7ed3b13049607edc12024741802dc551.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska" t. X X X : 1986, z. 2
P L I S S N 0071-1861
10 L A T B A D A N N A D K U L T U R Ą ROBOTNICZĄ
OŚRODKA ŻYRARDOWSKIEGO
W 1985 r. minęło 10 lat od chwili podjęcia badań naukowych nad kulturą ro
botniczą w ośrodku żyrardowskim, jednym z największych na Mazowszu ośrodków
przemysłowych z rozwijającą się od połowy X I X w. liczną klasą robotniczą o bo
gatych tradycjach walki rewolucyjnej i narodowej. Badania podjęła początkowo
(w 2 poł. 1976 r.) Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie K a
tedra Etnologii i Antropologii Kulturowej). Tematem badań był „Obyczaj i moda
w środowisku robotniczym Żyrardowa w X I X i na początku X X wieku". W ten
sposób starano się nawiązać od strony teoretycznej do badań nad obyczajem (ro
zumianym jako rodzaj kodu informacyjnego w stosunkach międzygrupowych) pro
wadzonych wcześniej we wsiach drobnoszlacheckich i „włościańskich" na Pod
lasiu.
Przyjęte — dość szerokie —• definicje „obyczaju" i „mody" sprawiły, że przed
miotem badań stała się praktycznie cała „kultura robotnicza" Żyrardowa. Pytania
badawcze dotyczyły ponadto m. in. zasadniczych etapów kształtowania się środo
wiska robotniczego Żyrardowa i sposobu życia jego mieszkańców, charakteru związ
ków środowiska robotniczego z innymi grupami społecznymi miasta oraz mecha
nizmów i kierunków przepływu treści kulturowych. Próbowano też ukazać, w j a
kim stopniu obyczaj i moda wyznaczały odrębność tego środowiska w stosunku
do innych grup społecznych w mieście. Badaniami objęto również mieszkańców
podżyrardowskich wsi, inteligencję i częściowo drobnomieszczaństwo Żyrardowa,
w mniejszym stopniu także mieszkańców Wiskitek i Mszczonowa.
Aby ukazać początki miasta oraz wzbogacić wiedzę o jego kulturze przełomu
X I X i X X w. sięgnięto do źródeł charakterystycznych przede wszystkim dla w a r
sztatu historyka. Zainteresowano się bliżej archiwaliami (Archiwum P a ń s t w o w e
m. st. Warszawy, a szczególnie •— Archiwum P a ń s t w o w e w Żyrardowie). Pro
wadzono także poszukiwania w prasie krajowej z lat 1830-1914 oraz prasie lokal
nej i regionalnej z okresu I I Rzeczypospolitej. Interesujące, chociaż nie w pełni
zadowalające rezultaty przyniosły kwerendy obejmujące dawne wspomnienia i pa
miętniki (drukowane). Natomiast w latach 1976-1978 wykonano obszerną doku
mentację fotograficzną dzielnic robotniczych Żyrardowa (fotografowano również
wiele wnętrz mieszkań robotniczych nawiązujących swym charakterem do okresu
1900-1939) oraz małomiasteczkowych Wiskitek. Dodatkowo materiały te uzupeł
niono kwerendą dawnych źródeł ikonograficznych.
W ciągu ponad 4 lat badań terenowych zebrano ponad 300 — mniej lub bar
dziej obszernych — relacji byłych robotników Zakładów Żyrardowskich oraz ż y rardowiaków w y k o n u j ą c y c h w przeszłości zawody nierobotnicze. Na podstawie ze
branych materiałów opracowano następujące zagadnienia: wyposażenie mieszkań
robotniczych, organizacja życia rodzinnego, obrzędowość doroczna i rodzinna, czas
wolny i świętowanie, ubiory robotnicze. Większość opracowań dotyczyła okresu
od końca X I X w. do 1939 r. W latach 1978-1980 p o j a w i ł y się pierwsze publikacje
12 — E t n o g r a f i a , t. X X X / 2
178
KRONIKA
prezentujące wstępnie wyniki badań lub też wycinkowo omawiające poszczególne
zagadnienia. Wyniki badań żyrardowskich były też szerzej prezentowane środo
wisku naukowemu na sesjach w Lodzi (1977), Poznaniu (1977), i Żyrardowie (1978,
1979), a także podczas licznych seminariów (głównie na Uniwersytecie Warszaw
skim).
Pierwszy etap badań etnograficznych — z próbami wykorzystania niektórych
t y p ó w źródeł historycznych — zakończony został w 1980 r. Jego podsumowaniem
jest praca zbiorowa pod red. Andrzeja Woźniaka Tradycyjna
kultura
robotnicza
Żyrardowa.
Materiały
do etnografii
miasta, składająca się z następujących roz
działów: Andrzeja Woźniaka Tradycyjna
kultura robotnicza Żyrardowa
— XIX —
początków
XX wieku (Wstęp);
Andrzeja Stawarza Źródła i stan badań nad
kul
turą robotniczą
Żyrardowa
XIX — I połowy XX wieku oraz (tegoż autora) Z ba
dań nad pochodzeniem
i strukturą
społeczeństwa
Żyrardowa
w latach 1830-1914;
Anny Kuczyńskiej-Skrzypek Z badań nad rodziną
robotników
Żyrardowa
począt
ków XX wieku, Marii Adamowicz Z badań nad ubiorem robotników
Żyrardowa
w początkach
XX wieku,
Andrzeja Woźniaka Obrzędowość
doroczna
w
środo
wisku robotniczym
Żyrardowa
w początkach
XX w., Elżbiety Hulka-Laskowskiej
Religijność,
wierzenia
i tradycyjna
wiedza robotników
Żyrardowa
drugiej
polowy
XIX
w. we wspomnieniach
Pawia Hulki-Laskowskiego.
Książka ta spotkała się
z dobrym przyjęciem w gronie zainteresowanych etnografów i historyków,
a w 1983 r. otrzymała nagrodę Rektora Uniwersytetu Warszawskiego.
Od, 1981 r. Katedra Etnografii UW nie prowadzi zespołowych badań nad śro
dowiskiem robotniczym Żyrardowa. Badania te nie ustały jednak zupełnie. Nie
którzy badacze pozostali przy dotychczasowej problematyce zajmując się popula
ryzacją osiągniętych w y n i k ó w (własnych i zespołowych) oraz próbując kontynuo
w a ć badania drogą indywidualnych studiów przy współpracy Mazowieckiego
Ośrodka Badań Naukowych (Stacja Naukowa w Żyrardowie) i Towarzystwa Przy
jaciół m. Żyrardowa. W ciągu 4 lat opublikowano kilka broszur popularnonauko
wych (seria: Biblioteczka Wiedzy o Żyrardowie), wiele artykułów w czasopismach
fachowych („Etnografia Polska", „Rocznik Mazowiecki", „Łódzkie Studia Etnogra
ficzne") oraz w pracach zbiorowych (szczegółowy wykaz publikacji znajduje się
na końcu artykułu).
Okres ostatnich 4 lat to uzupełnianie kwerend archiwalnych, podsumowanie
w y n i k ó w penetracji w takich materiałach, jak wspomnienia i relacje rękopiśmiennicze oraz dopełnienie kwerendy zawartości prasy krajowej za lata 1918-1939.
W 1983 r. zostały zakończone indywidualne studia (praca doktorska) Andrzeja
Stawarza nad powstaniem i początkowym rozwojem środowiska robotniczego Ż y
rardowa (1830-1870) obejmujące m. in. zagadnienia narodzin robotniczego obyczaju.
W pracy tej — opublikowanej w 1985 r . — wykorzystano przede wszystkim ma
sowe akta archiwalne — metryki urodzeń, zgonów i ślubów z poł. X I X w. Warto
zaznaczyć, że do tej pory tego typu źródła nie były wykorzystywane w bada
niach nad kulturą środowisk robotniczych.
A. Woźniak natomiast opracował studium na temat dawnych właścicieli fa
bryki żyrardowskiej Dittrichów w rozwoju kultury robotniczej końca X I X w., ze
szczególnym uwzględnieniem kształtujących się wzorców życia społecznego i nie
których treści należących do tzw. kultury duchowej. Podjęcie; takiego/ tematu
uznać trzeba za nowatorskie i rzucające — w świetle bystroniowskiej koncepcji
autorytetów — nowe światło na procesy przenikania i selekcji treści kulturowych
w środowisku robotniczym.
1
1
Książkę tę omawia w tym zeszycie „Etnografii Polskiej" A. Wożniak, patrz
dział Recenzje i Omówienia (przyp. Red.).
KRONIKA
179
W 1983 r. Maria Idźkowska ( K E i A K UW) rozpoczęła indywidualne badania
terenowe z zakresu kultury duchowej. Zamierza ona zająć się przede wszystkim
religijnością robotników i jej przemianami od przełomu X I X i X X w. do w s p ó ł
czesności.
Indywidualne badania przynoszą już pierwsze efekty. W lutym 1985 r. odbyła
się w Żyrardowie sesja naukowa pt. „Z kart najnowszej historii Żyrardowa", pod
czas której M. Idźkowska przedstawiła sprawozdanie z badań nad pobożnością ro
botników po 1945 г., a A. Stawarz omówił powojenne dzieje najważniejszych pla
cówek i instytucji kulturalnych pracujących na rzecz środowiska robotniczego
miasta.
Perspektywy rozwoju badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego
rysują się pomyślnie. Do badań nad kulturą robotniczą zamierza powrócić — jedy
nak w nieco innej formie — Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW.
Coraz większe zainteresowanie kulturą robotniczą przejawiają historycy, którzy
prawdopodobnie niedługo podejmą wieloletnie badania monograficzne w ramach
problemu węzłowego. W samym Żyrardowie dojdzie też nareszcie — za sprawą
Pracowni Analiz Społecznych przy Zakładach Przemysłu Lniarskiego — do pierw
szych badań socjologicznych poświęconych problematyce aspiracji i potrzeb k u l
turalnych robotników.
W tej sytuacji — gdy dorobek jest znaczny, a możliwości indywidualnego pro
wadzenia badań ograniczone i nie zawsze efektywne — należałoby utworzyć w Ż y
rardowie Centrum Badań Kultury Robotniczej. Przemawia za tym szczególnie fakt
skupienia wokół Stacji Naukowej MOBN w Żyrardowie grona badaczy — etno
grafów, historyków i ostatnio socjologów poważnie zainteresowanych dalszymi,
pogłębionymi i dynamicznymi badaniami nad kulturą robotniczą. Od 1976 r. trzon
tego zespołu stanowią: dr Andrzej Woźniak ( I H K M PAN), dr Anna Kuczyńska -Skrzypek ( K E i A K UW), dr Andrzej Stawarz (Archiwum P a ń s t w o w e m. st. War
szawy), mgr Krzysztof Braun (MOBN), od 1979 r. — mgr Andrzej Góralski (Ar
chiwum P a ń s t w o w e w Żyrardowie) i od 1980 r. — mgr Maria Idźkowska ( K E i A K
UW). Ponadto w badaniach uczestniczyli: dr Andrzej Notkowski ( I B L PAN), mgr
Krzysztof Kubiak ( K E i A K UW), mgr E . Cieślak, M. Dybowska, W. Eisele, G. K a
raś ( K E i A K UW) oraz B. Rzeczycka (Muzeum Okręgowe w Żyrardowie). W ostat
nich latach zaś materiały zbierali: mgr Joanna Kiwilszo (Biblioteka Narodowa),
Grzegorz Majchrzyk (student etnografii UW), Piotr Dudkiewicz (ZPL. w Żyrardo
wie). Bardzo interesującym współpracownikiem była E . Hulka-Laskowska — córka
wybitnego żyrardowskiego pisarza, która przekazała badaczom wiele w a r t o ś c i o
wych relacji i materiałów. Ponadto kilka osób biorących udział w odbywających
się w Stacji Naukowej MOBN w Żyrardowie seminariach doktorskich, prowadzo
nych przez doc. dr. hab. B. Dymka, zamierza opracować dysertacje! wiążące się
z kulturą miasta. P o w o ł a n i e Centrum Badań Kultury Robotniczej pozwoliłoby zin
tegrować zespół badawczy, co stworzyłoby szansę stosunkowo szybkiego rozwoju
badań w ciągu 3-5 lat. Jest to istotne, szczególnie w sytuacji, gdy wiele zagad
nień czeka nadal na gruntowne opracowanie, a zespół, który 10 lat temu zaini
cjował badania, stawia sobie za cel przygotowanie do druku pełnej monografii
kultury robotniczej Żyrardowa X I X - X X w.
180
KRONIKA
LITERATURA
2
A d a m o w i c z , M.
1981
Ubiór mieszkańców
Żyrardowa
na przełomie
XIX i XX wieku, Ż y
rardów.
1982
Z badań nad ubiorem robotników
Żyrardowa
w początkach
XX
w.,
,[w:] Tradycyjna
kultura robotnicza
Żyrardowa,
Żyrardów, s. 70-80.
G ó r a l s k i , A.
1980
Cudzoziemcy
w Żyrardowie
na przełomie
XIX
i XX wieku,
Ży
rardów.
1982
Urzędnicy
i kadra techniczna
Zakładów
Żyrardowskich
w
latach
1885-1914, Żyrardów.
H u l k a - L a s k o w s k a , E.
1982
Religijność,
wierzenia
i tradycyjna
wiedza robotników
Żyrardowa
drugiej
połowy
XIX
w. we wspomnieniach
Pawła
Hulki-Laskowskiego, [w:] Tradycyjna
kultura
robotnicza
Żyrardowa,
Żyrardów,
s. 107-110.
1985
Żyrardowscy
Żydzi w mojej pamięci, Żyrardów.
K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , A.
1978
Urządzenie
mieszkań
rodzin robotniczych
Żyrardowa
w końcu
XIX
i na początku
XX wieku, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32, nr 1,
s. 43-50.
1981
Badania nad kulturą
robotniczą
w etnografii, [w:] Klasa
robotnicza
i ruch robotniczy
na zachodnim
Mazowszu
1878-1948, Warszawa,
B. Kołodziejczyk (red.), s. 125-138.
1982a
Z badań nad rodziną robotników
Żyrardowa
początków
XX
wieku,
i[w:] Tradycyjna
kultura
robotnicza Żyrardowa,
Żyrardów, s. 46-69.
1982b
Dom i rodzina w kulturze robotniczej
Żyrardowa
końca XIX i po
czątku
XX w., „Łódzkie Studia Etnograficzne", R. 21, s. 67-74.
1984
Prace na temat kultury
robotników
Żyrardowa
— nota
bibliogra
ficzna, „Kultura i Społeczeństwo", t. 28, nr 1, s. 287-288.
1985
Tradycja
i obyczaj w kulturze
robotniczej
Żyrardowa
XIX/XX
w.
Żyrardowski
rok obrzędowy,
[w:] Tradycje
kultury robotniczej w Pol
sce, A. Żarnowska (red.), Warszawa.
S t a w a r z , A.
1978a
Badania
etnograficzne
nad kulturą
robotniczą
Żyrardowa,
„Etno
grafia Polska", t. 22, z. 1, s. 233-234.
1978b
R e c : Folklor robotniczej
Łodzi. Pokłosie
konkursu,
Łódź 1976, „Et
nografia Polska", t. 22, z. 1, s. 239-243.
1979
Badania etnograficzne nad kulturą
środowiska
robotniczego
i ich
społeczne
znaczenie.
Przykład
Żyrardowa,
[w:] Funkcje
społeczne
etnologii, Z. Jasiewicz (red.), Poznań, s. 68-75.
2
Wykaz zawiera prace, które ukazały się drukiem. Ponadto w druku znaj
dują się następujące pozycje: A. S t a w a r z , A. W o ź n i a k , Z badań
etnogra
ficznych nad kulturą
robotniczą
w Żyrardowie
XIXIXX
w. (jęz. ang.), „Ethnologia
Polona"; A. W o ź n i a k , Obyczaj i moda w środowisku
robotniczym
Żyrardowa,
„Rocznik Mazowiecki", t. 9; E . H e i d r i c h ,
"Wspomnienia sentymentalne
(okres
20-lecia w Żyrardowie).
W przygotowaniu znajduje się praca zbiorowa, w której
znajdą się m. in. artykuły o badaniach nad upowszechnianiem kultury oraz reli
gijnością współczesnych robotników oparte na referatach wygłoszonych podczas
sesji naukowej w Żyrardowie przez M. Idźkowską i A. Stawarza. Praca nosi ty
tuł Z kart najnowszej
historii Żyrardowa.
Materiały
z sesji naukowej
(Żyrardów
13 I I 1985 г.).
KRONIKA
1980a
1980b
1981a
1981b
1981c
1982a
1982b
1982c
1982d
1983
1984
1985a
1985b
1985c
Tradycyjna..
1982
Woźniak,
1981a
1981b
1982a
1982b
1982c
1983
181
Rodowody mieszkańców
Żyrardowa,
Żyrardów.
Sympozjum
„Zabytkowy
zespól urbanistyczno-architektoniczny
i kul
tura robotnicza Żyrardowa",
„Etnografia Polska", t. 24, z. 2, s. 182183.
Narodziny
robotniczego
obyczaju w Żyrardowie
(na podstawie
akt
stanu cywilnego),
Żyrardów.
Kultura
środowisk
robotniczych
zachodniego Mazowsza jako pr2edmiot badań etnograficznych,
:[w:] Klasa robotnicza
i ruch
robotni
czy na zachodnim
Mazowszu
1878-1948, R. Kołodziejczyk (red.),
Warszawa, s. 139-143.
Zródla ikonograficzne
do badań nad kulturą
robotniczą
w
zbiorach
WAP Żyrardów,
[w:] Źródła do badań nad kulturą
robotniczą
Ży
rardowa
XIX — I połowy X X wieku, Żyrardów, s. 11-14.
Źródła
i stan badań nad kulturą
robotniczą
Żyrardowa
XIX
—
I połowy
XX w., [w:] Tradycyjna
kultura
robotnicza
Żyrardowa,
Żyrardów, s. 14-28.
Z badań nad pochodzeniem
i strukturą
społeczeństwa
Żyrardowa
w latach 1830-1914, [w:] Tradycyjna
kultura robotnicza
Żyrardowa,
Żyrardów, s. 29-45.
Obyczaj robotniczy połowy
XIX wieku w świetle
akt stanu
cywil
nego (na przykładzie
Żyrardowa),
„Etnografia Polska", t. 26, z. 2,
s. 215-228.
Przegląd
problematyki
badań
nad kulturą
robotniczą
w
Polsce
(ze szczególnym
uwzględnieniem
badań najnowszych),
„Etnografia
Polska", t. 26, z. 1, s. 143-166.
Zycie codzienne
w dawnym Żyrardowie
1830-1880, Żyrardów.
Kultura
pracy, [w:] Encyklopedia
ekonomiczno-rolnicza,
Warszawa.
Żyrardów.
Narodziny
społeczności
(1830-1870), Warszawa —• Żyrar
dów.
R e a : Stara dělnická
Praha, Praha 1981, „Etnografia Polska", t. 29,
z. 1, s. 243-248.
Zwyczaje
rodzinne w środowisku
robotniczym
Żyrardowa
w poło
wie XIX wieku, [w:] Tradycje
kultury robotniczej w Polsce, A. Żarnowska (red.), Warszawa.
Tradycyjna
kultura
robotnicza
Żyrardowa.
Materiały
do
etnografii
miasta, Warszawa, A. Woźniak (red.).
A.
Zwyczaje
doroczne
i rodzinne
w Żyrardowie
(od przełomu
XIX
г XX w. do I I wojny światowej),
Żyrardów.
Kultura
robotnicza
Żyrardowa
we wspomnieniach
Pawła
Hulki-Laskowskiego,
[w:] Źródła
do badań nad kulturą
robotniczą
Ży
rardowa XIX — i połowy X X w., Żyrardów, s. 3-11.
Tradycyjna
kultura
robotnicza
Żyrardowa
XIX — początków
XX
wieku, [w:] Tradycyjna
kultura
robotnicza
Żyrardowa,
Żyrardów,
s. 9-13.
Obrzędowość
doroczna w środowisku
robotniczym
Żyrardowa
w po
czątkach
XX w., fw:] Tradycyjna
kultura
robotnicza
Żyrardowa,
Żyrardów, s. 81-106.
Badania
nad obyczajem
i modą w środowisku
robotniczym
Żyrar
dowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 21, s. 59-66.
Dittricřiowte a kultura robotnicza
Żyrardowa,
Żyrardów.
182
KRONIKA
1985
W sobotę po wypłacie...
robotniczym Żyrardowa),
(z badań nad czasem wolnym w
Żyrardów.
środowisku
Żródia...
1981
UZUPEŁNIENIE DO I N F O R M A C J I O DZIAŁALNOŚCI B A D A W C Z E J
K A T E D R Y E T N O G R A F I I U N I W E R S Y T E T U WROCŁAWSKIEGO *
Zespół pracowników tej jednostki uważa, że obraz działalności naukowej K a
tedry przedstawiony w tomie 29 „Etnografii Polskiej" jest niepełny. W związku
z tym chcielibyśmy go uzupełnić.
Tak jak prace badawcze dotyczące Śląska (szczególnie Dolnego), prowadzone
obecnie przez nasz ośrodek, są kontynuacją badań i analiz, które prowadził i koor
dynował w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego doc. Adolf Nasz, tak
samo badania z zakresu etnografii Oceanii i Australii zostały zainspirowane w n a
szym środowisku i łączą się ściśle z osobą prof. Aleksandra Lecha Godlewskiego,
który w 1961 r. rozpoczął pracę na Uniwersytecie Wrocławskim zakładając przy
ówczesnej Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Pracownię Kultur L u d ó w Ocea
nii. Obaj już odeszli, jednak tematy, zagadnienia, „obszary", które ich tak zaj
m o w a ł y , kontynuowane są u nas nadal.
Pięć osób, które promował prof. A. L . Godlewski, pracuje obecnie w Katedrze
i w jakiś sposób nadal kontynuuje problematykę zapoczątkowaną przez tego ba
dacza. Mimo iż nieraz odchodzą w swych badaniach do innych „obszarów" k u l
tury, to jednak często na antypody powracają. Wyraża się to na ogół w; sposób
szczególny: inspirowanie i organizowanie cyklicznie odbywających się ogólnopol
skich sesji naukowych poświęconych kulturom Australii i Oceanii. Jak dotąd od
były się trzy tego rodzaju imprezy; w 1976 r. (temat wiodący: „Ludy i kultury
Oceanii". Sesja poświęcona pamięci A. L . Godlewskiego); 1979 r. („Australia i Ocea
nia; kultury tradycyjne wczoraj i dziś — I"); 1983 r. („Australia i Oceania; k u l
tury tradycyjne wczoraj i dziś — I I . Działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą Bronisława
Malinowskiego"). We wszystkich tych konferencjach czynny udział brali nasi pra
cownicy. Plonem tych spotkań są opracowania, które ukazały się drukiem w „Acta
Universitatis Wratislaviensis" w roku 1979 (red. A. Paluch) i 1983 (red. E . Pietra
szek). Materiały z ostatniej sesji są już w druku (red. E . Pietraszek). Wspomnieć
także należy, że przygotowujemy się do zorganizowania kolejnej sesji z tego
cyklu К
Kolejny obszar naszych zainteresowań to Europa. Przeprowadzano badania
nad pasterstwem w Rumunii, które realizowane były w ramach trzech studenckich
obozów naukowych (1978-1980) w Górach Kelimeńskich, Rodniańskich, Tibies i M i r
ramures. Ostatnio materiały z tych badań zostały opracowane przez uczestników
obozów (m. in. przez mgr. E . Kłoska) i oddane do druku w Wydawnictwach U n i
wersytetu Wrocławskiego (red. E . Pietraszek).
* Informacja ta ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 29: 1985, z. 1, s. 193-194.
Będąc przy problematyce pozaeuropejskiej należy zaznaczyć, że zorganizowa
liśmy także sesję nt. „Wkład, P o l a k ó w w poznanie kultur ludowych świata" (1978 г.).
Materiały z niej ukazały się drukiem w 1981 r. (red. E . Pietraszek). Na margine
sie zagadnień pozaeuropejskich można wspomnieć, że przez ponad dwa lata trwa
ły pod moją opieką przygotowania do studenckiej wyprawy etnograficznej do
Afryki Zachodniej („łuk Nigru" — plemiona m. in. Bozo, Dogoń), która w y r u s z y ł a
9 marca 1985 r.
1
183
KRONIKA
Do powyższej tematyki w jakimś stopniu nawiązują badania prowadzone przez
dr B. Kopydłowską-Kaczorowską i mgr. E . Kłoska. Dotyczą one polskiej zbioro
wości górali na Bukowinie, a także adaptacji i integracji części z nich osiedlo
nych po I I wojnie ś w i a t o w e j na Dolnym Śląsku. Częściowe rezultaty tych badań
ukażą się w „Przeglądzie Polonijnym", a praca nad tą problematyką potrwa jesz
cze przez kilka lat.
Z kolei w pracach prowadzonych z zakresu etnografii Polski można wydzie
lić trzy główne tematy: „zderzenie kulturowe", folklor, etnobotanikę.
W roku 1983 zespół badawczy: dr Z. Kłodnicki, mgr E . Kłosek i mgr M. Tro
jan, zainicjował badania grup osadniczych na Dolnym Śląsku pod k ą t e m wza
jemnych w p ł y w ó w , oddziaływań kulturowych. Przedsięwzięciu temu patronuje r ó w
nież Oddział Wrocławski P T L .
Problematyka folkloru krajowego podejmowana jest przez dwóch pracowni
ków. Dr B. Kopydłowska-Kaczorowska przygotowuje do druku pracę z zakresu
folkloru pszczelarskiego, m. in. na podstawie w ł a s n e j pracy doktorskiej „Folklor
pszczelarski na Śląsku Cieszyńskim i Żywiecczyźnie" (1982 г.), natomiast mgr
M. Trojan prowadzi badania nad tradycyjną prozą w rejonie jeleniogórskim (pierw
sze komunikaty ukazały się w piśmie „Karkonosze" — organ Domu Kultury w J e
leniej Górze).
Od 1979 г., z mojej inicjatywy, w Katedrze Etnografii zajęto się sporadycznie
poruszaną w Polsce problematyką — e t n o b o t a n i k ą . Wraz ze Studenckim K o ł e m
Naukowym Etnografów, w porozumieniu z dyrekcją Muzeum Kultury Ludowej
w Kolbuszowej, na terenie zamieszkanym przez L a s o w i a k ó w (widły Wisły i Sanu)
przeprowadzano przez cztery kolejne lata (1979-1982) badania terenowe z zakresu
funkcjonowania rośliny w kulturze ludowej. Zebrany materiał ma stać się pod
stawą do monograficznego opracowania z tego zakresu (zakończenie opracowania
przey-iduje się na lata 1986-1987. Podobne badania terenowe rozpoczęto w roku
1984 na terenie Sądecczyzny w porozumieniu z Muzeum i Skansenem w Nowym
Sączu. Penetracja na tym terenie przewidziana jest do roku 1988. (W badaniach
tych w e ź m i e także udział dr E w a Nowina-Sroczyńska, pracownik Katedry Etno
grafii w Łodzi wraz z grupą studentów.
Należy także wspomnieć o indywidualnych pracach badawczych, które mają
stać się dysertacjami. Dr B. Kopydłowska-Kaczorowska prowadzi prace z zakresu
p o c h ó w k ó w na obszarach Pacyfiku (przewidziane zakończenie w 1990 г.), mgr
M. Trojan rozpoczął w 1983 r. prace dotyczące młocki i czyszczenia zbóż w gospo
darstwach chłopskich w Polsce (przewidziane zakończenie w 1987 г.), natomiast
mgr E . Kłosek podjął jako temat pracy doktorskiej problem „zderzenia kulturo
wego" i konfliktów z tego wynikających na przykładzie ludności autochtonicznej
i n a p ł y w o w e j na Górnym Śląsku. Praca ta oparta będzie głównie na w ł a s n y c h ba
daniach terenowych, a jej zakończenie przewiduje się na lata 1989-1990.
2
Adam
Paluch
W Y S T A W A : K O R A N W Z B I O R A C H MUZUŁMANÓW P O L S K I C H
Wystawa ta zorganizowana została przez Muzeum Misyjno-Etnograficzne Se
minarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie i Imamat Muzułmański
w Warszawie. Opracowali ją: Imam Mahmud Taha Żuk, ks. Eugeniusz Śliwka,
г
Obszerniej na ten temat patrz art. A. P a l u c h a , Pierwsze
kroki
uniwer
syteckiego
środowiska
wrocławskiego
w badaniach etnobotanicznych,
„Etnografia
Polska", t. 29: 1985, z. 1, s. 119-124.
184
KRONIKA
F r . Marek Kalinowski, Maciej Konopacki i Aleksander Czapliński. Otwarcie w y
stawy nastąpiło w Pieniężnie 15 czerwca 1985 r. Jak czytamy w informatorze na
desłanym do Redakcji przez organizatorów, ma ona „przybliżyć polskiemu spo
łeczeństwu katolickiemu islam, ma nauczyć szacunku w z g l ę d e m jego w y z n a w c ó w ,
przybliżyć piękne tradycje religijne, zapoznać ze świętą księgą islamu Koranem.
Ma także za zadanie przedstawić w skrócie przeszłość tatarskich w y z n a w c ó w A ł ł a cha, od blisko 600 lat zamieszkujących Polskę" .
W y s t a w ę zorganizowano w następujących działach: 1. Teksty święte m u z u ł
mańskich szyitów; 2. Teksty święte muzułmańskich sunnitów; 3. Teksty święte
muzułmańskich Ahmadi; 4. Koran w tłumaczeniu wybitnych orientalistów; 5. Nau
ka czytania i pisania języka arabskiego; 6. Przedmioty związane z kultem m u z u ł
mańskim; 7. Z pamiątek przeszłości m u z u ł m a n ó w polskich; 8. Literatura dotyczą
ca islamu i kultury arabskiej; 9. Dialog między religiami: islam — chrześcijań
stwo. W grupie pierwszej zaprezentowano teksty Koranu wraz z komentarzem;
m. in. znalazła się tu Sunna Alego, inaczej Hadisy, zawierająca wypowiedzi Pro
roka np. na temat modlitwy, małżeństwa, nauki i in. (tłumaczenie w jęz. angiel
skim). W grupie tekstów sunnickich zaprezentowano egzemplarze Koranu wraz
z komentarzem w jęz. arabskim (w trzech tomach). W tej grupie możemy oglą
dać również tłumaczenia Koranu na kilka języków (np. angielski, francuski, serb
ski, urdu), w tym także tekst pierwszego kompletnego tłumaczenia Koranu na
jęz. polski. Przekładu z francuskiego dokonał J a n Buczacki. Autorem objaśnień
jest Władysław Kościuszko. Koran wydano w Warszawie w 1858 r. Autorem tek
stu francuskiego, który posłużył do przekładu, był także Polak K a ź m i r s k i . Cen
nym zabytkiem w tej grupie eksponatów jest Koran m u z u ł m a n ó w polskich (w jęz.
arabskim) przywieziony z Kazania w 1886 r. Obok Koranu z końca X I X , w. na
1
2
1
Muzułmanie polscy to ludność pochodzenia tatarskiego. Osady tatarskie ist
niały na terenie Księstwa Litewskiego oraz na wschodnich rubieżach Korony. Po
czątkowo byli to jeńcy, zabrani do niewoli w okresie wzajemnych walk. Na pocz.
X V w. szukali schronienia w czasie walk o kołpak chański Złotej Ordy. Byli także w służbie wojskowej Wielkiego Księstwa i Korony. Uczestniczyli w wojnach
z zakonem krzyżackim. Byli posłańcami do Porty Ottomańskiej i chanatu k r y m
skiego. W 1677 r. szlachta tatarska otrzymała przywilej zrównujący ją w prawach
ze szlachtą polską. Tatarzy byli u boku Jana I I I Sobieskiego, brali udział w wy
padkach wojennych 1792 г., w insurekcji kościuszkowskiej, w powstaniach na
rodowych — listopadowym i styczniowym. W granicach odrodzonego p a ń s t w a pol
skiego mieszkało ok. 6 tys. Tatarów. W> 1925 r. ogłosili autokefalię, dotąd bowiem
uzależnieni byli od muftiego Krymu, którego siedziba znajdowała się w Symfe
ropolu. Muftiat wyznania muzułmańskiego w Polsce, kierujący działalnojścią 19
gmin, utworzony został w Wilnie. Nawiązując do bogatej tradycji wojskowej mu
zułmanów polskich utworzono w 1936 r. w ramach 13 Pułku U ł a n ó w Wileńskich
szwadron tatarski. Tatarzy walczyli w obronie Ojczyzny we wrześniu 1939 г.,
później w I I Korpusie Polskim na ziemi w ł o s k i e j oraz* w I i I I Armii Wojska
Polskiego. Po wojnie głównymi skupiskami tatarskimi były: Gdańsk, Warszawa,
Gorzów Wlkp., Wrocław, Olsztyn, Białystok, Elbląg, Szczecin. Obecnie w Polsce
mamy ponad 2 tys. osób pochodzenia tatarskiego, wyznających islam. G ł ó w n y m i
centralami kultu są Bohoniki i Kruszyniany na ziemi białostockiej. Oficjalnie na
terenie Polski działają dwie grupy islamskie: Muzułmański Związek Religijny
P R L — szkoła sunnicko-hanaficka oraz Stowarzyszenie Jedności Muzułmańskiej,
związane z ruchem ahmadija (z „Informatora Wystawy", s. 2-3).
* Obecnie ukazało się wydanie Koranu w tłum. J . Buczackiego w for
mie reprintu. Nowe tłumaczenie polskiego orientalisty z Uniwersytetu Warszaw
skiego Józefa Bielawskiego znajduje się w druku. Nadto, przygotowuje się t ł u
maczenie Koranu przy współpracy m u z u ł m a n ó w pakistańskich znających jęz. pol
ski. Tekst Koranu tłumaczony jest z arabskiego, komentarze natomiast opraco
wywane są na podstawie pozycji angielskich. Na czele komitetu wydawniczego
stoi kalif I V Mirza Tahir Ahmad z Rabwah k. Lahore, głowa ruchu Muzułmanów
Ahmadi (z „Informatora Wystawy", s. 10).
KRONIKA
185
u w a g ę zasługują także tafsiry — komentarze m u z u ł m a n ó w polskich z Kazania
z 1907 r. Interesujący jest również egzemplarz konkordancji Koranu.
N ł Wystawie pokazano również wiele w y d a ń Koranu i komentarzy m u z u ł
m a n ó w Ahmadi w tłumaczeniu na kilka języków (niemiecki, angielski, holender
ski, malajski, urdu, suahili i in.).
Odrębny dział, to podręczniki i próbki pisma uczniów szkół koranicznych z te
renu Polski z okresu międzywojennego .
W grupie przedmiotów związanych z kultem m u z u ł m a ń s k i m pokazano m. in.
•namazlyk — dywanik służący do modlitw, który wyraża skupienie i oderwanie
się modlącego od otaczającego go świata, ponadto — obrzędowe nakrycie g ł o w y
imama z czerwonej materii z białą wstęgą, tasbih — różaniec o 99 paciorkach, na
którym odmawia się 99 imion Boga występujących w Koranie, chamaił
— zbiór
modlitw rytualnych (własność Alego Smajkiewicza, syna Ibrahima Smajkiewicza,
ostatniego imama meczetu w Wilnie), korzeń z Mekki przywieziony przez pielgrzy
m ó w na pamiątkę, muhiry — ozdobne wersety z Koranu.
Pamiątki przeszłości m u z u ł m a n ó w polskich dotyczą w zasadzie okresu między
wojennego. Inne będzie można oglądać w tworzącym się muzeum w Sokółce. Дпteresującym przykładem przeszłości i teraźniejszości m u z u ł m a n ó w polskich są me
czety w Bohonikach i Kruszynianach na terenie Białostocczyzny.
Organizatorzy Wystawy przygotowali także „Informator", w którym znalazły
się •— z konieczności w wielkim skrócie — zasadnicze informacje dotyczące powsta
nia islamu, Proroka Muhammada, m u z u ł m a n ó w po śmierci Proroka, m u z u ł m a
n ó w polskich wierzeń, świętej księgi Koranu, osoby imama, meczetu, świąt mu
zułmańskich, obrzędów związanych z istotnymi momentami życia ludzkiego, a tak
że dialogu chrześcijaństwa z islamem.
Wystawa była czynna do 28 września 1985 r. Myślę, że powinna ona zostać za
prezentowana w w i ę k s z y c h miastach Polski. Tylko w ó w c z a s cele — tak pięknie
sformułowane przez organizatorów — mogłyby zostać osiągnięte, a przynajmniej
można by pokusić się o ich osiągnięcie prezentując W y s t a w ę szerszemu gronu od
biorców.
a
Na podstawie „Informatora Wystawy"
tekst
przygotowała
Iwona
Kabzińska-Stawarz
SAKARTWELOS ISTORIISA DA K U L T U R I S D Z E G L T A DACWIS
S A Z O G A D O E B A — GRUZIŃSKIE T O W A R Z Y S T W O O C H R O N Y Z A B Y T K Ó W
W starej części Tbilisi, na wybrzeżu Mtkwari, obok najstarszej tbiliskiej ś w i ą
tyni, pochodzącej z V I w. bazyliki Anczischati, mieści się siedziba Gruzińskiego
Towarzystwa Ochrony P o m n i k ó w Przeszłości i Kultury, bo chyba tak brzmieć po
winno dosłowniejsze tłumaczenie jego nazwy. Towarzystwo powstało w roku 1959,
ale starania o powołanie do życia tego rodzaju organizacji mają znacznie dłuższą
historię. Do jego statutowych celów należy „odkrywanie, restauracja i naukowe
badanie zabytków gruzińskiej kultury materialnej znajdujących się na terytorium
Gruzji oraz poza jej granicami". W roku 1979 Towarzystwo zrzeszało około 600
tysięcy członków indywidualnych (osób fizycznych) i kilka tysięcy zbiorowych
(osób prawnych — instytucji, organizacji itp.). N a j w y ż s z y m jego organem jest
* Warto dodać, że pewna grupa m u z u ł m a n ó w zajmowała się ręcznym prze^
pisywaniem Koranu. Czynność tę uważano za świętą (z „Informatora Wystawy",
s. 11).
.186
KRONIKA
zjazd republikański, między zjazdami zaś rada republikańska, która wybiera ze
swego grona prezydium kierujące codzienną działalnością statutową; lokalnymi
oddziałami Towarzystwa kierują rady obwodowe, miejskie i rejonowe. Na czym
polega ta „codzienna" działalność Towarzystwa? Organizuje ono konferencje nau
kowe i popularnonaukowe sesje poświęcone sprawom ochrony zabytków i ich
konserwacji, inicjuje prace zbiorowe mające na celu zabezpieczenie i porządko
wanie obiektów zabytkowych, organizuje imprezy je popularyzujące. Prowadzi też
szeroko zakrojoną działalność w y d a w n i c z ą ; wydaje corocznie dziesiątki poświęco
nych zabytkom folderów, broszur, a l b u m ó w i książek, a od lat 60-tych także periodyk (obecnie kwartalnik) „Dzeglis Megobari" („Przyjaciel Zabytków"). F i n a n
suje ze środków społecznych (składki członkowskie, a przede wszystkim chyba do
tacje członków zbiorowych) prace restauracyjne i konserwatorskie w wielu obiek
tach zabytkowych (na początku lat 80-tych liczba ich przekroczyła 100); przy nie
których z nich organizuje muzea i wystawy.
Z problematyką wchodzącą w zakres zainteresowań Gruzińskiego Towarzystwa
Ochrony Zabytków nieco szerzej zaznajomić nas może przegląd treści paru cho
ciażby n u m e r ó w „Dzeglis Megobari". Czasopismo wydawane jest w języku gru
zińskim, z rosyjskimi i angielskimi streszczeniami artykułów. W skład kolegium
redakcyjnego wchodzą najwybitniejsi przedstawiciele gruzińskich środowisk nau
kowych i artystycznych: historycy, etnografowie, historycy sztuki, architekci, pisa
rze i malarze. Redaktorem naukowym jest Irakli Ciciszwili, ale poszczególne nu
mery, przeważnie jednotematyczne lub o przewadze określonej problematyki, re
dagują różni członkowie kolegium redakcyjnego. T a k np. nr 3 z roku 1964 p o ś w i ę
cony był prawie w całości wykutym w skałach kompleksom architektonicznym
rezydencjalno-obronnym, klasztorom i świątyniom, takim jak Dawid-Garedża, U p liscyche, Wani czy Wardzja. Zabytków epoki Szoty Rustaweli dotyczył wydany
z okazji jubileuszu 800-lecia urodzin poety nr 8 z 1966 r. W numerze 65 z 1984 r.
przeważają zagadnienia ochrony zabytków i prac konserwatorskich, numer na
stępny zaś (66) z tego samego roku wypełniają artykuły o tematyce archeologicz
nej. Często na łamach „Dzeglis Megobari" gości również tematyka etnograficzna,
a prof. Giorgi Czitaja od pierwszych n u m e r ó w jest nieprzerwanie członkiem ko
legium redakcyjnego. O n też był redaktorem numeru 34 kwartalnika z 1974 )c.,
poświęconego niemal w całości gruzińskiej kulturze ludowej, przede wszystkim,
ale nie wyłącznie, materialnej. K i l k a lat wcześniej, w 1966 r. podjęli w „Dzeglis
Megobari" (nr 7) dyskusję nad jednym z największych przedsięwzięć Towarzy
stwa — organizacją i budową w Tbilisi muzeum gruzińskiego budownictwa ludo
wego, etnograf prof. G . Czitaja i architekt doc. Longinoz Sumbadze. Oprócz ich
artykułów numer zawiera jeszcze kilka innych o tematyce etnograficznej, w w i ę
kszości z dziedziny budownictwa ludowego.
Pierwszą lub jedną z pierwszych budowli wzniesionych w tbiliskim skansenie
był dom-twierdza ze Swanetii (Zach. Gruzja). Rysunek takiego właśnie domu-twierdzy i dwu ochraniających go dłoni stanowi odznakę Gruzińskiego T o w a
rzystwa Ochrony Zabytków. Widnieje on na okładkach „Dzeglis Megobari", na
folderach i książkach wydawanych przez Towarzystwo; podobny, kuty w metalu
duży znak, zdobi ścianę jego siedziby-domu obok bazyliki Anczischati. T e n nie
wielki jednopiętrowy budynek z drewnianymi, ażurowymi balkonami i galeriami,
zabytek XIX-wiecznej tyfliskiej architektury oraz inne, podobne domy w sąsiedz
twie zostały w ostatnich latach odrestaurowane, a ich otoczenie uporządkowane.
Takie same prace restauracyjne i porządkowe, od lat już przez Towarzystwo po
stulowane, przeprowadzono niedawno w paru kwartałach Starego Tbilisi i trwają
nadal. Trudno mi określić udział Towarzystwa w tych pracach, choć oczywiste
jest, że nie ograniczał się on jedynie do postulatów i inspiracji. Jednym z n a j -
187
KRONIKA
bardziej widomych przykładów jego współdziałania w restauracji tbiliskich zabyt
k ó w jest otwarte jesienią 1984 r. tzw. Muzeum-Karawanseraj, tj. przeniesione do
odrestaurowanego m. in. również staraniem Towarzystwa, budynku XIX-wiecznego karawanseraju, Muzeum Historyczno-Etnograficzne m. Tbilisi im. J . Griszaszwili. Założone w 1910 r. w początkach lat 80-tych miało sto kilkadziesiąt tysięcy
eksponatów obrazujących przeszłość tego liczącego sobie kilkanaście stuleci mia
sta. Są tu zatem archeologiczne znaleziska z jego terenu, dokumenty, plany i w i
doki miasta z różnych okresów, wyroby i narzędzia tbiliskich rzemieślników ce
chowych (amkarów),
eksponaty i zdjęcia mówiące o początkach tbiliskiego prze
mysłu, ubiory, przedmioty codziennego użytku i liczne fotografie obrazujące ż y
cie mieszkańców miasta w X I X w. i początkach X X w.; wreszcie obszerny dział
sztuki, głównie malarstwa i grafiki o tbiliskiej tematyce. Sale, w k t ó r y c h znaj
duje się ekspozycja, rozmieszczone są wokół w e w n ę t r z n y c h galerii na dwu kon
dygnacjach — w środku rodzaj zamkniętego pasażu. Niegdyś na jednej z tych
kondygnacji były sklepy i kramy, na drugiej pokoje umeblowane, w piwnicach
zaś podziemne składy. B y ć może, że i ten karawanseraj przy ulicy Sioni zwiedzał
podczas pobytu w Tyflisie, zesłany na Kaukaz w latach 90-tych X I X w. znany
później botanik polski, Edward Strumpf, który w swoich Obrazach Kaukazu tak
pisai: ,,Tu i owdzie wznoszą się wielkie halle (karawan
seraje), gdzie napotyka
się góry wszelkiego rodzaju towarów — od zapasów żywności, ryb suszonych,
k w i a t ó w i wonnych eliksirów •— do smoły, skóry, broni, farb, prochu, d y w a n ó w
kosztownych i materyj jedwabnych, a ścisk, wrzawa i powietrze tu tak nieznośne,
że trudno przez dłuższą chwilę wytrzymać".
Dziś o dawnych funkcjach tego wzniesionego w latach 20-tych X I X w. ka[rawanseraju przypominają umieszczone w podziemiu sklepiki i kioski z pamiąt
kami, książkami, czasopismami itp., jest tam również zakład fotograficzny i k a
wiarenka ciesząca się sporym powodzeniem wśród zwiedzających.
Andrzej
Woźniak