1d819dbf08b0c5ed3d2847398caac8f3.pdf
Media
Part of Cyfrowa Etnografia / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci
- extracted text
-
Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
107
Joanna Koźmińska
POLSKI INSTYTUT ANTROPOLOGII,
UNIWERSYTET WARSZAWSKI
Cyfrowa etnografia.
O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
S
połeczeństwo informacyjne i nieustający rozwój nowych technologii inspiruje
wiele przedsięwzięć inicjowanych na różnych polach nauki, w tym etnologicznej i antropologicznej. W ostatnich latach powstało kilka bardzo ciekawych i no
watorskich projektów związanych z upowszechnieniem technik komputerowych oraz
treści etnograficznych w Internecie wśród badaczy zajmujących się etnologią i antro
pologią kulturową. Projekty te, mające wspomagać warsztat naukowy, obejmują różne
aspekty działań etnografów, folklorystów, antropologów, poczynając od pionierskiego
projektu Bibliografii Etnografii Polskiej (Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etno
graficznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź), programu komputerowej ana
lizy tekstów etnograficznych (program EdEt - Edytor Etnograficzny, Instytut Etnologii
i Antropologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa), projektu digitalizacji teks
tów folkloru (Cyfrowe Archiwum Folkloru, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń),
poprzez digitalizację archiwum kolbergowskiego (Instytut im. Oskara Kolberga w Poz
naniu), aż po próbę stworzenia antropologiczno-etnologicznej biblioteki cyfrowej
(Polski Instytut Antropologii, Warszawa). Te niezwykle cenne i ciekawe inicjatywy
znajdują się w różnym stopniu realizacji - Bibliografia Etnografii Polskiej płynnie
przeszła od wersji papierowej do wersji on-line, z programu EdEt korzystają studenci
i badacze IEiAK UW i innych ośrodków akademickich, Biblioteka Cyfrowa PIA znaj
duje się w końcowej fazie realizacji - Cyfrowe Archiwum Folkloru (CAF) boryka się
z brakiem środków do podjęcia zadania (Grochowski, Mianecki: 2009).
Idea utworzenia antropologicznej biblioteki cyfrowej powstała w 2007 roku w Pols¬
kim Instytucie Antropologii (PIA), młodej instytucji pozarządowej, skupiającej śro¬
dowisko etnologów i antropologów kulturowych ponad oficjalnymi strukturami aka¬
demickimi, muzealnymi czy stowarzyszeniowymi. Polski Instytut Antropologii dzia¬
łający na zasadach fundacji jest otwarty na wszelkie inicjatywy popularyzujące i wspie¬
rające wyżej wymienione dziedziny nauki.
Gwałtownie rosnąca ilość bibliotek cyfrowych (w 2003 roku istniała jedynie Wiel¬
kopolska Biblioteka Cyfrowa, ale już w 2009 roku aż czterdzieści dziewięć bibliotek
Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
108
zostało zarejestrowanych w Federacji Bibliotek Cyfrowych) i postęp, jaki się dokonał
w zakresie digitalizacji/cyfryzacji książek i czasopism, nie mogły pozostać bez udziału
naszego środowiska. W trakcie wędrówek po Internecie, stwierdziliśmy jednak bar¬
dzo niewielki zasób polskich fachowych treści etnograficznych.
W kręgu etnografów najdotkliwiej odczuwany jest brak szerokiego dostępu do ro¬
dzimych czasopism etnograficznych. Czasopisma te, gromadzone w bibliotekach nau¬
kowych, uniwersyteckich czy muzealnych, rzadko wypożyczane są do domu. Skazuje
to czytelnika - badacza i entuzjastę - na trud wielogodzinnego pobytu w czytelniach.
Jest to sytuacja paradoksalna, w kontekście coraz lepszego dostępu do pełnotekstowych baz czasopism zagranicznych on-line prenumerowanych za pośrednictwem bib
liotek akademickich i naukowych oraz zasobów dostępnych w ramach Open Acces.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie oferuje swoim pracownikom i studentom (po
zalogowaniu w sieci uniwersyteckiej możliwy jest także dostęp w domu) ponad sto
dwadzieścia tytułów czasopism w dziale antropologia. Inne ośrodki uniwersyteckie i na¬
ukowe także prenumerują bazy pełnotekstowe i udostępniają je na zasadach analo¬
gicznych do BUW.
W związku z tą sytuacją postanowiliśmy powołać do życia cyfrową kolekcję te¬
matyczną, gromadzącą teksty z szeroko pojętego zakresu etnologii i antropologii kul¬
turowej. Nasz projekt wpisuje się w nurt digitalizowanych zbiorów tematycznych, gro¬
madzących jedną kolekcję, będącą efektem współpracy jednej lub kilku instytucji. Są
to najczęściej inicjatywy środowiskowe, w przeciwieństwie do dużych projektów pi¬
lotowanych przez biblioteki narodowe w porozumieniu z innymi instytucjami (naro¬
dowe repozytoria cyfrowe), dążących do kompletności prezentowanych zasobów. Inną
formą są zasoby cyfrowe powstające w oparciu o ideę udostępnienia starannie wyse¬
lekcjonowanych najważniejszych i najcenniejszych obiektów bibliotecznych kolekcji
(Franke: 2007: 122).
Cyfrowa Kolekcja Tekstów Etnograficznych (skrócona nazwa Cyfrowa Etnogra¬
fia - CE), czyli Biblioteka Cyfrowa PIA w pierwszym etapie realizacji ma za zadanie
digitalizację i publikację w Internecie trzech czasopism etnograficznych. W związku
z koniecznością dokonania wyboru, po licznych dyskusjach i konsultacjach zrezyg¬
nowaliśmy z digitalizacji starych periodyków - Wisły, Zbioru Wiadomości do Antro
pologii Krajowej (ZWAK) oraz Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etno¬
graficznych (MAAE), na rzecz czasopism ukazujących się współcześnie: Ludu, Et¬
nografii Polskiej i Polskiej Sztuki Ludowej-Konteksty. Podejmując tę decyzję, mie¬
liśmy między innymi na uwadze stale rosnącą popularność nauk antropologicznych
i przydatność aktualnych treści w procesie akademickiej edukacji. Podobnie jak dla
Randala Strossa „(...) perspektywa, że da się przeszukiwać treść książek z taką łatwoś
cią, z jaką się poruszamy po Sieci, była ekscytująca" (Stross 2009: 124), tak i dla nas
ekscytująca i fascynująca stała się perspektywa otwarcia dostępu do polskich, aktual¬
nie ukazujących się czasopism wielu użytkownikom rozsianym na całym świecie,
w każdym miejscu i o każdej porze. Głównym naszym założeniem stało się wprowa¬
dzenie do biblioteki cyfrowej czasopism w taki sposób, aby każdy zawarty w nich ar¬
tykuł był traktowany jako osobna publikacja, z pełnym opisem bibliograficznym (a nie
tylko, jako część ustrukturyzowanego zbioru tomów, jak to miało miejsce dotychczas
w innych polskich bibliotekach cyfrowych). Wzorowaliśmy się na zagranicznych kon
sorcjach typu Jstor czy Proquest. Dużym utrudnieniem jest fakt, że do tej pory brak jest
w d'Librze specjalnego modułu odpowiadającego za rejestrację czasopism. W efekcie,
użytkownik zmuszony jest do katalogowania całych zeszytów lub tomów, jako osobnych
Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
109
obiektów sieciowych. W konsekwencji powoduje to nagromadzenie się w indeksie jed
norodnych zapisów (Kolasa: 2007). Założyliśmy, że udostępnimy użytkownikom pełną
zawartość czasopism z zachowaniem ich pierwotnego wyglądu. Do dyspozycji użyt
kownika będą narzędzia wyszukiwawcze, dające możliwość przeglądania udostępnio
nych czasopism on-line, łącznie z pobraniem tekstu na dysk własnego komputera.
Drugim przyjętym założeniem był pomysł zintegrowania biblioteki cyfrowej z na
kładką umożliwiającą wyszukiwanie informacji i zarządzającą bibliografią, na przyk
ład programem Zotero. Chcieliśmy stworzyć nowoczesny, bezpłatny warsztat wspo
magający pracę naukowców, regionalistów, muzealników i pasjonatów. Następne
etapy rozwoju i kontynuacja projektu będą poddane szerszej niż dotychczas dyskus¬
j i środowiska skupiającego się wokół PIA.
Realizacja tego przedsięwzięcia stała się możliwa po uzyskaniu w sierpniu 2008
roku dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Fundacji na rzecz Nauki
Polskiej. Po negocjacjach z Wydawcami: Instytutem Archeologii i Etnologii PAN, Pol
skim Towarzystwem Ludoznawczym, Komitetem Nauk Etnologicznych i Instytutem
Sztuki PAN uzyskaliśmy zgodę na opublikowanie w Internecie trzech czasopism:
1
- Etnografia Polska 1958-2004 (dwadzieścia jeden tysięcy stron) - embargo
cztery lata,
- Lud (okres powojenny) 1945-2004 (dwadzieścia trzy tysiące pięćset stron) - em¬
bargo cztery lata,
- Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947-2002 (szesnaście tysięcy dwieście
trzydzieści pięć stron) - embargo osiem lat.
2
Okresy embargo, wprowadzone przez Wydawców, są powszechną praktyką sto¬
sowaną przez konsorcja i wydawnictwa, która chroni bieżącą dystrybucję wersji pa¬
pierowej.
Poważnym - jeśli nie najpoważniejszym wyzwaniem - stało się, zgodnie z ustawą
o ochronie praw autorskich, pozyskanie licencji od autorów i ich spadkobierców, co
umożliwia publikację dorobku w Internecie. Licencje uzyskane od Wydawców są
niewystarczające. W obawie przed naruszeniem praw autorskich zobowiązani jes¬
teśmy do uzyskania zgody autorów, których teksty znalazły się w digitalizowanych
czasopismach. Jeśli nie uda się nam uzyskać akceptacji autorów dla naszego pro
jektu, zmuszeni będziemy do udostępniania tekstów w tak zwanym „dozwolonym
użytku" (art.28 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dnia 4 lutego 1994,
Dziennik Ustaw 1994, nr 24, poz.83) .
Zgodnie z artykułem 27 tej ustawy:
3
Instytucje naukowe i oświatowe mogą, w celach dydaktycznych lub prowadzenia
1
Dziękujemy Dyrekcjom Instytutów IAiE PAN, IS PAN, Komitetowi Badań Etnologicznych, Polskiemu
Towarzystwu Ludoznawczemu oraz Redakcjom Etnografii Polskiej, Ludu i PSL-Kontekstów za wyrażenie
zgody na digitalizację wydawanych przez nie czasopism - bez tego nasz projekt nie mógłby zostać zrealizowany.
Ze względu na uczestnictwo Kontekstów-PSL w Central and Eastern European Online Library
(CEEOL) okres karencji jest tak długi.
Apelujemy do autorów: aby biblioteka cyfrowa mogła stać się przydatnym źródłem informacji, ko
nieczna jest zgoda Autorów i ich Spadkobierców na publikację w Internecie. Prosimy o poparcie naszego
projektu przez wyrażenie zgody na publikację tekstów z wyżej wymienionych czasopism w Bibliotece Cyf¬
rowej PIA. Kontakt: www.pia.org.pl.
2
3
Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
110
własnych badań, korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu
oraz sporządzać w tym celu egzemplarze fragmentów rozpowszechnionego utworu.
Natomiast artykuł 28 cytowanej ustawy stanowi, że:
Biblioteki, archiwa i szkoły mogą:
2) sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów
w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów,
3) udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem koń¬
cówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek.
Jednak mamy nadzieję, że uda się uzyskać zgodę jak największej liczby autorów.
Pierwsze licencje są już wprawdzie podpisane, lecz uzyskanie następnych będzie wy¬
magało więcej czasu. Jest to duża i skomplikowana operacja, która wymaga dotar¬
cia do ponad półtora tysiąca autorów i ich spadkobierców. Autorzy naszych artyku¬
łów często zamieszkują odległe kontynenty, ale mamy zamiar pozyskać także ich ak¬
ceptację. Pierwsze doświadczenia, jakie stały się naszym udziałem przy podpisywa¬
niu licencji, mówią, iż to będzie czasochłonny proces wymagający dużych nakładów
pracy i środków finansowych.
Projekt budowy Biblioteki Cyfrowej PIA składa się z różnych etapów działania i - po
uzyskaniu niezbędnych licencji wydawniczych oraz źródeł finansowania - obejmuje:
Skanowanie - ponad sześćdziesiąt tysięcy stron - ze względu na wysoki koszt ska¬
nowania przez firmy profesjonalnie zajmujące się digitalizacją, postanowiliśmy we
własnym zakresie zeskanować, a następnie poddać procesowi OCR wybrane czaso¬
pisma (skany w rozdzielczości trzysta DPI, w formacie plików PDF). Skanowanie przy¬
sporzyło nam wiele trudności i zajęło najwięcej czasu, ze względu na bardzo złą jakość
wybranych czasopism. Marnej jakości papier, wyblakły druk, nieczytelne zdjęcia, mi¬
nimalnej wielkości marginesy spowodowały, że niektóre skany powtarzane były wie¬
lokrotnie, aż do uzyskania w miarę zadowalającego efektu. Mimo dołożenia wszelkich
starań, nie zawsze udało uzyskać się optymalną jakość zeskanowanego tekstu.
Zakup i instalacja serwera obsługującego bibliotekę cyfrową. Dzięki współpracy
z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW mogliśmy zainstalować serwer
na Uniwersytecie Warszawskim.
Wybór platformy cyfrowej umożliwiającej założenie i funkcjonowanie biblio¬
teki cyfrowej w Internecie. Zdecydowaliśmy się na polskie oprogramowanie dla bib¬
liotek cyfrowych d'Libra Digital Library Framework, które powstało w Poznańskim
Centrum Superkomputerowo-Sieciowym. Oprócz dużej funkcjonalności przyjętych roz
wiązań i wysokiej jakości oprogramowania, platforma cyfrowa d'Libra zapewnia pro
fesjonalny serwis i jest stale modyfikowana. D'Libra daje twórcy biblioteki cyfrowej
możliwość kontroli dostępu do zasobów, zarządzanie zasobem oraz metadanymi. Wa¬
dą systemu jest brak zadowalających rozwiązań w przypadku wprowadzania czaso¬
pism, co w przypadku Biblioteki Cyfrowej PIA, nastawionej głównie na gromadzenie
kolekcji czasopism, stanowi poważny mankament. Należy mieć nadzieję, że i ten pro¬
blem z czasem zostanie pomyślnie rozwiązany.
D'Libra to najpopularniejsza obecnie platforma do budowy bibliotek cyfrowych, wy
korzystywana w większości polskich bibliotek cyfrowych. System ten posiada rozbudo¬
waną aplikację opartą o relację klient - serwer, z pięcioma interfejsami (aplikacje: użyt¬
kownika, redaktora, administratora, panel administracyjny oraz konsolę administracyjną
(Kolasa 2007) Ważnym elementem przemawiającym za wyborem tego programu
Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
111
jest możliwość integracji z innymi bibliotekami cyfrowymi używającymi tego opro¬
gramowania. Twórca d'Libry, PCSS zainicjował utworzenie Federacji Bibliotek Cyf¬
rowych (FBC) skupiającej obecnie (koniec 2009 roku) czterdzieści dziewięć bibliotek
cyfrowych. Jest to platforma mająca służyć do budowy sieci rozproszonych biblio¬
tek cyfrowych i reprozytoriów w Polsce, aby wspomóc popularyzację i ułatwić wy¬
korzystanie zasobów opublikowanych on-line. Ponadto d'Libra koordynuje prace
związane z polskim uczestnictwem w największym europejskim projekcie digilitalizacyjnym - portalu Europeana (około sześć milionów obiektów cyfrowych: obra¬
zów, tekstów, dokumentów dźwiękowych, filmów wideo), co świadczy o dużym uz¬
naniu, jakim się cieszy w środowisku bibliotek cyfrowych. Perspektywa ewentual¬
nego uczestnictwa Cyfrowej Etnografii w olbrzymim europejskim projekcie siecio¬
wym jest niewątpliwie bardzo kusząca.
Publikację w Internecie zasobu trzech czasopism, czyli wprowadzenie do za¬
sobu Internetu artykułów w wersji pełnotekstowej wraz z opisem bibliograficznym
(metadanymi). W terminologii przyjętej do opisu danych w bibliotekach cyfrowych
używa się terminu meta dane (Nahotko 2005). Platforma d'Libra umożliwia umiesz¬
czenie opisów bibliograficznych „obiektów sieciowych", jakimi w tym przypadku są
publikowane artykuły oraz reszta zawartości periodyków (spisy treści, recenzje i inne)
w formacie DublinCore (Dublin Core Element Set). Jest to konwencja powszechnie
przyjęta do opisu bibliograficznego w bibliotekach cyfrowych, analogicznie do for¬
matu Marc21 stosowanego w zautomatyzowanych katalogach polskich bibliotek (Gra¬
bowska 2007: 23). Publikacja w Internecie obejmuje tworzenie i wprowadzanie przez
redaktorów cyfrowych metadanych wraz z przesyłaniem plików PDF z zawartością
tekstową artykułów na serwer obsługujący Bibliotekę Cyfrową PIA.
Szkolenie administratorów i redaktorów cyfrowych - system Libra wymaga
wyszkolenia osób zajmujących się wprowadzaniem i przesyłaniem danych do Bib¬
lioteki Cyfrowej wraz z metadanymi.
Promocja projektu - poprzez Internet, wyjazdy do miast skupiających ośrodki
akademickie i muzealne zajmujące się antropologią, udział w konferencjach środo¬
wiskowych, pokazy, prelekcje dla osób zainteresowanych tą tematyką (na przykład
w ramach X I I I Festiwalu Nauki odbył się wykład Antropolog w Internecie: o tech
nikach wyszukiwania informacji i projekcie Cyfrowej Etnografii, a w podczas kon¬
ferencji „Badacz osobny: śladami etnografii Jacka Olędzkiego" w Państwowym
Muzeum Etnograficznym w Warszawie odbyła się prezentacja projektu).
Instalacja menedżera bibliografii umożliwiającego wyszukiwanie i archiwi¬
zowanie danych oraz przystąpienie do Federacji Bibliotek Cyfrowych.
Prawa autorskie - utworzenie bazy autorów wszystkich publikacji z czasopism
Etnografia Polska, Lud i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty oraz podpisanie umów li¬
cencyjnych, ze wszystkimi autorami i spadkobiercami, do których uda nam się dotrzeć.
Jak już wcześniej wspomniano, jest to najtrudniejsza i najbardziej czasochłonna ope¬
racja, której daty zakończenia nie jesteśmy w stanie przewidzieć.
Przewidywany termin uruchomienia Biblioteki Cyfrowej PIA na przełomie 2009/2010
roku musiał ulec przesunięciu, ze względu na konieczność uregulowania spraw związa¬
nych z licencjami autorskimi. Obecnie, na stronie www.cyfrowaetnografia.pl lub
www.digitalethnography.pl, użytkownik ma możliwość przeglądania opisów biblio
graficznych ponad 2500 artykułów i innych treści z czasopism Lud, Etnografia Polska
i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty bez dostępu do ich zawartości.
Na zakończenie, podsumowując opis projektu powstania Biblioteki Cyfrowej
PIA, wypada zauważyć, że chociaż udział w tym przedsięwzięciu przysporzył nam
Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej
112
4
- koordynatorom - wiele niespodziewanych trudności (zwłaszcza podczas skano
wania miernej jakości dokumentów, z nieczytelnymi zdjęciami a także przy zawie
raniu umów z tak dużą liczbą autorów), to satysfakcja z więcej niż przychylnych rea
kcji naszego środowiska sprawia, że warto było podjąć się tego zadania, także ze wzg
lędu na wyzwanie, jakiemu musieliśmy sprostać. Cyfrowa Etnografia jest otwartą
inicjatywą i zapraszamy do wspólnego budowania naszej kolekcji i publikowania
własnych prac w Bibliotece Cyfrowej PIA.
Literatura:
Franke J., Googletheca Universalis?, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje,
technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy
Polskich, Warszawa 2007, s.121-166.
Grabowska M., Biblioteka cyfrowa w środowisku wirtualnym. Nowe wyzwania dla
katalogów w erze dokumentów elektronicznych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty,
realizacje, technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bib¬
liotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.21-34.
Folklor w dobie Internetu, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, red.
P. Grochowski, A. Mianecki, Toruń 2009.
Kolasa W. M., D'Libra Digital Library Framework - platforma do budowy bibliotek cyf
rowych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. KasperekWoźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.67-89.
Nahotko M . , Metadane, 2000, Ebib 6/2000(14), www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib14/
nahotko.html.
Stanisławska-Kloc S., Prawo autorskie a biblioteka cyfrowa, [w:] I I I konferencja:
Internet w bibliotekach. Zasoby elektroniczne: podaż i popyt. Wrocław 2006 , 12-14
grudnia 2005 roku, http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/iwb3/artykul.php?e.
Stross R., Planeta Google. Cel: Skatalogować Wszystkie Informacje Świata, Wydaw¬
nictwo Emka, Warszawa 2009.
4
Koordynatorzy projektu Cyfrowa Etnografia: Joanna Koźmińska (PIA, IEiAK UW), Paweł Krzyworzeka (doktorant IEiAK UW, PIA), Joanna Zamorska (PIA).