-
extracted text
-
WANDA
PAPROCKA
WARUNKI
ROZWOJU
W I E J S K I C H OŚRODKÓW
HANDLOWYCH
N A T E R E N A C H PÓŁNOCNO-WSCHODNIEGO M A Z O W S Z A W X I X w.
(NA PRZYKŁADZIE M I A S T A MYSZYÑCA)
Proces kształtowania się k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j jest bardziej zło
żony, niż sugerują to niektóre dawniejsze prace . W w i e l u z n i c h z w r a
cano specjalną uwagę na zagadnienie odmienności dróg r o z w o j u t e r e
nów Puszczy Zielonej w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Prowadziło
to w konsekwencji do r o z p a t r y w a n i a h i s t o r i i K u r p i o w s z c z y z n y j a k o
procesu przebiegającego w izolacji bez powiązania z ogólnym układem
stosunków gospodarczo-społecznych k r a j u . N a t u r a l n i e można p r z y t o
czyć szereg argumentów d l a uzasadnienia takiego stanowiska, uspra
wiedliwionego różnicami zaobserwowanymi zarówno w w a r u n k a c h
zewnętrznych, w j a k i c h przebiegały badane procesy (geograficznych,
k l i m a t y c z n y c h , glebowych itp.), j a k też w i n n y m stopniu zasiedlania
i zagospodarowania w stosunku do reszty k r a j u w okresie gospodarki
pańszczyźnianej. S k u t k i t y c h różnic specjalnie żywo zaznaczyły się
w okresach przełomów gospodarczo-społecznych. N i e dały jednak p o d
staw do w y p r o w a d z e n i a wniosków o całkowitej odrębności dróg roz
w o j u K u r p i o w s z c z y z n y i i c h zupełnej izolacji w stosunku do i n n y c h
regionów k r a j u . Przeciwnie, na przykładzie r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o
możemy nieraz lepiej niż na i n n y c h terenach odczytać ogólne prawidło
wości procesu historycznego, nie przebiegającego przecież . w sposób
j e d n o l i t y na całym obszarze P o l s k i .
1
W t o k u badań k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j , podjętych przez Zakład
I H K M P A N , uległo analizie i r e w i z j i w odniesieniu do terenów Puszczy
Zielonej samo pojęcie odrębnego regionu etnograficznego, które było
p u n k t e m wyjścia d l a badań n a d t y m terenem w okresach dawniejszych
1
Por. J . R u d n i c k a , L . M. S z w e n g r u b ,
ne w XIX
Zielonej,
i XX
wieku
[w:] Kurpie.
dotyczące historii
Puszcza
Zielona,
kultury
Ważniejsze
wsi terenów
W r o c ł a w 1962.
pozycje
kurpiowskich
bibliograficz
Puszczy
W A R U N K I
R O Z W O J U
W I E J S K I C H
OŚRODKÓW
H A N D L O W Y C H
197
i którego przyjęcie sugerowały różnice w stosunku do reszty k r a j u
w dziedzinie gospodarczej i k u l t u r o w e j . J a k pisze w t o m i e I
Kurpie.
Puszcza
Zielona
A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , „odnajdywana przez nas na
przełomie X I X i X X w., nieraz świadomie p o d t r z y m y w a n a i r e a k t y w o
wana jeszcze do n i e d a w n a t r a d y c j a różnych regionów etnograficznych
jest t u (jak i gdzie indziej) tradycją podziału, j a k i prowadził i u g r u n t o
wał na długi czas w okresie t z w . f o l w a r k u pańszczyźnianego ustrój
feudalny. A l e i w t e d y a n i królewszczyzna, jaką była w t y m okresie
Puszcza Zielona, a n i też biskupszczyzna, t e r e n y posiadłości biskupów
płockich w t z w . Puszczy Białej, nie stanowiły terenów izolowanych od
całej reszty z i e m i m a z o w i e c k i e j " .
2
Rozpatrywanie t r a d y c y j n y c h składników k u l t u r y l u d o w e j jako w y
znaczników historycznego zróżnicowania k r a j u n a regiony historyczno- k u l t u r o w e może być u s p r a w i e d l i w i o n e , o i l e pozwala ono na s k o n t r o l o
w a n i e wniosków uzyskanych na drodze i n n y c h badań, a dotyczą
cych ogólnych prawidłowości r o z w o j u społecznego i r o z w o j u k u l t u r y
badanych regionów w powiązaniu z szerszym tłem przemian społeczno -gospodarczych k r a j u . A n a l i z a t a k a m u s i wziąć p o d uwagę ogólne p r a
widłowości r o z w o j u k u l t u r y w r a m a c h f o r m a c j i gospodarczo-społecz
nych.
W związku z t y m wydawało się słuszne uzupełnić prowadzone obecnie
studia n a d regionem analizą r o l i , jaką w przemianach gospodarczych
w s i terenów Puszczy mogły odgrywać większe i mniejsze ośrodki w y
m i a n y . Przedstawione poniżej u w a g i dotyczą jednego z najstarszych
ośrodków życia gospodarczego na K u r p i a c h — Myszyńca, w okresie roz
w o j u na t y c h terenach gospodarki towarowo-pieniężnej. Przytoczone
w a r t y k u l e t y m źródła oświetlają t e n proces na przestrzeni k i l k u d z i e
sięciu l a t od przełomu w i e k u X V I I I / X I X .
1
U w a g i te chcę przedstawić jako przyczynek do poznania r o l i małych
osad i miasteczek w procesie kształtowania się r y n k u wewnętrznego,
wyznaczającego w różnych okresach nowe granice t z w . regionów etno
graficznych. Koniec w i e k u X V I I I był okresem dużych z m i a n w zakre
sie stosunków polityczno-gospodarczych panujących w Puszczy K u r
p i o w s k i e j . Trwające stosunkowo krótko, bo od r o k u 1795 do 1807 ( t j . do
u t w o r z e n i a Księstwa Warszawskiego),
panowanie pruskie przyniosło
zmiany w s t r u k t u r z e gospodarczej Puszczy. Główny k i e r u n e k t y c h
z m i a n wiązał się z likwidacją b a r t n i c t w a j a k o jednej z f o r m gospodarki
leśnej oraz związanych z tą gałęzią gospodarki d a w n y c h przepisów
p r a w n y c h i zwyczajów. P o l i t y k a rządu pruskiego włączała K u r
piowszczyznę w ogólny p l a n p r z e b u d o w y gospodarczej państwa p r u s 2
Kurpie.
Puszcza
Zielona,
W r o c ł a w 1962, s. 32.
198
W A N D A
P A P R O C K A
kiego. Przystosowanie rzek k u r p i o w s k i c h do t r a n s p o r t u , l i k w i d a c j a k o
rzystających z i c h wód młynów i t p . były etapami realizacji t y c h
planów .
Proces e l i m i n a c j i zajęć związanych z gospodarką leśną, przyśpieszony
niewątpliwie rozporządzeniami władz p r u s k i c h , s w o i m i początkami
sięga okresów wcześniejszych. Rozwój r o l n i c t w a na t y c h terenach
i z m i a n y zachodzące w obrębie samego środowiska geograficznego (m. i n .
na s k u t e k postępującego k a r c z u n k u puszczy) musiały prowadzić do
ograniczenia zajęć leśnych jeszcze przed wprowadzeniem
wspomnia'n y c h rozporządzeń p r a w n y c h . Dotyczyło to nie t y l k o b a r t n i c t w a , ale
i i n n y c h działów gospodarki leśnej.
Jeszcze przed okresem rządów p r u s k i c h wyłoniła się konieczność
l i k w i d a c j i kuźnic k u r p i o w s k i c h , których działalność z p u n k t u widzenia
gospodarczego stała się nieopłacalna. Podkreśla t o l u s t r a c j a starostwa
ostrołęckiego z r o k u 1 7 8 9 w stosunku do kuźnic w Olszówce, Czarnot r z e w i u , Lelisie. Stwierdzano w n i e j , że b r a k b o r u i lasu oraz potrzeb
n y c h do p r o d u k c j i zasobów r u d i niska wartość o t r z y m y w a n e g o su
rowca zmusza do l i k w i d a c j i kuźnic w j a k najkrótszym czasie. Równo
cześnie lustracja, podając szczegółowy w y k a z w s i wraz z ilością
mieszkańców i wielkością opłacanych czynszów, a nawet opisem śro
dowiska geograficznego każdej z n i c h , wskazuje wyraźnie na s t a b i l i
zację stosunków r o l n i c z y c h na t y m terenie. Rozwój r o l n i c t w a , j a k już
podkreślano powyżej, wpływa na zmianę warunków n a t u r a l n y c h
Puszczy, a co za t y m idzie i na wykształcenie się j e j nowego m o d e l u
gospodarczego, n i e uwzględniającego zajęć związanych z gospodarką
leśną. Równocześnie jednak r o l n i c t w o ze względu na niską klasę ziemi
nie mogło być p r z y ekstensywnej u p r a w i e wystarczającym źródłem
u t r z y m a n i a . Zrozumiałe było więc powszechne dążenie d o szukania
źródeł dodatkowego dochodu. T e n stan rzeczy znajduje odbicie również
w opisie lustratorów: „ W starostwie t y m całym wcale już podnieść i n t r a t y n i e można było, które wsie n a gruncie t a k podłym (jak się pod
każdą w szczególności wsią opisało) zasiadły, a nawet do w y r o b i e n i a
więcej gruntów n i e znajdują miejsc. Jest t y l k o to starostwo nasiadłe
w mieszkańców więcej h a n d l e m różnym i furmaństwem trudniących
się, niżeli z gruntów żyjących [...]".
Trudność u t r z y m a n i a się z gospodarstwa rolnego p r z y n i s k i m p r o 3
4
Por. J . D a m r o s z ,
Zainteresowania
etnograficzne
terenem
Kurpiowskiej
Puszczy
Zielonej
na tle historii
regionu
do czasów uwłaszczenia,
[w:]
Kurpie.
Puszcza
Zielona,
W r o c ł a w 1962; K . M a k u l s k i , Przemiany
struktury
społecznogospodarczej
w okresie od XV w. do uwłaszczenia, tamże, t. 2.
3
A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h , A r c h i w u m S k a r b u K o r o n n e g o X L V I , n r 166.
L u s t r a c j a s t a r o s t w a ostrołęckiego.
4
W A R U N K I
R O Z W O J U
W I E J S K I C H
OŚRODKÓW
H A N D L O W Y C H
199
cencie gruntów o m y c h ogółu w s i w większym nawet stopniu niż postę
pująca polaryzacja w s i zmuszała do szukania dodatkowego zarobku.
Sytuacja t a sprzyjała niewątpliwie r o z w o j o w i gospodarki t o w a r o w o -pieniężnej na terenach k u r p i o w s k i c h .
W specyficznych w a r u n k a c h gospodarki k u r p i o w s k i e j rozwój gospo
d a r k i towarowo-pieniężnej nie wiązał się z postępującym wzrostem
społecznego podziału pracy. Gospodarstwo chłopskie w dalszym ciągu
nastawione było n a samodzielne zaspokajanie własnych potrzeb, ale
konieczność zapewnienia sobie s u m pieniężnych na zakup najbardziej
niezbędnych przedmiotów oraz n a p o d a t k i zmuszała do w y m i a n y części
nadwyżek p r o d u k c j i r o l n e j , j a k również jeszcze częściej hodowlanej
l u b rękodzielniczej. Stąd a k t u a l n a staje się potrzeba powstania stałego
ośrodka handlowego na t y c h terenach. Funkcję tę mogła podjąć osada
Myszyniec zarówno ze względu na swoje położenie w c e n t r u m Puszczy
K u r p i o w s k i e j , j a k i bliskość g r a n i c y p r u s k i e j (która w w i e l u okresach
historycznych stanowiła p u n k t ożywionych kontaktów handlowych).
Osada t a jako ośrodek t a r g o w y posiadała od 1 poł. X V I I I w . nadane j e j
przez Augusta I I p r a w o odbywania jarmarków, które stanowiły dochód
kościoła misyjnego, a następnie parafialnego. D l a właściwego j e d n a k
r o z w o j u ośrodka handlowego osada Myszyniec musiała uzyskać p r a w a
miejskie. W b r e w utrzymującej się w X I X w . o p i n i i władz i poglądom
mieszkańców samego Myszyńca p r z y w i l e j e r e k c y j n y miasta nie został
w y d a n y przez Stanisława Augusta w 1792 r . Osada Myszyniec o t r z y
mała p r a w a miejskie dopiero w okresie panowania pruskiego. Ożywione
k o n t a k t y handlowe z sąsiednimi m i a s t a m i p r u s k i m i , a nawet w y p a d k i
przesiedlania się rzemieślników n i e m i e c k i c h na teren Myszyńca, dąże
nie do r o z b u d o w y i powiększenia możliwości h a n d l o w y c h przez zwięk
szenie ilości jarmarków aktywizowało ludność do w a l k i o p r a w a m i e j
skie. Charakteryzuje tę sprawę prośba mieszkańców osady Myszyniec
skierowana do władz p r u s k i c h . C z y t a m y w niej między i n n y m i : „Do
tychczas większa część mieszkańców trudniła się r o l n i c t w e m , które
jednakże z powodu zbyt złego piaszczystego g r u n t u mało i m dochodu
przynosiło, i t o też pewnie jest powodem, że niektórzy z mieszkańców
uprawę r o l i t y l k o jako zatrudnienie dodatkowe prowadzą, a zajmują
się szczególniej m i e j s k i m i i rzemieślniczymi czynnościami, czego oczy
w i s t y m dowodem jest, że obecnie lista rzemieślników w y n o s i 98 i można
się spodziewać najlepszych widoków przez wyniesienie t e j osady do
rzędu m i a s t " .
5
„[...] w s i o m o k o l i c z n y m o t w o r z y się sposobność łatwiejszego pomyślA G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w
Myszyńca w w o j . płockim, s y g n . 4412, v o l . V .
5
Wewnętrznych
tyczące
się
miasta
200
W A N D A
P A P R O C K A
niejszego spieniężenia swoich produktów, a t y m s a m y m daleko łatwiej
będą m o g l i zaspokajać najgwałtowniejsze potrzeby swoje".
„Położenie tego miejsca targowego jest także ze względu na b l i
skość g r a n i c y P r u s Wschodnich j a k o też z p o w o d u n i e z b y t w i e l k i e j o d
ległości od i n n y c h miast t a k dogodna, iż klasa l u d z i przemysłowych
i rzemieślników, szczególniej miast W i l l e n b u r g a i Ortelsburga 4 do
5 m i l odległych, znajduje się ciągle w stosunkach h a n d l o w y c h z miesz
kańcami Myszyńca i t y m j e d y n i e przypisać należy, że k i l k u n a s t u k r a
m a r z y i profesjonalistów osiedliło się w Myszyńcu, co b y n i g d y n i e było
miało miejsca, g d y b y n i e zostawali w stosunkach h a n d l o w y c h z p r z y
ległymi m i a s t a m i " .
6
Niewątpliwie w interesie władz p r u s k i c h leżało p r z y c h y l n e usto
sunkowanie się do prośby mieszkańców Myszyńca, który o t r z y m a w s z y
p r a w a miejskie mógł stać się ważnym p u n k t e m w y m i a n y handlowej
między d a w n y m i t e r e n a m i p o l s k i m i a państwem p r u s k i m . O t r z y m a n i e
p r a w m i e j s k i c h przez Myszyniec w czasie krótkotrwałych rządów p r u s
k i c h spowodowało j e d n a k w okresie późniejszym zaginięcie części d o k u
mentów w t e j sprawie i przekazanie reszty do a r c h i w u m berlińskiego.
Władze m i e j s k i e n i e miały w s k u t e k tego podstaw do egzekwowania
szeregu przywilejów n o w o erygowanego miasta. T y m należy tłuma
czyć ponowne w r o k u 1826 starania mieszkańców Myszyńca o uzyska
nie p r a w a urządzania t a r g u tygodniowego t y m razem od władz r o s y j
skich. W piśmie w y s t o s o w a n y m w t e j s p r a w i e do K o m i s j i Rządowej
S p r a w Wewnętrznych m o t y w o w a n o te starania następująco: „ Z opisu
historycznego miasta Myszyńca r a p o r t e m K o m i s j i Wojewódzkiej z dnia
25 I X 1820 przedstawionego w y c z y t a K o m i s j a Rządowa, że miasto M y
szyniec prócz ośmiu jarmarków rocznie nie m a nadanego żadnego t a r g u
tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie można wynaleźć p r z y w i l e j u
erekcyjnego, z którego b y się przekonać można było, j a k i e swobody
i p r a w a temuż n a d a n y m i zostały prócz l i s t u glejt zwanego, przez N a j jeśniejszego Stanisława A u g u s t a Króla Polskiego w r o k u 1792 w y d a
nego, który p r z y raporcie z dnia 10 b.m. przesłanym jest. Też miasto
Myszyniec z położenia swego odległym będąc o d miasta Ostrołęki o m i l
5, K o l n a m i l 5, Chorzele m i l 5 Przasnysza m i l 7 n i e mając t a r g u t y
godniowego p o z b a w i o n y m jest łatwości n a b y w a n i a p i e r w s z y c h potrzeb
dla i c h u t r z y m a n i a i chcąc w t a k o w e się przysposobić zmuszeni są d n
i n n y c h miast powyżej wyszczególnionych udawać się, a przez co w y
stawieni są p o m i m o swego ubóstwa na znaczne koszta n a j m o w a n i a
podwód d l a sprowadzenia p ot rz e b nyc h i m wiktuałów" .
7
Tamże.
' A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej
6
Spraw
Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I I .
W A R U N K I
R O Z W O J U
W I E J S K I C H
OŚRODKÓW
H A N D L O W Y C H
201
Przyznanie p r a w a na organizowanie targów t y g o d n i o w y c h przez
Radę Administracyjną Królestwa nastąpiło w d w a miesiące później;
Rada wyznaczyła j a k o dzień t a r g o w y w t o r e k .
B r a k d o k u m e n t u erekcyjnego dla Myszyńca prowadził również do
k o n f l i k t u między skarbem Królestwa a władzami m i e j s k i m i o dochody
z p r o p i n a c j i k a r c z m y m i e j s k i e j . Spór t e n t r u d n y do rozstrzygnięcia
z b r a k u odpowiednich materiałów doprowadził do szczegółowych w l a
tach sześćdziesiątych X I X w . poszukiwań a k t u erekcyjnego zarówno
w a r c h i w u m głównym Królestwa, j a k i aktach d y r e k t a r i a l n y c h ber
lińskich. Władze miejskie b o w i e m uznając za a k t e r e k c y j n y glejt w y
dany przez króla Stanisława A u g u s t a stwierdzały, że: „prawo p r o p i n a c j i
z mocy p r z y w i l e j u nadawczego do ogółu mieszkańców należeć mające
d o b r o w o l n i e przez tychże na ogólny użytek miasta p r o t o k o l a r n i e zo
stało ustąpione" . N a t e j podstawie pragnąc powiększyć zyski kasy
m i e j s k i e j projektowały władze m i e j s k i e zaprowadzenie opłaty „zyskow e g o " o d „trunków na konsumpcję sprowadzanych", co stało w sprzecz
ności z i n t e r e s a m i s k a r b u Królestwa, czerpiącego z dzierżawy t e j
k a r c z m y wyłączonej spod opłaty propinacyjnej znaczne zyski. Osta
teczne rozwiązanie tego sporu zależało ód znalezienia a k t u erekcyjnego.
Liczne przeprowadzone k w e r e n d y pozwoliły ostatecznie ustalić, że glejt
w y d a n y przez Stanisława Augusta w r o k u 1792 nie był p r z y w i l e j e m
e r e k c y j n y m , ale miał stanowić zabezpieczenie mieszkańców w s i M y
szyniec o d nadużyć starosty J . Lubowidzkiego. Natomiast analiza a k t
d y r e k t o r i a l n y c h berlińskich, dokonana w 1862 г., pozwoliła na s t w i e r
dzenie, j a k głosi r a p o r t do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych,
„iż miasto Myszyniec rzeczywiście za Rządu Pruskiego erygowane
zostało i że podług wiadomości tabelarycznych f o l . 22, r u b r y k a 17—18
i f o l . 23, r u b r y k a 11—12 mieszkańcom onego własność nieruchomą po
siadającym p r a w o f a b r y k a c j i i w y s z y n k u trunków, z którego według
protokołu w d n i u 24 lipca (6 sierpnia) 1856 w magistracie miasta M y
szyńca spisanego o d najdawniejszych
czasów wcale n i e k o r z y s t a l i
i korzystania się zrzekli, ustępując dochód spodziewany z p r o p i n a c j i
kasie m i e j s k i e j " .
8
9
Jak w y n i k a z dalszego ciągu r a p o r t u , karczma należąca do skarbu
państwa zgodnie z t y m d o k u m e n t e m p o w i n n a n a równi z i n n y m i szyn
k a m i uiszczać opłatę propinacyjną na rzecz kasy m i e j s k i e j .
D o d a t k o w y m potwierdzeniem
faktu otrzymania praw miejskich
przez Myszyniec w okresie rządów p r u s k i c h jest bardzo ciekawy do
k u m e n t będący prośbą proboszcza myszynieckiego ks. Zabłockiego do
8
AGAD,
9
Tamże.
Akta
K o m i s j i Rządowej
Spraw
Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V .
202
W A N D A
P A P R O C K A
biskupa płockiego o przywrócenie należnych kościołowi dochodów
z jarmarków i w y s z y n k u . W prośbie t e j czytamy m . i n . : „Podług obo
wiązku mojego i dobrej chęci u t r z y m a n i a wszystkiego w należytym
porządku j a k o proboszcz t o wszystko co d a w n i c y t r z y m a l i i posiadali
księża j e z u i c i , a po skasowaniu jezuitów orygowane jest probostwo,
i t o wszystko zadane i oddane z p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i , co służyło
księżom j e z u i t o m a percansequens m o i m antecessorom, egzekucja m y szynieckiego kościoła i jego dochodów w y k a z a n a wyraźnie. A ż dopiero
po o k u p a c j i króla pruskiego części k r a j u polskiego dochody służące
kościołowi m y s z y n i e c k i e m u p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i o d królów polskich
nadane służyły m u aż do r o k u 1798 i były proboszczów m y s z y n i e c k i c h
niezaprzeczoną własnością, j a k o t o dochód z p r o p i n a c j i , b r u k o w e g o
i t r z e c h jarmarków r o k u dopiero wzmiankowanego, g d y rząd p r u s k i
wieś Myszyniec w miasto zamienił i szynku o b y w a t e l o m dozwolił, t y m
sposobem dochód kościołowi, c z y l i fundusz na u t r z y m a n i e . w i k a r i u szów, odebrał" .
10
W y d a j e się, że na podstawie tego d o k u m e n t u można ściślej, niż p o
dają t o pisma władz g u b e r n i a l n y c h , wymieniające t y l k o l a t a 1796—1806
jako okres przejścia Myszyńca na p r a w a miejskie, określić, że a k t
e r e k c y j n y pochodzi z r o k u 1798, a w każdym razie w t y m r o k u został
w p r o w a d z o n y w życie.
Wzrost ludności Myszyńca z chwilą erygowania go n a miasto po
stępuje bardzo szybko. Według l u s t r a c j i w 1789 r . Myszyniec S t a r y
i N o w y miał 95 mieszkańców, a już w r o k u 1810 w t a b e l i miast depar
t a m e n t u płockiego Księstwa Warszawskiego jest podane: „ w powiecie
ostrołęckim znajduje się miasto Myszyniec, w t y m domów m i e s z k a l
n y c h 134, jest ludności dusz 905 . W ciągu więc 21 l a t ludność w z r o
sła dziesięciokrotnie. W 1828 r. mieszkańców jest już 1380, domów
mieszkalnych 1 5 2 . W r o k u 1864 ogólna liczba mieszkańców w y n o s i
2000 . Dane z 1902 podają, że liczba ludności w y n o s i 2200, ilość do
mów 205 .
11
12
13
14
W ogólnym zestawieniu przedstawia się t o następująco:
lata
1789
1810
1828
1862
1864
1902
95
905
1380
1788
2000
2200
ilość mieszkańców
10
AGAD,
A k t a K o m i s j i Rządowej
11
AGAD,
B i b l i o t e k a O r d y n a c j i Z a m o j s k i c h , n r 96. T a b e l a
departamentach
Spraw
Księstwa W a r s z a w s k i e g o
Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I .
z wyrażeniem
miast w
dziewięciu
i c h l i c z b y domów
i
lud
ności 1810.
12
Słownik
geograficzny
13
AGAD,
A k t a K o m i s j i Rządowej
1 4
L.
V e r d m o n,
w Królestwie
Polskim,
Królestwa
Krótka
Warszawa
Polskiego,
Spraw
monografia
1902, s. 163.
t. 6, W a r s z a w a 1881.
Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V .
wszystkich
miast,
miasteczek
i
osad
W A R U N K I
R O Z W O J U
W I E J S K I C H
OŚRODKÓW
203
H A N D L O W Y C H
Największy wzrost ludności przypada na okres 1789—1828, najniższy
na lata 1864—1902. Jest t o niewątpliwie związane z ogólnym proce
sem r o z w o j u k a p i t a l i z m u na ziemiach polskich. Rozwój r y n k u w e
wnętrznego w 1 poł. X V I I I w. powodował szybki wzrost miast średnich
i małych. P o d koniec X I X w . następuje jednak podniesienie znaczenia
miast dużych dzięki polityce państwa, polegającej _na s k o n c e n t r o w a n i u
h a n d l u na nielicznych j a r m a r k a c h organizowanych w większych m i a
stach i u p r z y w i l e j o w a n i u niektórych towarów obcych sprzedawanych
na n i c h przez zwolnienie o d ceł i podatków. Coraz wyraźniej występo
wała specjalizacja poszczególnych regionów, wyrażająca się w powsta
w a n i u targów i jarmarków specjalistycznych.
Upadek
lokalnych
ośrodków h a n d l o w y c h znalazł w y r a z między i n n y m i w zniesieniu w za
borze p r u s k i m jarmarków w i e j s k i c h . W zależności od ogólnego tempa
r o z w o j u k a p i t a l i z m u w poszczególnych państwach zaborczych k r y z y s
małych miast wystąpił najwcześniej w zaborze p r u s k i m {ok. 1880 г.),
następnie w a u s t r i a c k i m (ok. 1890 r.) i najpóźniej w r o s y j s k i m (ok.
1900 r.) i .
5
D l a r o z w o j u Myszyńca położonego na g r a n i c y p r u s k i e j szczególne
znaczenie posiadały z m i a n y stawek celnych między Królestwem P o l
s k i m a P r u s a m i , które powodowały ożywienie l u b zmniejszenie w y m i a
n y h a n d l o w e j między o b u państwami. Głównym p r z e d m i o t e m e k s p o r t u
do P r u s było bydło i trzoda c h l e w n a i chociaż w skali k r a j o w e j ogólna
wielkość tego e k s p o r t u była o połowę niższa od i m p o r t u zwierząt
rzeźnych z Rosji, d l a miasteczek, w pobliżu których znajdowały się
k o m o r y celne, miało t o duże znaczenie. Wielkość stawek celnych zmie
niała się k i l k a k r o t n i e w zależności o d k i e r u n k u p o l i t y k i państw zabor
czych. Na podstawie uchwał kongresu wiedeńskiego (1815) handel
między poszczególnymi dzielnicami rozwijał się swobodnie. Jednakże
już w latach d w u d z i e s t y c h X I X w . został zahamowany ustanowieniem
dość w y s o k i c h n a niektórych granicach t a r y f celnych. W r o k u 1823
ustanowiono nową taryfę celną między Królestwem a P r u s a m i . Zaka
zem p r z y w o z u objęte były te artykuły, których p r o d u k c j a wystarczała
na potrzeby wewnętrzne l u b była przeznaczona n a eksport. T o w a r y
objęte t y m zakazem mogły być sprowadzane za specjalnym zezwole
n i e m po uiszczeniu t z w . opłaty l i c e n c y j n e j , wynoszącej 6 0 — 1 0 0 % w a r
tości. D o t a k i c h towarów należały m . i n . t k a n i n y lniane, sukno, w y r o b y
ze skóry, meble i i n . Te wysokie s t a w k i celne uległy obniżeniu około
połowy stulecia.
Jakie znaczenie miały z m i a n y przepisów c e l n y c h dla r o z w o j u h a n d l u
15
I. K o s t r o w i c k a ,
spodarczej
Polski
XIX
i XX
Z. L a n d a u ,
J. Tomaszewski,
w., W a r s z a w a
1964, cz. I , s. 162—170.
Zarys
historii
go
204
W A N D A
P A P R O C K A
w miasteczkach nadgranicznych, m . i n . i d l a Myszyńca, świadczy
zmienność dochodu z jarmarków i targów w poszczególnych latach.
Bardzo ciekawe d l a wyjaśnienia t e j sprawy jest pismo dotyczące
dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o z r o k u 1823, a więc r o k u , w któ
r y m dokonano z m i a n t a r y f y celnej. B r z m i ono, j a k następuje: „ Z załą
czonych protokołów w d n i u 12 i 19 września br., spisanych i załącza
jących się do n i c h dowodów przekonać się K o m i s j a Rządowa raczy, że
p o m i m o dostateczne ogłoszenie terminów do l i c y t a c j i na dzierżawę
dochodu kasy miasta Myszyńca z b r u k o w e g o i j a r m a r k o w e g o przezna
czonych t a k o w a d l a zupełnego b r a k u konkurentów n i e doszła i że też
l i c y t a c j a na dzień 11 powtórzona niekorzystnie odbyła się, bo za 235
m n i e j przeciw dotychczasowej dzierżawie przynosi, j a k załączony t u
protokół l i c y t a c j i dowodzi to. G d y miasto Myszyniec jest w rzędzie
t y c h , które n a d samą granicą pruską są położone i w których egzystu
jące d a w n i e j k o m o r y celne zniesione l u b w inne miejsce przeniesione
zostały, s k u t k i e m czego i k o m o r a z miasta Myszyńca do w s i Dąbrów
jest na teraz przeniesiona i g d y t a k z t y c h powodów j a k i p r z y c z y n y
zamknięcia granicy, a t y m s a m y m zmniejszenia k o n k u r e n c j i targów
i jarmarków korzystniejszego wydzierżawienia spodziewać się nie
można" .
16
Wielkość dochodów z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w l a
tach poprzednich, j a k n p . dzierżawa o d 1 I 1820 do 31 X I I 1821 r.
oddaną A u g u s t o w i Z i e m i e c k i e m u i G o t f r y d o w i S o m m e r o w i , wynosiła
553 z ł .
Dochody z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w następnych l a
tach w ogólnym zestawieniu przedstawiają się następująco :
1 7
18
lata
c e n y dzierżaw
3-letni w
1842—1844
1845—1847
179,85
1851—1853
186,00
187,00
za okres
rub.
180,10
1854—1856
1857—1859
200,25
221,40
1860—1862
1863—1865
432,10
460,45
1865—1867
Zestawienie t o pozwala stwierdzić, że gwałtowne zwiększenie się
dochodów nastąpiło dopiero o d r o k u 1863. N a fakt t e n wpłynęło, j a k
należy przypuszczać, zmniejszenie częściowe opłat celnych. Sprzyja16
1 7
1 8
AGAD,
A k t a K o m i s j i Rządowej
Spraw
Wewnętrznych..., s y g n . 4409, v o l . I I .
Tamże.
A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej
Spraw
Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V .
W A R U N K I
R O Z W O J U
W I E J S K I C H
OŚRODKÓW
205
H A N D L O W Y C H
jąca k o n i u n k t u r a spowodowała, j a k w y n i k a z materiałów znajdujących
się w aktach Myszyńca, zwiększenie ilości jarmarków do d w u n a s t u .
Stało t o w sprzeczności, j a k stwierdza „denuncjacja" mieszkańca M y
szyńca do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, z dotychczasowymi
rozporządzeniami i było samowolną akcją b u r m i s t r z a m i a s t a i dzier
żawcy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o . Z m i a n y ilości targów odbywają
cych się w ciągu r o k u , n a w e t m i m o o f i c j a l n y c h rozporządzeń, które,
j a k n p . Wykaz uregulowanych
targów i jarmarków w miastach i osa
dach wiejskich
w guberni
płockiej z roku 1848 , ustanawiały 8 j a r
marków d l a Myszyńca l u b według rozporządzenia z r o k u 1851
—
6 jarmarków, były wprowadzane w ciągu całego X I X w .
19
20
Zarówno w a l k i k o n k u r e n c y j n e o o t r z y m a n i e dzierżawy dochodów
j a r m a r k o w e g o i brukowego, j a k i liczne prośby mieszkańców o zwięk
szenie ilości jarmarków świadozą o znaczeniu Myszyńca j a k o ośrodka
handlowego dla mieszkańców samego miasta i w s i okolicznych. Prośby
0 niezmniejszenie ilości targów m o t y w o w a n o m . i n . następująco: „Znie
sienie dwóch jarmarków rocznie byłoby n a j d o t k l i w s z y m ciosem dla
d o b r o b y t u mieszkańców samego miasta Myszyńca i okolicznych wło
ścian. Ludność miasta Myszyńca składa się z samych t y l k o rzemieślni
ków, rękodzielników i fabrykantów. Samo miasto nie dostarcza z a t r u d
nienia, bo samo jest b i e d n y m , z jednej strony przytykając do granicy
p r u s k i e j wszelką komunikację przecinającej, a z d r u g i e j i z i n n y c h
stron mając t y l k o włościańskich sąsiadów [...] J a r m a r k i w Myszyńcu
mają tę samą wartość, dla włościan okolicznych. G r u n t a i c h są nędzne
1 [z] samych w y d m składające się i odnoszone z n i c h korzyści p r z y m o
zolnej pracy są bardzo szczupłe. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla
n i c h miejsce o d b y t u produktów zbożowych i i n w e n t a r z y m a wpływ na
ich egzystencję [...]" .
21
Analizując wielkość poszczególnych pozycji t a r y f y
jarmarkowego
i b r u k o w e g o podane w licznie zachowanych aktach dzierżaw można
stwierdzić, że zysk, j a k i dostarczały j a r m a r k i , nie wynikał z wysokiej
ceny opłat uiszczanych przez poszczególnych sprzedawców, ale z ilości
handlarzy sprzedających swój towar. Poszczególne opłaty stanowego
podczas j a r m a r k u kształtowały się w r o k u 1865 następująco:
O d każdej t a s y [ k r a m u ]
od t a s y m n i e j s z e j
. .
dużej
. .
A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w
marków po m i a s t a c h w Królestwie, s y g n . 161.
19
15
kop.
7,5 kop.
Wewnętrznych tyczące targów i j a r
A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych..., D z i e n n i k U r z ę d o w y
Płockiej 1851, n r 2, sygn. 4412, vol. V .
20
21
A k t a K o m i s j i Rządowej
Spraw
Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V .
Guberni
206
W A N D A
P A P R O C K A
od stołu ze wstęgami
od każdego k o n i a , k l a c z y , wołu l u b k o n i a n a
jarmark przyprowadzonych
od każdej świni l u b w i e p r z a , k o z y . . . .
od domowego k u p c a mającego t o w a r j a k i bądź
n a sprzedaż n a j a r m a r k . . . . . . . .
3
od
3
każdej
fury
kop.
7,5 kop.
1,5 kop.
1,5 kop.
kop.
2 2
Jeżeli za lata 1865—1867 dzierżawa wynosiła 460,41 r u b . , to dochód,
j a k i dawały j a r m a r k i dzierżawcom, musiał przekraczać znacznie tę
sumę, gdyż w i n n y m w y p a d k u dzierżawy nie byłyby t a k atrakcyjną
transakcją handlową, j a k ocenione były w licznej korespondencji w t y c h
sprawach oraz j a k w y n i k a z f a k t u częstych d e n u n c j a c j i j e d n y c h dzier
żawców na d r u g i c h .
Głównym p r z e d m i o t e m h a n d l u na j a r m a r k a c h i t a r g a c h myszyn i e c k i c h w ciągu w i e k u X I X było bydło, trzoda chlewna i konie, stano
wiące podstawowy przedmiot eksportu do Prus. W opisie t a r g u myszynieckiego z 2 poł. X I X w . W Olszewski wyraźnie podkreśla jego specy
ficzny charakter. Pisze on m . i n . : „Przez całą długość miasta i n a
całym r y n k u bardzo obszernym nic więcej t u nie zobaczysz — t y l k o b y
dło, konie, a przeważnie wieprze, których po parę l u b n a w e t k i l k a tysięcy
sztuk na każdy j a r m a r k przypędzają. Chcąc kupić zboża z trudnością,
i t o najwięcej korzec) można go znaleźć. Oprócz tego i n n y c h przed
miotów z b y t u w bardzo n i e w i e l k i e j wystawiają na t y c h j a r m a r k a c h
ilości, trochę narzędzi i sprzętów w y r a b i a n y c h przez rzemieślników,
trochę norymberszczyzny, ot i wszystko. Wartość przypędzanych na
j a r m a r k i n w e n t a r z y można przypuszczalnie ocenić p r z y n a j m n i e j n a
30 do 40 tysięcy r u b l i , z których to i n w e n t a r z y U do P r u s w y c h o d z i " .
Z
23
Znaczną rolę j a k o ośrodek h a n d l o w y u t r z y m u j e Myszyniec do I w o j
n y światowej. O r o z w o j u Myszyńca, j a k i o ograniczeniu jego roü j a k o
miasta targowego, zadecydowała zarówno ogólna sytuacja gospodarcza
Królestwa Polskiego, ogólnopaństwowa p o l i t y k a w zakresie h a n d l u
wewnętrznego i zagranicznego, j a k i w a r u n k i r o z w o j u gospodarczego
samej Puszczy oraz j e j położenie w stosunku do granicy.
P o p y t na bydło i konie zbiegł się z możliwościami r o z w o j u h o d o w l i .
Ten dział gospodarstwa wiejskiego na K u r p i a c h p r z y istniejącym do
I w o j n y układzie g r u n t o w y m posiadał największe możliwości r o z w o j u .
S t r a t y poniesione w czasie I w o j n y w zakresie h o d o w l i oraz zamknię
cie dogodnego r y n k u z b y t u w Prusach stały się przyczyną stagnacji
gospodarczej Myszyńca. Rozwinięty nawet p r z e m y t n i e mógł już obej22
Tamże.
W. O l s z e w s k i ,
s. 217—219.
23
O d Myszyńca,
„Gazeta
Rolnicza", Warszawa
1870, n r 22,
WARUNKI
ROZWOJU
WIEJSKICH
OŚRODKÓW
HANDLOWYCH
207
mować t a k i c h dużych p a r t i i towarów, które dawniej były przedmio
t a m i t r a n s a k c j i na j a r m a r k a c h myszynieckich. W y r a z e m zahamowania
r o z w o j u miasta był n i e w i e l k i wzrost ludności o d końca X I X w . do
pierwszych l a t X X w . J a k k o l w i e k zachowana zostaje liczba 6 j a r m a r
ków w r o k u , zmienia się i c h charakter. Stają się one r y n k a m i zaopa
trzenia i z b y t u dla h a n d l u lokalnego. T y l k o niektóre gałęzie p r o d u k c j i
k u r p i o w s k i e j , j a k w y r o b y płócienne, c h o d n i k i , przechodzą za pośred
n i c t w e m jarmarków i targów m y s z y n i e c k i c h n a r y n e k ogólnokrajowy.
Równocześnie wzrasta znaczenie jako ośrodków h a n d l o w y c h miast
większych: Ostrołęki, K o l n a , Łomży, posiadających dogodną k o m u n i
kację i przez t o większe możliwości powiązań z r y n k i e m ogólnopolskim,
koncentrujących więcej zakładów p r o d u k c y j n y c h i przemysłowych niż
Myszyniec.
Wanda Paprocka
LES
CONDITIONS
DES
CENTRES
DU
DEVELOPPEMENT
AU
COMMERCANTS
RURAUX
DE
MYSZYNIEC
LA VILLE
XIXe
SUR
SIĚCLE
L'EXEMPLE
Resume
L ' a r t i c l e contient des r e m a r q u e s c o n c e r n a n t M y s z y n i e c dans l a F o r e t - V e r t e ,
u n des p l u s a n c i e n s c e n t r e s de l a v i e économique s u r le t e r r i t o i r e de l a M a s o v i e
du n o r d - e s t , á l'époque du développement dans cette region de l'économie d'échange
m a r c h a n d i s e - m o n n a i e . L e s sources citées d a n s l ' a r t i c l e m e t t e n t en l u m i e r e le
p r o c e s s u s e n question d a n s l'espace de p l u s i e u r s dizaines d'années, d e p u i s l a
f i n d u X V I I i e et le c o m m e n c e m e n t d u XIX<? siěcle jusqu'á s a seconde moitié. L e s
r e m a r q u e s q u i y sont présentées d o i v e n t c o n t r i b u e r á l a c o n n a i s s a n c e du role des
petites v i l l e s dans le p r o c e s s u s de l a f o r m a t i o n du marché intérieur, c e l u i - c i
d e t e r m i n a n t a u c o u r s des différentes périodes l e s n o u v e l l e s l i m i t e s des regions
dites ethnographiques.
Les
documents
d'archives
q u i c o n s t i t u e n t l a base des sources de cette
elaboration,
c o n c e r n e n t l e développement de M y s z y n i e c e n tant q u e v i l l a g e
c o m m e r c a n t . D u fait de s a s i t u a t i o n s u r l a frontiěre p r u s s i e n n e a i n s i q u e des
postes d o u a n i e r s q u i s'y t r o u v a i e n t , cette localité c o n s t i t u a i t u n l i e u d'échanges
c o m m e r c i a u x e n t r e l e R o y a u m e de Pologne et l a P r u s s e . C e s d o c u m e n t s ont p e r m i s
également d'étudier le p r o c e s s u s de t r a n s f o r m a t i o n d u v i l l a g e M y s z y n i e c e n une
v i l l e , d'évaluer l ' i m p o r t a n c e et le c a r a c t e r e des t r a n s a c t i o n s effectuées a u x m a r c h e s
e t a u x foires e n fonction de l a politique n a t i o n a l e c o n c e r n a n t l e c o m m e r c e
intérieur et étranger, et a u s s i d ' a n a l y s e r l e s conditions d u développement écono
m i q u e de l a Forét.
1
Tłum. Т.
Chłapowska
