fc4549675ce6c9857bacee4221bbf3c8.pdf
Media
Part of Adam Pranda (1924-1984) / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2
- extracted text
-
Z
Ż
A
Ł
O
B
N
E
J
K
A
R
T
Y
„Etnografia Polska", t. 30: 1986, z. 2
P L I S S N 0071-1861
ADAM PRANDA
(1924-1984)
W dniu 28 sierpnia zmarł w Bratysławie słowacki etnograf P h Dr Adam P r a n da, wybitny naukowiec, pracownik Národopisného Ústavu Slovenskiej Akademii
Vied.
Śmierć Adama Prandy jest nie tylko niepowetowaną, wielką stratą dla etno
grafii słowackiej. Również Jego polskim kolegom trudno pogodzić się z myślą o J e
go odejściu. Dzięki Adamowi Prandzie bliskie związki nauki słowackiej i polskiej
nacechowane były serdeczną ludzką przyjaźnią, wzajemnym zrozumieniem i sza
cunkiem. Dom Adama i Heleny Prandów zawsze otwarty dla polskich k o l e g ó w
był nie tylko miejscem przyjacielskich spotkań, ale również gorących naukowych
dyskusji inicjowanych przez głęboko zaangażowanych w swej pracy Gospodarzy.
Życiowa energia, pasja i inicjatywa badawcza, pracowitość, optymizm — cechy tak
charakterystyczne dla osobowości Adama Prandy —- nie pozwalają nam pogodzić
się z myślą o śmierci Człowieka, który znajdował się w pełni sił twórczych.
Adam Pranda urodził się 24 kwietnia 1924 r. w Vysuckiej, gminie Snežnica
w pow. Čadca. Trudne warunki egzystencji ludności tych terenów były udziałem
także rodziny Prandów. Jego życie, charakter i n a u k o w ą drogę kształtowało ś r o
dowisko, w którym się urodził i w y c h o w a ł . Do swych rodzinnych stron powracał
często i im poświęcił część swoich prac naukowych. Pomimo ciężkich w a r u n k ó w
materialnych ukończył gimnazjum i rozpoczął studia na Uniwersytecie w Braty
sławie na wydziale filozoficznym, studiując filozofię i język słowacki. W 1949 r.
uzyskał tytuł doktora filozofii. Jeszcze przed otrzymaniem dyplomu, w 1948 r.
rozpoczął pracę w wydziale kultury miasta Bratysławy. W 1953 r. przeszedł do
Zarządu Głównej Centrali Przemysłu Artystycznego obejmując w tej instytucji sta
nowisko kierownika działu badań terenowych. Praca ta na trwałe związała Jego
zainteresowania naukowe z ludową twórczością artystyczną, poczynając od pierw
szej jego pracy o ludowym artyście •— garncarzu Ferdišu Kostky (1958), aż do
wydanego w 1983 r. albumu poświęconego Ignacemu Bizmayer — twórcy artystycz
nej glinianej rzeźby figuralnej.
Duże znaczenie dla rozwoju zainteresowań naukowo-badawczych Adama Pran
dy miało przejście w 1961 r. do pracy w Národopisném Ustavie S A V . W roku 1966
uzyskał stopień kandydata nauk historycznych na podstawie pracy o przyczynach
powstania i rozwoju zatrudnienia pozarolniczego na Kysućach.
W latach sześćdziesiątych zainteresowania naukowe Adama Prandy skierowa
ne zostały na zagadnienia współczesności i związane z tym problemy teoretyczne
i metodologiczne. Nie rezygnował jednak w tym czasie ze studiów nad w y t w ó r c z o
ścią wiejską poświęcając szczególną u w a g ę ceramice, tkactwu, wycinance, jak r ó w
nież — w zakresie kultury materialnej — obróbce kamieni, produkcji kamiennych
nagrobków, kół młynarskich i in.
W tym okresie zapoczątkowane zostały bliskie związki Adama Prandy z Pol
ską, w czasie Jego kilkumiesięcznego stypendium naukowego w roku 1967. Z w ł a
ściwą sobie pasją badawczą zapoznawał się z dorobkiem polskiej etnografii, na
w i ą z y w a ł liczne kontakty naukowe, uczestniczył w badaniach terenowych. Jak
176
Z ŻAŁOBNEJ
KARTY
sam często powtarzał, były to studia bardzo inspirujące Go do dalszej pracy ba
dawczej.
Pod koniec lat sześćdziesiątych publikuje prace poświęcone periodyzacji k u l
tury ludowej na Słowacji (1966, 1969), bierze udział w opracowywaniu części p o ś w i ę
conej Słowacji, w pracy zbiorowej Lidová kultura československa
vlastivěda
(1968).
Na szczególną u w a g ę zasługują Jego studia poświęcone rozważaniom teoretycz
nym nad kulturą współczesną, drukowane w „Sovietskoj Etnografii" (1969, 1975)
i „Slovenskom Národopisie" (1970, 1975).
W 1970 r. Adam Pranda przebywa przez rok w Instytucie Etnografii Akade
mii Nauk Z S R R w Moskwie, opracowując zagadnienie w p ł y w u bilingwizmu na
niektóre dziedziny kultury ludowej. Z tego zakresu publikuje szereg prac w j ę
zyku rosyjskim i słowackim.
W latach siedemdziesiątych podejmuje problematykę badawczą dotyczącą me
chanizmu transmisji etnokulturowej we współczesnej kulturze wsi oraz podsta
wowych czynników w p ł y w a j ą c y c h na proces zmian kulturowych po I I wojnie ś w i a
towej (1977).
W następnych latach poszerza swe zainteresowania naukowe o zagadnienie for
mowania się nowego systemu wartości w społeczności wiejskiej, drukując z tego
zakresu artykuły w latach 1980-1983. Jest również Adam Pranda inicjatorem ba
dań prowadzonych we wsi Sebechleby i współautorem monografii, która ukazała
się w 1983 r. Zajmował się także badaniami procesów etnicznych. Przełożył na j ę
zyk słowacki studium I . V. Bromleja Etnos a etnografia (1980).
Doskonała znajomość terenu całej Słowacji jest wyraźnie widoczna w Jego
studiach regionalistycznych o Gemeru (1970) i Kysučach (1982), w przewodnikach
turystycznych i innych pracach.
Trudno w y m i e n i ć wszystkie dziedziny zainteresowań badawczych Adama Prandy. O osiągnięciach naukowych może świadczyć ogromna bibliografia Jego prac
obejmująca około 280 pozycji. Na u w a g ę zasługuje również Jego działalność po
pularyzatorska i informacyjna. Opracowywał recenzje z wielu prac krajowych i za
granicznych, z wystaw i akcji naukowych, brał udział w audycjach radiowych i te
lewizyjnych, imprezach folklorystycznych. Duże osiągnięcia miał w dziedzinie filmu
etnograficznego. Za film „Kraslice" otrzymał brązową harfę na festiwalu w D u
blinie (1975), a za film telewizyjny „Słowacka ludová majolika" uznanie w Mos
kwie (1974).
Dużo miejsca w Jego działalności naukowej zajmowały prace redakcyjne i or
ganizatorskie. Szereg lat redagował wydawnictwo „Klenotnica slovenskej ludovej
kultury". Był redaktorem dwóch prac zbiorowych Premeny 1'udowych tradicii v súčasnosti
(1977, 1978), i kilku t o m ó w Gemer — Národopisné
Studie.
Uczestniczył
w zespołach rad redakcyjnych m. in. „Slovenského Národopisu" i „Národopisných
Aktualit".
Bezpośredni stosunek do ludzi, wielka życzliwość, z jaką odnosił się do m ł o
dego pokolenia etnografów, zyskały Mu głęboki szacunek jako pedagogowi, który
potrafił przekazać nowej generacji nie tylko s w ą wiedzę, ale i pasję badawczą.
Wyrazem uznania dla Jego wszechstronnej twórczości były liczne odznaczenia,
m. in. złota odznaka L . Štura, którą otrzymał za swój udział w rozwoju nauk spo
łecznych. Był aktywnym członkiem Slovenskej Národopisnéj Společnosti SA V, G e merskéj Vlastivědnéj Společnosti, członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznaw
czego.
Przedwczesna śmierć przerwała czynne życie tego twórczego pracownika nau
kowego. W osobie Adama Prandy nauka straciła wybitnego badacza, który p o ś w i ę
cił całe swoje życie rozwojowi słowackiej etnografii.
Wanda
Paprocka