:r.biorów krajowych
i światowych.
Po drugiej stronie Wisły, na wprost
Młocin, w Tarchominie powstaje oddział Muzeum z WY1stawą wiejskich
wnętrz mieszkalnych. Ponadto na drodze do realizacji sieci prowincjonalnych poglądowych kolekcji etnograficznych
Muzeum utworzyło pierwszą
z nich w Częstochowie.
Zakres muz,"um, zgodnie z uchwałą ogólnopolskiej konferencji
etnografów polskich z grudnia 1947 r. obejmuje rzeczy polskie i etnografie
pozaeuropejską.
Te ostatnie dz:ały stają się specjalnością instytucji i stopniowo a;>rzechodzą do niej "exotka"
rozproszone po miastach prowincjonalnych.
Zbiory działów polskich Muzeum Kultur Ludowych zgromadzone do tej
chwili w Młocinach liczą około 7.000 przedmiotów i takąż mniej więcej
liczbą wyrażają się zbiory pozaeuropejskie,
Ponadto niemal na drugie tyle
należy obliczać muzealia, które wejdą w skład Muzeum w najbliższym czasie. Będzie to więc poważna całość, jeśli zważyć, że na zbiory stołeczne
składa się materiał dobry i bardzo dobry, ze znikomym udziałem balastu.
W polonicach na plan pierwszy wysuwa się wielka kolekcja strojów
i tkanin,
wśród zbiorów pozaeuropejskich
znakomite zbiory melanezyjskie.
Materiał muzealistyczny z zakresu etnografii krajowej pochodzi \V więk··
szości z systematycz;1ej akcji kolektorskiej,
związanej z badaniami terenowymi.
Ograniczone
moWwości pomieszczeniowe
i finansowe
pozwalają
n::!
eksponowanie tylko nieznacznej części zbiorów. W kolejności powstawały
następujące
stale wystawy działowe: w roku 1949 Polski Strój Ludowy
(kolekcja około 100 sh'ojów pomieszczona w zabytkowym pl:'.łacyku); w ::oku
1950 - Sztuka Ludów Afryki Murzyńskiej i Oceanii w zbudowanym mo
ten cel pawilonie pl')wizorycznym;
w roku 1951 oba działy ulegają po-
1166
1167
większeniu, a nadto powstaje stała filialna wystawa w Częstochowie, obejrnująca odzież i sztukę ludową· Rok 1952 przynosi otwarcie stałej wystawy
wiejskich wnętrz mieszkalnych w Tarchominie, oraz zorganizowanie ruchomej wystawy na barce wiślanej. Próbna wystawa pływająca, z tematem
sztL1ń:i ludowej Mazowsza, zamyka trzyletni program wystaw zm:enaych,
który poza nią objął wystawę dramatyzowanej
więzi społeczeństw niecywHizowanych ("Prażródła
Teatru") i wystawę trzech polskich obruńców
i badarzy tych ludów (Domeyko, Strzelecki,
Kubary). Wystawy te były
urządzone z poważnym wkładem koncepcyjnym.
W swych społecznych funkcjach Muzeum Kultur Ludowych ma osiągnięcia znacznie przekraczające
jego możliwości techniczne i personalne, co
tłumaczy się zrozumieniem
szczególnych zadań swej instytucji przez jej
zespół osobowy i odpowiednią
do tego zrozumienia
wydajnością
pracy,
znacznie przekraczającą
normę wydajności pracowników
innych muzeów.
Kilkadziesiąt
tysięcy osób rocznej frEkwencji, pomimo oddalenia siedziby
Muzeum o przeszło 10 km od centrum stolicy, świadczy o jego poważnym
obciążeniu praJcą usługową i dydaktyczną
i o kredycie zyskanym wśród
społeczeństwa stoHcy.
Obciążenie zespołu naukowego i oświatowego MKL licznymi pracami
administracyjnymi
i organizacyjnymi
oraz nieustannymi
przeprowadzkami
odbija się niekorzystnie na jego działalności naukowej.
Ale i na tym polu
Muzeum ma wyniki nie małe. Wyrażają się one zgromadzeniem obszernego
materiału naukowego z zakresu sztuki ludowej i kostiumologii oraz z zakresu polskich badań pozaeuropejskich,
a nadto owocną pracą działu
Polonii zagranicznej
(praca nad rozmieszczeniem
i bibliografią emigracji).
Ważnym działem pracy Muzeum są liczne konsultacje udzielane urzędom, instytucjom, 'pracownikom
nauki i sztuki, pracownikom oświatowym
i ruchowi wydawniczemu.
Powiększana corocznie biblioteka podręczna Muzeum liczy ponad 6.000
tomów z zakresu etnografii ogólnej, etnografii Polski i dyscyplin pomocniczych.
Jan Manugiewicz
ran'" stolarz) 2 osoby; personel
ściu oraz jeden szofer l.
d o
MUZEUM
d n ia
l
ETNOGRAFICZNEGO
w l' z eś n ia
1. Narzędzia proi ubiór. 3. Sztuka
M li Z e u m p o s i a d a 4 p r a c o w n i e: graficzną,
serwatorską i stolarską.
fotograficzną,
Muzeum Etnograficzne
w Łodzi mieści się na Placu Wolności nr 14.
Muzeum Etnograficzne
jest typu autonomicznego,
gromadzi i wystawia
zbiory ogólnopolskie z podkreśleniem
terytorium woj. łódzkiego.
Powierzchnia lokalu Muzeum wynosi: 903,07 m2•
Powierzchnia wystawy wynosi: 331,35 m2•
Personel Muzeum liczy 24 osoby, w tym: personel naukowy; etnografów.
socjologów), 6 osób; plastyków z wyższym wykształceniem
(fotografik, artysta-malarz)2;
zespół oświatowy 3·, personel techniczny pomocniczy (labo-
Natomiast klisze zabytków
inwentarza zabytków.
i
'L
układane
są według
kolejnych
numerów
.Do .1 września 1952' r. wykonano działowy katalog fotograficzny. Karty
posI~daJą sygnatury odpowiadające numerom klisz. Drugą sygnaturą będzie
koleJllY numer według przypadającej
danemu przedmiotowi
kolejności
w katalogu działowym.
Schemat
pOdziału
katalogu
jest
następujący
1. Krajobraz.
II. Podstawowe działy gospodarcze; 1. zbieractwo 2. łowiectwo,
łówstwo, 4. hodowla zwierząt, 5. rolnictwo.
'
III. Pomocnicze prace gospodarcze.
3. rybo-
IV. Przemysły wiejskie: 1. plecionkarstwo,
2. tkactwo i powroźnictwo,
3. garncarstwo,
4. kamieniarstwo,
5. obróbka kości rogu i skóry,
6. obróbka drewna, 7. obróbka żelaza. 8. ciesielstwo
'
V. Komunikacja
i transport.
.
VI. Handel.
VII. Budownictwo: 1. zamki, 2. kościoły,
5. kapliczki, 6. budynki wiejskie.
A. Widoki i typy wsi.
3. kaplice,
4. krzyże
przydrożne,
B. Zagroda: a) bramy i ogrodzenia, b) zagroda zamknięta, c) zagroda
otwarta, d) .chata związana luźno z zabudowaniami gospodarczymi.
e) chata zWIą,zana ~o~strukc~jnie z zabudowaniami gospodarczymi,
f) chata zwrocona scmną węzszą do drogi. g) chata zwrócona ścianą
szerszą do drogi.
, Muzeum
i4
,"
kon-
Archiwum Muzeum prócz obowiązujących inwentarzy składa się z katalogów zawierających
materiał
terenowy:
działowy fotograficzny
(2500
klisz), działowy rysunkowy, działowy opisowy - zawierający materiał zab?tkowy, muzealny; działowy opatrzony rysunkami lub fotografiami.
Klisze terenowe i zabytkowe układane są oddzielnie. Klisze terenowe
wpisywane są do książki inwentarzowej
i otrzymują prócz tego kolejny
numer według roczników. Ta sama zasada jest stosowana przy układaniu
klisz w szafie. W ten ·sposób uzyskuje się łatwe obliczenie statystyczne
całokształtu
i łatwiejszą
orientację
w rocznych osiągnięciach
materiału
zw~ązanego z badaniami terenowymi.
W ŁODZI
195'3 r.
cztery osoby, woźnych sze-
Muzeum
posiada
3 działy
wystawowe:
dukcji (poprzednio; gospodarka i przemysł). 2. Tkaniny
ludowa.
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOSCI
administracyjllY
posiada
auto
1,5 ton
maJ'ki
Chevrolet.
1169
1168
.
) t y chat: al) izba z sienią, a2) izba z sienią i komorą
C. Chata. al . YPkuchnl'ą a3) dwie izby z sienią i komorą ewent. kuchewentua me,
.'
.
b3) dach
ni . b) konstrukcja
chaty: bl) podmurowka, b2) sClana,.
.ą, ł
b) ganek i podcienie b5) drzwi, b6) okno, b7) pIec.
.
D ~~~y~i
gospodarcze: a) stodoły i brogi, b) spichrze, c) bUdy~kl
. dla inwentarza żywego, d) budynki dla inwent. m~rt~ego'k~) pIWnice i kopce, f) studnie, g) piece. h) ule, i) młyny LWIatra 1.
VIII. Wnętrze chaty i sprzęty.
óJ' moski.. 3. strój dziecięcy,
IX. Strój: 1. strój kobiecy, 2. str
'<.
b
4. strój o -
rzędowy.
.'
3. sztuki plastyczne:
1. artyści ludowi, 2. zdobleme ~hat,
X . sztuka:
b
bibuły, piór i wełny,
a) rzeżba, b) malarstwo, c) ozdo. y z papIeru,
d) pisanki, e) haft, f) figurki z glmy.
.
2
bXI. Obrzędy, zwyczaje, wierzenia, wiedza.: 1. obrzęd~ rodz~~:, 5 'le~zrzędy doroczne, 3. zwyczaje towarzyskIe, 4. zwyczaJe pra
•.
nictwo
i higiena.
4. Muzyka.
tIJJ
XII Muzea i Wystawy.
t ułożonych tymczaKatalog zabytków posiada opracowanyc.h ~OOO ka~ k .
. kartami
r
inwentarza.
Po
uzupełnIemu
go
.'
rai UJącyml
sowo we dł u g n
d . ł'
'.
dzeniu zostanie podzielony według
Zla ow.
.
l sP~~nice
w układzie katalogów są następujące:
W ka:aIOg~dzabyt~o:
.
. d . dna karta, gdyż katalog Jest Je noczesm
jednemu okaZOWI Odpowla a J; . t'
w każdym dziale W katalogu fotoprzeglądem statystY.CZ~ym prze :I? ~~zyżowe, schemato:"'i statystycznemu
graficznym
zagadmema
mogą
yc
odpowiada układ klisz.
. ł l'
d
nie posiada.
Materia y ezą
Katalog
opisowy do tej pory u kł a u
w teczkach.
Biblioteka
'.
1839 tomów i 19 czasopism
zaWIera.
(uwzględniony
tytuł
nie
rocznik).
d t
a jest jednak dla wszystBiblioteka ma charakter
podręczny,
os ępn
h
nika iż z poza
kich w godzinach służbowych. Z da~y~h s~aty~t!~Z~[~de:c:r Zakładu Etnol go korzystają z meJ naJczęSCleJ
persone l u muzea ne .
. S koły Sztuk Plastycznych,
gdzie odbywają się
grafii U. Ł. oraz Wyzs~eJ z
wykładY sztuki ludoweJ.
.
tk' h działów kultury
.
'. 8147 eksponatow
Ze wszys IC
Z b i o r y zawIeraJ~.
konieczność przedstawienia
całomaterialnej
i duchoweJ. Ze względ~ na
a zaku narzędzi pracy i ich
kształtu kultury Muzeum zwraca duzą uwab~ę?,
z woPJ'ewo'
dztw w których
.
. d'
przewagę ZJ lOrow
'
wytwórców. Zbldor'YłOPbOsaldaa:::'
łódzkiego kieleckiego i rzeszowskiego.
Muzeum prowa Zl
.,
.'
we
W y s t a w a. Muzeum posiada wystawę stałą oraz organ~:~~e d~~:s~U~
czy objazdowe zgodnie z ogólnie przyjętym w Centralnym
ą
planem podziału wystaw.
. .
. do ln. d t . dz'ały j w wYmIemłam stosowme
Wystawa stała pOSIa a rzy
l
.d : l Usług na 1952 r. uzgodniodvwidualnego
Schematu Wytycznych w Zla e .
n~go z Muzeum przez Centralny Zarząd Muzeow.
l.ęÓW
Muzeum, które zreorganizowało się w 1945 r. z resztek przedwojennego
Muzeum Etnograficznego
w pierwszej swej fazie liczyło na silniejszy roz .•
wój i przybytek zabytków a także materiału ilustracyjnego,
którego w swej
pierwszej fazie rozwoju nie posiadało. Zmiany więc w ekspozycji następowały dosyć szybko. W 1946 r. rozszerzając lokal powiększyło ekspozycję,
lecz dopiero po upaństwowieniu
w 1950 roku mogło zmienić estetyczną
oprawę ekspozycji dając do okien firanki i story. Firanki zasłaniają ramy
okienne, uniemożliwiają
rozpraszanie
uwagi widza przez wyglądanie
na
zewnątrz, a także dają równiejsze matowe światło. Szare story dają obojętną
plamę w oknie i zasłaniają sale zbyt naświetlone.
Lokal wystawowy Muzeum jest zbyt mały, aby można było potraktować wszystkie działy jednakowo.
To też, chociaż Muzeum eksponowało
materiał ze wszystkich działów kultury, niektóre ekspozycje były silniej
podkreślone,
np. dział sztuki, strojów, chociaż nie zaniedbało pokazania
narzędzi produkcji. Np. w 1951 r. opracowano ilustracyjnie
dział garncarstwa rozszerzając w ekspozycji narzędzia pracy. Opracowano ilustracyjnie
budownictwo,
narzędzia pracy i niektóre zagadnienia społeczne: jak rozwarstwienia
klasowe na wsi objawiające
się w wielkości chat, postęp
w sposobach wydobywania
wody, uwzględniając
równocześnie
typologię
chat, budynków gospodarczych
i urządzeń pomocniczych.
Założenie nowo eksponowanej wystawy jest następujące: w dziale "narzędzia produkcji" eksponowano poszczególne typy narzędzi produkcji, ich
rozwój i związane
z nimi wytwory
i typy gospodarki
jako odpowiadające
podstawowym
sposobom zdobywania
żywności. Poszczególne
zagadnienia są wyodrębnione
w oddzielnych tablicach, np. historia pozyskania ognia dla człowieka, techniki niecenia ognia. Korzyści płynące
ze znajomości użytkowania ognia, jak oświetlenie, gotowanie jadła, ciepło.
Obok tablicy ilustrującej zagadnienie ognia pokazane do niedawna używane
przyrządy do niecenia ognia i oświetlenia.
Ponieważ układ rozwoju kultury według Morgana i Engelsa opiera się
na materiale ludów pierwotnych a w Muzeum posiadamy materiał ekspozycyjny polski współczesny bądź sięgający połowy XIX stulecia, w ekspozycji opierając się na zasadniczym podziale podajemy obraz gospodarki
historycznie znanej w Polsce oraz ten rodzaj przemysłu, który bądź w pierwotnej gospodarce, bądź w współczesnej
jest naj ściślej z nią związany,
a więc ze zbieractwem, z rybołówstwem
i łowiectwem - plecionkarstwo,
llbok w sali garncarstwo.
Z pasterstwem
nizinnym i górskim - techniki
wyrobu przedmiotów z drzewa, z rolnictwem. - kowalstwo, z budownictwem - ciesiołka i stolarstwo, ze strojem - tkactwo.
Bliższe zasady ekspozycji poszczególnych
grup przedmiotów
są następujące:
W garn'::arstwie zilustrowano cykl wyrobu naczynia od kopania gliny
aż do sprzedaży wypalonego garnka. Pod ilustracjami
pokazano narzędzia
produkcyjne:
koła garncarskie
(sponowe, bezsponowe i rekonstrukcję
ręcznego), kamień do ucierania ołowiu, żarna do ucierania szkliwa, makietę
garncarza przy kółku garncarskim,
model pieca garncarskiego .
Ceramika pokazana zagadnieniami.
Najpierw zgrzebna i siwa, malowana pobiałką. częściowo szkliwiona i całkowicie, z ornamentami podszk1iw_
74'
1171
1170
nymi oraz różne typy ornamentyki: ryta, stempelkowa, malowana. W tejże
sali wydzielone ośrodki garncarskie, które produkują
dla miast ceramikę
ozdobną jak Konopczyńskiego w Bolimowie, Necla w Chmielnie, Łukaszczyka w Zakopanem oraz plastykę w glinie z Iłż,y. Pokazano również naczynia ludów pierwotnych: drewniane - afrykańskie, gliniane - indiańskie.
W drugiej sali pokazane są naczynia typologiczne ułożone z podkreśleniem funkcji naczyń: dzbany, naczynia baniaste, szerokootworowe,
cylindryczne, misy, dwojaki oraz przedstawione
najbardziej
charakterystyczne
ośrodki garncarskie.
W innych grupach przedmiotów np. w rolnictwie pokazujemy narzędzia pracy służące do uprawy roli: radła, płużyce, pługi, brony. Wyodrębniamy typ oraz kolejność użycia narzędzi przy uprawie roli. Wiążemy
z nimi przedmioty używane współcześnie, jak siewnice, kosze do noszenia
kartofli przy ich sadzeniu, kosze używane przy kopaniu kartofli
oraz
kopaczki, kosy, sierpy i przyrządy do ostrzenia kosy. Przedmioty te są
ustawione wzdłuż jednej strony sali, wzdłuż przeciwnej ściany przyrządy
przetwórcze bądź magazynowe jak żarna, stępy, przyrząd do czyszczenia
siemienia, toki i beczki do przechowywania
ziarna, miary plecione i drewniane, sita.
Z innych działów bliżej opracowywane tkactwo, budownictwo i strój.
Ekspozycja nie jest wykończona i braki mają być uzupełnione w tym roku.
Należy wziąć pod uwagę, iż Muzeum posiada mały lokal i w ujęciu materiału bądź w opracowaniu planowym, czy tekstowym musi dostosować się
do ilości miejsca.
W y s t a w a o b j a z d o wazostała
zorganizowana
w 1951 roku pt.
"Naczynie w kulturach ludowych". EkslPonowana w Łodzi z rozszerzonym
materiałem od połowy czerwca do połowy lipca. W terenie była 3 miesiące.
Objechała 23 miejscowości woj. łódzkiego. Frekwencja: 45.567 osób. W 1952
roku wystawa objechała 20 miejscowości w woj. warszawskim, pomorskim.
gdańskim, koszalińskim i poznańskim. Od g maja do dn. 31. VIII. 52 frekwencja na wystawie wynosi 19.269.
Zagadnienia wystawy ujęte w 19 planszach, materiał oryginalny mieści
się w 13 szafach. Na początku wystawy 2 tablice. Jedna z cytatą Bolesława
Bieruta, druga zawiera w skrócie treść wystawy.
W zagadnieniach wystawy szerzej orientuje Przewodnik po Wystawie.
W y d a w n i c t w a:
Katalog garncarstwa
ludowego woj. rzeszo'wskiego 1952. Praca zbiorowa pod kierunkiem Janiny Krajewskiej.
P 1" a c e n a u k o w o - b a d a w c z e: Muzeum w bieżącym roku przeprowadza badania w Czarnocinie (pow. łódzki) nad kulturą materialną,
które mają na celu zebranie
materiału
do monografii;
współpracuje
z P. T. L. w kierunku zebrania materiału do zagadnienia uprawy roślin
i hodowli bydła. Badania odbywają się przy pomocy zespołu naukowego
Muzeum.
Muzeum w długofalowym planie badań postawiło jako zadanie badania terenowe
jednej
wsi rocznie w jednym powiecie województwa
łódzkiego dla uzyskania obrazu kultury danego województwa.
Ponieważ
poszczególne zagadnienia dla opracowania są podzielone między pracowni-
ków, każdy z n~ch w zakres.ie swego tematu wykonuje sprawdzające badania
w pe~ym
zaSlęgu tery tonalnym związanym z badanym obiektem.
~rocz tego w ramach. możliwości Muzeum będzie dokonywało zdjęć
str?J~w ludowych w tereme, niezależnie od pory roku dla uzyskania jak
naJwlększego
• t
. b' materiału w tym kierunku. Uwzględnl'one będ ą st'rOJe od Ś
. Wlę ne l u lOry przy pracy.
Muzeum projektuje badania w pow. rawsko-mazowieckim.
Działalność
oświatowa:
. Muzeum dotychczas posiadało jednego oświatowca. DO!Piero od 15 lipca.
dz.lał . ten został zreorganizowany
i przez dodanie dwóch oświatowców zamleUlony w zespół.
WYci~czki pr~ych?dząc.e były oprowadzane przez pracowników nauko~ych, ktorzy ~sLadaJą zamteresowania
pedagogiczne W niedzielę równiet
Jed.en p:aco\Wllk naukowy oprowadzał wyciec~i zgłaszające się bądź zbierał
zwledzaJących i udzielał objaśnień dotyczących ekspozycji,
,
Janina Krajewska
DZIAŁ ETNOGRAFICZNY
MUZEUM POMORSKIEGO
W TORUNIU
Dz~ał ten stanowi część składową Muzeum Pomorskiego.
Został on
Zorga~llzo~any ~ lfltach 1946-1948
dzięki gromadzeniu
zabytków
na
tereme P?łnocneJ Polski. Obejmuje wszystkie dziedziny kultury ludowej
ze szczegolnym uwzględnieniem
rybołówstwa. Zbiory mieszczą się w wystawo:vych pokojach II piętra Ratusza oraz w magazynach.
~le. ;-v~stawione są (zmagazynowane) takie działy jak: plastyka ludowa
i odzlez , mstrumenty muzyczne, zabawkarstwo,
obrzędowość i źycie społeczne.
Dział posia?a skromną, podręczną bibliotekę oraz archiwum dotyczące
przede wszystklm dokumentacji zbiorów.
Zbiory zaopatrzone w liczne ilustracje a także w napisy objaśniające
zostały pocz.ątkowo wys~awione .według form gospodarki, jak łowiectwo,
hodo~l~ zWle~ząt, rybołowstwo ltd., z uwględnieniem
najstarszych
i najbardzl~J prymltywnych,
a także najbardziej charakterystycznych
zabytków
oraz zywych narzędzi i sprzętów, odgrywających
jeszcze współcześnie
gospodarczo-społeczną
rolę.
r
:-:Zy tym zwr~cono u:va~ę na przedstawienie tych obiektów, które były
\\łaSCIWe terenowI Polskl połnocnej, a w szczególności terenowi Kaszub
M~zur, War~ii, Krajny, Kociewia. ziemi Michałowskiej, Kujawom. a takż~
BLałDstocczyznie i KutlPiom.
Rybacki: narzędzia kolne gromadzone były z terenu całej Polski.
IlustraCJe. zwracają
szczególną uwagę na przedstawienie
narzędzi
w ręku człowleka. w pracy, na tle właściwego mu środowiska.
, Odzież
wystawiono
w październiku
1952 r.
1172
Wystawa
rozwoju
narzędzi
pracy
W grudniu 1950 roku została otwarta wystawa rozwoju wybranych
narzędzi pracy, dająca nowe ujęcie części zbiorów, uwzględniająca
rozwój
i przekształcenia
narzędzi pracy w oparciu o środowisko
fizjograficzne
i gospodarczo-społeczne.
Jako materiał wystawy zostały wybrane narzędzia służące do niecenia
ognia, do orki i do oczyszczania i mielenia ziarna, plecionkarstwo
i tkactwo
oraz narzędzia do kłucia ryb.
Przy opracowywaniu
tej wystawy oprócz materiałów
etnograficznych
przy pomoey Działu Archeologicznego
zostały uwzględnione
materiały
archeologiczne (oryginalne przedmioty) oraz historyczne.
Celem wystawy było przedstawienie,
o ile na to pozwoliły dostępne
materiały
naukowe,
rozwoju i przekształceń
narzędzi
w perspektywie
historycznej na tle podłoża fizjograficznego
oraz gospodarczo-społecznego,
podkreślenie
wartości pierwotnych
wynalazków,
które dały asumpt do
powstania i rozwoju udoskonalonych
narzędzi współczesnych, udział człowieka w tworzeniu kultury, oraz wydobycie regionalnych
cech wytworów
kultury materialnej,
rzucających światło na problemy etnogenezy.
Poza tym wystawa miała na celu podniesienie wartości narzędzi pracy
w celu propagowania
idei poszanowania
i ochrony
zabytków
kultury
materialnej, jako dokumentów historycznych.
Wystawa była otwarta w trzech osobnych salkach, a mistępnie została
przeniesiona i wcielona do stałych wystaw Działu Etnograficznego.
Opis
wystawy
,
I
1173
3. Oczyszczanie
i mielenie
ziarna
.
. <:)czyszCza?ie. i l~ielenie ziarna ilustruje rysunek, przedstawiający
naczyme do prazema ZIarna, dalej oryginalne stępy ręczne i nożne oraz żarna
przedhistoryczne
i żarna rotacyjne w kadłubie i skrzynkowe.
Następne ilustracje
dają obraz żaren egipskich sprzed ok. 2000 lat
przed n. e., żaren rzymskich oraz średniowiecznych.
Rysunek przedstawia konstrukcję żaren, młyna wodnego i parowego.
(
•
I
1. Niecenie ognia
Oryginalne, barwne ilustracje przedstawiają
zastosowanie ognia przez
człowieka pierwotnego oraz sposoby niecenia. O jego rozwoju mówią wystawione oryginalne krzesiwa sprzed 2000 i 1000 lat, krzesiwo z XIX i początku XX wieku, oraz współczesne zapałki i .zapalniczka.
2. Rozwój
orki
Rozwój orki ilustrują oryginalne motyki rogowe, kopaczka kamienna
sprzed ok. 2000 lat i radło kamienne, poza tym ilustracje przedstawiające
rekonstrukcję
motyki, obraz kopaczy egipskich, orkę radłem przy zastosowaniu wołów, znaną ze szwedzkich rysunków skalnych, następnie różne
formy radeł oraz rozwidlonych kopaczek i soch, płużyc i pługów, dające
pojęcie o ich przekształceniach
i rozwoju, z uwzględnieniem
ilustracji wieloskibowego pługa ciągnionego przez traktor.
Narzędzia do orki przedstawiono
w postaci okazów reliktowych,
jak
oryginalne radła służące do orki ugorów i do podgarniania
kartofli, jak
socha i jarzmo na woły. Fotografie ilustrują chłopów przy pracy na tle
swego środowiska. Napisy mówią o historii i rozwoju narzędzi i ich wartości produkcyjnej.
Mapa daje zasięg sochy dwupolicowej i łopatkowej .
.i
.,i
'l
Ryc.
1. Wystawa rozwoju wybranych
narzędzi
Oczyszczanie i mielenie ziarna.
pracy.
Napisy mówią o historii i rozwoju żaren, których zasada weszła jako
element podstawowy do współczesnych, udoskonalonych
młynów wodnych,
parowych i elektrycznych.
W końcu wykres daje obraz porównawczy produkcji przy zastosowaniu
stępy. żaren, wiatraka. młyna parowego i elektrycznego.
4. Od plecionkarstwa
do tkactwa
Plecionkarstwo
zostało przeds.tawione
w okazach różnych niedokończonych koszy plecionych z witek za pomocą techniki krzyżowo-żeberkowej
oraz łapci plecionych techniką krzyżową itd. Tak zwane ,krosna do tkania
sit" ilustrują prymitywną formę warsztatu ręcznego nie o~erującego jeszcze
1174
ciągłą mClą. Narzędzie to rzuca światło na drogę rozwoju krosien. Dalej
przedstawiono narzędzia do obróbki włókna. dzięki którym pojawia się nić
ciągła dająca początek tkactwu.
Ilustracje
przedstawiają
wrzeciona
egipskie i greckie
oraz polskie
przęśliki do obciążania wrzecion z Pomorza sprzed ok. 2500 i 2000 lat oraz
z okresu wczesnohistorycznego.
Wreszcie wystawiono wrzeciono obciążone
kartoflem, ws!półczesne wrzeciono i kołowrotek.
Słomianka stoi do pewnego sto:mia na drodze między plecionkarstwem
i tkactwem. Ilustracje
przedstawiają
narzędzia w ręku kobiet oraz współczesną
zmechanizowaną
samoprząśnicę
fabryczną
posiadającą
około
460 wrzecion.
Wykres ilustruje wpływ rozwoju narzędzi na wzrost produkcji, przedstawiając porównawczo
wydajność wrzeciona, kołowrotka
i maszynowej
samoprząśnicy.
Narzędzia oryginalne
ilustrują
przygotowywanie
nici oraz tkanie na
krosienkach nicielnianych, na deseczce tkackiej i na krosnach.
Właściwe tkactwo zostało przedstawione
w ilustracjach
warsztatów:
pionowego obciążonego kamieniami
(obok którego znajdują się oryginalne
ciężarki gliniane do obciążania nici osnowy z Kujaw z ok. X w.), dalej
różnych typów warsztatów
pionowych i poziomych oraz mapy zasięgu
różnych technik tkackich na świecie, wreszcie ilustracje współczesnej maszyny tkackiej.
Napisy mówią o historii rozwoju narzędzi i ich roli społecznej, o znaczeniu wprowadzenia
maszyn w okresie kapitalizmu
oraz o roli kobiet ytkaczki w okresie wspólnoty pierwotnej, feudalizmu, kapitalizmu i w ustroju
socjalistycznym.
Wykres pokazuje porównawczo
wydajność
ręcznego i maszynowego
wrzeciona.
W celu zaznajomienia
zwiedzających,
a w szczególności
młodzieży
szkolnej z narzędziami i techniką pracy, Muzeum Pomorskie urządzało demonstracje przędzenia na wrzecionie i na kołowrotku
oraz tkania
na
deseczce tkackiej i na krosnach, co wzbudzało ogromne zainteresowanie.
5. Narzędzia
kolne do połowu ryb
Wystawa ma na celu pokazanie rozwoju narzędzi do kłucia ryb od
najbardziej
pierwotnych
jakim
jest zaostrzony
kij, poprzez oszczepy
z ostrzem krzemiennym
lub kościanym aż do chwili, w której przekształca
się ono z jednej strony w wielozębną ość żelazną, a z drugiej - na drodze
rozwoju harpuna
we współczesny harpun
przemysłowy
wystrzelany
7. działa,
służący do połowu wielorybów.
Wystawa oparta o materiał pochodzący z całej Polski przedstawia takie
oryginalne okazy jak jednozębna i dwuzębna ość do połowu karpi i ość
trójzębna oraz ości wielozębne ułożone według wyróżnionych tradycyjnych
typów charakteryzujących
określone tereny. Spośród ości do cennych należy
pochodząca z wschodniej Polski ość składana z dwóch części, znana z wykopalisk wczesnośredniowiecznych
z Biskupina i ze starożytnej Rusi i Estonii
r
,
~
••I
1175
oraz z Danii, a także nowy typ powstały w wiązku z przerabianiem
na ten
cel narzędzi rolniczych.
Spośród narzędzi morskich cenną kolekcję przedstawiają
ości (bodarze)
do połowu węgorzy oraz grzebień i kotwa, jako narzędzia nowsze. Poza tym
wystawione są haki do podchwytywania
ryb i harpuny oraz tzw. beka do
połowu fok.
Obok znajdują się narzędzia kowalskie do wykonywania
ości oraz ość
w różnych stadiach wykonania .
Ilustracje
(fotografie
i rysunek)
dają obraz zastosowania
narzędzi
w świecie starożytnym oraz współcześnie w różnych krajach.
Wystawa ta ma na celu pokazanie rozwoju i przekształceń
narzędzia
w perspektywie historycznej. oraz związku ze środowiskiem fizjograficznym
Ryc. 2. Wystawa
rozwoju wybranYi~h narzędzi
Narzędzia' kolne.
pracy.
(budowa nar~ędzi, przystosowanie
do gatunków
poławianych
ryb, do
dna itp.), ma też uświadomić niszczycielski ich charakter.
Napisy wprowadzają w historię narzędzi i ich zmienną rolę podkreślając,
iż przynoszą
one dorywczą korzyść w gospodarce indywidualnej, zaś są szkodliwe w uregulowanej gospodarce społecznej i dlatego
są zwalczane.
Narzędzia
te
w zestawieniu
np. z udoskonalonymi
współczesnymi
sieciami
stanowią
wyraźną pozostałość da wnych epok.
Działalność Działu Etnograficznego
Muzeum Pomorskiego
w Toruniu
sprowadza się do gromadzenia
zbiorów wraz z dokumentacją,
do zabezpieczenia ich i opracowywania
w celu przygotowywania
wystaw
oraz
publikacji
naukowych
oraz naukowo-popularnych.
W tym celu przy
1177
1176
współpracy i pomocy P. T. L. rozpoczęte zostały monograficzne
badania
terenu Kujaw, a w szczególności wsi Zakrzewo w pow. Aleksandrów, poza
tym gromadzone są materiały
do sztuki ludowej
oraz do rybołówstwa
śródlądowego i morskiego.
Prowadzone są też wespół z P. T. L. posiedzenia seminaryjne
z referatami dyskusyjnymi
na temat bieżących opracowywanych
problemów
naukowych oraz zbiorów.
Zbiory Działu, magazyny, biblioteka oraz archiwum
udostępnione
są
dla społeczeństwa, które z nich korzysta w pracach oświatowo-dydaktycznych szkół, świetlic, teatrów itd.
Prace oświatowe Muzeum prowadzi Biuro Społeczno-oświatowe
organizując frekwencję, odczyty, propagandę w prasie, radio itd., w której to
pracy biorą również udział pracownicy Działu Etnograficznego,
udzielając
poza tym konsultacji fachowych etc.
Najbliższe
zamierzenia
Działu Etnograficznego
to opracowanie
nowej
wystawy
dotyczącej
zbieractwa,
hodowli
zwierząt
z pszczelnictwem i uprawy roślin wraz z transportem
oraz odzieży w celu ujęcia
zbiorów na tle historii
i podłoża geograficznego
oraz społeczno-gospodarczego.
Wystawy
stałe działów
dotyczących
zdobywania
żywności
zostały
w końcu 1952 roku gruntownie zreformowane
w myśl współczesnych wymagań.
W 1953 roku otwarto Dział Sztuki ludowej (wybrane zagadnienia), które
umieszczono w jednej sali. Z działu tego wystawiono zdobnictwo przedmiotów użytkowych, przedmioty obrzędowe, przedmioty magii rolniczej, malarstwo kultowe i świeckie oraz wycinanki, rzeźbę kultową i świecką, ceramikę i zabawki.
Maria
1
Znamierowska-Priifferowa
Z WYSTAWY STROJOW LUDOWYCH POŁNOCNEJ
W MUZEUM POMORSKIM W TORUNIU
POLSKI
W dniu 26 pażdziernika
1952 roku w Muzeum Pomorskim w Toruniu
została otwarta wystawa strojów ludowych Północnej Polski: strój ludowy
pałucki, kujawski, przesiedleńczy
opoczyński z terenu Kujaw, warmiński.
mazurski
oraz kurpiowski.
Z okazji otwarcia wystawy odbyła się prekcja o stroju ludowym wraz z pokazem eksponatów, na której przemówili Dyrektor Muzeum Prof. dr Jerzy Remer, Kustosz Działu Etnograficznego dr Maria Znamierowska-Prilfferowa,
oraz mgr Halina Mikułowska.
W jednej z sal zabytkowego ratusza toruńskiego umieszczono gabloty z eksponatami.
Najwięcej
eksponatów
wystawiono
z regionu
kujawskiego,
któremu poświęcono I, II, IV i VIII szafę. W pierwszej
szafie wystawiono stroje kobiece; strój kobiecy codzienny oraz strój kobiecy świąteczny. Tło gabloty wypełnia ogromna chusta tzw. turecka wykonana z dużej
llości kawałków starych chust, następnie zszyta oryginalną nicią z tychże
chust, pokryta
ręcznie wyszytym
ornamentem
analogicznym
do chust
i
f
fabrycznych
tego rodzaju. Wystawione
stroje
kobiece obrazują
różnice
pomiędzy strojem codziennym a strojem świątecznym.
Niektóre części stroju pochodzące z końca XIX wieku, obecnie nie spotykane w t~renie zasługują na miano zabytków. Jako dopełnienie stroju
kujawskiego w następnej gablocie umieszczono strój męski świąteczny oraz
strój weselny
panny młodej przykład
wpływów
miejskich
końca
XIX wieku na strój ludowy. Jedynie kolor i tworzywo zachowały dawną
formękompozycja i krój uległy wpływom miejskim. Jest to jeden z nielicznych okazów weselnego stroju kujawskiego.
W następnych
gablotach
umieszczono
czepce kujawskie
dając
ich przegląd
z uwzględnieniem
~ajtypowszych
technik zdobienia. Czepce owe zgromadzone obecnie drogą
poszukiwań terenowych
tworzą tu znaczną kolekcję.
Spośród tiulowych
czepców świątecznych są reprezentowane
głównie techniki wyszywania na
tiulu z aplikacjami.
Obok czepców wystawiona
została znaczna kolekcja
kołnierzyków
pochodzących
w większości z byłego Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy, gdzie również stanowiły jedną z bogatych kolekcji
tego rękodzieła.
Znaczniejszą
ilością eksponatów
reprezentowany
jest region pałuck!.
Z dwóch gablot poświęconych na zobrazowanie stroju paluckiego, w jednej
pomieszczono strój kobiecy codzienny oraz strój świąteczny po części rekonstruowany, a także strój dziewczęcy świąteczny. W drugiej gablocie umie,.
szczono kolekcję czepców, jakie zgromadzono w ostatnim czasie w wyniku
poszukiwań terenowych
Mgr Haliny Mikułowskiej.
W codziennym stroju
kobiecym dominuje jednostajność tworzywa oraz monotonia barw przystosowanych do codziennego życia wieśniaczego.
Czepce ·będące głównym
elementem zdobniczym i dekoracyjnym
w stroju świątecznym reprezentuje
tu zwykły biały czepiec płócienny o prostych motywach haftu. Do oryginalnych należy strój dziewczęcy świąteczny będący jedynym eksponatem w tutejszym muzeum. Analogicznie do gabloty czepców kujawskich
udało się
w jednej gablocie zgromadzić cały szereg czepców kobiecych pałuckich,
gdzie odpowiednio
uszeregowane
pozwalają
na zaznajomienie
się z ich
technikami zdobniczymi. Spośród stosowanych technik dadzą się wyróżnić
głównie aplikacje na tiulu, przewlekanie
na tiulu oraz haft na tiulu u starszych ręczny, u nowszych maszynowy. W związku z poszukiwanami
stroju w terenie
udało się odnależć kilka czepkarek,
które pomogły
w konserwacji
obiektów. Strój pałucki pochodzi głównie z okolic Znina,
Barcina i Godawy koło Biskupina.
Jako następny
zobrazowany
jest region warmiński
reprezentowany
głównie materiałem ilustracyjnym
z braku oryginalnych
eksponatów, oraz
bogatą kolekcją czepców kobiecych, które stanowią cenny nabytek Muzeum
Pomorskiego w Toruniu jeszcze z okresu przed 1929 roku. Odpowiednio
dobrany materiał ilustracyjny w części wypełnia braki eksponatów. W podobny sposób zobrazowano
region mazurski. Dużą pomoc w uzyskaniu
odpowiedniego
materiału
ilustr. oddało Muzeum Mazurskie
w Olsztynie, które udostępniło materiał ilustracyjny
z posiadanych kolekcji. W następnej gablocie umieszczono strój kurpiowski reprezentujący
strój ludowy
Puszczy Zielonej - jest to komplet stroju kobiecego świątecznego.
1179
1178
8. Gabinet Numizmatyczny
9. Dział Historii Kultury Materialnej
10. Dział Kultury i Sztuki Ludowej
11. Dział Instrumentów
Muzycznych.
Jako muzeum okręgowe Muzeum Narodowe w Poz~anll\ spr~wuje nadzór nad muzeami regionalnymi w Kaliszu, Lesznie ~ PIle wOJ~wodz~wa
znańskiego oraz w Gorzowie, Międzyrzeczu, Nowej Soh I ZIelonej Gorze
województwa zielonogórskiego.
.'
. Oprócz głównego gmachu przy Alejach Marcinkowsklego
9 posIada
Muzeum w Poznaniu kamienicę Grodzickich przy Starym Rynku na .pomieszczenie
Działu Instrumentów
Muzycznych,
zabytkowy
ratusz
J~ko
pomieszczenie
Muzeum Historii pozna~ia
i ~am:~ Przemysława,
.ktor~
po odbudowie pomieści ekspozycję DZlału Hlston~ Kultury
~atenalneJ
oraz Oddziały w Rogalinie pow. Śrem i w Gołuchowle pow. Jarocm. W ~ogalinie znalazła pomieszczenie ekspozycja rzemi.osła ar~y~tycz~e.go w POWlą~
zaniu z dokumentami
zjawisk historycznych
l polskiej mysll postępowej
oraz dział etnograficzny. Gołuchów służy na razie celom magaz~nowym ..
Biblioteka muzealna liczy 16729 tomów. Pozycji EtnografIcznych
Jest
Ważnym przyczynkiem
do poznania
stroju opoczyńskiego jest strój
opoczyński przesiedleńców
z terenu Kujaw z lat 1923-1945 r. Przykład
ten obrazuje proces trwałości i niezmienności stroju, który nie uległ asymilacji w nowym terenie. Podobnie przedstawiono
strój grupy Mazowszan
spod Mińska Mazowieckiego obecnie przesiedlonych
na obszar powiatu
świeckiego na Pomorzu. Przestrzeń pomiędzy gablotami wypełniają drewniane skrzynie malowane, zgromadzone z terenu Kujaw. Całości dopełnia
bogaty materiał
ilwstracyjny wSlPOmiany przy qpisie strojów wykonany
wyłącznie przez Dr Marię Znamierowską-Prillferową.
Wiele ilustracji obrazuje Kujawy ze zrómicowaniem
stroju z Kujaw "Białych" oraz Kujaw
"Czarnych". Sa'la uwień,czona została ogromnym "pająkiem"
wykonanym
w okolicy Nieszawy na Kujawaoh, podabnym do !pająków kurpiowskich
z ciętej słomy.
Bogato reprezentowany
strój kujawski zawdzięcza Muzeum systematycznym badaniom etnograficznym nad kulturą ludową Kujawiaków przeprowadzonym
przez zespół etnografów
Oddziału Toruńskiego PTL, oraz
subwencjom
udzielanym
przez
Zarząd
Główny
PTL.
Ośrodek
PTL
w Toruniu pracuje zespołowo w ramaJch prac nadreedycyją
O. Kolbel"ga.
Ważnym ogniwem V\'spółpracy pozwalającym
na szerokie możliwości badań daje współpraca z Muzeum Pomorskim w Toruniu, co pozwoliło na
zgromadzenie dużej kolekcji materiału faktograficznego.
Dzięki prowadzonym pracom nad monografią regionu kujawskiego
materiały i eksponaty
ulegają ciągłym wzbogaceniom
w myśl założeń, że strój ludowy mówi
o starych odrębnych tradycjach ludu, o jego poczuciu piękna a także o zróżnicowaniu społecznym - o dawnej doli i niedoli - strój ludowy to źródło
współczesnej twórczości zasilające nowe życie Polski Ludowej, która szanuje i otacza opieką swe cenne zabytki.
Ryszard Kukier
SPRAWOZDANIE
w zakresie
po-
w niej 173.
.'
'd .
Archiwum, z wyjątkiem akt własnych, muzeum me posiada. PrzeWI Uje
się ~organizowanie archiwów w obrębie działów.
.
..
Przy muzeum czynne są następujące
pracowme: konse~wacJI malar.~
stwa konserwacji rzemiosła artystycznego, konserwacji mebll, konserwac.Jl
tkanIn, konserwacji grafiki, laboratoria chemiczno-doświadcza.lne,
pracowm~
fotograficzna .stolarnia i ślusarnia. Nieczynna jest pracowma konserWaCjI
Z DZIAŁALNOŚCI MUZEUM NARODOWEGO
W POZNANIU
Działu
Kultury
i Sztuki
Ludowej
Sprawozdanie Działu Kultury i Sztuki Ludowej poprzedzam zwięzłymi
informacjami
odnoszącymi się do całego muzeum, gdyż sprawy dawnych
poznańskich zbiorów etnograficznych
i wszystkie sprawy administracyjno·
gospodarcze wiążą się z centralą.
Muzeum Narodowe w Poznaniu jest instytucją naukowo-badawczą
typu
artystyczno-historycznego
i posiada następujące działy:
1. Zbiory Sztuki Starożytnej
2. Zbiory Sztuki Średniowiecznej
3. Galerię Malarstwa Polskiego XVI-XVII
w.
4. Galerię Malarstwa Polskiego XIX-XX
w.
5. Galerię Malarstwa Obcego
6. Zbiory Rzemiosła Artystycznego
7. Gabinet Rycin
I
r
I
rzeźby.
.,
'k
d .. t .
Dyrekcję stanowią: dyrektor,
wicedyrektor
l klero~m
a .~l1ms L4
cyjny. W działach naukowo-badawczych
pracują: kierown:k ga~er~I, 10 ku~
stoszy, 9 asystentów,
kierowniczka
biblioteki,. P?mocmk
blblI~tekars~I
i magazynier
zbiorów. W dziale naukowo-oswlatowy.m
.1 klerowmk
i 8 asystentów-instruktorów,
w dziale wystaw. czaso~ych l obJazd?~vych kierownik, w dziale muzeów regionalnych - klerowmk.
~sys~en;l-mstruktorzy biorą również udział w pracach związanych z funkCją dzmłow wystaw
czasowych i muzeów regionalnych.
..
.
W administracji
zatrudnionych
jest
14 pracow~llkow
b.1UrO~ych
i 31 pracowników obsługi. Cyfry obejmują centralę ł~czme z oddzl~łaml.
Zbiory Muzeum Narodowego składają się z obiektow wł<~snych l ~zereg~
kolekcji, powstałych na terenie Wielkopolski w ciągu XIX WIeku. Gł~wn~ml
są zbiory Pozn. Towarzystwa Przyjaciół Nauk, powstałego w 1857 r. l zblOry
Muzeum Krajowego. Zbiory TPN zostały w roku 1923 przekazane Muzeum
Wielkopolskiemu w depozyt. Zawierają one w s?bie ~~lekcj~ wcześniejsze,
np. szamotulskiego Towarzystwa Zbieraczy StarozytnoscI Krajowych (J. Moraczewskiego), a nawet obrazy z Galerii Stanisława ~ugusta. W zbiorach
TPN przeważały do lat 70 ub. w. eksponaty archeologIczne. Od r. 1872, po
złożeniu w darze przez Seweryna Mielżyńskiego galerii miło sławskiej oraz
zbiorów Edwarda
Rastawickiego
wzrosła znacznie wartość kolekcji
s7.tuki.
1181
1180
tylko 45 eksponatów, które weszły w skład tworzonego po wojnie nowego
zbioru. Zachowała się kolekcja Zwierzyckiego.
Bezpośrednio po wojnie postanowiono dział etnograficzny zorganizować
na nowo. Zebrano pewną ilość strojów drogą darów od poznańskich Bambrów oraz od mieszkańców Dąbrówki Wlkp. z powiatu międzyrzeckiego.
Eksplorację terenową na większą skalę rozpoczęto wczesną wiosną w roku
1949, gdy zapadło postanowienie, źe dział etnograficzny uzyska pomieszczenie na ek~pozycję w gmachu dawnej Galerii Raczyńskich w Rogalinie. Już
w dniu 24 lipca 1949 r. dokonano uroczystego otwarcia ekspozycji działu.
której zadaniem jest zilustrowanie jak najwszechstronniejsze
kultury ludowej wielkopolskiego regionu .Ekspozycja zasilona w znacznej mierze depozytami uległa w następnych latach pewnym zmianom, związanym głównie
z wycofywaniem
depozytów i zastąpieniem ich materiałem własnym, zbieranym juź teraz systematycznie
przez dział na terenie Wielkopolski i pogranicznych
powiatów Ziemi Lubuskiej.
W międzyczasie też przekazana
została kolekcja nowogwinejska
J. Zwierzyckiego
Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach.
W końcu r. 1953 ilość eksponatów w poszczególnych grupach rzeczowych była następująca:
47
Budownictwo i osadnictwo wiejskie
150
Zajęcia podstawowe (rolnictwo, rybołówstwo, bartnictwo)
Przetwórstwo
(przeróbka surowców mineralnych,
1659
zwierzęcych i roślinnych, z plecionkarstwem
i tkactwem)
223
Gospodarstwo domowe
498
Sztuka, ubiory i obrzędy
219
Różne i nieokreślone
Drugi trzon stanowią zbiory Muzeum Krajowego, powstałego w Poznaniu w r. 1893, które przejęło kolekcje miejscowych towarzystw naukowych.
Trzon ten zasilony został przysłanymi z Berlina rzeźbami i obrazami z wyraźną tendencją germanizacyjną·
W roku 1903 przeszła w formie depozytu
do muzeum poznańskiego
Galeria Atanazego
Raczyńskiego,
zawierająca
głównie dzieła malarstwa obcego (197 eksponatów).
Muzeum uzyskało nowy, dzisiejszy gmach w r. 1904. W r. 1919 przejęła je administracja
polska i przemianowała
na Muzeum Wielkopolskie.
W r. 1923 po wydzieleniu zbiorów archeologicznych
i przyrodniczych
pozostają w gmachu Muzeum Wielkopolskiego zbiory artystyczne. Ze zbiorów
archeologicznych
i przyrodniczych
utworzono
osobne oddziałY Muzeum
Wielkopolskiego,
z których w roku 1945 powstały samodzielne placówki
naukowe i administracyjne.
w roku 1950 w dniu 18 czerwca nadano Muzeum Wielkopolskiemu
zaszczytną nazwę Muzeum Narodowego.
Straty poniesione w dobie okupacji hitlerowskiej
wyraźają się cyfrą
17443 obiektów. Najpowaźniejsze
ilościowo występują w Gabinecie Rycin
(11 253) i w etnografii
(3500). Ilościowo mniejsze, ale za to b. dotkliwe,
w rzemiośle artystycznym
(1205) i w obu działach malarstwa
(878). Reszta
strat przypada na inne działy. Cyfry powyźsze ilustrują straty zestawione
juź po zakończeniu akcji rewindykacyjnej.
Celem Muzeum Narodowego w Poznaniu jest:
Gromadzenie obiektów ze wszystkich dziedzin sztuki europejskiej z wyjątkiem archeologii, ze specjalnym podkreśleniem sztuki polskiej, a ponadto
dokumentacji historycznej.
Prace
badawcze
w zakresie
specjalności
reprezentowanych
przez
Muzeum.
Usługi dla instytucji
naukowych i pracowników
naukowych, dla instytucji społecznych i kulturalnych.
Udostępnienie
zbiorów naj szerszym masom społecznym i ich właściwa
interpretacja
przez organizację wystaw czasowych i stałych, wystaw objazdowych, akcję odczytowo-propagandową,
pokazy i akcję wydawniczą.
Organizacja muzeów regionalnych i opieka nad nimi oraz naleźyte ich
wyposaźenie w środki ekspozycyjne i dydaktyczne.
Z b i o l' yet n o g l' a f i c z n e znalazły pomieszczenie w gmachu ówczesnego Muzeum Wielkopolskiego w r. 1921. Oficjalne otwarcie ekspozycji
ludoznawczej nastąpiło w dniu 22 maja. Cała kolekcja ludoznawcza obejmował~ o~oło 1300 pozYC~i. Wystawionych
było 600 eksponatów. Przewaźały
stroje l hafty. WystaWIOny w Muzeum Wielkopolskim zbiór etnograficznv
powstał w r. 1911 dzięki zabiegom Heleny Cichowiczowej i jej córki Wie'~
sławy, w oparciu o powstałe w r. 1910 Towarzystwo Ludoznawcze w Ponaniu. Zbiór t'2n poprzednio mieścił się w Muzeum im. Mielźyńskich.
. . W nowym po:nies:czeniu rozró~ł się dział etnograficzny przed II wojną
~w~utową ~o okoiO 3000 eksponatow, nie licząc materi2Jów archiwalnych
l
tlusU'ucYJnych oraz zbiorów J. Zwierzyckiego,
ofiarowanych
M<lzeum
w .1'. 1922. Prawie cały zbiór etnograficzny uległ w dobie rządów hitlerowskich rozproszeniu i zniszczeniu. Drogą rewindykacji
wróciło do Poznani~
Razem
i
2296
Zbiory rozmieszczone są w 4 magazynach i w 5 salach wystawowych
w Rogalinie. Podział w magazynie odpowiada podziałowi ekspozycji. Pomieszczenia magazynowe i ekspozycyjne są na ogół dostosowane do potrzeb
zbiorów etnograficznych.
W salach wystawowych z górnym oświetleniem zbiory posiadają dobre
w zasadzie warunki ekspozycyjne.
Z powodu trudności technicznych
nie
u.dało się jednak wyeliminować znacznych wahań temperatury
i wilgotności
oraz zbyt ostrego nasycenia światłem, zwłaszcza w sali ze strojami. Magazyny odpowiadają wymogom racjonalnego przechowywania
zbiorów. Brak
jednak w nich pełnego wyposażenia w sprzęty.
Z uwagi na to, że ekspozycja ilustruje kulturę ludową Wielkopolski.
pozostały wszelkie inne zbiory w magazynie. Z przedmiotów
związanych
z kulturą Wielkopolskiego ludu pokazano obiekty o ile możności nie uszkodzone i typowe. Na wystawie znajduje się jedna piąta część ogółu zbiorów.
Jako zasadę układu wystawy przyjęto podział eksponatów,
który by
odpowiadał dialektycznej
intenpretacji zjawisk kulturov.'Ych i dlatego ekspozycja rogalińska
odbiega od tradycyjnego
układu typologicznego. cały
material podzielono na 5 działów: 1. budownictwo, 2. zajęcia podstawowe,
3. przetwórstwo.
4. gospodarstwo domowe oraz 5. u.biory, sztukę i obrzędy.
1183
1182
Według tej zasady ustawiono zbiory w 5 salach. Ponieważ jednak pojemność sal nie zawsze odpowiada nagromadzonym
w poszczególnych działach
eksponatom.
trzeba było np. część przetwórstwa
(kowalstwo)
ulokować
\II sali zajęć podstawowych.
Sala I, najmniejsza.
mieści pokaz budownictwa
i osadnictwa
wiejskiego w Wielkopolsce przy pomocy wielkich fotografiI, plansz i modeli
gipsowych oraz zbiór narzędzi do budowy domów i krycia dachów. Kilka
oryginalnych
okazów wczesnodziejowych
narzędzi oraz ich fotografii wystawiono tu również, celem unaocznienia
ciągłości kulturalnej
od czasów
wczesnodziejowych,
a nawet prasłowiańskich,
aż po dzień dzisiejszy. W ten
sam sposób pomyślana i ustawiona jest ekspozycja również w ~astępnych
salach i uzupełniona
skromnym
na razie materiałem
ikonograficznym.
W sali II mieści się rybołówstwo z narzędziami do wyrobu sieci, rolnictwo
ze sprzętem do mechanicznej uprawy ziemi oraz z narzędziami żniwnymi.
pszczelarstwo z okazami pni drążonych i kószek plecionych, z działu zaś
przetwórstwa
narzędzia
i wytwory kowalskie.
Sala III obejmuje
całą
resztę przetwórstwa. Pokazuje się w niej narzędzia do przeróbki lnu i wełny
na włókno, do przędzenia, nawijania i tkania, wreszcie barwienia tkanin.
Plecionkarstwo
ilustruje
fazy przeróbki surowca oraz wytwory, głównie
plecionki z korzeni sosny. Dalej pokazane są wytwory z kory i rogu, ro?wój narzędzi do przetwórstwa
zbóż oraz garncarstwo
z narzędziami pracy
i okazami ceramiki, od wczesnodziejowej
po dzisiejszą.
W sali IV ustawiono sprzęty domowe i gospodarcze, ilustrujące
głównie pracę domową
kobiety, a w sali V, największej,
znalazły pomieszczenie szafy i gabloty
ze strojami wielkopolskimi, tkaninami i haftami, dalej malarstwo i rzeźbI
ludowa, wreszcie instrumenty muzyczne i przedmioty obrzędowe. Na ścianach w tej sali rozwieszone są, poza obrazami ludowymi, wielkie fotografie
chłopów i kobiet w strojach ludowych.
Sprzęt ekspozycyjny jest stosowany oszczędnie. W 4 pierwszych salach
eksponaty rozwieszone są na świanach i rozmieszczone na postumentach
pokrytych jutą, przemalowaną
farbą klejową. Jedynie sala V posiada szafy
oszklone, witrynki i gabloty starego typu, w których znalazły pomieszczenie prawie wszystkie eksponaty z wyjątkiem obrazów i niektórych rzeźb.
Obecny układ nie jest ostateczny. W najbliższym czasie przewiduje się
pewne zmiany w ekspozycji w związku zamierzonym
wyposażeniem
jej
w tablice, ilustrujące związek kultury wielkopolskiej wsi z kulturą ludową
całej Polski, a nawet całego naszego kontynentu. W ten sposób ekspozycja
będzie lepiej niż dotąd służyła celom dydaktycznym.
Działalność naukowa Działu Kultury i Sztuki Ludowej nie może z uwagi
na jednoosobową obsadę doznać szerszej rozbudowy, tymbardziej, że kustosz
działu pełni również funkcje kierownika
całego Oddziału Muzeum Narodowego w Rogalinie. Prace badawcze zapoczątkowane
w roku 1950 koncentrowały się wokoło zagadnienia rzeźby ludowej, stroju, rolnictwa i pszczelarstwa w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej. Ponadto przeprowadza
się
systematyczną
eksplorację terenu celem uzupełnienia
zbiorów w działach.
wykazujących
największe
lukI, Dzięki tym eksploracjom
zwiększyły się
zbiory i zebrane zostały informacje. które posłużyły do opracowania ilustro-
wanego przewodnika,
wydanego w r. 1952. Inwentaryzacja
zbiorów czyni
znaczne postępy. Wszystkie eksponaty ujęte już są w rejestrach. Wykorzystanie ich dla celów naukowych
zostało zapoczątkowane
przez Zakład
Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego oraz na szerszą skalę przez Pol. Tow.
Ludoznawcze.
Praca oświatowo-wychowawcza
polega na oprowadzaniu
zbiorowym
i indywidualnym
po zbiorach oraz na pogadankach, wygłaszanych w związku
z oprowadzaniem.
Ponieważ Rogalin jest miejscowością wycieczkową, więc
taka forma działalności oświatowo-wychowawczej
jest najbardziej
celowa.
Zimą Rogalin jest trudniej dostępny i ruch wycieczkowy całkowicie
zamiera. Dlatego Oddział Rogaliński jest w okresie zimowym dla zwiedzających zamknięty. Latem, w czasie od 15 kwietnia do 31 października muzeum jest otwarte w dni powszednie z wyjątkiem poniedziałkÓw od 10 do
16-tej, a w dni świąteczne od 10-18. Dla pracowników naukowych dostęp
do zbiorów zapewniony jest przez cały rok, a pokoje noclegowe umożliwiają pobyt dłuższy. Ponieważ Oddział w Rogalinie jest administracyjnie
podporządkowany
Poznaniowi, więc osoby, zamierzające nawiązać kontakty
naukowe, porozumiewać się muszą z Dyrekcją Muzeum Narodowego w Poznaniu.
Najbliższym
zamierzeniem
na przyszłość
to pełna
inwentaryzacja
zbiorów, założenie kartoteki rzeczowej i topograficznej
oraz systematyczne
uzupełnianie zasobu eksponatów, szczególnie z terenu Wielkopolski. Ekspozycja obejmująca
na razie tylko region Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej,
zostanie szerzej wyposażona w materiały poglądowe, ilustrujące poszczególne
zagadnienia na tle etnografii polskiej i europejskiej.
Dalszym zamierzeniem, zależnym od uzyskania odpowiedniego gmachu
w Poznaniu, jest przeniesienie zbiorów etnograficznych
do stolicy Wielkopolski, celem wszechstronniejszego
wykorzystania
ich dla prac naukowych
i zadań dydaktycznych.
Stanislaw
SPRAWOZDANIE
j
I
Blaszczyk
Z DZIAŁALNOŚCI MUZEUM W MIĘDZYRZECZU
(z d z i a ł u e t n o g r a f i c z n e g o)
Muzeum w Międzyrzeczu mieści się od 1 maja 1950 r. we własnym
budynku na Podzamczu - w bezpośrednim sąsiedztwie ruin piastowskiego
zamku z XIV wieku.
Jest to muzeum regionalne obejmujące powiaty: międzyrzecki, skwierzyński, międzychodzki,
nowo tomy ski i szamotuiskI, Posiada tylko jeden
dział - regionalny,
w skład którego wchodzą: a) archeologia prehistoryczna
z epoką kamienną,
brązową, żelazną
oraz wczesnohistoryczną,
b) etnografia,
c) historia.
Biblioteka Muzeum liczy 668 tomów, z czego na dział etnograficzny
przypada
63 tomy. Archiwalia,
będące w posiadaniu
Muzeum, zabrało
Archiwum Państwowe w Poznaniu zostawiając w depozycie 7 dokumentów
1185
1184
królewskich. zawierających
przywileje
dla mieszczaństwa
Międzyrzecza.
W istniejąc~j pracowni wykonuje się naj prostsze zabiegi konserwatorskie.
Muzeum posiada 5-osobową obsadę, składającą się z kierownika, instruktora oświatowego, sekretarza oraz dwu wożnych.
Zadaniem Muzeum jest zbieranie wszelkich przedmiotów zabytkowych,
konserwowanie
ich i wykorzystywanie
dla celów oświatowo-wychowaw
czych oraz udostępnianie ich do prac naukowo-badawczych.
Zbiory etnograficzne obejmują przedmioty z zakresu hodowli, łowiectwa.
obróbki drzewa, uprawy roślin, sprzętu gospodarstwa domowego (wnętrze
izby), obróbki włókna, tkactwa, ubioru, haftu oraz przedmiotów
obrzędowych - w ogólnej liczbie 377 pozycji. Zbiory te zajmują 3 sale. Z podanej powyżej ogólnej ilości eksponatów 68%, tj. 257 przedmiotów jest eksponowanych.
Układ ekspozycji jest rzeczowy pozwalający na dialektyczną interpretację. Wystawie brak na razie opracowania graficznego.
Poza sporadycznymi wyjazdami w teren, celem uzupełniania kolekcji,
Muzeum prowadzi działalność oświatowo-wychowawczą
w formie oprowadzania zwiedzających po wystawie stałej i wystawach czasowych oraz
odczytów i pogadanek.
Zbiory Muzeum dostępne są dla zwiedzających
codziennie z wyj.
poniedziałków, a to w środy, czwartki i soboty od 8 do 15, wtorki i piątki
(dni targowe) od 10 do 14 i od 16 do 19, w niedziele i święta od 10 do 13
i od 16 do 18. Wstęp normalny 1 zł, ulgowy 50 gr, wycieczki 25 groszy.
W piątki wstęp bezpłatnie.
W najbliższym czasie projektuje się wyjazdy w teren celem nabycia
przedmiotów kultury ludowej oraz przejęcia i urządzenia Wystawy Haftów
Wielkopolskich, zorganizowanej przez poznański Wydział Kultury.
Atfons
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI
Kowalski
MUZEUM W RZESZOWIE
Muzeum w Rzeszowie, które w obecnym ustroju muzealnictwa
jest
Muzeum okręgowym, mieści się przy Starym Rynku pod nr 6, w kamienicy
mieszczańskiej z XVIII w., która jednak uległa w przeszłości różnym przeróbkom. Przystosowując ją do potrzeb muzealnych usunęło się liczne ścianki
działowe, przywracając
o ile możności dawne, obszerniejsze izby i sale.
Mimo tego budynek w stosunku do zbiorów jest bardzo ciasny, można
mówić raczej o uporządkowanym magazynie, aniżeli o ekspozycji muzealnej.
Muzeum w Rzeszowie jest wielodziałowe, ściśle mówiąc ma mniej lub
więcej rozwinięte zaczątki wielu działów, ale w chwili obecnej, ze względu
na personel muzealny, zbiory podzielone są na dwa działy otwarte, a to
historii i sztuki oraz etnograficzny. Specjalnego pracownika posiada będący
w rozwoju dział graficzny, a w tej chwili, jeszcze archiwum ikonograficzne,
na które składa się grafika, rysunki, akwarele, fotografie itp.
Muzeum posiada bibliotekę złożoną z około 4.000 tomów, podzieloną
z grubsza na dwa działy: podręczny, w którym mieszczą się dzieła od-
·1
.,
noszące się do historii i histor.ii sztuki, prehistorii, etnografii, oraz regionalny, obejmujący wydawnictwa
traktujące o regionach Rzeszowszczyzny,
czasOlPisma miejscowe, druki ulotne i okolicznościowe, wydanictwa miejscowych drukarń.
W planach organizacyjnych
muzeum w roku 1935 było również i założenie archiwum regionalnego. W ciągu szeregu lat zebrano sporo dyplomów, dokumentów,
rękopisów; małomiasteczkowych
i cechowych, wiejskich; w skład archiwum muzealnego weszło również bogate archiwum
miasta Rzeszowa. Obecnie, kiedy w ramach organizacji archiwów państwowych na terenie województwa powstało archiwum wojewódzkie, znaczna
część archiwum muzealnego ma być tam przekazana.
Z braku odpowiednich
pomieszczeń muzeum nie posiada pracowni,
poza małą pracownią fotograficzną.
Personel działalności podstawowej muzeum składa się z trzech osób:
dyrektorem równocześnie kustoszem działu etnograficznego jest Franciszek
Kotula i kustosz mgr. Emil Bielecki opiekuje się działem historii sztuki,
grafik Ryszard Wróbel - archiwum ikonograficznym.
Zadania i cele Muzeum w Rzeszowie jako muzeum prowincjonalnego,
a w założeniu swym regionalnego, są liczne i różne. Niestety, na skutek
szczupłego pomieszczenia nie mogąc się rozwijać, nie mogąc urządzać wystaw czasowych i objazdowych, nie może otrzymać też większego personelu
i realizować w pełni wszystkich swoich celów i zadań.
Jako Muzeum Okręgowe sprawuje nadzór administracyjny
i rzeczowy
nad trzema muzeami regionalnymi, a to w Jarosławiu, Przemyślu i Sanoku.
Spełnia funkcje oświatowe przez oprowadzanie zwiedzających, wygłaszanie
odczytów, udostępnienie publiczności biblioteki, badaczom archiwum, przez
umieszczanie w miejscowej prasie licznych artykułów popularno-naukowych
odnośnie spraw regionu, miasta i muzeum.
Głównym jednak celem Muzeum jest zbadanie naukowe dwu regionów
z terenu województwa, a to Rzeszowiaków i Lasowiaków, oraz akcja wydawnicza, publikująca
wyniki badań. Region Rzeszowiaków
aczkolwiek
bardzo cielrawy, jest mało zbadany. Badali go wprawdzie tego typu badacze, co O. K o l b e l' g i A. S a lon i, ale dosyć jednostronnie. bo tylko pod
względem pieśni i coś niecoś literatury
ludowej. Inne dziedziny leżały
właściwie odłogiem i jeśli nie zostaną zbadane w ciągu najbliższych kilkunastu lat, na skutek szybkich przemian społeczno-gospodarczych
po pewnym czasie badania będą bezcelowe.
Czołowym i najlepiej zaopatrzonym
działem jest dział etnograficzny.
Początkowo Muzeum gromadziło z równym zapałem tak. zabytki kultury
materialnej, jak i sztuki ludowej, po pewnym jednak czasie, kiedy szczupła
przestrzeń poczęła wypełniać się dużymi eksponatami, z konieczności ograniczono się do nabywania drobnych tylko przedmiotów z dziedziny kultury
materialnej, główną uwagę poświęcając sztuce ludov!ej, zwłaszcza strojowi.
który w ostatnich czasach szyhko zanika i ulega przeróbkom.
Z dziedziny kultury
materialnej
posiuda Muzeum szereg narzędzi
ro~niczych, ludowych przyrządów i maszyn technicznych, nariędzi do cod~lennegO użytku, nat:lmiast nie posiada sprzętów domowych za wyjątkiem
kIlku malowanych skrzyń, bowiem tego rodzaju zabytki zajmują dużo miej75"
1186
sca. Muzeum stara się zgromadzić możliwie największą
ilość wytworów
kowalstwa ludowego, na których z racji swego przeznaczenia
uwydatnił
się zmysł artystyczny
kowali małomiasteczkowych
i wiejskich;
przed(~
wszystkim żclazne klamki, które kowale zdobili ze specjalną pasją. zawiasy' kłódki itp.
Muzeum posiada pokaźną grupę ceramiki, pochodzącej z najbliższych
regionów, w skład której wchodzą okazy należące tak do kultury materialnej, jak i do dziedziny sztuki. Wś:ód okazów ceramicznych
są przed··
mioty o bardz.:J specjalnym
przeznaczeniu
jak bańki na przechowywan;e
cennych nasion, tzw. s'zabaśniki, maślniczki ltd.
Niezależnie od powyższego w zbiorach znajduje się wielka ilość wykopalisk ceramicznych z terenu Rzeszowa i okolicy, z czasu od XV-XX w.
W zespole tym specjalnie wybijają się kafle i misy. Różnorodny ten i wielce
ciekawy materiał czeka na naukowe opracowanie.
Dalej Muzeum może się pochwalić sporą kolekcją religijnej
sztuki
ludowej w postaci rzeźb z drzewa i gliny, obrazów i drzeworytów.
Cały
ten zbiór pochodzi wyłącznie z regionów, którymi Muzeum interesuje się.
Pewnych malarzy i rzeźbiarzy ludowych Muzeum zna z nazwisk i ma lIst".llone miejsce ich działalności.
Największą
grupę w dziale etnograficznym
stanowią
stroje ludowe
zebrane z terenu Rzeszowiaków i Lasowiaków.
Rzeszowiacy to wtórna, kresowa grupa etniczna, na ich terenie powstały
trzy większe miasta, a t.o: Rzeszów, Łańcut i Przeworsk.
Aż do połowy
XIX w. cała grupa miała jednolity strój, jednak w drugiej połowie tegoz
wieku okolice Rzeszowa i Przeworska
wytworzyły
odrębne typy stroju,
przy dawnych formach pozostała tylko okolica Łańcuta. Muzeum posiada
wiele części strojów zebranych we wszystkich trzech regionach.
W czasie badań ned pochodzeniem
stroju Rzeszowiaków
stwierdzono
tak na podstawie tradycji, jak znalezionych realiów i źródeł archiwalnych,
że już od przełomu XVII-XVIH w. w skład stroju ludowego Rzeszowiaków
wchodziła
tzw. "obręcz" czyli powszechnie znany, jednak
pod zupełnie
mylnym terminem "pas przeworski", a ściśle mówiąc pas rycerski. Pas ten
przez Rzeszowiaków
został przejęty
od mieszczan, a ci przedtem
od
szlachty.
Drugą grupą etniczną, której strój reprezentowany
jest w Muzeum,
t.) Lasowiacy.
Ci obok centralnego,
rzec moźna klasycznego stroju, wytworzyli szereg
peryferyjnych
odmian.
tak że teren Lasowiaków
to
istna mozaika form, często bardzo orygina,lnych
i ciekawych.
Muzeum
wprawdzie
posiada sporą k'o,lekcję strojów lasowiackich
nawet starych.
dc, pełnego obrazu jest jeszcze dosyć daleko. Uzupełnienie
jednak napotyka na szereg trudności, które Muzeum stara się przezwyciężyć
i obraz
skompletować.
Już wspomniano, że pełnemu rozwojowi placówki stoi na przeszkodzie
szczupłość pomieszczenia.
Na dział etnograficzny
można było przeznaczyć
tylko dwie sale, w których panuje duże zagęszczenie. Nie można urządzić
ekspozycji jasno i przejrzyście. Z braku pomieszczeń znaczna część strojów
jest zmagazynowana,
również w niezbyt przyjaznych
warunkach.
bo zamiast w szafach - w szufladach.
1187
Duża część wysiłku Muzeum idzie w kierunku
przebadania
terenu
Rzeszowiaków
i Lasowiaków.
Działalność
naukowo-badawcza
nie może
objąć równocześnie wszystkich problemów, wynikających
z jakości terenu
z jednakową
siłą, w obecnej chwili, obok badań nad strojami regionalnymi, nad ich pochodzeniem i przemianami,
uwaga skupia się na dwóch
zagadnieniach,
a to na hafcie ludowym i artystycznym
kowalstwie, związanym przede wszystkim z problemem
zamykania,
a więc zamkach
zawiasach, kratach, kratkach itp.
'
W ostatnich czasach, ściśle pod sam koniec XIX i w XX w. na wsi rzeszowskiej, w mniejszym stopniu lasowiackiej zapanował haft typu
Richelieu", przedtem jednak kobiety strój swój zdobiły wielce oryginaln;~
haftem geometrycznym,
innym u Rzeszowiaków, innym u Lasowiaków. Mimo
klęski jaką dla tej dziedziny sztuki ludowej były obie wojny światowe
w czasie których masowo przerabiano dawne uroczyste stroje na codzienne'
,;żytkowe, przecież zachowała się ich taka ilość, że wydają bardzo dobr~
swiadectwo o nadzwyczajnym
zmyśle artystycznym
kobiet z obu regionów.
Muzeum zbiera rysunki oraz fotografie haftów i zamierza je opracować
w dwu odrębnych publikacjach, w ramach wydawnictw muzealnych.
Drugim problemem,
którym Muzeum zajmuje się intensywnie.
zbierając materiały do specjalnej publikacji, to artystyczne
kowalstwo,' zwią~ane z zamy~aniem kościołów, domów, budynków gospodarczych, sprzętów
Itp., tak w mIasteczkach jak i po wsiach, bowiem kowalstwo wiejskie które
rozwinęło się szeroko dopiero w 2 poł. XIX w. jest dalszym ciągie~ kowalstwa c:ch~wego, ostatnio też zaliczonego do polskiej sztuki ludowej.
Jest to dZledzma bardzo ciekawa, w ostatnich czasach na skutek modernizacji budY~kó:w. ~ini.e, ustęJ?Ują~ miejsca szablonowym wyrobom fabrycz?ym. Ze.brame JeslI me orygmałow, to przynajmniej
rysunków i fotografii
Jest komeczne. Rysunki tych zabytków wykonane przez muzealnego grafika
wchodzą w skład archiwum
ikonograficznego
i stanowić będą materiał
do planowych publikacji.
Frekwencja
w Muzeum w Rzeszowie jest dobra. Większość zwiedzających to pr~ede .wszystkim ludność wiejska i wycieczki szkolne. Wycieczki
szkolne,~lmo
ze Muzeum dotychczas nie miało pracownika
oświatowego,
~ą. zasadmcz~ oprowadzane, ze zwiedzającymi
urządza się w miarę możnoSCI p~g~dankl n.a salach, równocześnie uzyskując od nich często cenne wiadomoscl, a takze eksponaty. Muzeum nie mając własnej sali odczytowej.
we ,\~łasny~
budYlIlku nie może urządzać
odczytów, urządza
jednak
w ~'oznyc~ mstyt~c.jach W~gilędni.e szkołach. Pracownicy
muzealni często
lImle~zczaJą w mleJs?ow~j. prasie bądź wzmianki, bądź dłuższe artykuły.
w kt.orych porusza Się rozne problemy dotyczące Muzeum względnie zabytkow muzealnych, znajdujących
się w terenie.
.Zbiory . są . udostępnione
we wszystkie
dni tygodnia,
za wyjątkiem
pomedzlał.kow I uroczystych świąt, w zasadzie od lO-ej do 13; jeden dzieil
w tyg?~nn~ po, połu~niu od l6-ej do 19-ej, jednak w dni targowe, tj. we
wtorkI I pIątkI otwIera się nawet o godzinie B-mej. Biblioteka jest dostępna dla wszystkich do korzystania na miejscu. Wypożycza się tylko naukowcom i instytucjom.
.,~
,;
W przyszłości pracownicy muzealni nadal będą kontyn~owali badar:ia
terenu rozszerzając je również na zanikające formy budownictwa drewmanego, oraz na sprzętarstwo.
.
W dziedzinie wystawowej możliwości Muzeum są ogramczone ze.względu
na szczupłość miejsca. Mimo tego zostanie zorg.anizowana ekspozycJa sz~ukI
ludowej, ceramiki, zaś w roku 1955 urządzi SIę czaso~ą ;"'Ystawę maJąc.ą
na Icelu wykazać pochodzenie stroju ludowego Rzeszowlakow, oraz zosianIe
przygotowana do druku publikacja o haftach rzeszowiackich.
Franciszek
Z DZIAŁALNOŚCI
,
I,
t
l'
:H
;i','
r
l:
"
II
I
I
!I
i
l
\
1189
1
1188
Kotula
••
•
SPRAWOZDANIE
DZIAŁU ETNOGR. MUZEUM LUBELSKIEGO
Dział Etnograficzny Muzeum Lubelskiego powstał w r. 1906, z eksponatów umieszczonych w dwóch salach wystawowych
przemysłowo-rolniczych w 1901 i 1906 r. - były to stroje ludowe. Z biegiem czasu zbiory
powiększały się drogą darów, a więc miały charakter
~rzypadk0:-VY, ~rzy
czym często ofiarodawcy nie podawali metryk eksponatow. ZgodnIe z owczesnymi poglądami na etnografię większość ekspo~atów był~ z ~~kresu
sztuki ludowej. Stan taki trwał do 1939 roku. W czasIe okupacJI częsc eksponatów została rozgrabiona przez okupanta, a część zniszczyła się wskutek
stłoczenia ich w ciemnym i wilgotnym pomieszczeniu bez jakiejkolwiek
konserwacji. Na ogólną ilość 1982 ubyło 1034 eksponaty, a więc 52°/0. Były
te> przeważnie stroje ludowe (80%), ceramika, pisanki, wycinanki. i pająki.
Po odzyskaniu niepodległości
Muzeum było placówką subwenc~onowan~
przez Ministerstwo
Kultury
i Sztuki i nie miało charakteru
ms:ytucJ~
państwowej. Nie mniej dzięki pomocy Państwa można było zorgamzowac
w 1947 r. pierwszą wystawę czasową etnograficzną·
Dopiero od 1950 r.,
gdy Muzeum zostało upaństwowione,
praca mogła wejść na nowe tory.
Otrzymano wtedy kredyty na zakup eksponatów etnograficznych. W 1951 1".
Muzeum Lubelskie staje się Muzeum naukowym i ma możność zatrudnienia
pl.'rsonelu naukowego w działach dotąd nie obsadzonych jak: archeologia
i etnografia.
Ze względu na niemożność odzyskania pomieszczeń muzealnych użytkowanych przez Muzeum do 1939 r., a zajętych po wyzwoleniu
pl'zez "Radiowęzel" i Bibliotekę im. H. Łopacińskiego,
nie można było
przeznaczyć stałych pomieszczeń na ekspozycję działu etnograficznego.
Praca w tym okresie polegała m. in. na inwentaryzacji,
konserwacji,
planowym zakupie eksponatów, oraz urządzeniu magazynu. We wrześniu
br. Muzeum Lubelskie otrzymało od BiblIoteki im. Łopacińskiego 3 sale
wystawowe, w których po przeprowadzeniu
remontu zostanie urządzona
w grudniu br. stała wystawa etnograficzna pt. "Przemysł ludowy Lubelszczyzny w XIX i XX wieku". Obecny stan zbiorów wynosi ogółem 2.110
eksponatów, z czego kultura materialna 1036. kultura duchowa 1030, kultura
społeczna 34 eksponaty.
Janusz
Optolowicz
i
~.
'l
~
t
ł
'1..
,:0,
,.
.'
,
MUZEUM W JAROSŁAWIU
Muzeum w Jarosławiu powstało w I' 1925 przy sposobności obchodu
550-lecia nadania miastu prawa magdeburskiego
przez Władysława Opolczyka w r. 1375.
Miejskie Muzeum w Jarosławiu
założono z inicjatywy
ówczesnego
sekretarza
zarządu miejskiego a następnie pierwszego dyrektora
nowopowstałej
instytucji,
Jana Harlendera.
Zbiory mieściły się początkowo
w trzech małych pokojach w ratuszu na drugim piętrze. Początkowo inwentarz muzeum stanowiły:
pamiątki
cechowe, portrety
właścicieli miasta
i jego burmistrzów, modele pomników i chat oraz sztychy, akwarele i fotografie dawnej architektury
miasta Jarosławia i najbliższej okolicy, o charakterze czysto regionalnym.
Zbiory powiększały się szybko dzięki darom osób prywatnych
i dotacjom zarządu miejskiego, Wskutek wzrostu liczby eksponatów,
zarząd
miejski w r. 1938 przeznaczył na muzeum pierwsze i drugie piętro miejskiej
kamienicy w Rynku (Rynek 5, w której obecnie mieści się biblioteka).
Otwarcie muzeum w nowym lokalu dla publiczności nastąpiło 3 września
1938 r. W roku 1939, gdy zmarł dyr. Harlender, kierownictwo
muzeum
i opiekę nad zbiorami przejął dr Gottfried, od roku 1933 współpracownik
l kustosz muzeUm.
Podczas drugiej wojny światowej niemieckie władze okupacyjne opieczętowały zbiory i uniedostępniły
je publiczności. Zbiory jednak prawie
nie ucierpiały wskutek wypadków wojennych. Po wkroczeniu Armii Ra":
dzieckiej w lecie 1944 r. muzeum otwarto i udostępniono zbiory naj szerszym
warstwom ludowym (sierpień 1944 r.). Już po wojnie muzeum zostało przeniesione do odrestaurowanej,
pięknej zabytkowej
kamienicy
Orsettich
i dnia 1 grudnia 1946 otwarte dla zwiedzających w tej nowej siedzibie.
W r. 1947 dołączono do muzeum zbiory ordynacji Dziedus,zyckkh w Zarzeczu; z Zarzecza pochodzi urządzenie
wnętrza w stylu empire oraz
kilka obrazów i portretów. Wreszcie z pierwszym stycznia 1950 r. Muzeum
miejskie zostało upaństwowione.
.
W muzeum reprezentowane
są głównie:
1. dział historyczny (obrazy, akta, broń),
2. bogaty dział archeologiczny, zawierający obok kopalnych szczątków
zwierząt i roślin narzędzia i ceramikę człowieka przedhistorycznego
zebrane
z okolic Jarosławia.
3. dział etnograficzny. Na dział ten składają się eksponaty pochodzące
z terenu powiatów jarosławskiego i przeworskiego; przeważają przedmioty
zebrane w najbliższej okolicy Jarosławia.
W dziale etnograficznym
znajdują się: dawne stroje ludowe z okolic
JharOtSł(awiaora miesz.czfańskie f~ JarOsłah":lt'akiPObldiskiChmiasteczek; modele
c a wraz z l7
lcznyml otogra lami arc l e tury
rewnianej wsi i miasteczek); ceramika (przeważnie z samego Jarosławia, gdzie na przedmieściu
nad Sanem mieszka kilku garncarzy), wyroby z drzewa, rzeżby ludowe,
malowidła po cerkiewne na drzewie i szkle, drewniane świątki z Jarosławia
oraz bogaty i cenny zbiór pisanek z okolicy Jarosławia, Przeworska oraz
terenów leżących na wschód od Sanu w kierunku Lubaczowa. Pisanki te
L
.'""'\
1191
1190
odznaczają
się bogactwem
ornamentyki,
znaczną skalą
i precyzyjną techniką wykonania.
Zbiory działu etnograficznego
stale są uzupełniane
z dziedziny kultury
materialnej;
naj liczniej napływają
drewniane.
rozpiętości
nowymi okazami
różne narzędzia
Kazimierz
MUZEUM
barw
GottJried
W PRZEMYŚLU
Muzeum w Przemyślu wielokrotnie zmieniało swą nazwę i siedzibę, aż
wreszcie w lecie 1950 r. ustaliła się nazwa "Muzeum w Przemyślu".
Poprzednie nazwy brzmiały kolejno: Zbiory Muzealne TPN w Przemyślu.
Muzeum Ziemi Przemyskiej, od roku 1921 Muzeum Narodowe Ziemi Prz.;,·
myskiej. Muzeum w Przemyślu
jest muzeum podopiecznym
w stosunku
do Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, podobnie jak muzea w .Jarosławiu
i w Sanoku.
Od roku 1947 Muzeum w Przemyślu mieści się w okazałym budynku
przy placu Czackiego 3, posiada 15 sal mieszczących magazyny. Ogółem
muzeum posiada 31 sal, z czego 7 znajduje się w oficynach. Reprezenta··
cyjny duży budyr.ek główny o pow. 644 m2 i 3 kondygnacjach
leży nieco
na uboczu w stosunku do głównego ruchu miejskiego, wskutek tego frekwencja zwiedz:ljących jest mniejsza niż być powinna.
Muzeum w Przemyślu jest muzeum regionalnym i posiada następujące
działy: archeologii (starożytności słowiańskich), etnograficzny
i historyczny
(pamiątek Przemyśla), oprócz tego słabiej zaopatrzone w eksponaty numizmatyczny,
sfragistyczny,
wojskowy,
ceramiki,
grafiki,
paleontologiczny
i przyrodniczy.
Poza tym muzeum rozporządza bogatym działem sztuki cerkiewnej dotychczas jeszcze zupełnie prawie nie wystawianym.
Posiadane eksponaty
pochodzą w większości z terenów Ziemi Przemyskiej, z jej obszaru jaki posiadała w Polsce przedrozbiorowej,
sięgającego na północy po Nisko a na zachodzie po Wisłok.
Biblioteka
muzealna liczy około 7 tysięcy tomów. Książki pochodzą
z dawniejszych pcdręcznych zbiorów własnych, z darów Ministerstwa
Kultury i Sztuki, a podstawę stanowią książki byłego Towarzystwa
Przyjaciół Na'.1k w Przemyślu,
którego
piękną
bibliotekę
podzielono
międ:lY
Muzeum w Przemyślu a Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Rzeszowie
z siedzibą w P::zemyślu, z tym, że działy historii sztuki, archeologii. etno··
grafii i beletrystyki
przejęła biblioteka muzealna.
Książki mi;;!szczą się w 4 dużych salach, ułożone na regałach i w szafach (regały po TPN w Przemyślu).
Biblioteka :,JQ;'ostaje w trakcie porządkowania
i segregacji.
W najb!lższym czasie zostanie otwarta
czytelnia i tym samym książki bęclil
udostępnione publiczności. a przede wszystkim fachowcom.
Archiwum
muzeum przemyskiego
jest stosunkowo
niewielkie.
Składają się na '1ie zbiory fotografiki (przeważnie zdjęcia architektury
w Przemyskirn). starodruków.
papierów i przywilejów cechowych. pergaminów itp.
II
Stare akta (np. dawne wyciągi z aktów grodzkich i ziemskich) jako cenne
archiwalia zostały przejęte przez Państwowe Archiwum Wojewódzkie z siedzibą w Przemyślu.
Pracowni Muzeum obecnie nie posiada, są jednak starania o założenie
pracowni kreślarskiej
i konserwatorskiej
(dla obrazów).
Personel Muzeum składa się z 7 osób - kierownika,
referendarza,
bibliotekarza,
instruktora
społeczno-oświatowego
i 3 woźnych. Nie jest to
za dużo jak na możliwości rozwojowe instytucji, w planie jest zwiększenie
personelu w przyszłości, szczególnie o etat kreślarza.
Zbiory muzealne w Przemyślu zaczęto gromadzić od chwili założenia
Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w roku 1909 (14. II), jako jeden
7. 3 działów
zbiorów Towarzystwa:
Archiwum, Biblioteki i Muzeum.
Zbiory chciano umieścić i wystawić w starym zamku, lecz z powodu
panującej tam wilgoci, zamiaru nie urzeczywistniono
i złożono je od 15. XI.
w lokalu przy ulicy Fredry 10, udostępniając
je publiczności z dniem 10. IV.
1910. .Jednak z powodu wilgoci musiano 1. XI. 1910 przenieść się do lokalu
przy ulicy Grodzkiej 6 I p., gdzie zbiory mieściły się w 3 pokojach.
Kustoszem
od pocżątkowych
chwil powstania
projektu
gromadzenia
zabytków muzealnych był inż. K. Osiński, którego długoletniej
pełnej poświęcenia pracy. Muzeum zawdzięczało swe istnienie. W ciężkich chwilach
dla Towarzystwa,
gdy brakowało
funduszów
na prowadzenie
instytucji
inż. Osiński z własnych zarobków, utrzymywał
Muzeum, płacił czynsz za
lokal, konserwację eksponatów, sprawiał nowe gabloty itp.
Charakterystyczym
dla początkowej działalności Muzeum było, że gromadzono dosłownie wszystko począwszy od cennych zabytków, a skońC;(ywszy na bezwartościowych
gipsowych odlewach.
W roku 1912 Alfred Dworski zorganizował
dział archeologiczny,
oddając w depozyt swe zbiory (które w parę lat później ofiarował Towarzystwu). Dział ten stale był wzbogacany eksponatami
Ziemi Przemyskiej.
z okolic Łańcuta (Budy Łańcuckie) i Nis!{a.
Przy Muzeum czynna była stacja archeologiczna,
mająca na celu pro..;
wadzenie wykopalisk,
oraz oczyszczanie i konserwację
zbiorów. Równocześnie rozwijały się działy: paleontologiczny,
przyrodniczy, numizmatyczny,
historyczny i (słabiej nieco) etnograficzny.
W okresie I wojny światowej z braku funduszów Zarząd TPN chciał
zwinąć swe muzeum a zbiory oddać do Muzeum Diecezjalnego w Przemyślu.
Projekt ten jednak nie doszedł do skutku i zbiory /pozostały nadal w zarządzie TPN w 'lokalu przy ulicy Grodzkiej.
Podczas oblężenia Przemyśla
w latach 1914-1915,
dzięki troskliwej
opiece kustosza zdołano ocalić zbiory od zniszczenia i rozproszenia, a 3. XII.
1916 nastąpiło ponowne ich otwarcie dla społeczeństwa.
W okresie powojennym wyłaniały się projekty pomieszczenia
zbiorów
TPN w gmachu poszpitalnym i na zamku, gdzie miano w roku 1921 odbudować nowe skrzydło od strony zachodniej
dziedzińca zamkowego,
ale
z braku funduszów zamiary te upadły, a muzeum od roku 1924 znalazło
pomieszczenie przy ulicy Piotra Kmity 5 (12 sal), gdzie róv,mież otwarto
dla publiczności zbiory biblioteczne. W tym czasie i w roku następnym.
zbiory TPN wzbogaciły się o liczne dzieła współcz~snych malarzy prze-
1192
<j'
;
Ii
ii
,ii
li
l
I
I
I
1193
myskich: Studnickich, Strońskiego, Jacyszynównej,
Wandy Z&bokrzyckiej,
Artwińskiej i Wilka.
W roku 1928 Towarzystwo Przyjaciół Nauk uroczyście przekazało swe
zbiory Gminie Miasta Przemyśla, która od tej pory pokrywała
koszty
utrzymania muzeum. W roku 1935 zbiory przeprowadzono
do obszerniejszego lokalu przy ulicy Władycze 7, w którym przetrwało cały okres II
wojny światowej aż do roku 1947, kiedy to zostało przeniesione do obecnego pięknego budynku przy placu Czackiego 3.
Podczas działań wojennych w roku 1941 pocisk wpadł do jednej ze
sal muzealnych niszcząc wnętrze. Podczas okupacji hitlerowskiej
muzeum
straciło zbiory broni, kilkanaście
obrazów a Ostinstitut
zabrał najlepsze
okazy ze zbiorów monet, część rękopisów i książek.
Zadaniem muzeum regioqalnego w Przemyślu jest przedstawienie epok
rozwoju terenów Ziemi Przemyskiej oraz ludności ją zamieszkującej, przez
zebranie zabytków historycznych i odpowiednie ich wystawienie. Obecnie
kładzie się szczególny nacisk na rozbudowanie działu etnografii.
Dział etnograficzny
Muzeum zawiera zbiory narzędzi
drewnianych
związanych z uprawą roli, ceramiki (prawie dwie trzecie wystawione),
zabawkarstwa,
strojów ludowych (niestety nie z najbliższego terenu, lecz
z okolic Sieniawy i Lubaczowa oraz dalszych); dużą ilość haftów pochodzących z wiosek leżących na południe od Przemyśla, kilkadziesiąt drukowanych płócien wraz z załączonymi deskami drzeworytniczymi.
Piękny
zbiór pisanek pochodzi z rejonu przemyskiego i liczy przeszło 1200 sztuk.
Sztukę ludową reprezentują
zabytki ·rzeźby oraz malarstwa
na płótnie,
drzewie i szkle.
Etnografia zajmuje obecnie w Muzeum 3 sale wystawowe, a w najbliższej przyszłości planuje się przeznaczyć na ekspozycję zbiorów etnograficznych jeszcze 2 [ale. Ponadto nie wystawione zbiory etnograficzne mieszczą
się w jednej sali magazynowej.
Piąta część zbiorów etnograficznych
jest obecnie udostępniona
zwiedzającym, z tym, że niektóre działy, np. haftu, w całości znajdują się w magazynach.
W układzie i wy,;tawieniu
zbiorów przyj-'lto zasadę prwdslawieni3
kolejnych formacji etapów rozwoju; jedynie dział etnograficzny
odbiega
nieco od powyi:szej zasady, z braku dostatecznej ilości eksponatów.
Zbiory wystawione
są: w gablotach podłużnych płaskich oszklonych
o wymiarach 215 cm X 65 cm, szafkowych oszklonych ze wszystkich slron
o wymiarach 19Q cm X 135 cm i dużych oszklonych gablotach o wymiarach
210 cm głęb. 85 cm - do wystawiania strojów (manekiny naturalnej wielkości). Dla zwiększenia ilości ścian wystawowych używa się ekranów obitych szarym płótnem. Przy niektórych ekspozycjach są również w użyciu
różllp.j wit'lkości skrzynki ob:jane szarym płótnem, na których usLaw;ane
są eksponaty.
Muzeum prowadzi działalność naukowo badawczą w terenie przez
danif.l terenowe ludowej kultury
materialnej.
Stale przeprowadzane
są
badania nad architekturą
drewnianą i sztuką ludową, które inwentaryzuje
się przy pomocy zdjęć fotograficznych i szkiców składanych potem warchI ..
wum Muzeum.
ua-
l
•
)
•
\
Działalność oświatowo-wychowawczą
prowadzi Muzeum przez urządzanie częstych wystaw zmi.ennych, prelekcji i odczytów, oraz przez fachową
interpretację
wystawionych
zbiorów, na zewnątrz
zaś przez urządzanie
w szkołach, zakładach pracy i innych instytucjach pogadanek kulturalnooświatowych
na tematy aktuałne i odczytów oświatowych
związanych
z pracą i działalnością Muzeum. Prace te prowadzi instruktor
społecznooświatowy.
Muzeum jest otwarte dla zwiedzających codziennie za wyjątkiem poniedziałków w godzinach od 10-14, w piątki wstęp jest bezpłatny a Muzeum
otwarte od 10-16. Piątek jest w Przemyślu dniem targowym i w dniu tym
zwiedza muzeum
największa
ilość ludności wiejskiej. Wycieczkom
za
uprzednim zgłoszeniem w Dyrekcji udostępnia się zbiory również w innych
gndzinach dnia.
W najbliższej
przyszłości planuje
się wybitne powiększenie
działu
regionalnej
etnografii
przez zebranie większej ilości reprezentatywnych
eksponatów, zaś zbiory etnograficzne mają być wystawione jeszcze w 2 dodatkowych sałach. Również ma nastąpić zwiększenie frekwencji zwiedzających [po szeroko przeprowadzonej propagandowej akcji odczytowej w Muzeum. Archiwum zostanie rozbudowane i zaopatrzone w zdjęcia drewnianego budownictwa
jak i innych ginących zabytków kultury Ziemi Przemyskiej.
dziale biblioteki planuje się otwarcie dla publiczności czytelni literatury fachowej z dziedziny historii sztuki i historii kultury materialnej .
VI
Krzysztof
Wolski
MUZEUM W SANOKU
Siedzibą Muzeum jest część dawnego zamku sanockiego wzniesionego
w połowie wieku XVI. Ponadto Muzeum posiada drugi budynek, piętrowy,
również zabytkowy, w którym mieści się administracja Muzeum, biblioteka,
magazyny i 2 sale na wystawy czasowe, z czego jedna służy również na
odczyty i wykłady. Właściwe zbiory muzealne są eksponowane w zamku,
w którym w roku 1952 rozpoczęto prace remontowo-konserwatorskie
zmierzające do przywrócenia dawnego wyglądu tego zabytkowego obiektu.
Muzeum w Sanoku ma charakter
etnograficzny.
Ponadto Muzeum
posiada zabytki archeologiczne, malarstwa bizantyjskiego, meble i portrety,
militaria oraz zabytki z przeszłości miasta Sanoka. Przy Muzeum istnieje
biblioteka naukowa zawierająca 5990 pozycji przeważnie dzieł historycznych.
Istniejące do niedawna przy Muzeum archiwum na skutek zarządzenia
Centralnego Zarządu Muzeów zostało przekazane do Państwowego Wojewódzkiego Archiwum w Przemyśłu.
Muzeum zatrudnia 5 osób w tym 3-ch pracowników administracyjnych
i2-ch pracowników obsługi.
1195
1194
WYSTAWA
!
Muzeum w Sanoku ,powstałe w roku 1934 postawiło sobie za cel ratowanie ginących w terenie przedmiotów o wartości muzealnej, historycznej.
archiwalnej
i etnograficznej.
Terenem działalności była Ziemia Sanocka
w granicach historycznych, tj. powiaty: sanocki, brzozowski i krośnieński.
Dlatego też Muzeum przyjęło nazwę: Muzeum Ziemi Sanockiej. Dzięki
bezinteresownej
pracy
takich
osób jak: Dr Bolesław
Skwarezyński.
Aleksander Rybicki, Dr Adam Fastnacht, Inż. Tadeusz Żurowski i Stefan
Stefański, zbiory Muzeum szybko się powiększały.
Niestety
II wojna
światowa przerwała tok pracy muzealnej. Uciekający z Sanoka hitlerowcy
zabrali z Muzeum w jesieni 1944 roku ponad 300 naj cenniejszych eksponatów
w tym prawie całą etnografię.
W Polsce Ludowej dzięki pomocy Państwa Muzeum szybko leczy wojną
zadane rany i następuje duży rozwój Muzeum. Niestety pewnych eksponatów zwłaszcza etnograficznych,
które już przed wojną były unikatami,
nie udało się zastąpić nowymi. W roku 1950 nastąpiło upaństwowienie
Mueum i oparcie jego materialnego
bytu na trwałych podstawach finansowych.
W obecnym etapie pracy głównym zadaniem Muzeum jest rozbudowanie
działu etnograficznego
dziś jeszcze bardzo skromnego. W dziale etnograficznym Muzeum posiada kilka kompletnych strojów ludowych oraz części
strojów, ceramikę ludową, zbiór pisanek, pająki ludowe ze słomy i bibułki,
przedmioty
domowego użytku i ludowe narzędzia
pracy. Ogółem dział
etnograficzny posiada 567 eksponatów z tego tylko nie znaczna część zmagazynowana,
bo 8f1/fI. Dział etnograficzny
zajmuje
dwie obszerne sale
w parterze zamku sanockiego. Zbiory etnograficzne
zostały wystawione
w ten sposób, że przedmioty domowe, narzędzia pracy i ceramikę wystawIono w jednej, zaś stroje ludowe, sztukę ludową i pisanki w drugiej sali.
Dla ekspozycji Muzeum posiada niewielką ilość gablot i witryn, toteż
tylko stroje ludowe, hafty i pisanki zostały wystawione pod szkłem.
Muzeum organizuje raz do roku w porze letniej wyjazdy w teren.
Taki wyjazd w roku 1951 przyniósł w efekcie ponad .50 cennych eksponatów
etnograficznych
ze wsi Smolnik
pow. leskiego. Działalności
naukowobadawczej w ścisłym tego słowa znaczeniu Muzeum nie prowadzi.
W latach 1945-1952 Muzeum w Sanoku urządzało wystawy czasowe
jak np. "Wystawa prac fotograficznych",
"Wystawa sztuki ludowej Ziemi
Sanockiej" i "Wystawę prac malarskich młodych adeptów sztuki". Celem
popularyzacji
zagadnień
muzealnictwa,
sztuki,
archeologii,
urządzono
w Muzeum do tej pory kilka wykładów cieszących się dość znaczną frekwencją· Zbiory Muzeum w Sanoku były dostępne
dla zwiedzających
codziennie z wyjątkiem poniedziałków od godz. 9-14. W roku 1952 z uwagi
na remont kapitalny
zamku sanockiego urządzono w drugim budynku
czasową wystawę "Sztuka ludowa. Ziemi Sanockiej", sama zaś ekspozycja
w zamku została czasowo zamknięta. Na najbliższy okres Muzeum projektuje szereg wyjazdów w teren w poszukiwaniu
za eksponatami tak, aby
po przeprowadzonym
remoncie pomieszczeń można było należycie urządzi(~
\\. Muzeum zwłaszcza dział etnograficzny.
,.SZTUKA
LUDOWA ZIEMI
W SANOKU
SANOCKIEJ"
W MUZEUM
W maju 1952 roku została otwarta w Muzeum sanockim wystawa
czasowa p. n. "Sztuka
Ludowa
Ziemi Sanockiej".
Eksponaty
na tej
wystawie zostały rozmieszczone w dwóch obszernych salach. Celem wystawy było zwrócenie miejscowemu
społeczeństwu
uwagi na ginące już
resztki zdobnictwa
ludowego, haftów, strojów i rzeźb. Dlatego też na
wystawie pokazano hafty ludowe, stroje z pocz. w. XX, ilustracje przedstawiające stroje ludowe z pocz. w. XIX, fajki ludowe, pisanki, drukowanki,
pająki ludowe ze słomy i bibuły, oryginalne pająki z łubinu i żołędzi, zaś
z dawnej sztuki ludowej obrazki na szkle, drzeworyty
ludowe i rzeźby.
Ponadto 'wystawiono
ceramikę,
skrzynie
zdobione,
wieńce dożynkowe
.i ozdoby z papieru.
Wystawa była otwarta codziennie
z wyjątkiem
poniedziałków
od
godz.9-14-tej.
Zwiedzający
Wystawę byli przez pracowników
Muzeum
oprowadzani. Dało to możność nawiązania bliższego kontaktu ze zwi:edzającymi zwłaszcza z ludnością wiejską i wyłowienia z terenu istniejących
jeszcze eks.ponatów względnie czynienia notek o ekSlPonatach w terenie.
Zwiedzający byE uświadamiani o ważnej roli jaka ciąży na społeczeństwie
jeżeli chodzi o ochronę i ratowa.nie zabytków sztuki ludowej i etnografii.
Stefa.n Stefa.ński
MUZEUM W TOMASZOWIE
1
MAZOWIECKIM
Państwowe
Muzeum w Tomaszowie Maz. mieści się w zabytkowym
pałacu z 1812 r., przy ul. Armii Ludowej 15. Posiada charakter regionalny,
gdyż obejmuje swoją działalnością trzy sąsiednie powiaty, a mianowicie
powiat opoczyński, rawski tudzież brzeziński. Na razie został zorganizowany
tylko dział etnograficzny.
Biblioteka muzeum licząca ogółem 765 książek
posiada 75 dzieł odnoszących się do etnografii. Archiwum oraz pracowni
brak. Kierownikiem muzeum i działu etnograficznego jest J. P. Dekowski.
W muzeum zatrudnionych
jest 5 osób.
Muzeum tutejsze dąży do zobrazowania kultury materialnej
i społecznej mieszkańców środkowego dorzecza rzeki Pilicy ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Opoczyńskiej.
W zbiorach etnograficznych
znajduje
się ogółem 2032 eksponatów;
z tego 80% eksponatów wystawiono w siedmiu obszernych salach. reszte
przechowuje się w magazynach.
.
.
Dział etnograficzny
obejmuje
zasadniczo pięć głównych
zagadnień,
a mianowicie: sztukę ludową. urządzenie izby wiejskiej. stroje, tkactwo
i budownictwo.
Sztuce ludowej poświęcono pierwszą salę wystawową w dawnej sklepionej kaplicy pałacowej. w której zgromadzono barwne wycinanki, pająki
1196
czyli tzw podłażniki, kraszanki, ceramikę, wreszcie rzeżbę ludową tradycyjną i współczesną o tematyce świeckiej. z.gromadone w tej sali eksponaty
nie wyczerpują całkowicie zasadniczego zagadnienia, lecz stanowią pewne
tylko elementy sztuki ludowej i służą jako podstawa do pogadanek i dyskusji ze zwiedzającymi. Inne elementy sztuki ludowej jak hafty, tkaniny,
zdobnictwo drzewne tudzież obrazy zostały umieszczone w dalszej ekspozycji.
W drugiej sali zostało odtworzone wnętrze izby opoczyńskiej sprzed
3D-tu lat. W izbie tej znajduje się: "komin" (kuchnia) z okapem i "sabatnikiem" do pieczenia chleba" ława z ozdobnym QParciem, malowana skrzynia, stół z ołtarzykiem, "wereczko" z pirmaidą poduszek, "listwa" (półeczka)
i kredensik z kwiecistymi talerzami i salaterkami. Na ścianach wiszą obrazy,
lustro, fotografie, barwne wycinanki, a u powały dużych rozmiarów pająk
z bibuły i słomy. Stojący na kuchni trójnogi tygielek wraz z żelaznym
"sagankiem" i stępkami budzą wśród zwiedzających szczególnie żywe zainteresowanie. Są to relikty ubiegłego stulecia, a więc z tych czasów, kiedy
gotowanie odbywało się na tzw. nalepie. Sama kUlchnia z paleniskiem, popielnikiem i blachą, stanowiąca jedno z ogniw postępu XX W. na wsi opoczyńskiej daje możliwości wykazania różnych przemian w sposobie samego
już gotowania, począwszy od czasów naj dawniejszych, tj. od chaty kurnej
poprzez palenisko w kominie (w dosłownym słowa znaczeniu) i nalepy
z okapem.
W trzech następnych
salach umieszczono oryginalne stroje ludowe
męskie i kobiece, tablice jedno i wielobarwnych haftów, fotografie, akwarele typów ludowych pędzla artysty malarza Stefana Justa, tudzież figury
regionalne, przedstawiające
w sposób plastyczny różne sceny z życia miejscowego ludu.
Do cenniejszych eksponatów wystawowych należą: ślubna chusta wełniana o czerwonym tle tzw. "turecka" (o rozmiarach 167X170 cm) z 1890 r.
z Popielaw (pow. brzeziński); ślubny gorset z 1888 r. z zielonego atłasu
przyozdobiony cekinami, paciorkami oraz szklanymi kółeczkami (Moszczennica, pow. piotrkowski); biały gorset z materiału w cztery nicielnice z 1876
-roku (Radzice, pow. Opoczno); Z-aiPaska z 1860 r. z Radzic w paski na
przemian czerwone i czarne (o szer. 0,5 cm) a między nimi duże nitki białe,
noszona brążkami w poprzek; wangierka z 189·5r. szyta z samodziału przez
żyda Majorka ze Studziannej dla Katarzyny Nowak ze Świerczyny; wreszcie pas siatkowy cały w, kolorze czerwonym 1908 r. (Radzice) jako pozostałość mody dziewiętnastowiecznej.
W szóstej sali pokazano tradycyjne tkactwo ludowe, ilustrując je narzędziami oraz skrawkami barwnych tkanin, wykonanych w nicielnice lub
w tzw. deskę. Tą ostatnią techniką wykonane materiały, o bardzo ciekawych wzorach, przeważnie geometrycznych,
przeznaczone są na obrusy,
poszewki, suknie ślubne, czyli sorce, staniki, rzadziej na fartuszki. Szczególnym pięknem odznacza się tkactwo opoczyńskie, które wśród tkanin
ludowych na terenie Polski zajmuje jedno z czołowych miejsc. Sztuka ludowa mieszkańców tych stron jest jednak jeszcze stosunkowo mało znana
i oczekuje na szersze spopularyzowanie.
1197
W ostatniej wreszcie, najobszerniejszej
sali pomieszczono dział budownictwa, do którego modele wykonał Antoni Kaczmarek, cieśla i stolarz.
Odtworzył on z wielkim talentem modele na podstawie dokumentów lub
eksponatów w terenie, które dają możność zorientowania się w podstawowych elementach budownictwa opartego wyłącznie na materiale drzewnym
oraz pozwalają na wyrobienie sobie pojęcia o upodobaniach i sposobie bytowania ludu zamieszkującego środkowe dorzecze Pilicy.
W sali tej pokazano wiązanie chat, tablice poglądowe ze szczytami,
śparogami, młyn wodny z Radzic, zagrodę gospodarza z .Idzikowic, wreszcie
chaty z Łaszczyna z końca XVIII wieku, z Woli Załężnej i Trzebiny z początku XIX wieku oraz z Radzic z drugiej połowy ubiegłego stulecia.
Zbiory tutejszego muzeum są eksponowane w obszernych witrynach,
szafach gablotach, na kontuarach
oraz przy pomocy tablic poglądowych.
Ściany' całego pomieszczenia są utrzymane w kolorze niebieskim. a więc
w takim jak wnętrza chat z okolic Tomaszowa Mazowieckiego.
Muzeum dąży do zebrania i opracowania:
a) Narzędzi pracy,
b) Ustalenia zasięgów niektórych strojów ludowych okolic Tomaszowa
Mazow.
c) Założenia
działki
przymuzealnej
ilustrującej
rośliny
hodowane
w dawnych ogródkach.
d) Zebrania danych do bibUografii regionu tomaszowskiego.
Jan Piotr Dekowski