-
extracted text
-
JÓZEF
BURSZTA
ETNOGRAFIA A
Nieco
refleksji
WSPÓŁCZESNOŚĆ
metodologicznych
na Ziemiach
w związku z
Zachodnich
badaniami
I
Różnorodne mogą być źródła i n s p i r a c j i do r e f l e k s j i nad uprawianą
dyscypliną naukową. Główne drogi podejścia są jednak d w i e : o d teo
r e t y c z n y c h rozważań n a podstawie l e k t u r y odnośnej l i t e r a t u r y bądź o d
strony p r a k t y c z n e j , a m i a n o w i c i e z p o t r z e b y rozwiązania bieżących
k o n k r e t n y c h k w e s t i i , w t r a k c i e a k t u a l n y c h e m p i r y c z n y c h badań. D r o
ga pierwsza, wychodząc od t e o r i i , n i e zawsze m u s i prowadzić ido w e r y
f i k a c j i twierdzeń w p r a k t y c z n y m zastosowaniu, d r u g a zaś r o d z i się
w e m p i r i i i zazwyczaj szuka swego u g r u n t o w a n i a oraz oparcia w l i t e
r a t u r z e i w efekcie zmierza do swego w y r a z u w t e o r e t y c z n y c h sfor
mułowania ch.
Do poniższych, sfcroimmych zresztą jeszcze, gdyż dopiero wstępnych,
niepełnych i niewykończonych, r e f l e k s j i wyszedłem z tego drugiego,
empirycznego źródła i n s p i r a c j i — o d 'badań t e r e n o w y c h .
K i e d y w 1960 r . przystąpiłem do p l a n o w a n i a i organizowania b a
dań etnograficznych n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h , stanąłem w r a z z zespo
łem wobec w i e l u podstawowych pytań i k w e s t i i , które należało r o z
strzygnąć, choćby w sposób tymczasowy. T a k b o w i e m jest, że każde
1
O o r g a n i z a c j i i p r o f i l u t y c h b a d a ń zob.: J . B u r s z t a , Etnograficzne
bada
nia
terenowe
w Koszalińskiem.
Zarys
problematyki.
„Zapiski
Koszalińskie",
n r 1 (9) : 1962; t e n ż e : Die ethnographische
Erforschung
des gegenwärtigen
Dorfes
in Grosspolen
und Westpommern.
„Ethnographica", t. 3 — 4 : 1 9 6 2 ; t e n ż e :
Ethno
graphische
Probleme
des Umsiedlungsprozesses
in den polnischen
Westgebieten.
„Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , H . 1: 1964; t e n ż e O badaniach
przeobra
żeń kulturowych
wsi na Ziemiach
Zachodnich,
w
p r a c y z b i o r o w e j pod r e d .
J . B u r s z t y , Stare
i nowe
w kulturze
wsi koszalińskiej,
Poznań 1964; Zob. też:
J . B u r s z t a , Z. J a s i e w i c z , Zderzenie
kultur
na Ziemiach
Zachodnich
i Pół
nocnych
w świetle materiałów
ze wsi koszalińskich,
„Polska S z t u k a L u d o w a " ,
n r 4: 1962. Niezależnie od t y c h z b i o r o w y c h badań prowadzę n a Z i e m i a c h Z a c h o d
n i c h i Północnych c o r a z to w i n n y c h p u n k t a c h b a d a n i a i n d y w i d u a l n e .
1
JOZEF
42
BURSZTA
badanie empiryczne k o n k r e t n e j czy k o n k r e t n y c h zbiorowości m u s i
mieć — obok ustalonego technicznego sposobu przeprowadzania badań —
także określone założenia metodologiczne. Te zaś mogą być bądź w y
łożone e x p l i c i t e , bądź też t y l k o założone i m p l i c i t e , ą wyrażające się.
już choćby w s a m y m sformułowaniu kwestionariusza. Potrzeba zaś
uświadomienia sobie p o d s t a w o w y c h założeń była w naszych badaniach
szczególna. Rozpoczynaliśmy b o w i e m t a k i e 'badania, do których nie
było u nas żadnego w z o r u 'i u t a r t y c h dróg. A c z k o l w i e k w obrębie naszej
etnografii badania t a k i e , 'postulowano d a w n i e j , to j e d n a k n i e doszło
dotąd nie t y l k o do i c h realizacji, ale n a w e t do szczegółowego określe
n i a i c h p r o b l e m a t y k i . K o n k r e t n e badania terenowe ma Z i e m i a c h Z a
chodnich i Północnych 'potoczyły się n a t o m i a s t — jeśli chodzi o etno
grafię — w r a m a c h dotychczasowych, t r a d y c y j n y c h ukierunkowań,
zresztą j a k najbardziej potrzebnych, a t o : d o k u m e n t o w a n i a reliktów
polskiej i słowiańskiej k u l t u r y t y c h z i e m , głównie z obrębu k u l t u r y
m a t e r i a l n e j , oraz o p r a c o w y w a n i a zagadnień historycznego procesu kształ
t o w a n i a się k u l t u r y l u d o w e j t y c h regionów. Z t y c h zakresów powstała
n a w e t dość o b f i t a l i t e r a t u r a .
2
3
N a m chodziło o i n n y k i e r u n e k , a m i a n o w i c i e analizę współczesnych
p r z e m i a n k u l t u r o w y c h wynikających z zasiedlenia Z i e m Zachodnich
i Północnych osadnikami różnego pochodzenia, reprezentującymi różne
k u l t u r y regionalne. Jako 'przedmiot stacjonarnych i w i e l o l e t n i c h badań
wytypowaliśmy jeden region, m i a n o w i c i e żyzny okręg r o l n i c z y pow. k o
szalińskiego, cechujący się dawniej swoistą kulturą regionalną (Jamno,
Łabusz i okolice, znane z t z w . „kultury jamneńskiej" ). Region t e n
nie miał już żadnej ludności autochtonicznej. Upraszczało t o z jednej
s t r o n y zagadnienie, gdyż eliminowało konieczność badania dość s k o m
p l i k o w a n y c h stosunków między ludnością autochtoniczną a osadniczą,
4
Z o b . : R . B u ł a w s k i , R a d a N a u k o w a d l a zagadnień Z i e m O d z y s k a n y c h ,
„Przegląd Z a c h o d n i " ; n r 2: 1946; B . S t e l m a c h o w s k a , Pomorze
w
programie
badań etnograficznych
(Dział I n f o r m . N a u k Wydziału P o m o r z o z n a w c z e g o
Insty
t u t u Bałtyckiego), B y d g o s z c z 1946; J . G a j e k, Na marginesie
programu
badań
etnograficznych
na Ziemiach
Odzyskanych,
„ L u d " , t. 26: 1946, s. 403—404; t e n ż e ,
Zadania
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
w okresie
najbliższego
6-lecia,
„ L u d " , t. 39: 1952, s. 606—611. Początek n a s z y c h badań miał związek z M i ę d z y n a
rodową Konferencją Pomorzoznawczą w S z c z e c i n i e w 1960 r.
2
Przegląd
tych
zagadnień
dotyczących
jednej
tylko
dzielnicy
J . B u r s z t a , Przegląd i perspektywy
badań etnograficznych
na Pomorzu
chodnim,
„ L u d " , t. 49: 1965.
3
zob.:
Za
Zob.: U . J a h n , A . M . C o h n , Jamund
bei Cöslin, „Zeitschrift des V e r e i n s
für V o l k s k u n d e " , t. 1: 1891, s. 77—100, 335—343; K . K a i s e r , Atlas der
pomnverschen
Volkskunde,
Greifswald
1936; A . D o b r o w o l s k a ,
Strój z Jamna
pod
Koszalinem,
„Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1955, s. 52—59, i w i e l e i n n y c h p r a c
polskich 1 niemieckich.
4
ETNOGRAFIA
A
WSPÓŁCZESNOŚĆ
43
z d r u g i e j jednak wyizolowywało, niejako eksperymentalnie, sam p r o
b l e m stosunków społeczno-kulturowych między różnorodnymi g r u p a m i
s a m e j ludności osadniczej. Do t y c h celów, drogą rekonesansu tere
nowego p r z y współdziałaniu i i n f o r m a c j a c h l o k a l n y c h działaczy i p r a
cowników różnych i n s t y t u c j i , wybraliśmy z tego r e g i o n u 6 w s i dbając
0 to, aby każda z n i c h przedstawiała inną strukturą osadniczą, t j . i n n y
skład osiadłych w i c h obrębie g r u p r e g i o n a l n y c h .
W wyjściowej postawie badawczej uznaliśmy więc bądź za uboczne,
bądź nieistotne d l a naszego głównego p r o b l e m u t a k i e kwestie, j a k r e
k o n s t r u k c j a d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j tego r e g i o n u w o p a r c i u o tereno
we, muzealne czy a r c h i w a l n e i l i t e r a c k i e źródła, d a l e j rekonstrukcję
k u l t u r r e g i o n a l n y c h poszczególnych g r u p osadników w i c h d a w n y c h
miejscach p o b y t u ( n p . osadników z Wileńskiego, Białorusi, Wołynia,
Podola l u b Bieszczad i t d . ) ; n i e chodziło 'też o to, aby głównie zarejestro
wać i udokumentować wszelkie w y t w o r y t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w n i e
sione z sobą przez osadników do nowego środowiska, a więc i c h stan
v
1 formalną postać, dla samej i c h d o k u m e n t a c j i . Ta t r a d y c y j n a k u l t u r a
wnoszona n a n o w e miejsce przez każdą z g r u p r e g i o n a l n y c h była oczy
wiście d l a nas istotna, ale zupełnie z innego p u n k t u widzenia. I t u
właśnie powstaje seria pytań.
T a k więc p o d s t a w o w y m p y t a n i e m jest, co dzieje się z elementarni
k u l t u r y regionalnej wniesionej przez każdą z r o d z i n czy g r u p regio
nalnych? Jeśli w danej w s i osiedliło się k i l k a g r u p r e g i o n a l n y c h —
a t a k (było w każdej ze w s i — to s w o i s t y m z j a w i s k i e m musiało być
zetknięcie się, „zderzenie" w s z y s t k i c h t y c h k u l t u r w obrębie w s i . Co
wówczas dzieje się w i c h obrębie? N a pewno zaczynają zachodzić w ó w
czas duże, gwałtowne nawet zmiany. Jakie? Czy m a m y t u do czynienia
ze stopniową redukcją elementów t r a d y c y j n y c h , a (nawet z nagłym
ich rozpadem i z a n i k i e m , zwłaszcza w t e d y , g d y one z b y t różnią się
w swej tradycyjności o d jakiegoś nowego, utworzonego już w n o w y m
m i e j s c u modelu? Czy d o t y c z y to w s z y s t k i c h elementów, czy t y l k o
pewnych? Jakich? C z y są też t a k i e elementy, które — wręcz p r z e
c i w n i e — dyfundują w obręb i n n y c h g r u p i k u l t u r regionalnych? W j a
k i e j mierze zachodzi też dyfuzja spoza obrębu wsi? Jeśli t a k , to j a k i e
c z y n n i k i kierują zarówno redukcją, rozpadem j a k i dyfuzją? Czy są one
c h a r a k t e r u racjonalno-ekonomicznego, czy raczej społecznego, leżącego
w obrębie n o r m i wzorów społecznych? A jeśli t a k , t o znów j a k n a
n o w y m m i e j s c u dochodzi do wykształcenia się n o w y c h m o d e l i i w z o
rów społecznych i czy one są w ogóle l u b w j a k i e j mierze związane
z wykształcaniem się modela i wzorów k u l t u r o w y c h ? Czy i jaka istnieje
t u współzależność? J a k zatem m a m y patrzeć na kulturę w s i : czy jako
n a zbiór luźnych, n i e powiązanych z sobą elementów, czy też jako n a
JÓZEF
44
BURSZTA
pewną, powiązaną z sobą f u n k c j o n a l n i e i s t r u k t u r a l n i e całość? Czy i j a k i
istnieje związek między t y m działem k u l t u r y , który t r a k t u j e m y j a k o
zachowania l u d z k i e , w t e n czy i n n y sposób wyznaczane, a t y m działem,
który można określić jako w y t w o r y t y c h zachowań? Czy też całą k u l
turę m a m y traktować jako z o b i e k t y w i z o w a n y zbiór (zespół) samych
t y l k o wytworów?
5
Można b y jeszcze nadmienić dalszą serię pytań wiążących się z o b r a
n y m p r z e d m i o t e m badań, j a k n p . adaptacja do środowiska geograficzne
go, wykształcanie się wspólnych elementów k u l t u r o w y c h wiążących
całą społeczność wiejską na n o w y c h zasadach, proces ujednolicania się
k u l t u r y r e g i o n u a p r o b l e m ogólnej k u l t u r y masowej w aspekcie t w o
rzenia się społeczeństwa socjalistycznego
i t p . Wszystkie
te ogólne
i szczegółowe p y t a n i a n i e zmieniają postaci całego p r o b l e m u , gdyż leżą
na t e j samej l i n i i . Nasuwają się natomiast inne myślowe konsekwencje
zarysowanej w y ż e j p r o b l e m a t y k i . Jeśli badaniami o b e j m i e m y współ
czesne przeobrażenia k u l t u r o w e , t o w j a k i e j mierze jest do t y c h badań
u p r a w n i o n a etnografia i j a k r z u t u j e to na określenie j e j p r z e d m i o t u
i zakresu oraz na związki etnografii z n a u k a m i sąsiednimi i poikrewnym i — zwłaszcza z historią i socjologią. Jakie m a to konsekwencje
w stosunku do dotychczasowych pojęć i m e t o d badawczych etnografii?
II
Zastanówmy się w p i e r w n a d o w y m „uprawnieniem" etnografii do
obejmowania s w o i m zakresem p r z e d m i o t u także zagadnień określanych
jako „współczesne", a więc t a k i c h , j a k procesy urbanizacji, i n d u s t r i a
lizacji, n i w e l a c j i i adaptacji k u l t u r o w e j i t p . Bo t y l k o w obrębie t y c h
współczesnych zjawisk leży przedmiot zakreślonych przez nas badań
na Z i e m i a c h Zachodnich.
Pojęcie „współczesności" m a treść w y b i t n i e relatywną, a pojawiło
się w naukach społecznych, zwłaszcza w etnografii, stosunkowo n i e
dawno. Za czasów O. K o l b e r g a czy Z. Glogera „współczesność" p o k r y
wała się n i e m a l w pełni z całym zakresem p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i , któ
r y m był „ l u d " ze swoją aktualną „kulturą ludową". Tymczasem ów
klasyczny przedmiot etnografii — l u d i jego k u l t u r a — od k i l k u d z i e
sięciu l a t począł coraz gwałtowniej się zmieniać i relatywizować. Pod
pojęciem „ l u d " rozumiano dawniej (u n a s )
wyłącznie l u d w i e j s k i ,
0
5
A.
W
związku
z pojmowaniem
Kłosowskiej,
6
Inne,
niemieckiej,
Kultura
jak wiadomo,
kultury
masowa.
było
gdzie t y m m i a n e m
pojęcie
ludu
obejmowano
oo wiązało się zresztą z s i l n y m w p ł y w e m
kenes
Kulturgut),
i
odwrotnie.
zob.
Krytyka
ostatnie
i obrona,
(Volk)
w
etnograficznej
także m i e j s k i e
kultury
znakomite
Warszawa
miejskiej
„stan"
studium
1964.
literaturze
rzemieślniczy,
n a wiejską
(versun
ETNOGRAFIA
A
WSPÓŁCZESNOŚĆ
45
pod „kulturą ludową" — t y l k o kulturę chłopską. Dzisiaj określenie
„ l u d " nabrało już t a k różnego znaczenia, że oznaczanie n i m ludności
chłopskiej staje się coraz bardziej anachronizmem. A znów o g r a n i
czenie p r z e d m i o t u badań do t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej w s y t u a c j i ,
gdy k u l t u r a ta całkowicie się zmienia i ginie pod w p ł y w e m w i e l u
niwelujących procesów — pociągnęłoby za sobą poważne konsekwencje
dla samej e t n o g r a f i i jako n a u k i . Następstwem tego byłoby m . i n . p r z e
kształcenie z czasem e t n o g r a f i i jako n a u k i dotąd e m p i r y c z n e j z a j m u
jącej się badaniem „ ż y w e j " k u l t u r y w naukę ściśle i wyłącznie h i s t o
ryczną, zajmującą się t y l k o — j a k archeologia — minioną przeszłością.
E m p i r y c z n i e można b y wówczas badać — jeśli chodzi o l u d o w e k u l t u r y
europejskie — t y l k o istniejące jeszcze w y r w a n e już ze swego życiowego
k o n t e k s t u oraz coraz m n i e j liczne r e l i k t y .
Etnografia — wyznają to wszystkie j e j współczesne k i e r u n k i , prócz
c h y b a j e d y n i e kierunków w e t n o g r a f i i z o r i e n t o w a n y c h psychologicznie —
jest przede w s z y s t k i m nauką historyczną i jako taka w c h o d z i w obręb
szeregu n a u k h i s t o r y c z n y c h , nigdzie jednak nie jest t r a k t o w a n a jako
nauka w y ł ą c z n i e historyczna. Właśnie t e n d y l e m a t , stojący przed
etnografią n i e m a l o d czasu wkraczania epoki i n d u s t r i a l n e j , wywołał
żywą i trwającą ido dziś, a u nas jeszcze stosunkowo skąpą dyskusję
nad p r z e d m i o t e m , celami i m e t o d a m i współczesnej e t n o g r a f i i . Mówi się
jednak, że etnografia znalazła już drogę do współczesności.
Dyskusję n a d rozszerzeniem p r z e d m i o t u etnografii poza zakres
t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j także n a badanie d y n a m i k i współczesnych
p r z e m i a n k u l t u r o w y c h rozpoczął u nas prof. K . D o b r o w o l s k i już p r z e d
ostatnią w o j n ą . Stanowisko swoje kontynuował o n k o n s e k w e n t n i e
w okresie p o w o j e n n y m obejmując s w y m i b a d a n i a m i zarówno współ
czesne przeobrażenia k u l t u r o w e w s i małopolskiej, j a k i kulturę t w o
rzącej się k l a s y robotniczej. W metodzie badań i syntez łączył o n
i łączy konsekwentnie h i s t o r y c z n y i socjologiczny sposób u j m o w a n i a
z j a w i s k . Zagadnienia te stały się p r z e d m i o t e m gorących d y s k u s j i na
k o n f e r e n c j i etnografów, zwołanej w K r a k o w i e w dniach 17—19 lutego
1951 r. z r a c j i nadchodzącego K o n g r e s u N a u k i Polskiej. A c z k o l w i e k
7
8
7
K.
Główne
Dobrowolski,
zadania
etnografii
polskiej,
„Sprawozdania
z Czynności i Posiedzeń P A U " , n r 10: 1937, s. 305—307.
8
Por.: K . D o b r o w o l s k i ,
Przedmowa
do r e d a g o w a n e g o p r z e z niego
z. 2 P r a c i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h , W r o c ł a w — K r a k ó w
s z c z o n y c h t a m artykułów. Zob. też: K . D o b r o w o l s k i ,
polskiej,
jej
obecne
zadania,
metody
i związki
P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 72—81; t e n ż e ,
t. 4: 1960, s. 15—90; t e n ż e ,
społeczną,
[w:]
Robotnicy
na
Wrocław—Warszawa—Kraków
Uwagi
Studia
nad teorią
o badaniach
wczasach
w
1963, s. 5—28.
z innymi
Drogi
rozwoju
naukami,
kultury
nad współczesną
pierwszych
t. 10
1957, o r a z treść z a m i e
latach
etnografii
„Etnografia
ludowej,
tamże,
rzeczywistością
Polski
Ludowej,
JOZEF
46
BURSZTA
zadeklarowano wówczas konieczność wiązania e t n o g r a f i i z p r a k t y c z
n y m i potrzebami współczesnej rzeczywistości p o l s k i e j , to nie osiągnięto
jednolitego stanowiska co do słuszności badania przez etnografię k u l
t u r y k l a s y robotniczej. Do dzisiaj jeszcze słyszy się o d czasu do czasu
na konferencjach n a u k o w y c h głosy usiłujące bronić „samodzielności"
e t n o g r a f i i w znaczeniu zawężonym, mającej zajmować się t y l k o t y m i
zagadnieniami, które mają bezpośredni związek z p o d s t a w o w y m i p r o
b l e m a m i etnogenetycznymi. Głosy t e odżegnywują się zdecydowanie
od j a k i e g o k o l w i e k wiązania e t n o g r a f i i z socjologią, a zatem i od badań
nad współczesnością.
D y s k u s j a jednak narasta. Ostatnio stanowisko w t e j sprawie zajął
r e d a k t o r „Etnografii P o l s k i e j " prof. W . D y n o w s k i , uznając za konieczne
„poszerzenie t r a d y c y j n e j t e m a t y k i badawczej o współczesne p r z e m i a n y
w k u l t u r z e w s i , j a k i o zakres studiów n a d kulturą klasy r o b o t n i c z e j " ,
widząc wielką przydatność t a k i c h badań nawet dla ogólnej t e o r i i k u l t u r
l u d o w y c h . Istnieją też w t e j sprawie już pierwsze odgłosy p u b l i c y
styczne, dotąd jednak jakoś nie k o n t y n u o w a n e . W sumie dyskusja
n a d zagadnieniem współczesnej e t n o g r a f i i jest dotąd u nas dość jeszcze
skąpa. Równocześnie jednak prowadzone są badania empiryczne n a d
współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i p o d w p ł y w e m u r b a n i z a c j i
i uprzemysłowienia. P r o w a d z i je etnograficzny ośrodek warszawski
(region Płocka), ośrodek łódzki (Bełchatów), o d dawna ośrodek k r a
k o w s k i i o d pewnego czasu także poznański. B a d a n i o m t y m n i e towa
rzyszy jednak Ibardziej szczegółowa dyskusja metodologiczna,
poza
ośrodkiem k r a k o w s k i m . W w y n i k u t y c h badań należy chyba j e j
oczekiwać w niedługim czasie.
9
1 0
1 1
W etnografii radzieckiej interesujący nas p r o b l e m został p o s t a w i o n y
p r o g r a m o w o , zdecydowanie jasno i jest konsekwentnie r e a l i z o w a n y o d
szeregu już l a t w r a m a c h w y t y c z o n y c h dla e t n o g r a f i i k i l k u zadań.
Etnografia uważana jest t a m — j a k w i a d o m o — za należącą do syste
m u n a u k historycznych, w których obrębie stanowi ona pogranicze
między różnymi n a u k a m i h i s t o r y c z n y m i a i n n y m i n a u k a m i h u m a n i
s t y c z n y m i oraz p r z y r o d n i c z y m i , w t y m głównie geografią. Etnografię
p o j m u j e się jako rozgałęziony zespół d y s c y p l i n n a u k o w y c h grupują
cych się wokół i c h c e n t r u m 'badawczego, j a k i m jest badanie współW.
9
Dynowski,
Z
dziedzin
deficytowych
etnografii
polskiej,
„Etnografia
B o i s k a " , t. 7: 1963, s. 15—27.
Z.
11
Biały,
Poza
c y m i się z a w s z e
ły,
Etnografia
wspomnianymi
pożyteczna,
wyżej
głęboką refleksją'metodologiczną,
E. Ż a r n e c k a - B i a ł y ,
etnograficznych,
„Polityka", n r 49 (301), iz 8 X I I 1962.
i innymi pracami
Z
zagadnień
weryfikacji
„Zeszyty N a u k o w e U J . P r a c e
K . Dobrowolskiego,
zob. c i e k a w y
w
terenowych
Etnograficzne",
cechują
artykuł: Z .
Bia
badaniach
z. 1: 1963, s. 9 — 8 1 .
ETNOGRAFIA
A
47
WSPÓŁCZESNOŚĆ
czesnego życia ludów za pomocą metod e m p i r y c z n y c h . O b o k tego wła
ściwego c e n t r u m wyodrębnia się t z w . etnografię historyczną, paleoetnografię i geografię etniczną. Z trzech zaś zasadniczych problemów
badawczych e t n o g r a f i i radzieckiej na czoło w y s u w a się współczesne
procesy zachodzące w życiu i k u l t u r z e ludów ZSRR (zwłaszcza ludów
opóźnionych w r o z w o j u ) szczególnie p o d wpływem szybkiej p r z e b u
d o w y gospodarki i b y t u t y c h ludów. Chodzi t u głównie o wpływ p r o
cesów i n d u s t r i a l i z a c j i . S. P. Tołstow przyznaje, że zagadnienia te,
mające znakomite znaczenie teoretyczne i p r a k t y c z n e wobec i c h do
tychczasowego zaniedbania w nauce — także obcej — przedstawiały
znaczną trudność. Trzeba było wytyczać t u własne d r o g i ' .
12
P r o b l e m y współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h i w p ł y w postę
p u technicznego ma życie ludności w i e j s k i e j znalazły swoje o d z w i e r
ciedlenie w (programie V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o
pologicznych i E t n o g r a f i c z n y c h w M o s k w i e , gdzie dla t y c h zagadnień
u t w o r z o n o specjalną sekcję B . 9, „Etnografia stosowana".
W r a m a c h n o w y c h zadań odbudowanej na n o w y c h zasadach e t n o
g r a f i i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o k r a t y c z n e j wśród czterech d z i a
łów pracy I n s t y t u t u E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für deutsche V o l k s
kunde) już na d r u g i m z k o l e i m i e j s c u w p r o g r a m i e ^badawczym znalazły
się badania współczesnej k u l t u r y robotniczej i chłopskiej jako ciąg d a l
szy głównego p r z e d m i o t u etnografii, j a k i m jest etnos jako powstała
historycznie i rozwijająca się społeczność w j e j właściwościach języko
wych, gospodarczo-kulturowych i psychicznych .
T a m również, j a k w ZSRR, woibec dotychczasowego b r a k u tego
t y p u badań, i c h p r o g r a m i problematykę w y p r a c o w u j e się zupełnie
o d nowa. Niektóre j e d n a k działy badań k u l t u r y robotniczej u p r a w i a n e
są o d dawna (głównie w Górach K r u s z c o w y c h i na Łużycachi), czemu
służą zarówno miejscowe muzea, regionalne zespoły twórców l u d o
w y c h , j a k i specjalne czasopisma . Ważniejszych p u b l i k a c j i z t e j n o
w e j p r o b l e m a t y k i dotąd jeszcze n i e ma, choć przystąpiono już do n i e
których badań.
13
14
S . P. T o ł s t o w , Osnownyje
teoreticzeskije
probliemy
sowretniennoj
sowietskoj etnografii,
„Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 6: i960, s. 10—29; por. też: Ł. P. P o t a p o w , Etnograf iczeskoje
izuczenije
socjalisticzeskoj
kultury
i byta
narodów
SSSR,
„Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 2: 1962, s. 3—19. N i e p r z y t a c z a m t u już o d
nośnych p r a c m o n o g r a f i c z n y c h . J e s t i c h w r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e sporo.
1 2
Zob.: W. S t e i n i t z , Die volkskundliche
Arbeit
in der Deutschen
Demo
kratischen
Republik,
w y d . 2, B e r l i n 1955; W. K o h t e , Die vordlinglichsten
Auf
gaben
der Ethnographie
in der DDR,
„Völkerforschung. Vorträge", B e r l i n 1955,
s. 78—91.
1 3
Np. „HeimatkundMche Blätter für die B e z i r k e D r e s d e n , K a i r l - M a r x - S t a d t ,
L e i p z i g " , wychodzące od 1958 r. j a k o „Sächsische Heimatblätter".
1 4
JOZEF
48
BURSZTA
Znaczne osiągnięcia mają w t y m zakresie Czechosłowacy. W w y n i k u
zespołowych badań k u l t u r y robotniczej dużych ośrodków przemysło
w y c h ukazały się specjalne p u b l i k a c j e . O d 1948 r . bada się zespołowo
przeobrażenia k u l t u r o w e niektórych nowo zasiedlonych po w o j n i e t e
renów p r z y g r a n i c z n y c h . N a uwagę zasługuje działalność M u z e u m
Etnograficznego w B r n i e p o d k i e r u n k i e m dra L . K u n z a , gdzie nie t y l k o
p r o g r a m o w o zakłada się badania współczesnych 'przemian k u l t u r o w y c h
i k u l t u r y k l a s y robotniczej, ale założenia te znalazły swój zdecydowany
w y r a z w stałej ekspozycji m u z e a l n e j . N a te zagadnienia zwraca się
również dużą uwagę na W ę g r z e c h .
1 5
16
17
18
W s z k i c o w y m przeglądzie przejawiania się p r o b l e m a t y k i współcze
sności w badaniach etnograficznych w niektórych k r a j a c h europejskich
w a r t o zatrzymać się jeszcze n a d etnografią zachodnioniemiecką. W o k r e
sie p o w o j e n n y m rozwinęły się t a m mocno zarówno teoretyczne r o z w a
żania n a d zadaniami współczesnej etnografii, j a k i empiryczne badania
d y n a m i k i p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h . Wyrosły
one w bezpośrednim nawiązaniu z jednej s t r o n y do o l b r z y m i c h p r z e
sunięć demograficznych jako głównie e f e k t u p o w o j e n n y c h przemiesz
czeń przesiedleńczych, z 'drugiej do gwałtownego procesu i n d u s t r i a l i
zacji i u r b a n i z a c j i . W teoretycznych sformułowaniach można zauważyć
duży w p ł y w współczesnej amerykańskiej a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j .
Czołowy etnograf zachodnioniemiecki, G. H e i l f u r t h , określając etno
grafię jako naukę złożoną, zajmującą się strukturą i funkcją podsta
w o w y c h f o r m społeczno-kulturowegb życia, w i d z i konieczność współ
p r a c y k i l k u 'pokrewnych d y s c y p l i n oraz elastycznego spojrzenia na
p r z e d m i o t j e j badań. Zainteresowań e t n o g r a f i i mie da się już ograniczyć
do sfery chłopśko-rzemieślniczej; oczywiste stają się badania etnogra
ficzne w i e l k i e g o miasta i ludności przemysłowej, ujęte jednak w formę
badań społeczności l o k a l n y c h , gdyż w i c h obrębie o d b y w a się n o w o
czesna integracja p o d s t a w o w y c h f o r m k u l t u r o w y c h . W t y c h badaniach
Np.
Banickd
dedina
Zakarovce
Zivot
a kultura
Udu
v prumyslove
1 5
sko.
16
Zob. n p .
„Ćeskoslovenska
(praca
abiorowa),
oblasti
Etnografie",
(praca
Bratislava
Kladen-
1956;
z b i o r o w a ) , B r a n a 1959.
r o c z n i k i 1954, 1958, 1961; „Sloven-
s k y N a r o d o p i s " , 1959, i inne.
17
„Btnographica",
t. 2: 1960. T a r n m . i n . artykuły:
Etnograficze-
L . K u n z,
skoje i s s l e d o u m n i e i d o k u m e n t a c t j a p i e r i e m i e n , proiszedszych
w bytie
sowriemien-
noj
ziemledielskoj
pamiatniki
po
grafii
gorniakow
i promyszlennych
czenie
raboczego
kłassa w Brno.
cji
muzealnej
dierievni;
pt. Lid
v
O. S k a l n i k o v a , Matierialnyje
peti
raboczych;
K . F o j t i k, Etnograficzeskoje
Odnośnie zaś do m e t o d y c z n y c h założeń
generacich,
zob.:
„Ethnographica",
t.
izuekspozy
3 — 4 : 1962,
zwłaszcza artykuły L . K u n z a .
18
etno
Zob. poszczególne r o c z n i k i „Acta E t h n o g r a p h i c a " , zwłaszcza t. 5: 1956.
ETNOGRAFIA
A
WSPÓŁCZESNOŚĆ
49
j e d n a k etnografia jako n a u k a .antropologiczno-historyczna m u s i opero
wać pojęciami i m e t o d a m i socjologicznymi i p s y c h o l o g i c z n y m i .
Do praktycznego powiązania pojęć i m e t o d etnograficznych z socjo
l o g i c z n y m i doszło w N R F n a j p i e r w w szeroko p r o w a d z o n y c h badaniach
nad przesiedleńcami, a następnie n a d procesami i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a
nizacji. Ogromna w p r o s t l i t e r a t u r a powstała w związku z p r o b l e m e m
przesiedleńców, przeważnie jednak są to p u b l i k a c j e małej wartości
n a u k o w e j , o dużym zaś ładunku r e w i z j o n i s t y c z n y m , a n a w e t s z o w i n i
s t y c z n y m . N i e w a r t o n a d nią bliżej się t u zatrzymywać. Wartościowe
są zaś prace z tego drugiego k i e r u n k u badań, prowadzonych — rzecz
szczególna — n i e m a l wyłącznie przez socjologów. Właśnie z obrębu
socjologii wyszło p r o g r a m o w e sformułowanie powiązania e t n o g r a f i i
z socjologią w badaniach e m p i r y c z n y c h . T a k więc W . B r e p o h l p o s t u l u j e
wyraźnie rozszerzenie e t n o g r a f i i o m e t o d y socjologiczne, b y za i c h 'po
mocą głębiej oświetlić zarówno f u n k c j o n a l n e związki między poszcze
gólnymi dziedzinami k u l t u r y , j a k i między w y t w o r a m i k u l t u r o w y m i
a życiem społecznym, które w y k a z u j e dużą dynamikę zmian. Z r a c j i
tej, że w y t w o r y k u l t u r o w e trwają z reguły dłużej niż l u d z k a generacja,
istnieje w e t n o g r a f i i niebezpieczeństwo ograniczania się do filologicz
nego — j a k to określa — sposobu i c h u j m o w a n i a , a więc jako w y t w o
rów o d e r w a n y c h o d społecznego k o n t e k s t u , istniejących d l a samych
siebie. Tymczasem każdy w y t w ó r k u l t u r o w y jest stale j a k najściślej
związany z życiem społecznym, pełni w n i m określone f u n k c j e , a bez
uwzględnienia t y c h f u n k c j i etnografia nie może być nauką p e ł n ą .
19
20
Podobnie w y p o w i a d a się w związku z problematyką badania zjawisk
i n d u s t r i a l i z a c j i i n n y socjolog, m i a n o w i c i e H . B a u s i n g e r , znany także
z badań etnograficznonsocjologicznych nowo powstałych (głównie z osad
n i c t w a przesiedleńców) o s i e d l i . Na t a k i c h założeniach metodologicz21
2 2
G . H e d l f u r t h , Volkskunde,
„Handbuch der e m p i r i s c h e n i S o z i a l f o r s c h u n g " ,
pod ired. R . Königa, t. 1: 1962, s. 537—550. P o d o b n i e w 'rozprawie t e g o ż a u t o r a :
Volkskunde
jenseits
der Ideologien.
Zum Problemstand
des Faches
im
Blickfeld
empirischer
Forschung,
M a r b u r g 1961. Zbliżone s t a n o w i s k o z a j m u j e H . K o r e n ,
Volkskunde
in der Gegenwart,
Graz—Wien
1952, podobnie w i e l u i n n y c h (np.
K . Meisen).
19
W. B r e p o h l , Das soziologische
in der Volkskunde,
„Rheinisches J a h r b u c h
für V o l k s k u n d e " , 4 J h r g . B a n n 1953, s. 245—275. T u m . i n . sformułowanie: „Das
W e s e n t l i c h e n i c h t a u f der p h i l o l o g i s c h e n , s o n d e r n a u f der s o z i a l e n S e i t e l i e g t "
(s. 270). L u b i n n e : „Alles, w a s z u r V o l k s k u n d e gehört, h a t w i s s e n s c h a f t l i c h e i n e n
soziologischen u n d p r a k t i s c h e i n e n s o z i a l e n S i n n , i s t s o m i t v o m z w i s c h e n m e n
s c h l i c h e n h e r z u v e r s t e h e n " (s. 249).
2 0
21
H . B a u s i n g e r, Volkskultur
in der technischen
Welt,
H . B a u s i n g e r, M . B r a u n , H . S c h w e d t , Neue
dlich-soziologische
Untersuchungen
des Ludwig
— Uhland
S t u t t g a r t 1959.
2 2
4 -
Etnografia
Polska,
t. I X
S t u t t g a r t 1961
Siedlungen.
— Instituts
Volkskun
Tübingen,
JOZEF
50
BURSZTA
n y c h powstało sporo i n n y c h interesujących prac wiążących ściśle e t n o
grafię z socjologią w badaniach współczesnych zjawisk, czy też p r a c
o charakterze s y n t e t y c z n y m .
Wspomniane wiązanie o b u n a u k w badaniach e m p i r y c z n y c h znajduje
swoje teoretyczne 'uzasadnienie także w aspekcie szerszego zagadnie
nia, m i a n o w i c i e współczesnej tendencji db i n t e g r a c j i n a u k społecz
n y c h . T r u d n o się n a d t y m t u bliżej zatrzymywać.
2 3
24
III
Już sto l a t t e m u narzekał O. K o l b e r g n a to, że dawna, piękna i b o
gata k u l t u r a l u d u wiejskiego ginie, że n i e można już znaleźć w t e r e n i e
niektórych typów b u d o w l i , narzędzi, strojów, obrzędów, zwyczajów,
tańców l u b m e l o d i i . Stąd też m . i n . t a k s k w a p l i w i e wykorzystywał o n
wszelkie dostępne źródła pisane z d a w n i e j s z y c h czasów. A było to
w t e d y , g d y k u l t u r a l u d o w a przeżywała swój szczytowy okres r o z w o j u .
O d czasów K o l b e r g a r o z p a d t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i następował, można
rzec, w 'postępie g e o m e t r y c z n y m , a i m bliżej naszych d n i , t y m jest o n
coraz gwałtowniejszy. Dzisiaj wieś polska n i e m a l w e w s z y s t k i c h r e
gionach, w ślad za gwałtownymi i p o d s t a w o w y m i 'przeobrażeniami go
spodarczymi i s t r u k t u r a l n y m i ' k r a j u , przeżywa wręcz rewolucję k u l t u
ralną. Jest t a k n i e t y l k o u nas. Cały współczesny świat, n a w e t k r a j e
gospodarczo zacofane, zalewa zniwelowana, coraz b a r d z i e j j e d n o l i t a k u l
t u r a masowa, w której elementy k u l t u r y l o k a l n e j , regionalnej czy n a
rodowej coraz bardziej się cofają. Chcąc dzisiaj badać o r y g i n a l n e k u l
t u r y t r a d y c y j n e l u b choćby już t y l k o i c h szczątki, trzeba wyszukiwać
miejsca „zabite deskami o d świata", choć t a k ie w k u l t u r a c h E u r o p y
t r u d n o jest znaleźć, gdyż r e z e r w a t y k u l t u r a l n e przestały istnieć. D z i
siaj szuka się już i c h w w y m i a r a c h k u l i ziemskiej — w puszczach
A m a z o n k i , j a k C. Lévi-Strauss, w głębi p u s t y n i a u s t r a l i j s k i e j , j a k
F r e d e r i c k G. G. Rose i t d . , bo n a w e t r e z e r w a t y indiańskie przestały
odpowiadać sensowi swej n a z w y .
I m p a k t ogólnoświatowej k u l t u r y masowej nie t y l k o n a różnych
obszarach osiąga różny stopień nasycenia, ale jest wszędzie względny.
23
Np.:
dustrieller
einer
Wurzbacher,
westdeutschen
dustrievolk
am
G.
Entwicklung,
Ruhrgebiet,
2 4
von
Gerrveinnde,
Das
an
Dorf
den
Stuttgart
in
Spannungsfeld
in
45 Dörfern
und
1954; W .
Brepohl,
zur industriellen
Daseinsform,
Weilern
In
dargestellt
Tübingen 1957.
„Handbuch
S. Ż ó ł k i e w s k i ,
„Kultura
Pflaum,
der agraren
Zob. n p . : H . A l b e r t ,
forschung,
tyki,
ländlichen
im Wandel
R.
B d . 1, Untersuchung
der
Integracja
Probleme
empirischem
nauk
der
Wissenschaftslehre
Sozialforsohung".
społecznych
i Społeczeństwo", z. 1/2: 1960.
in
der
Sozial
B d . 1: 1961, s. 3 8 — 6 3 ;
i uwspółcześnienie
ich
problema
ETNOGRAFIA
A
WSPÓŁCZESNOŚĆ
51
M i m o postępującej gwałtownie standaryzacji, wciskającej się coraz
szerzej w e wszystkie dziedziny życia, istnieją — i chyba zawsze będą
istnieć — różnice w k u l t u r a c h narodowych, r e g i o n a l n y c h , a n a w e t l o
k a l n y c h . Pochodzą one z c h a r a k t e r u , ze s p e c y f i k i stapiania się w j e d
ność n o w y c h elementów standaryzowanych z e l e m e n t a m i k u l t u r y l o
k a l n e j . K l a s y c z n y m przykładem może być Japonia, gdzie t a k wiele
o r y g i n a l n y c h , archaicznych cech n a r o d o w e j k u l t u r y mogło zachować
się i stopić z najbardziej nowoczesną cywilizacją techniczną.
Wszędzie dzisiaj etnografia stoi właśnie przed t y m zagadnieniem —
badaniem z jednej s t r o n y procesów n i w e l a c y j n y c h , z d r u g i e j procesów
t w o r z e n i a się narodowej, regionalnej l u b l o k a l n e j i n t e g r a c j i podsta
w o w y c h f o r m społeczno-kulturalnego życia, p o w s t a w a n i a n o w y c h j e d
ności s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h w d i a l e k t y c z n y m procesie sta
piania się „starego" i „nowego" w nową, jakościowo inną całość. T a k
jest w e t n o g r a f i i radzieckiej, w b a d a n i u k u l t u r y i życia ludów prze
chodzących w p r o s t z epoki p i e r w o t n e j do socjalizmu, t a k jest w etno
g r a f i i ludów A f r y k i uzyskujących samodzielność polityczną, t a k jest
też, g d y m a m y do czynienia z p o w s t a w a n i e m okręgu przemysłowego
konińsko-tureckiego u nas czy Schwarze Purnpe w N R D . O podobne
s p r a w y chodzi — mutatis
mutandis
— w t e d y , g d y badamy procesy
tworzenia się n o w e j k u l t u r y w s i n a Z i e m i a c h Zachodnich i Północnych.
Wszędzie t a m zachodzą podstawowe procesy n i w e l a c j i k u l t u r o w e j , a za
razem wzajemnej adaptacji i i n t e g r a c j i f o r m społeczno-kulturowych
w obrębie jednostek przestrzennych.
Właśnie Ziemie Zachodnie i Północne są wdzięcznym p o l e m badań
t y c h współczesnych procesów k u l t u r o w y c h . M a m y t a m niejako całe
l a b o r a t o r i u m socjologiczno-etnograficzne.
N a s z k i c u j m y pokrótce jego
składowe elementy.
Przestrzennie „laboratorium" to w y d z i e l a się n a m w postaci k o n
k r e t n e j w s i , dopiero w dalszej mierze m a m y „kombinat" — k i l k a w s i
jednego r e g i o n u , a więc w konsekwencji i większą jednostkę lokalną:
region.
Każda wieś — przed osiedleniem się ludności polskiej — stanowiła
t y l k o określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe w y
posażenie m a t e r i a l n e : układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród
z i c h zabudowaniami i p e w n y m wyposażeniem t e c h n i c z n y m . Wszystko
to stanowiło potencjalnie zdecydowane w a r u n k i życia n o w y c h osadni
ków, po p r o s t u określone f o r m y i c h materialnego b y t u . I oto w te f o r
m y „wlewają się" różnorodne „treści", wykształcone w różnych i róż
n o r o d n y c h f o r m a c h : osiedlają się w e w s i różne g r u p y osadników r e
prezentujące różne k u l t u r y regionalne, o d najbardziej n a w e t t r a d y c y j -
JOZEF
52
BURSZTA
n y c h (np. Łemkowie, osadnicy z Wileńskiego), do zbliżonych do m i e j
scowej (osadnicy z Poznańskiego).
Już t u t a j m a m y k i l k a płaszczyzn badań „laboratoryjnych". W p i e r w
więc adaptacja do warunków środowiska geograficznego. Ta przebiega
n i e t y l e w stosunkach i n t e r p e r s o n a l n y c h , g r u p o w y c h , co w i n d y w i
d u a l n y c h odniesieniach: człowiek — środowisko geograficzne. To p r o
ces długi, trwający do dziś. Już inaczej jest ze sposobem poznawania
w s i i o k o l i c y i z n a d a w a n i e m poszczególnym m i e j s c o m n o w y c h nazw
l o k a l n y c h . To dzieje się już w r a m a c h życia społecznego całej g r o m a dy .
O d czasu zasiedlenia w s i przez różne g r u p y osadników rozpoczynają
się s k o m p l i k o w a n e procesy społeczno-kulturowe. Każda g r u p a osadni
ków wniosła oczywiście z sobą zasób własnej k u l t u r y
regionalnej
(pewne wyposażenie m a t e r i a l n e , różne u różnych g r u p , umiejętności
techniczne i wiedzę, zinstytucjonalizowane f o r m y społecznego zacho
w a n i a się w postaci zespołu zwyczajów, obyczajów i t d . ) . Wszystkie t e
k u l t u r y regionalne miały w d a w n y m środowisku osadników określoną,
względnie trwałą strukturę, cechującą się: unifikacją f o r m , m n i e j w i ę
cej stałymi w z o r a m i zachowań się o p a r t y m i n a względnie j e d n o l i t y c h
i stałych n o r m a c h obyczajowych, m o r a l n y c h i p r a w n y c h , uważanych
w d a n y m środowisku za n i e m a l a b s o l u t n e . G r u p y osadników osie
dlając się we w s i na Z i e m i a c h Zachodnich zmieniły swe dotychczasowe
środowisko k u l t u r o w e . N a n o w y m miejscu zaczęły żyć — oczywiście —
swą własną, wniesioną t a m kulturą. Inaczej być nie mogło. A l e n i e
możliwością było pełne zrekonstruowanie swego środowiska w dawnej
postaci n a n o w y m miejscu. Próby tego znane były zwłaszcza w t y c h
miejscowościach Z i e m Zachodnich, które zostały zasiedlone o s a d n i k a m i
pochodzącymi z jednej w s i . Co więcej, n i e można było na n o w y m
miejscu zachować nienaruszonej własnej k u l t u r y , gdyż same podstawy
j e j organizacji zostały, p r z y n a j m n i e j u większości g r u p osadników,
zachwiane, a n a w e t rozbite. Okazało się, że k u l t u r y wniesione przez
poszczególne g r u p y osadników różniły się między sobą, nieraz dość
znacznie, co ujawniło się dość szybko w t r a k c i e współżycia społecznego
w nowej, l o k a l n e j społeczności. W o w y m t y p o w y m „zderzeniu się"
k u l t u r własne wartości, uważane dotąd n i e m a l za absolutne, zostały
z r e l a t y w i z o w a n e . „Zderzenie k u l t u r " jest zarazem k o n f l i k t e m g r u p o
w y c h ocen i wartości. Stąd też w początkowej fazie osadnictwa, k i e d y
każda g r u p a żyła przeważnie jeszcze własną, wniesioną kulturą, wieś
2 5
20
Z a g a d n i e n i e m kształtowania się w i e d z y o n o w y m środowisku g e o g r a f i c z n y m
u osadników n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h z a j m u j e się u c z e s t n i k mego s e m i n a r i u m
doktorskiego, m g r A . J a s i e w i c z .
25
2 6
Zob. D o b r o w o l s k i ,
Studia
nad teorią
kultury
ludowej.
ETNOGRAFIA
A
53
WSPÓŁCZESNOŚĆ
n i e stanowiła jeszcze społeczności l o k a l n e j w sensie socjologicznym.
Była to t y l k o suma różniących się między sobą g r u p , wzorów, ocen,
wartości i postaw, z których większość n i e miała m o c y obowiązującej
całą wieś. Co więcej, między różnorodnymi systemami wartości w y
nikły dość nawet ostre k o n f l i k t y . Mozaika k u l t u r o w a w s i była odpo
w i e d n i k i e m dezintegracji •społecznej w s i — i o d w r o t n i e .
Nieliczne
t y l k o elementy wiązały ludność w s i w jedną społeczność.
T a k było jednak t y l k o na początku. N o w e środowisko geograficzne,
miejscowe w a r u n k i pracy narzucające j e d n o l i t e sposoby
gospodarowa
n i a , ciągłe styczności w c h w i l a c h p r a c y i w y p o c z y n k u i t p . prowadziły
do powolnego kształtowania .się nowego k o m p l e k s u wzorów i n o r m
życia społecznego i k u l t u r y . Wykształcanie się tego nowego m o d e l u
jest j e d n y m z najciekawszych i najbardziej pasjonujących zagadnień
socjologicznych i e t n o g r a f i c z n y c h ' . O b s e r w u j e m y gwałtowny w p r o s t
rozpad w i e l u t r a d y c y j n y c h elementów k u l t u r o w y c h , głównie t y c h ,
które n i e uzyskały dodatniej oceny powstałej już nowej o p i n i i środo
wiska. D z i e w c z y n y z Kieleckiego szybko pochowały do skrzyń l u b szaf
swe pasiaste spódnice i wełniane n a r z u t y , wzbudzające sensację w K o
szalinie. Znikły prędko z izb „wschodniaków" pobudowane zaraz po
osiedleniu duże piece, które trzymały cały dzień ciepłą strawę, a w n o
cy służyły do spania. Wąskie i l e k k i e w o z y „centralniaków" budziły
u osadników z Poznańskiego uśmiech p o l i t o w a n i a i k p i n y , że t a k i m i
to „tylko jabłka n a t a r g wozić, a n i e jechać w pole". W miarę moż
ności zastąpiono je też szybko w o z a m i s z e r o k i m i i ciężkimi. Łemkowie
spraszali początkowo na chrzciny, d a w n y m s w o i m zwyczajem, k i l k a l u b
kilkanaście p a r kumów, co u reszty osadników budziło ogromne zdzi
wienie. „Pochwalony" w p o z d r o w i e n i u zastąpiono rychło „dzień do
b r y m " . Krótko też oglądano po wsiach pranie b i e l i z n y k i j a n k a m i w sta
w i e l u b w rzece. T a k i c h przykładów można dać mnóstwo.
27
K o m p l e t n y rozpad d o t y c z y t y l k o t y c h elementów, które — n i e
będąc uznane — mają cechy wizualności i przez to wzbudzają w śro
d o w i s k u określone oceny i postawy. Względy p r a k t y c z n e i ekonomiczne
nie zawsze odgrywają t u rolę, n i e k i e d y zanik t a k i c h elementów o d
bywał się w b r e w powyższym zasadom. Takie zaś elementy k u l t u r o w e ,
które mogą istnieć Ibez swej w i z u a l n e j f o r m y , a zatem i bez wzbudzania
wartościowania społecznego, l u b też ujawniają się t y l k o "V ścisłym
gronie r o d z i n n y m — zachowały się nadal, ale t y l k o jako „wewnętrzna
własność" poszczególnych r o d z i n . Do t a k i c h należą np.: obrzędowe p o
t r a w y w i g i l i j n e , język (np. u Łemków), treści wierzeniowe,
zabiegi
2 7
Stare
Niektóre z t y c h zagadnień z a w a r t e są
i nowe
w kulturze
wsi
koszalińskiej.
w
wspomnianej
zbiorowej
pracy
JÓZEF B U R S Z T A
54
magiczne i t p . Nosicielami t a k i c h elementów są niekiedy t y l k o k o b i e t y .
A l e już n p . pozycja społeczna k o b i e t y w rodzinie, t o , czy jest ona w y
znaczona przez 'pozostałości u s t r o j u patriarchalnego (jak n p . u osadni
ków z południowego wschodu), czy
rniatriarchalnego
— u j a w n i a się
w środowisku różnymi d r o g a m i . Jeśli różni się ona z b y t n i o o d prze
ciętnego w z o r u przyjętego współcześnie, ulega szybko zmianie w myśl
obowiązujących n o r m .
28
J a k z t y c h przykładów widać, proces r o z p a d u t r a d y c y j n y c h ele
mentów k u l t u r y n a Z i e m i a c h Zachodnich (podobnie j a k gdzie i n d z i e j ,
chociaż t u t a j przyspieszenie tego procesu wyjaskrawiło leżące u jego
podłoża c z y n n i k i ) n i e da się należycie, wyjaśnić bez uwzględnienia
sfery współżycia społecznego.
Podobnie jest z całym złożonym procesem i n t e g r a c j i k u l t u r y g r u p y
l o k a l n e j . Jest to znów proces s k o m p l i k o w a n y i bodaj bardziej złożony
niż rozpad t r a d y c j i . N i e m a m z a m i a r u omówić tego w sposób w y c z e r
pujący, mogę zaś dać n a t y m m i e j s c u t y l k o pewne szkice tego zagad
nienia.
Zagadnieniu i n t e g r a c j i społecznej poświęcili socjologowie badający
Ziemie Zachodnie sporą już literaturę . Uwzględniali o n i jednak głów
n i e same t y l k o procesy społeczne, n i e zwracając z b y t n i e j u w a g i na
zjawiska k u l t u r o w e .
Integracja k u l t u r o w a g r u p y l o k a l n e j przedstawia się n a m — uprasz
czając zagadnienie — jako z jednej s t r o n y ujednolicenie elementów
k u l t u r o w y c h , z d r u g i e j zespolenie i c h różnych f o r m w jednolitą i m n i e j
więcej harmonijną całość w obrębie społeczności l o k a l n e j . Upraszczając
dalej, możemy powiedzieć, że integracja k u l t u r o w a zachodzi na trzech
różnych drogach: 1) poprzez wzajemną wymianę i dyfuzję elementów
k u l t u r o w y c h z g r u p y do g r u p y , 2) poprzez spontaniczne wykształca
nie się elementów n o w y c h w obrębie w s i będących odpowiedzią na n o
w e w a r u n k i b y t u , 3) poprzez dostawanie się w obręb w s i elementów
k u l t u r y ogólnej, masowej.
29
Wymianą i dyfuzją dóbr k u l t u r o w y c h rządzą społeczne mniemania,
wartościowania i k o n k r e t n e postawy. Są one bądź odziedziczone, bądź
28
T a k więc
np. u Łemków
wych
czynności
w
pod
dom wtedy,
jechać w
pole,
pracach
kobiety
wykonywały
mężczyzn. N p .
gdy mąż, po s k o n s u m o w a n i u
podobnie odprzęganie
początkowo
zaprzęganie
do
wozu
szereg
i
usługo
podjeżdżanie
podanego śniadania, zamierzał
k o n i po p o w r o c i e
i t p . Wzbudzało
n y c h krytykę, s z y b k o też — j a k i i n n e podobne — zanikło, oo w e f e k c i e
sło z n a c z e n i e
29
Należą
kobiety
w
B.
t u liczne prace
(W.
C h Tiielewska)
podnio
tych rodzinach.
ośrodków:
warszawskiego
k o w s k i i i n . ) , łódzkiego ( K . Ż y g u l s M ) , wrocławskiego
poznańskiego
wy
to u i n
Markiewicz,
i innych.
J.
Ziółkowski,
Z.
(S
Ossowski,
S.
Nowa
(K. Golachowskd,
I . Tucnnatu),
Dulczewski,
Kwilecki,
A.
ETNOGRAFIA
A
WSPÓŁCZESNOŚĆ
55
wykształcone na m i e j s c u drogą w i e l o k r o t n e g o doświadczenia. D o odzie
dziczonych mniemań należą s t e r e o t y p y . Wiadomo, osadnik z Poznań
skiego to t e n , co to urnie dobrze gospodarzyć, zna się n a maszynach
r o l n i c z y c h i n a agrotechnice, jest zaradny, oszczędny i p r a c o w i t y , choć
z d r u g i e j s t r o n y n i e grzeszy a n i gościnnością, a n i życzliwością, a n i w e
sołością w codziennym życiu. A znów osadnik z Wileńskiego l u b B i a
łorusi to w p r a w d z i e k i e p s k i gospodarz, z nowoczesną wiedzą rolniczą,
a n a w e t z pracowitością u niego n i e za dobrze, ale za to człowiek do
b r y , gościnny, uczynny, miły w obejściu i t d . A t e n z Kieleckiego...,
a t e n Łernko... — i t d . N i e r y s u j m y dalej treści poszczególnych stereo
typów, n i e s z u k a j m y też i c h genezy. W i e m y , że z n a j d u j e m y j e już
w każdym n i e m a l t o m i e Dzieł K o l b e r g a l u b w każdej m o n o g r a f i i etno
graficznej z X I X w . F a k t e m jest, że stereotypy, choć w części t y l k o o d
powiadają rzeczywistości, działają i kierują wartościowaniami i zacho
waniami ludzkimi. Tak i w t y m przypadku.
W n o w y m m i e j s c u gospodarność i wiedzę techniczno^rolniczą nauczo
no się prędko cenić. W z o r e m do naśladowania był t u stereotyp osadnika
z Poznańskiego. Wzięto też o d niego dużo, ale n a początku. Dzisiaj
umieją w t y m celować przedstawiciele w s z y s t k i c h g r u p , także Łem^
ko wie.
Gościnność, szerokie, o t w a r t e usposobienie Zabużan podobały się
w s z y s t k i m . Przejęto też o d n i c h sporo z f o r m ugaszczania, t o w a r z y
skiej zabawy, pomocy sąsiedzkiej i t d . Spodobały się też niektóre w s c h o d
nie p o t r a w y i sposoby i c h przyrządzania. Wiele też z tego rozpowszech^
niło się na całą wieś. Taką drogą wzajemnego p r z e j m o w a n i a doszło
czasami do k u m u l a c j i tego samego r o d z a j u wytworów, a więc do wzbo
gacenia dotychczasowego zasobu k u l t u r o w e g o poszczególnych g r u p . Re
j e s t r u j e się n a w e t wzbogacenie (zapewne przejściowe) niektórych treści
typowo tradycyjnych .
Rozpad j e d n y c h , znaczna r e d u k c j a d r u g i c h i wzajemne p r z e j m o w a
nie i n n y c h elementów k u l t u r o w y c h w dużym s t o p n i u ujednoliciło obraz
k u l t u r o w y w s i . A l e nie zupełnie. W atmosferze narastającej i n t e g r a c j i
k u l t u r o w e j i postępującej z nią równolegle i n t e g r a c j i społecznej „pra
w o o b y w a t e l s t w a " uzyskały różne odrębności grupowe. To jest też
przejaw integracji k u l t u r y lokalnej.
Wniesione w nowe środowisko k u l t u r y małych g r u p były za
szczupłe, za wąskie i niewystarczające wobec bieżących potrzeb. N i e
wystarczała n a w e t i c h k u m u l a c j a , zwłaszcza w s y t u a c j i t w o r z e n i a się
30
T a k z a n o t o w a n o ,np. w z a j e m n e p r z e j m o w a n i e p r z e z k o b i e t y niektórych z a
biegów m a g i c z n y c h związanych z g o s p o d a r s t w e m d o m o w y m . O b o k z n a n y c h sobie
zabiegów m a g i c z n y c h k o b i e t y , zauważywszy u i n n y c h i n n e z a b i e g i , „na w s z e l k i
w y p a d e k " zaczęły j e także stosować.
3 0
56
JOZEF
BURSZTA
społeczeństwa socjalistycznego, opartego o nowe, inne o d dotychcza
sowych podstawy organizacyjne i treści społeczno-kulturowe. Bieżące
życie prowadziło wiec do powstawania n o w y c h elementów zaspoka
jających różnorodne rosnące w y m a g a n i a . Część z n i c h jest w y t w o r e m
g r u p o w y m , powstała w obrębie w s i , znaczna część jest zaś efektem
w z r o s t u i postępu k u l t u r y ogólnej.
Wiele można znaleźć d r o b n y c h i większych pomysłów, udogodnień
w życiu d o m o w y m , w zagrodzie l u b w p o l u , p o c z y n i o n y c h przez p o
szczególnych osadników i upowszechnionych p o t e m we w s i . Należą t u
np. sposoby w y p a s u bydła — wspólne l u b i n d y w i d u a l n e — pewns
ulepszenia w narzędziach, j a k pługi, radła czy b r o n y (np. do b r o n o
w a n i a łąk), sposoby p r z e c h o w y w a n i a płodów r o l n y c h , urządzenia wnętrz
m i e s z k a l n y c h i t d . Należą t u też 'powstające spontanicznie f o r m y 'po
m o c y czy raczej współpracy sąsiedzkiej, n p . kolejne w y p i e k a n i e chleba,
wspólne w y k o p k i , „pierzawki", dalej dość rozpowszechnione sąsiedzkie
spółki maszynowe. T u też można zaliczyć organizowane ad hoc zbio
rowe akcje do w y k o n a n i a p e w n y c h prac dla wspólnego dobra. U k o
r o n o w a n i e m tego wszystkiego jest powstały już wszędzie t z w . p a t r i o
t y z m l o k a l n y . Można t u użyć innego współczesnego t e r m i n u — neoregionalizm.
Żadna wieś, j a k żadna g r u p a l o k a l n a , nie może być dzisiaj odgro
dzona o d szerszego świata. Treści k u l t u r y ogólnej, n a z w i j m y ją współ
czesnym m i a n e m — masowej, wciskają się na wieś coraz większym
s t r u m i e n i e m . Przychodzą one przez szkołę i nauczyciela, przez świe
tlicę wiejską, liczne czasopisma, książki, poprzez organizacje miejscowe,
radio, telewizję i wreszcie drogą częstych kontaktów z miastem, za
równo d o r y w c z y c h (targ, sklepy, urzędy), j a k i stałych (praca w mieście).
I m p a k t k u l t u r y m i e j s k i e j i ogólnej (masowej) jest o c z y w i s t y i coraz
silniejszy. Pod naporem t e j k u l t u r y bledną i maleją silne ongiś k o n f l i k t y
wewnątrzwsiowe o podłożu k u l t u r o w y m . Wieś dzisiejsza — można
rzec — jest zwrócona s w y m o b l i c z e m n a zewnątrz, bierze i chce brać
z t e j k u l t u r y masowej coraz więcej.
I t u powstaje jeden z najnowszych problemów — j a k przedosta
je się na wieś k u l t u r a masowa, j a k ona stapia się z dotychczasową t r a
dycją kulturową w s i , j a k t w o r z y się n a t y m t l e nowa integracja
k u l t u r o w a i społeczna zarówno w obrębie w s i , jąk i szerszego r e g i o n u .
Tego ogromnego zagadnienia nie zamierzamy t u poruszać. Czy j e d n a k
i m p a k t k u l t u r y masowej oznacza t y l k o integrację wsi? I t a k , i nie.
Można t u jasno widzieć dialektyczną jedność przeciwieństw. W y s t a r
czy wspomnieć, że pod n a p o r e m m o d e l i k u l t u r o w y c h wnoszonych przez
kulturę masową następuje d y s k r e d y t a c j a d a w n y c h wzorów i m o d e l i
życia wiejskiego, uwidoczniona najwyraźniej w postawach i dążeniach
ETNOGRAFIA
A
WSPÓŁCZESNOŚĆ
57
młodzieży w i e j s k i e j . Przykład: w odpowiedzi na ankietę dotyczącą
pragnień i zamierzeń życiowych poszkolnych wszyscy uczniowie k l a s y
V I I w Mścicach (22 uczniów) opowiedzieli się za wyjściem ze w s i do
zawodów pozarolniczych. Istnieją podobne dane z i n n y c h szkół. Jest to
wyraźny k o n f l i k t pokoleń, ale jest o n w y r a z e m k r y z y s u t r a d y c y j n y c h
f o r m życia wiejskiego, p r z e j a w e m k o n f l i k t u wzorów i m o d e l i — dawne
go, wiejskiego, reprezentowanego
przez starsze pokolenie (choć ono
samo także po części dotychczasowe w z o r y i f o r m y życia zmienia),
i nowego, generalnie reprezentowanego przez młodzież.
To t y l k o jeden przykład z najnowszej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j . P y
tanie — czy t y m i zagadnieniami ma się zajmować t a k ż e współczesna
etnografia? L u b inaczej: czy to t a l k ż e k u l t u r a wsi? Czy to j e s z c z e
k u l t u r a „ludowa", czy już masowa?
P y t a n i a powyższe wymagałyby dłuższych wywodów, do których
wrócimy na i n n y m m i e j s c u . T u t a j z a j m i j m y się pokrótce j e d n y m za
gadnieniem, ogniskującym w sobie inne. Jest n i m pojmowanie k u l t u r y .
Chyba n i k t już dzisiaj nie p o t r a f i zliczyć w s z y s t k i c h nagromadzo
n y c h w nauce d e f i n i c j i k u l t u r y . Jest też k i l k a sposobów j e j definio
wania . W y d a j e m i się, że u podłoża w i e l u współczesnych rozbieżności
w e t n o g r a f i i leży m . i n . różne p o j m o w a n i e k u l t u r y . Powiedziałbym,
że etnografowie, mając na co dzień do czynienia z o d e r w a n y m i f r a g
m e n t a m i k u l t u r y l u d o w e j l u b też z odrębnymi j e j dziedzinami, skłonni
są tę kulturę hipostazować, c z y l i pojmować ją jako b y t samodzielny
i niezależny, samorozwijający się i zmieniający — i obracać się w obrę
bie t a k p o j m o w a n e j k a t e g o r i i . U j a w n i a się t o m . i n . w d e f i n i o w a n i u
k u l t u r y jako t y l k o wytworów, chociaż szeroko p o j m o w a n y c h . P o j
mowanie k u l t u r y może być j e d n a k inne, m i a n o w i c i e socjocentryczne,
takie jakie w y c h o d z i z kręgu antropologów k u l t u r o w y c h i socjologów.
W p o j m o w a n i u t y m na czoło w y s u w a się n i e w y t w o r y , lecz l u d z k i e za
chowania. A . Kłoskowska, modyfikując określenie k u l t u r y przez R. L i n tona, pisze: „Kultura jest t o względnie zintegrowana całość obejmująca
zachowania l u d z i przebiegające według wspólnych dla zbiorowości spo
łecznej wzorów wykształconych i p r z y s w a j a n y c h w t o k u i n t e r a k c j i
oraz zawierająca w y t w o r y t a k i c h zachowań" .
31
3 2
3S
W e m p i r y c z n y m badaniu k u l t u r y — która jest przecież
Odsyłam t u znów do s t u d i u m K ł o s o w s k i e j ,
do irozdz. I , „Rozumienie k u l t u r y " .
31
Kultura
masowa,
przedmiozwłaszcza
Np. d e f i n i c j a k u l t u r y podaina p r z e z K . Moszyńskiego: „Kultura, biorąc
ogólnie, to całkowity .zespół w s z y s t k i c h w y t w o r ó w powstałych w t r a k c i e r o z w o j u
ludzkości w j e j łonie l u b w k o n t a k c i e z nią w p r z y r o d z i e , a n i e należących
stricte
i wyłącznie do b i o - i p s y c h o l o g i i człowieka". K . M o s z y ń s k i ,
Człowiek.
Wstąp do etnografii
powszechnej
i etnologii,
W r o c ł a w 1958, s. 11.
3 2
3 3
Kłosowska,
op. cit., s. 40.
JOZEF
58
BURSZTA
tern interesujących nas t u n a u k : e t n o g r a f i i , socjologii, j a k i (jeśli uży
j e m y zamiennego na etnografię określenia) a n t r o p o l o g i i ' k u l t u r a l n e j —
chodzi w gruncie rzeczy n i e o to, co wysuwać na czoło, n i e o z i n s t y t u
cjonalizowane zachowania ludzkie l u b w y t w o r y t y c h zachowań, ale
o to, aby w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e odrywać o d zachowań, i o d w r o t
nie, ale traktować je jako ściśle z sobą powiązane i stanowiące s t r u k t u
ralną i funkcjonalną całość. O d r y w a n i e i j e d n y c h , i d r u g i c h p r o w a d z i
na manowce. Były d a w n i e j w socjologii próby analitycznego r o z g r a
niczenia zjawisk czysto społecznych o d k u l t u r o w y c h , m i a n o w i c i e w so
cjologii G. S i m m e l a i L . Wiesego (socjologia formalna), nie dały one
j e d n a k większych efektów i sprowadziły socjologię w zaułek. A g d y
(jak n i e k i e d y w etnografii) o d r y w a się w y t w o r y k u l t u r o w e o d i c h spo
łecznego sprzężenia — nie p o t r a f i się w i e l e w k u l t u r z e wyjaśnić.
W y t w o r y k u l t u r y nie są f a k t a m i j e d n o s t k o w y m i , i n d y w i d u a l i n y m i . G d y
b y były t a k i m i , etnografię b y n i e interesowały. Wytwarzają je ludzie
zawsze w określonych w a r u n k a c h zinstytucjonalizowanego życia spo
łecznego. T y l k o w y m y k a się z tego (po części) wynalazczość w 'powsta
w a n i u bądź oryginalnego w y t w o r u , hądź w a r i a n t u już istniejącego. A l e
g d y twór l u b w a r i a n t już istnieje, staje się p o n a d i n d y w i d u a l n y , p o n a d personalny, n i g d y natomiast n i e p r o w a d z i życia samodzielnego. Każdy
wytwór żyje w społeczności, jest przez nią p r z e j m o w a n y , r e p r o d u k o w a
n y , z m i e n i a n y i p r z e k a z y w a n y następnym pokoleniom. Bez życia spo
łecznego w y t w o r y k u l t u r o w e stają się niezrozumiałe i jeżeli t r a k t u j e
się je jako takie — samodzielne, w y r w a n e , istniejące same d l a sie
bie — w g r u n c i e rzeczy nic się nie wyjaśnia. Panowała kiedyś w naszej
etnografii, w ślad zresztą za panującą w t e j nauce metodą filologiczną,
„moda" n a u k o w a n a ustawianie w jednej płaszczyźnie, pod jeden
tytuł, t a k i c h samych faktów k u l t u r o w y c h z różnych czasów, z różnych
k u l t u r i z różnych punktów k u l i ziemskiej (np. prace J . G. Frazera,
u nas H . Biegeleisena). Prace te nie dawały, j a k wiadomo, n i c więcej
ponad zwykłe, ciekawostkowe zestawienia faktów i nic nie wyjaśniały.
N i c też dziwnego, że dzisiaj n i k t już t a k i c h prac nie pisze.
Można natomiast obserwować w e współczesnej e t n o g r a f i i u t r w a l e n i e
się i n n e j zupełnie m e t o d y badania k u l t u r y . Bada się więc nie jakiś
jeden wytwór k u l t u r o w y i n i e „kulturę w ogóle", ale k o n k r e t n e j e d
n o s t k i t e r y t o r i a l n e : lokalne społeczności (wieś, gmina, miasto), lokalne
g r u p y etnograficzne czy k o n k r e t n y l u d (etnos). T a k jest przede wszyst
k i m w e t n o g r a f i i radzieckiej, t a k jest też — w różnym zresztą ujęciu —
w e t n o g r a f i i z a c h o d n i e j . U podłoża przejścia n a taką metodę leży
3i
Zob.: J . L u t y n . s k i, Antropologiczna
monografia
terenowa
i badania
spo
łeczno-kulturowych
przeobrażeń
w Polsce
współczesnej,
„Przegląd S o c j o l o g i c z n y " ,
t. 15: 1961 z. 2, s. 36—59. T a m obficie c y t o w a n a l i t e r a t u r a .
3 4
ETNOGRAFIA
A
WSPÓŁCZESNOŚĆ
59
właśnie p o j m o w a n i e t a k i e j społeczności l u b g r u p y i j e j k u l t u r y jako
całości zespolonych z sobą elementów. K o n s e k w e n t n i e też stosuje się
w t y c h badaniach m e t o d y k o m p l e k s o w e — równoczesny udział specja
listów z w i e l u p o k r e w n y c h d y s c y p l i n .
A l e jest t u jeszcze j e d n a konsekwencja. Skoro p r z e d m i o t e m p i r y c z
nych
badań socjologii i e t n o g r a f i i czy a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j jest
m n i e j więcej t e n sam (o istniejących p e w n y c h różnicach nie będziemy
t u mówili), skoro nie można i nie da się oddzielić i odrywać sfery zja
w i s k społecznych o d czysto k u l t u r o w y c h , skoro i t u , i t a m obowiązuje
j e d n a k o w y sposób t r a k t o w a n i a t y c h zjawisk, skoro — dalej — zarów
no socjologia, j a k etnografia używa w badaniach t e r e n o w y c h także
wspólnych (nie wyłącznie) zasadniczych metod, j a k obserwacji, a n k i e
t y i w y w i a d u — to powstaje p y t a n i e : j a k a jest między t y m i n a u k a m i
różnica, jeśli chodzi o badania empiryczne?
3 5
N i e będziemy tego p y t a n i a rozwiązywali. Pewne różnice niewątpli
w i e itnieją, ale zbliżenie i c h (oczywiście w badaniach k o n k r e t n y c h
społeczności l o k a l n y c h ) jest t a k duże, że te same badania można p r o
wadzić pod firmą jednej l u b d r u g i e j n a u k i , choć same p u n k t y wyjścio
we są u o b u nieco inne . A l e gdybyśmy nawet nie chcieli wyciągać aż
t a k daleko idących wniosków, to pozostaje n i e o d p a r t y m f a k t e m , że
w etnograficznych badaniach współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h ,
o j a k i c h w niniejszych rozważaniach była m o w a , nieodzowne jest — aby
procesy k u l t u r o w e móc w ogóle wyjaśnić — stosowanie m e t o d socjolo
gicznych. Co 'do tego istnieje u większości współczesnych etnografów
zgodna opinia.
36
Z p r z e d s t a w i o n y c h wyżej niektórych i pobieżnych r e f l e k s j i powsta
łych na t l e k o n k r e t n y c h badań t e r e n o w y c h nasuwają się w n i o s k i co
do dalszych szczegółowych studiów i d y s k u s j i . Dotyczą one m . i n . :
p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i jako głównie n a u k i historycznej, zajmującej się
czy mającej się zajmować także współczesnymi z j a w i s k a m i k u l t u r o w y
m i , ale znów t a k , aby n i e zakreślać e t n o g r a f i i zbyt szerokich r a m i n i e
zagubić w t y m j e j zasadniczego p r z e d m i o t u ; n i e t y l e ścisłego oddzie
lenia zakresu badań e t n o g r a f i i o d zakresu i n n y c h sąsiednich n a u k ( h i
s t o r i i , socjologii, e k o n o m i i itd.), ile c h a r a k t e r u i c h współpracy w bada35
nica
Nieco inaczej jest w badaniach
stopnia ( k w e s t i a źródeł).
c z y s t o h i s t o r y c z n y c h , ale j e s t to t y l k o r ó ż
Z n a m i e n n e , że J . L u t y ń s k i , mówiąc o a n t r o p o l o g i c z n y c h
monografiach
t e r e n o w y c h , uważa j e z a równoznaczne z t e r e n o w y m i m o n o g r a f i a m i s o c j o l o g i c z
n y m i (op. cit., s. 37 n.). I s t n i e j e , j a k w i a d o m o , t e n d e n c j a zastąpienia t e r m i n u
„etnografia" i n n y m , m. i n . właśnie antropologią kulturalną, który to t e r m i n p r z y
j ą ł się w U S A całkowicie.
3 6
JÓZEF
60
BURSZTA
niach k o m p l e k s o w y c h ; ustalenia, co należy rozumieć pod „zjawiskami
współczesnymi" ,które m a badać etnografia. T a k j a k istnieje przyjęty
schemat t r a d y c y j n y c h zagadnień etnograficznych, t a k p o w i n i e n być
przyjęty odnośny układ współczesnych zjawisk k u l t u r o w y c h ; przejęcia
pojęć i m e t o d ze współczesnej socjologii a d e k w a t n y c h do badań i p r o
blemów etnograficznych oraz z k o l e i w y p r a c o w a n i a n o w y c h pojęć i m e
t o d stosownie do bieżących potrzeb i t d . T y l k o w t e d y etnografia może
służyć bieżącym potrzebom życia, może stać w służbie społeczeństwa —
a o t o przecież także w nauce chodzi.
Józef
Burszta
ETHNOGRAPHIE
Einige
methodologische
UND
GEGENWARTSFORSCHUNG
Reflexionen
in Verbindung
mit
Polnischen
Westgebieten
den
Forschungen
in
den
Z u s a m m e n f a s s u n g
D e r L e h r s t u h l für E t h n o g r a p h i e d e r Universität Poznań führt u n t e r L e i t u n g
des V e r f a s s e r s s e i t e i n i g e n J a h r e n u.a. F o r s c h u n g e n über die. gegenwärtigen
k u l t u r e l l e n U m w a n d l u g e n i n ländlichen G e g e n d e n der p o l n i s c h e n
Westgebieten.
D e r A r t i k e l i s t ein skizzenartiger V e r s u c h z u r E r f a s s u n g einiger auf dem G r u n d e
dieser F o r s c h u n g e n stehender methodologischer
Voraussetzungen.
Die
Besiedlung
des L a n d e s
i n den polnischen
Westgebieten
mit
Ansiedlern
v o n m a n n i g f a l t i g e r r e g i o n a l e r H e r k u n f t führte z u m Z u s a m m e n s t o s s v e r s c h i e d e n e r r e
gionaler
K u l t u r e n , i n denen
begannen:
eine
der
wissenschaft,
und
welche
Der
charakteristische Umwandlungen
die F r a g e ,
sich
Massenkultur
inwieweit
mit
Verfasser
diesen
bespricht
die eine
gegenseitige
Kulturmerkmale.
methodologischen
Diskussion,
Bereich
neuer
gegenwärtigen
entsteht
sich
von Kulturelementen,
Herausbildung
fluss
Es
Verfall
auch
Gleichzeitig
offenbart
auf
die
des
die
Ethnographie,
zeitgenössichen
Konsequenzen
Kultur
die i n v e r s c h i e d e n e n
Ausdehnung
der
daraus
Ländern
ethnographischen
anderer
und
sich
ein E i n -
ländlichen
Lebens.
als eine
Erscheinungen
sich
zu vollziehen
Übernahme
Geschichts
zu
befassen
ergeben
werden.
hat
i m Gange
befindliche
Forschungen
über
den
d e r t r a d i t i o n e l l e n V o l k s k u l t u i r h i n a u s z u m Gegenstände h a t : i n P o l e n , an
der
sowjetischen
der
westdeutschen
Ethnographie,
i n d a r D D R , i n der
Ethnographie.
Angesichts
Tschechoslowakei
des ungestümen
Zerfalls
sowie
in
der t r a d i
t i o n e l l e n Valksfculitiur, s t e h t die E t h n o g r a p h i e h e u t e überall v o r d e m P r o b l e m , e i n e r
seits die Ausgleichspirozesse z u u n t e r s u c h e n , a n d e r e r s e i t s s i c h d e r
zesse aineir n a t i o n a l e n , r e g i o n a l e n o d e r l o k a l e n V e r e i n i g u n g
des
gesellschaftlich-kulturellen
funktioneller
„Neuen"
Einheiten
zu einem
Einen
struktureller
und
i m dialektischen Verschmelzungsprozess
des „ A l t e n "
und
ähnlichen
qualitativ
Fragenkomplex
nungen
i n d e n ländlichen
Gegenden
schnelle
Umgestaltungen:
die
der
Entstehung
Formen
neuer
neuen,
Lebens,
Gestaltungspro
grundlegender
anderen
Ganzen
bilden
die
unserer
Westgebieten.
voneinander
anzunehmen.
kulturellen
unterschiedlichen
Gegenwartserschei
Dort
vollziehen
Kulturen
der
sich
sich
ETNOGRAFIA
dort
niedergelassenen,
Zerfall,
teils
einem
verschiedenen
gegenseitigen
vollzogen
Situation:
von Stereotyps
men, neuer Beurteilungen
lokaler
verschiedener
alter
u n d neuer
einheitlichen,
mehr
oder
sich immer
entstandener
Der Prozess
—
also
einem
anheimge
gesellschaftlichen
neuer
Verhaltungsfor-
Vereinhaitlichungsprazess
die V e r e i n i g u n g
Ganzen
—
diese
trennen,
ebenso,
nicht
schaftlichen Kopplung
Erzeugnisse
Hieraus
ergibt
solcher
schen
Untersuchungen
Ergebnisse
menschlichen
einer
Verhalten,
Kultur
die
von ihrer
kann. Ohne
ein gesellschaftliches L e b e n
kul
gesell
bleiben
sich
kul
unverstanden.
sich
chung
und
dem
t r e n n e n u n d sie n i c h t a l s selbständige E r z e u g n i s s e , für
selbst b e s t e h e n d , b e h a n d e l n
turelle
w i e man bei Untersuchung
von
Prozess.
einem
n u r ein
nicht
Erzeugnisse
'gesellschaftlicher
zu
ist n i c h t
Um
voneinander
ein
teilweise
der Kulturintegration i m
der
sowie
harmonierenden
gleichzeitig
'sind
in einer konkreten
Kulturelemente
weniger
Gruppen
und Adaptationsprozess
sowie
Gemeinschaften
61
k o m p l i z i e r t e E r s c h e i n u n g z u erklären, können w i r diese u n d j e n e P r o z e s s e
turellen
sondern
regionalen
und Wertungen.
Bereiche konkreter
Kulturprozess,
WSPÓŁCZESNOŚĆ
Diffusions-
fallen. Diese Prozesse
Wirkungen
A
einerseits
Erscheinungen,
über
d e r Soziologie
die N o t w e n d i g k e i t
andererseits
das
die zeitgenössischen
in Anspruch
einer
Bedürfnis,
komplexen
bei
den
Voraussetzungen,
zu nehmen.
Untersu
ethnographi
die
Methoden
