Cyfrowa Etnografia

1bacb54c609c2a751a287646bc8e3b69.pdf

Media

Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48

extracted text

K

R

O

N

I

K

A

„Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861

ANIOŁY NA/W Z I E L O N Y M WZGÓRZU:
KONFERENCJA ANGELOLOGICZNA, KARPACZ, 2 1 - 2 3 LISTOPADA 2003
Obserwowane w Polsce po 1995 roku ożywienie zainteresowania aniołami zaowocowało wie­
loma publikacjami, głównie o charakterze popularnym i popularnonaukowym. Anioły również
„zeszły na ziemią" w postaci zmaterializowanej - ogromnej mnogości figurek dostępnych tak
w sklepach z dewocjonaliami w miejscach kultu (np. Częstochowa), jak i w pamiątkarskich
i innych. Stały się przedmiotem kolekcjonerstwa, ale też naukowych dysput. Pierwsza inter­
dyscyplinarna sesja naukowa poświęcona tematyce anielskiej odbyła się u jezuitów w Krakowie
w 1999r. Jej celem było - jak czytamy w tomie pokonferencyjnym - „przypomnienie o istotach
anielskich, rozbudzenie na nowo wrażliwości na impulsy duchowych mocy, ideą zasadniczą zaś
propagowanie wartości duchowych bliskich ludzkiej oraz anielskiej etyce: bezinteresowna pomoc,
miłość, skromność, pracowitość. Idea równoległa to potępienie i napiętnowanie działalności złych
duchów, przejawiającej się w wielu cywilizacyjnych bolączkach współczesności: brak wrażli­
wości na duchowy wymiar istnienia, konsumpcyjny styl życia, epatowanie przemocą, gloryfikacja
w kulturze i obyczajowości wartości destrukcyjnych: brutalność, agresja, oszustwo, nieróbstwo"
(por. Księga o aniołach, red. Herbert Oleschko, Kraków 2003).
Zgoła inny cel towarzyszył ogólnopolskiej konferencji naukowej „Anioł w literaturze i kultu­
rze", zorganizowanej przez prof. Jolantę Ługowską z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu
Wrocławskiego w ramach przyznanego jej subsydium profesorskiego Fundacji na Rzecz Nauki
Polskiej, przy współpracy dra Jacka Skawińskiego (należy zaznaczyć, iż również w ramach tego
subsydium ukazała się „Bibliografia zawartości 'Literatury Ludowej' za lata 1981-2002", wyd.
Wrocław 2003, opracowana przez Macieja Edera, tak oczekiwana zwłaszcza przez folklorystów)
i odbywającej się „bliżej nieba", czyli w ośrodku wypoczynkowym Zielone Wzgórze, który zacho­
wał styl architektoniczny z przełomu w. X I X i XX, położonym u stop Śnieżki, na malowniczym
zboczu góry Karpatki na wysokości 727 m. n.p.m. Ta lokalizacja okazała się być doskonałym
połączeniem duchowości i pragmatyzmu, a zatem jakości nieobojętnych w „obcowaniu" z transcen­
dencją. Przesłaniem konferencji, w zamyśle organizatorów, było „prześledzenie form obecności
'tematów anielskich' w różnych odmianach literatury wysokoartystycznej, literaturze i kulturze
popularnej, twórczości adresowanej do dzieci i młodzieży, podstawowych gatunkach folkloru oraz
szeroko rozumianej komunikacji językowej. O wyborze tematu konwersatorium zadecydowała rze­
czywista żywotność i spektakularna obecność we współczesnej kulturze problematyki anielskiej.
Mówić wręcz można ojej swoistej ekspansji, wyrażającej się między innymi w obecności na rynku
wydawniczym - poza wspomnianymi odmianami beletrystyki - licznych publikacji o charakterze
popularyzatorskim, ezoterycznym (opisy spotkań ze Skrzydlatymi Istotami), a także poradniko­
wym (przewodniki duchowe). Znaczący wydaje się też fenomen popularności filmów i seriali tele­
wizyjnych, których głównym bohaterem jest Anioł. Godne zauważenia i refleksji badawczej są też
motywy 'angelologiczne' w sztukach plastycznych, a zwłaszcza w popularnym (zwykle okazjonal­
nym, np. bożonarodzeniowym) zdobnictwie czy przejawach religijnego kiczu".
Taka szeroka formuła konferencji wymagała oczywiście interdyscyplinarnych ujęć tematu
głównego, co istotnie znalazło odzwierciedlenie w referatach ponad 40 uczestników pochodzą­
cych z kilkunastu ośrodków akademickich Polski i reprezentujących różne dyscypliny badawcze
i opcje metodologiczne. Obrady odbywające się w dwu paralelnych sekcjach poprzedziły wystą­
pienia plenarne: ks. Franciszka Rosińskiego (Wrocław) nt. „Biblijnej koncepcji aniołów i innych
duchów", Gertrudy Skotnickiej (Gdańsk) - „'Tam, gdzie spadają anioły' Doroty Terakowskiej"

254

KRONIKA

i Anny Brzozowskiej-Krajki (Lublin) - „Chroń i prowadź do nieba: mediacyjna struktura anioła
w folklorze polskim". Już referaty te były sygnałem potencjalnych pól badawczych tematyki
anielskiej, jej osobliwości i ich wzajemnych powiązań: perspektywy źródła-wzorca - teologicz­
nego genotypu - Biblii (jedynej jej językowej analizy w aspekcie obrazu anioła dokonała Krystyna
Herej-Szymańska, Kraków) i fenotypowych realizacji, czyli artystycznego i społecznego „prze­
kładu" paradygmatu biblijnego w obszarze indywidualnej wyobraźni twórczej - literatury (anioł
jako symboliczna figura literacka, literackie reinterpretacje motywu) i wyobraźni zbiorowej
- tekstów folkloru i kultury typu ludowego. Obrady w sekcjach rozszerzyły te pola zwłaszcza
0 literaturą polską głównego nurtu, kulturę popularną, film, sztuki plastyczne, ale także przekro­
czyły granice literatury i kultury polskiej oraz chrześcijańskiej ideologii 'boskich heroldów".
Literackie rekonstrukcje motywów anielskich w większości miały charakter zintelektualizowanych interpretacji odsłaniających zarówno jednostkowe wizje poszczególnych poetów, pisa­
rzy, dramaturgów, jak i światopogląd epok - tych szczególnie „uduchowionych" jak romantyzm,
Młoda Polska i współczesność oraz pozostałych. Zatem staropolski literacki rekonesans angelologiczny zaprezentował Dariusz Dybek (Wrocław), ukazując sarmackie anioły i różnice w przed­
stawianiu idei tych mieszkańców zaświatów w twórczości Mikołaja Reja i Wacława Potockiego.
Romantyczne anioły polskiego losu omówiła Ewa Grzęda (Wrocław), zaś Magdalena Bąk
(Cieszyn) anielskie metamorfozy w „Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle" Juliusza
Słowackiego. Natomiast według Doroty Szagun (Zielona Góra) romantyczną specyfikę anioła
1 anielskości najpełniej zilustrowała poezja Kornela Ujejskiego i Cypriana Kamila Norwida.
Z kolei młodopolski rekonesans literacki tematyki angelogicznej dokonał Marek Kurkiewicz
(Bydgoszcz). Na szczególną manifestację indywidualizmu twórczego wskazywał referat Agniesz­
ki Grzelak (Bydgoszcz) pod znamiennym tytułem: „Gdzie mieszka anioł Bolesława Leśmiana?
(o wierszu 'Anioł')". Współczesność literacka jako baza interpretacyjna dla motywu anioła
w ludzkiej i pozaludzkiej przestrzeni, jego językowego obrazu, intertekstów biblijnych dla lite­
rackich wizji znalazła odzwierciedlenie w 4 referatach: w odniesieniu do poezji Kazimiery
Iłłakowiczówny (Maria Jakitowicz, Toruń) i Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (A. Maskiewicz,
Szczecin) oraz w prozie biblijnej Romana Brandstaettera - kreacja Malaach-Jahwe (Anastazja
Seul, Zielona Góra) i psychiatryczna angelologia w „Szpitalu Przemienienia" Stanisława Lema,
w „Obłędzie" Jerzego Krzysztonia i „Pod mocnym aniołem" Jerzego Pilcha (Agnieszka Urbańska,
Wrocław). Całościowego, aczkolwiek schematycznego przeglądu motywu angelus sacer w po­
ezji polskiej dokonała Katarzyna Jarosińska (Elbląg), informując jednocześnie o mającej się
wkrótce ukazać w jej opracowaniu antologii angelologicznej. Natomiast postać anioła w drama­
cie była przedmiotem zainteresowania Mariusza Bartosiaka (Łódź).
W literacko-kulturowych rozważaniach problematyki angelicznej wyodrębnił się ponadto
wyraźny nurt skoncentrowany wokół relacji anioł-dziecko, angelizacji dziecka. Literackie krea­
cje aniołów-dzieci: „anioł pół centymetra nad ziemią" rozpatrywała Magdalena Jońca (Wrocław),
a ewolucję motywu anioła w wierszach dla dzieci: od Stanisława Jachowicza do Wacława Oszajcy
prześledziła Jolanta Ługowska (Wrocław), zaś w czytankach dla dzieci w młodszym wieku szkol­
nym, z przesłaniem „być aniołem dla drugich" - Bożena Olszewska (Brzeg). Z perspektywy
językoznawczej analizę najczęstszych skojarzeń słownych dla tematu „anielskiego" przedstawili
Jolanta i Roman Wróblewscy (Wrocław), zaś w fantazjach dziecięcych Dorota Wojciechowska
(Wrocław). W kręgu refleksji dotyczącej anioła jako postaci medialnej sytuował się referat
Ryszard Waksmunda (Wrocław), w którym autor przeprowadził analizę XX-wiecznego perio­
dyku dla dzieci pt. „Anioł Stróż".
Przeciwstawieniem autoteliczności specyficznej dla literackiego świata wyobraźni indywi­
dualnej i religijności typu filozoficzno-refleksyjnego była swoista utylitarność folkloru, kultury
ludowej i popularnej, której trzonem światopoglądowym pozostawała pobożność ludowa. Różnice
te zauważamy również w odniesieniu do interesującego nas mitu ciągle żywego, czyli mitu anioła.
Jego funkcjonowanie w wyobraźni zbiorowej tradycyjnej i współczesnej odsłaniały wystąpienia:
Ewy Serafin (Wrocław) - bazujące na ludowych opowiadaniach (Typ 759, 795, 796 - Dziwne
uczynki anioła); Joanny Krawczyk (Łódź) - dotyczące aniołów śmierci na podstawie tradycyj-

255

KRONIKA

nych pieśni pogrzebowych; Krystyny Kossakowskiej-Jarosz (Opole) - charakteryzującej „aniel­
ską kobietę" w wariancie śląskim, ale też Elżbiety Berendt (Wrocław) analizującej problem estetyzacji anielskich przedstawień w kulturze ludowej; Dobrosławy Grzybkowskiej (Wrocław) zde­
rzającej tradycję biblijną i kulturową w odniesieniu do trzech archaniołów (Michała, Gabriela,
Rafała); Katarzyny Kaczor (Gdańsk), poszukującej podobieństw ewolucji postaci elfów i anio­
łów w kulturze popularnej.
Osobna grupa referatów dotyczyła ars angelica, zatem sposobów racjonalizacji duchowych
treści, ich transformacji w postać obrazu plastycznego. Zaprezentowane z tego zakresu referaty
obejmowały wizerunek anioła w malarstwie i grafice przełomu X I X i XXw. (Maria Gutterwil,
Wrocław), ikonografii skrzydeł anielskich w malarstwie europejskim (Justyna Bajda, Wrocław),
obrazków świętych z motywem anioła w przestrzeni życia codziennego (Robert Piotrowski,
Toruń), aniołów w herbach miast polskich (Elżbieta Borysiak, Helena Kwiecińska, Kraków), anio­
łów w nowoczesnej sztuce żydowskiej (Małgorzata Stolarska, Wrocław) oraz w sztuce Boliwii
(Ewa Kubiak, Łódź). Natomiast w płaszczyźnie sztuk wielokodowych sytuowały się filmowe
obrazy anioła - od „Wspaniałego życia" do „Anioła w Krakowie" przywołane w wystąpieniu
Arkadiusza Lewickiego (Wrocław).
Na uniwersalizm tematyki anielskiej, ale też jej personalnie ukształtowane aspekty i ich spe­
cyfikę w obrębie określonej konfesji religijnej wskazywały referaty z bazą materiałową wykra­
czającą poza granice Polski. Zatem toposem anioła w mitologii arabskiej zainteresowała się
Karolina Augustyniak (Łódź), zaś żydowskie wizerunki anioła i ich literacko-kulturowe interpre­
tacje przedstawiła Małgorzata Łoboz (Wrocław). Literaturę rosyjskojęzyczną reprezentował
„Ognisty anioł" Walerija Briusowa (Anna Klepaczko, Łódź), natomiast anglojęzyczną trylogia
Philipa. Pulmana „Mroczne materie" i relacje w niej między człowiekiem, aniołem i Bogiem
(Maciej Oziewicz, Wrocław), anioł u Johna Ronalda R. Tolkiena (Marek Pustowaruk, Wrocław),
Lucyfer w personalnej mitologii Kennetha Angera (Maciej Ożóg, Łódź) oraz diabelska anielskość w „Szatańskich wersetach" Salmana Rushdiego (Justyna Deszcz, Wrocław).
Konferencja na/w Zielonym Wzgórzu skupiła zatem do wspólnej angelologicznej dyskusji
literaturoznawców, językoznawców, folklorystów, religioznawców, antropologów, teoretyków
kultury i historyków sztuki, którzy poświęcając swoje badania wertykalnej przestrzeni ludzkiego
działania nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Wymiernym plonem konferencji będzie przy­
gotowywana publikacja książkowa, która z pewnością znajdzie szeroki czytelniczy odbiór. W jej
świetle nabierze też nowego sensu centralna opozycja aksjologiczna Anioł-Diabeł, bowiem zgod­
nie z sentencją S. Rushdiego, „w każdym artyście, a może i w wyobraźni każdego z nas, zaist­
niały zaślubiny Nieba i Piekła".
Anna

Brzozowska-Krajka

WSPÓŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA
- SESJA SOCIÉTÉ D'ETHNOLOGIE FRANÇAISE, MUSÉE NATIONAL DES ARTS
ET TRADITIONS POPULAIRES, PARYŻ, 17-19 MARCA 2004
Sesja naukowa, jaka miała miejsce w tym roku w Paryżu, w siedzibie Musée National des
Arts et Traditions Populaires (MNTAP), odbywa się już od dziesięcioleci. Jest miejscem otwar­
tym nie tylko dla współczesnych etnologów i antropologów francuskich (i wszystkich członków
Société d'Ethnologie Française - SEF), lecz także przedstawicieli innych dyscyplin (archeologów,
geografów, socjologów, muzealników, kulturoznawców, folklorystów, czy historyków - swojego
czasu obecni byli na sesjach historycy tworzący szkołę „Annales"). Przybywają oni na zaprosze­
nie prof. Guy Barbichona, odpowiedzialnego za stronę naukową tych swoistych seminariów,
i prezentują przed publicznością swoje osiągnięcia badawcze oraz rezultaty przedsięwzięć nauko­
wych w formie wykładów, poddając je pod ogólną dyskusję.

256

KRONIKA

Celem, jaki od lat już przyświeca tym seminariom, organizowanym z ramienia SEF, jest śle­
dzenie na bieżąco wydarzeń naukowych ze świata nauk społecznych i dotyczących kultury Fran­
cji. Do udziału zapraszani są naukowcy, którzy zajmują się zagadnieniami będącymi już trady­
cyjnymi zainteresowaniami wyżej wymienionych nauk i nowymi, współczesnymi problemami.
Są to między innymi tematy, takie jak: struktura rodzinna i stosunki pokrewieństwa, klasy wieku
i ich status, formy współżycia społecznego (struktury, związki, relacje), problemy dotyczące prze­
strzeni, kultura organizacji (w tym różnych miejsc pracy) i rozmaitych stowarzyszeń, rytuały
i symbole religijne oraz świeckie, tematy traktujące o różnorako rozumianej tożsamości, także
zagadnienia dotyczące ciała, folkloru słownego, życia politycznego, ekonomii, sportu, itp. Spot­
kania te, poza tym, że prezentują rzeczywiście najnowszy dorobek naukowy naszej dyscypliny
i jej pokrewnych z terenu Francji, stają się także swoistą kroniką rozwoju etnologii i jej inspiracji
na przestrzeni lat. Obserwować można przemiany zachodzące na poziomie interpretacji, poszuki­
wanie nowych terenów badawczych, nowych źródeł, reinterpretacji, itp.
W tym roku, przez trzy marcowe dni, można było wysłuchać 10 wykładów na następujące
tematy (tytuły wystąpień podaję w tłumaczeniu na język polski): Francis Dupuy, „Antropologia
i ekonomia. Przykład z Lande" (wykładowca z Uniwersytetu w Poitiers); Michel Colardelle,
„Archeologia i etnologia. Badania osady średniowiecznej w Charavines" (Dyrektor MNTAP - CEF,
Paryż); Françoise Cribier, „Starość: migracje i styl życia" (emerytowana profesor CNRS, Paryż);
Georges Ravis, „Antropologia społeczności pasterskich - pasterstwo śródziemnomorskie" (eme­
rytowany wykładowca Uniwersytetu Provence); Guy Barbichon, „Współczesna etnologia fran­
cuska - tematy, tendencje, badania" (profesor CNRS-CEF, Paryż); Jacques Maître, „Religijne
instytucje i praktyki na przykładzie Kościoła Katolickiego we Francji" (profesor CNRS, Paryż);
Nicolas Hatzfeld, „Etnografia i historia pracy - na przykładzie organizacji pracy w fabrycznej
montażowni" (Uniwersytet w Evry); Christelle Hamel, „Gender i etniczność - przypadek mło­
dych Francuzów o korzeniach arabskich" (Uniwersytet w Bourgogne). W ostatniej chwili wpro­
wadzono zmiany do pierwotnego programu i zamiast nieobecnych Michela Hastingsa, który miał
zaprezentować odczyt o antropologii politycznej, oraz Claudine Mod'se, która zajmuje się bada­
niami nad społeczną tożsamością na przykładzie grup hip-hopowych, poproszono o przybycie
Martine Duquesne z wykładem pod tytułem „Wprowadzenie do etnologii symbolicznej - analiza
rybackich zwyczajów śródziemnomorskich". Głos zabrał ponownie G. Barbichon, przedstawia­
jąc temat „Czas i pamięć - symbole i rytuały polityczne i świeckie".
Nie sposób zaprezentować w tym miejscu nawet w skrócie treści wszystkich wystąpień, lecz
omówię przynajmniej jedno, autorstwa G. Barbichona, prezentujące syntetyczne spojrzenie na
współczesną etnologię francuską.
Ujęcie, jakie zaproponował Barbichon, odnosi się do etnologii jako dziedziny, którą określają
i definiują przedmioty jej zainteresowań. Konsekwencją zaś tego jest mnogość i różnorodność
metod, które stosuje się do analizy i interpretacji owych różnych i licznych tematów i zagadnień.
Swoje wystąpienie Barbichon skupił na czterech aspektach - według niego najbardziej zakorze­
nionych w etnologii francuskiej - takich jak: 1) subiektywizacja; 2) konstruowanie (niemal wy­
najdywanie) tematów i pojęć wprowadzanych później do dyskursu etnologicznego; 3) inspiracja
historią w etnologii oraz 4) stan obecny etnologii we Francji - nowe i stare zainteresowania.
Po pierwsze zatem, istnieje taki nurt zainteresowań, który - ogólnie to ujmując - skupia się
wokół emocjonalności, percepcji religijnej, mistycznej, zjawisk duchowych, sakralnych, symbo­
licznych, itp. Prowadzi to do powszechnego stosowania i używania terminu, bardzo charaktery­
stycznego dla tego typu prac, jak „obraz" bądź „wizerunek". Wynika to z odrzucenia dawniej
obowiązującego obiektywizmu. Takie podejście traktowane jest obecnie jako zupełnie nie­
adekwatne wobec wyżej wymienionych tematów. Rozwiązania poszukano w zmianie nomenkla­
tury, która narzuca zmianę całej optyki. Stąd tak wielka popularność (obok terminu „obraz" czy
„wizerunek") badań skoncentrowanych np. wokół „tożsamości" (będącej niczym innym jak ro­
dzajem „obrazu" samego siebie lub swojej grupy) bądź „odmienności", „inności" (będącej również
obrazem kogoś lub społeczności). Innymi jeszcze słowami-kluczami, charakterystycznymi dla
tego nurtu badawczego, jest posługiwanie się pojęciem „swoistości", czy „indywiduacji".

257

KRONIKA

Ta ugruntowana już mocno perspektywa badawcza („z wnętrza", „od środka"), wiąże się
ściśle z drugą tendencją, której patronować mógłby sparafrazowany cytat z Barthesa (który lapi­
darnie stwierdzał, że „wszystko jest znakiem"): „wszystko jest sensem". Większość badaczy kon­
centruje swoje poszukiwania wokół interpretacji znaczenia wybranych zjawisk i to spojrzenie na
zjawiska kultury przeważa równie zdecydowanie, jak wspomniane powyżej.
Aspekt trzeci dotyczy zagadnienia wzajemnych związków i inspiracji pomiędzy nią a histo­
rią. Co najmniej przed 30 laty we Francji ukształtowała się „antropologia historyczna". Tym zaś,
co zajmuje j ą najbardziej są transformacje i metamorfozy, jakie przechodzą zjawiska w kulturze.
Aspekt ostatni, czwarty, był próbą ustanowienia swoistego inwentarza tematów obecnie
zajmujących francuskich etnologów. Siedząc chociażby literaturę przedmiotu (bardzo obfitą we
Francji w porównaniu z Polską - etnolodzy tamtejsi więcej piszą i więcej wydają i to wcale
nie kilka tylko uznanych nazwisk, lecz ogół, ale stoją za tym także większe nakłady finansowe
na humanistykę), Barbichon podkreślił, że do przeszłości odeszły badania nad kulturą wiejską
i „ludową". Najwięcej miejsca zajmuje antropologia miasta, do której zalicza się nie tylko bada­
nia przestrzeni miejskiej, ale w ogóle wszelkich zjawisk, jakie zachodzą w kulturze współczesnej,
kulturze mass mediów. Popularnym obecnie tematem jest także szeroko rozumiane i interpreto­
wane pojęcie „granic" i „obcości", ich przekraczania, ustanawiania, czy obchodzenia. Pojawia
się duża liczba prac, traktujących o grupach, których tożsamości nie wyznacza etniczność, język,
wyznanie, itp. co raczej określony ethos, w tym zawodowy. Nie brakuje także badań poświęco­
nych relacjom człowieka z przyrodą, czy dotyczących dzieciństwa.
Wypada tylko żałować, że SEF, wydając jedno z najważniejszych pism etnologicznych we
Francji, jak „Ethnologie française" (do której można przyrównać ze względu na charakter i wagę
„Etnografię Polską" oraz „Lud"), nie publikuje, choćby w formie kilkustronicowego suplementu,
programu corocznego spotkania wraz z krótkimi streszczeniami poszczególnych wystąpień.
Oprócz tego żałować również można, że żaden z naszych ośrodków etnologicznych nie
pomyślał o podobnej formule seminariów ogólnopolskich, które dałyby okazję do zapoznania się
co jakiś czas z polską etnologią i antropologią „w ogóle", a nie tylko przy okazji tematycznych
konferencji, które przecież nie grupują nawet większości środowiska etnologicznego, lecz jedy­
nie wybrane grono ściśle nimi zainteresowanych osób. Inną refleksją, która mi się nasuwa,
jest obserwowalny wielki nacisk na badania terenowe. Praktycznie wszystkie wystąpienia tego­
roczne, jak i z lat ubiegłych, przedstawiane są z perspektywy „terenowców". Odsłaniają oni ku­
lisy swojego warsztatu, również na poziomie późniejszej praktyki interpretacyjnej, koncepcyj­
nej, teoretycznej, zaś sam wybór tematów i miejsc, gdzie prowadzą oni swoje prace, świadczy
o tym, że etnologia realizuje postulat interdyscyplinarności, począwszy od wyboru zagadnień po
metody i techniki oraz teorie (dlatego sesje te nie stroniły nigdy od obecności przedstawicieli
pokrewnych nam dyscyplin).
Inga Kuźma

„WSZYSTKO JESZCZE PRZED TOBĄ": BYĆ MŁODYM N A SYBERII
Max Planck Institut für ethnologische Forschung (MPI) w Halle (Niemcy) to niezwykle prężny
ośrodek, prowadzący badania antropologiczne koncentrujące się wokół zagadnień: konfliktu
i tożsamości, postsocjalistycznej Eurazji, prawnego pluralizmu oraz Syberii . W ramach tego
ostatniego kierunku badań w roku 2003 utworzono w Instytucie Siberian Studies Center (Centrum
Studiów Syberyjskich), które zastąpiło dotychczasową Siberia Project Group (Grupę Projekt
Syberyjski). W jego skład weszło grono młodych naukowców z Europy Środkowej i Zachodniej,
m.in. Francji, Niemiec, Polski i Węgier.
1

1

Na ten temat patrz: Etnografia Polska, t. X L V I I : 2003, z. 1-2, s. 347-350.

258

KRONIKA

W dniach 15-17 listopada 2003 roku wspomniane Centrum zorganizowało międzynarodową
konferencję naukową pod podwójnym (angielskim i rosyjskim) tytułem: „ Wszystko jeszcze przed
tobą": Być młodym na Syberii dzisiaj. Udział w konferencji wzięło wielu znakomitych naukow­
ców europejskich, zajmujących się problematyką syberyjską, m.in. Piers Vitebsky (z University
of Cambridge, Wielka Brytania), David G. Anderson (z University of Aberdeen, Wielka Bryta­
nia), Tuula Tuisku (z University of Oulu, Finlandia) i Dimitrij Funk (z Rosyjskiej Akademii
Nauk). W wieczór poprzedzający konferencję odbyło się nieformalne, aczkolwiek ujęte w pro­
gramie, spotkanie uczestników, podczas którego mieli oni okazję poznać się wzajemnie lub też
odświeżyć zawarte wcześniej znajomości.
Program konferencji składał się z powitania, referatu wprowadzającego, 9 paneli tematycz­
nych, dyskusji końcowej oraz prezentacji specjalnej. Panele składały się z dwóch wystąpień
(po 25 minut), podsumowania przedstawionego przez osoby prowadzące panel, otwartej dyskusji
oraz 15-minutowej przerwy. Każdego dnia, zazwyczaj między 12 —13 przewidziany był
godzinny lunch przygotowywany przez MPI.
Sama konferencja rozpoczęła się w sobotę 15 listopada powitaniem wygłoszonym przez
koordynatora Centrum, a jednocześnie głównego organizatora przedsięwzięcia - Joachima Otto
Habecka (MPI). Występujący, w krótkim, 10-minutowym wystąpieniu, powitał uczestników,
opowiedział pokrótce o tradycji badań syberyjskich w Halle oraz wyjaśnił tytuł konferencji. Jego
zdaniem problematyka młodzieży syberyjskiej jest ciekawa o tyle, że sama młodzież jest pozba­
wiona wielu wyborów, które z kolei są ograniczone przez współczesną sytuację panującą na
Syberii (odległości i problemy z transportem, warunki ekonomiczne, polityczne, itd.). Autor pod­
kreślał, że młodzież na Syberii straciła kontakt z tradycyjnym życiem przodków i jednym z celów
konferencji jest próba odpowiedzi na pytanie: czy młodzież chce prowadzić tradycyjny sposób
życia, a jeśli tak, to dlaczego?
Jako pierwszy, z referatem wprowadzającym, wystąpił David G. Anderson, autor znanej
i głośnej pracy, pt. Identity and ecology in Arctic Siberia: the number one reindeer brigade. Jego
wystąpienie, zatytułowane "Everything is still before you ": the ironies, history and the future
of youth politics in Siberia („Wszystko jeszcze przed tobą": ironie, historia i przyszłość polityki
młodzieżowej na Syberii) dotyczyło przede wszystkim ironii zawartej w sformułowaniu będą­
cym pierwszą częścią tytułu wystąpienia. Podkreślał także, że tworząc politykę młodzieżową
nie należy kierować się kryteriami narodowościowymi, natomiast należy j ą rozpatrywać z punktu
widzenia cyrkumpolarnego (podbiegunowego). Na zakończenie prelegent podkreślił potrzebę
określenia 'młodzieży' w kontekście pokoleń, jej umiejscowienie w wyobrażeniach działaczy
narodowych oraz wartość ironii w procesie nauki.
O godzinie 9 rozpoczęła się pierwsza sesja konferencji, zatytułowana: To stay or not to stay?
Social cohesion versus social erosion (Zostać czy nie? Społeczna zwartość kontra społeczna
erozja), którą poprowadził wieloletni działacz organizacji pozarządowych, realizujących projekty
na Syberii - Jacob Clemmesen (Fredriksberg, Dania). Jako pierwsza wystąpiła Tuula Tuisku
z referatem pt. „ The young people don 't care about anything": choices of rural youth in the Nenets
Autonomous Okrug („Młodym ludziom na niczym nie zależy": wybory młodzieży z prowincji
w Nienieckim Okręgu Autonomicznym). Omówiła w nim współczesną sytuację prowincjonalnej
młodzieży w kontekście zainteresowania tradycyjnym sposobem gospodarki (głównie hodowli
reniferów), edukacji, migracji i konfliktu wartości między różnymi pokoleniami. Kolejne wystąpie­
nie, zatytułowane Community life and well-being - the situation for youth in eastern Siberia
(Życie wspólnoty i dobrobyt - sytuacja młodzieży we wschodniej Syberii), zostało przedstawione
przez Anthonyego Glendinninga (University of Aberdeen, Wielka Brytania) i Olgę Kolesnikova
(Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowosybirsku). Referat dotyczył przede
wszystkim wyników ankiety socjologicznej przeprowadzonej w ciągu ostatnich 3 lat wśród mło­
dzieży z trzech rejonów obwodu nowosyberyjskiego na temat życia we wspólnocie i dobrobytu.
30

CK)

45

2

2

Współautor referatu Jurij Popkov (Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowo­
sybirsku) był nieobecny.

259

KRONIKA

Kolejną sesję, zatytułowaną Employment, entrepreneurs, business (Zatrudnienie, przedsiębior­
cy, biznes) otworzył o i l
Dimitrij Funk. Jako pierwsza wystąpiła Tatiana Bujanowa (Uniwer­
sytet Pedagogiczny w Tomsku) z referatem w języku rosyjskim Bezrabotica i zanjatost ' molodezi
iz cis la korennyh maloćislennyh narodov v Sibiri (na primere Tomskoj oblasti, poselka Ivankino)
(Bezrobocie i zatrudnienie młodzieży spośród małych rdzennych ludów Syberii - na przykładzie
obwodu tomskiego, osady Iwankino). Autorka omówiła główne problemy związane z zatrud­
nieniem młodzieży w tradycyjnych gałęziach gospodarki Selkupów, takich jak rybołówstwo czy
wyrobnictwo kory brzozowej. Tematyka pracy została także poruszona w wystąpieniu Władimira
Dmitrijewa (Rosyjska Akademia Nauk Rolniczych): Maloćislennye narody Severa i maloe predprinimatelstvo: sag navstrecu (Małe ludy Północy i mała przedsiębiorczość: krok naprzód).
Referat ten dotyczył przede wszystkim rozwoju, zagrożeń oraz perspektyw dla małej przed­
siębiorczości wśród małych ludów Północy na Syberii.
Kolejna sesja Communities and media (Wspólnoty i media) rozpoczęła się o 14 ; popro­
wadził j ą Florian Stammler (University of Cambridge). Jako pierwsza wystąpiła Petra Hulova
(Charles University, Czechy) z referatem Problems of contemporary Buryat youth and the local
press (Problemy współczesnej młodzieży buriackiej a prasa lokalna). Autorka, na podstawie
czasopism studenckich w Buriacji, przedstawiła problemy tamtejszej młodzieży związane, np.
z samorealizacją czy też alkoholizmem. Na opiniach wyrażanych na forum internetowym oparte
było także kolejne wystąpienie zatytułowane Problemy i perspektivy razvitija burjatskoj kul'tury
głazami molodyh ucastnikov foruma sajta burjatskovo naroda (www.buryatia.org) (Problemy
i perspektywy rozwoju kultury buriackiej oczami młodych uczestników forum internetowego
narodu buriackiego) przedstawione przez Radżanę Dugarową (Rosyjska Akademia Nauk). Jednak
w przeciwieństwie do poprzedniczki zajęła się ona raczej postrzeganiem przez młodzież kultury
i historii Buriatów oraz ich przyszłości.
Ostatnią tego dnia sesję: Education, part one: living in an institution (Edukacja, część pierw­
sza: Życie w instytucji), poprowadził Brian Donahoe (MPI). Jako pierwsza wystąpiła Elena
Ljarskaja (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg) z referatem Mesto severnyh internatov
v kul'ture sovremmenyh jamal'skih nencev (Północne internaty w kulturze współczesnych jamalskich Nieńców). Autorka podkreślała pozytywny wpływ szkół z internatem na zachowanie kultury
i języka przez Nieńców z Jamału. Jako druga wystąpiła Elena Khlinovskaia-Rockhill (University
of Cambridge) z referatem pt. The state is my family: children in state care institutions (Państwo
jest moją rodziną: dzieci w państwowych instytucjach opiekuńczych), poświęconym ciągle wzra­
stającej liczbie dzieci pozostających bez opieki rodziców, a także próbom zastąpienia im rodzin
przez państwo. Wieczorem organizatorzy zaprosili uczestników konferencji na uroc2^ystą kolację.
Kolejny dzień konferencji rozpoczął się o 9 sesją Ritual and identity (Rytuał i tożsamość),
poprowadzoną przez Benedikte Kristensen (University of Copenhagen). Jako pierwszy wystąpił
Stefan Krist (Eotvos Lorand University, Węgry) z referatem Where going back is a step forward:
how re-traditionalisation of sport games fits the needs of young people in post-soviet Buryatia
(Gdzie krok w tył jest krokiem naprzód: jak re-tradycjonalizacja gier sportowych wypełnia
potrzeby młodych ludzi w post-sowieckiej Buriacji). Autor przedstawił zmiany, które zaszły
w grach sportowych towarzyszących większości świąt w Buriacji po roku 1991, odsłaniając równo­
cześnie niuanse buriackiej re-tradycjonalizacji. Tematyce buriackiej poświęcony był także kolejny
referat zatytułowany The social meaning of religion in the shaping of collective identities among
students at Ulan-Ude University (Znacznie społeczne religii w kształtowaniu zbiorowych toż­
samości studentów z uniwersytetu w Ułan-Ude), przedstawiony przez Anouskę Traast (Free
University Amsterdam, Holandia). Prelegentka poruszyła w nim kwestię odrodzenia religijnego
w Buriacji oraz wpływu religii na formowanie się tożsamości młodzieży uniwersyteckiej.
Kolejną część konferencji, zatytułowaną Acquiring experience, acquiring tradition (Pozy­
skać doświadczenie, pozyskać tradycję) poprowadził Joachim Otto Habeck. Pierwszy referat,
zatytułowany Vzroslenie kak osvoenie tradicionnyh cennostej v poselke Markovo na Ćukotke
(Dorastanie jako oswojenie tradycyjnych wartości w wiosce Markowo na Czukotce) przedstawiła
Marina Hakkarajnen (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg). Dotyczył on przede wszystkim
3 0

00

45

260

KRONIKA

koncepcji pokolenia jako grupy ludzi, którzy przyswoili sobie odpowiednią ilość tradycji.
W takim ujęciu przekraczanie granic pokoleniowych wiąże się ze zdobywaniem doświadczenia.
Jako drugi wystąpił John Ziker (Boise State University, Stany Zjednoczone) z referatem Tradi­
tion and conflict between generations in Taimyr: the logie of conformity and dialectic
oflearning
(Tradycja i konflikt między pokoleniami na Tajmyrze: logika przystosowania i dialektyka
uczenia). Wystąpienie to skupiało się na sposobach konstruowania argumentów, które pro­
mują pewne wartości, czy też dobra społeczne, odrzucane z reguły przez młodzież, a następnie
przyswajane w późniejszym wieku.
Przedostatni panel tego dnia, zatytułowany Education, part two: School as a challenge (Edu­
kacja, część druga: Szkoła jako wyzwanie) poprowadziła Virginie Vate (MPI). Referat zatytuło­
wany Ethno-pedagogy: the curse or the eure? The role of the school among youth in Nelemnoe
(Yakutia) (Etno-pedagogika: przekleństwo czy lekarstwo? Rola szkoły w życiu młodzieży w Nielemnoje (Jakucja)) wygłosił autor tego tekstu, przedstawiając rezultaty prowadzonych, w jednej
z syberyjskich szkół, programów etno-pedagogicznych. Drugie wystąpienie: Molodo - zeleno?!
(Młodo - zielono?!) Świetlany Tiuhteniewoj (Instytut Ałtaistyki im. Surazakowa, Górno-Ałtajsk)
dotyczyło przede wszystkim trudnej sytuacji młodzieży ałtajskiej oraz przepaści między mło­
dzieżą miejską i wiejską.
Drugi dzień konferencji zakończył się sesją The futurę ofthe souls (Przyszłość dusz), prowa­
dzoną przez Alexandra Kinga (University of Aberdeen). Jako pierwszy wystąpił Rane Willerslev
(University of Manchester) z referatem Suicide, personhood and the recycling of souls: a case
study of the Upper Kolyma Yukaghir of north-eastern Siberia (Samobójstwo, osobowość i wy­
miana dusz: przykład Jukagirów znad górnej Kołymy z północno-wschodniej Syberii). Prelegent
zaproponował wypracowanie nowego, antropologicznego podejścia do badań nad znaczeniem
samobójstwa, osobowości i wymiany dusz wśród rdzennych mieszkańców Syberii. Ostatni refe­
rat: The practice of survival: livelihoods in a post-Soviet Arctic community (Praktyka przetrwa­
nia: wyżywanie w post-sowieckiej arktycznej wspólnocie) wygłosił Janno Simm (University
of Tromso, Norwegia). Jego wystąpienie dotyczyło przetrwania oraz planów na przyszłość chantyjskiej młodzieży. Referatowi towarzyszył film nakręcony przez autora podczas kilkumiesięcz­
nych badań. Po zakończeniu sesji goście zostali zaproszeni przez organizatorów na kolację.
Ostatni dzień konferencji rozpoczął się o 9 panelem Existence in a parallel world? (Trwa­
nie w świecie równoległym?), prowadzonym przez znanego brytyjskiego antropologa - Piersa
Vitebskyego. Pierwszy referat przedstawiły dwie autorki - Tatiana Barchunowa (Państwowy
Uniwersytet w Nowosybirsku) i Natalia Bieleckaja (Centrum Informacyjne Edukacji Humanitar­
nej, Nowosybirsk). Wystąpienie zatytułowane Without fear and reproach:
roleplaying-games
community challenging mainstream culture (Bez strachu i wyrzutów: wspólnota RPG stawia
wyzwanie głównym nurtom kultury) dotyczyło społeczności uczestników gier RPG: sposobów
konstruowania poczucia wspólnoty, wewnętrznych zasad oraz przejawów tożsamości z grupą
oraz odgrywanymi postaciami. Kolejny prelegent - Aimar Ventsel (Estońskie Muzeum Litera­
tury) - wygłosił referat Stars without money: Sakha ethnic musie business, upward mobility,
a friendship (Gwiazdy bez pieniędzy: przemysł jakuckiej muzyki etnicznej, ruchliwość społecz­
na i przyjaźń). Autor przedstawił w nim nieformalną strukturę przemysłu muzyki etnicznej
w Jakucji, która opiera się na niezwykle rozbudowanym systemie pokrewieństwa i znajomości.
Po podsumowaniu obu wystąpień, otwartej dyskusji nad nimi oraz krótkiej przerwie rozpo­
częła się dyskusja końcowa. Joachim Otto Habeck zaproponował, aby sprowadzić j ą do czterech
kluczowych pojęć pojawiających się podczas konferencji: tradycji, edukacji, tożsamości i osobo­
wości. Mówiąc o tradycji, podkreślił, że nie udało się określić czym ona jest, mimo że sformu­
łowanie to było podczas konferencji często używane. Z pojęciem tradycji wiązała się także, poja­
wiająca się wielokrotnie, tematyka edukacji. Prelegent zaznaczył, że z przedstawionych referatów
wynika, że edukacja to różne sposoby przekazywania wiedzy. Prowadzący wyraził również
swoje zadowolenie, że o tożsamości mówiono inaczej niż w latach 70-tych - 80-tych, np. nikt nie
30

3

Role-Playing Game.

261

KRONIKA

próbował wyprowadzać dokładnej etnogenezy omawianych grup. Z kolei z referatów dotyczą­
cych osobowości wyłaniało się, jego zdaniem, desperackie zapotrzebowanie mieszkańców Syberii
na stabilizację wszelkich aspektów życia (społecznych, ekonomicznych, politycznych, itd.).
Anouska Traast, nawiązując do stabilizacji, powiedziała, że z jej badań wynika, iż mieszkań­
cy Syberii wyróżniają trzy okresy: optymizmu związanego z rozpadem ZSRR i uzyskaniem
niepodległości przez poszczególne republiki, pesymizmu zmagań ekonomicznych oraz okresu
stabilizacji. Zauważyła także, że na konferencji ani razu nie padło słowo - 'transformacja'
- i w związku z tym można już chyba mówić o post-post-sowieckości. Z kolei zdaniem Agnieszki
Halemby (MPI), stabilizacja nastąpiła także wśród samych antropologów, którzy niegdyś zajmo­
wali się wyłącznie szamanami i hodowlą reniferów, a obecnie - co udowodniła niniejsza kon­
ferencja - prowadzą różnorodne badania na Syberii. Podkreśliła ona także, że do niedawna na
ludy syberyjskie patrzono tylko jak na ofiary systemu, natomiast dzisiaj perspektywa się zmienia
i zaczyna sieje postrzegać jako aktywnych uczestników życia na Syberii.
Rane Willerslev powiedział, że zainteresowania badaczy oraz sama 'antropologia Syberii'
bardzo się zmieniły, gdyż trzy lata temu na podobnej konferencji mówiło się wyłącznie o trans­
formacji i przemianach, natomiast ta konferencja ukazuje różnorodność perspektyw badawczych.
Z kolei John Ziker powrócił do kwestii tradycji, mówiąc, że ciężko wyjaśnić czym jest tradycja,
ale jednocześnie można powiedzieć czym nie jest. Jego zdaniem, wszystko co określa się słowem
sovremennye (współczesne) - nie jest tradycją, np. sovremennaja odzież w przeciwieństwie do
tradycyjnej. Głos ponownie zabrała Agnieszka Halemba zaznaczając, że badania syberyjskie
powinny ostatecznie zamknąć rozdział transformacji i przejść dalej, np. do badań nad pokrewień­
stwem czy wymianą dusz. W zakończonej konferencji podobało się jej, że badacze z Europy
Zachodniej i Wschodniej znaleźli wspólny język. Nawiązując do tematów badawczych, Piers
Vitebsky powiedział, że antropologia jest dynamiczna, a na pewnych obszarach tworzą się
specjalizacje badań antropologicznych, np. w Afryce bada się pokrewieństwo, na Melanezji
- osobowość, a na Syberii - post-sowieckość. Jednak, jego zdaniem, w ostatnim czasie antropo­
lodzy wszelkich orientacji powracają do Człowieka jako głównego przedmiotu badań, zamiast
skupiać się na wspomnianym już pokrewieństwie czy post-sowieckości. Refleksją na temat tra­
dycji podzieliła się także Swietłana Tiuhteniewa, zaznaczając, że odrodzenie tradycji na Syberii
to częstokroć tworzenie jej od nowa.
Ostatnia część dyskusji poświęcona była globalizacji na Syberii. Joachim Otto Habeck pod­
kreślił, że nowe technologie, środki komunikacji (np. internet) zmieniają stosunki między tajgą
a miastem. Florian Stammler dodał, że ludzie na Syberii nie chcą już oglądać kaset VHS, wolą
kupić sobie telewizję satelitarną i oglądać MTV. Właśnie badanie relacji globalne/lokalne może
stać się nowym kierunkiem studiów syberyjskich.
Na zakończenie Joachim Otto Habeck powiedział, że MPI postara się opublikować referaty
przedstawione na konferencji, podziękował gorąco wszystkim uczestnikom za udział i zaprosił
na dodatkową prezentację poświęconą pomocy humanitarnej po trzęsieniu ziemi na Ałtaju.
Omówiona tu konferencja była wydarzeniem niezwykle ważnym z kilku powodów. Po pierw­
sze, uwieńczyła kilkuletni okres badań prowadzonych na Syberii przez międzynarodową ekipę
z MPI. Po drugie, udział w niej wzięli zarówno 'syberiolodzy' ze Wschodu, jak i z Zachodu;
dzięki temu możliwa była wymiana doświadczeń i poznanie różnych perspektyw badawczych.
Po trzecie, tematyka konferencji odbiegała w dużym stopniu od zagadnień transformacji, skupiała
się natomiast na problemach ludzi młodych, którzy w najbliższych dziesięcioleciach będą współ­
tworzyć syberyjską rzeczywistość. I wreszcie, last but not least, podczas konferencji nie zabrakło
spotkań kuluarowych, które sprzyjały wymianie doświadczeń i rozmowom na gruncie bardziej
towarzyskim, a przez to bardziej antropologicznym, bo bliższym zwykłym ludziom.
4

Jarosław Der lic ki

4

Część prezentowanych referatów zostanie opublikowana w periodyku Sibirica.