Cyfrowa Etnografia

5715eb82805877998931095416b4864d.pdf

Media

Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2

extracted text

K

R

O

N

I

K

A

„Etnografia Polski", t. X V I z. 2

M O N G O L I A
1971
NOWA F A Z A B A D A Ń P O L S K I E J E K S P E D Y C J I E T N O G R A F I C Z N E J

1

W procesie dynamicznych przeobrażeń, jakim podlega współczesna Mongolia,
w toku jej urbanizacji i ogólnego unowocześnienia procesami w i o d ą c y m i są —
jak się zdaje — dwa współzależne nurty. Pierwszy z nich to rozwój uprzemysło­
wionego miasta, a więc tego, co w mongolskim krajobrazie kulturowym jest ele­
mentem najnowszym; drugi to modernizacja i intensyfikacja tradycyjnego paster­
stwa, które przez wieki określało kształt stepowego bytowania.
Ambitne plany państwowe, zmierzające do przekształcenia Mongolii w kraj
przemysłowo-agrarny, z natury rzeczy akcentowały dotychczas znaczenie procesu
industrializacji. Rozwój ludnościowy miast realizował się m. in. przez powszechną
migrację ludności arackiej. Z w a ż y w s z y na niedoludnienie kraju i fakt, że chudon
nie stanowi tu rezerwuaru zbędnych rąk roboczych (jakim bywa np. przeludniona
w i e ś w gospodarce europejskiej), można twierdzić, że ludność pasterska ponosi
dużą część społecznego kosztu rozwoju miasta. Rosnące wskutek powstawania ośrod­
ków miejskich zapotrzebowanie na żywność przy spadającej liczbie jej produ­
centów powoduje wzrost obciążeń przypadających na każdego zatrudnionego w pa­
sterstwie, co — jako czynnik skłaniający do rezygnacji z tego zajęcia — pogłębia
jeszcze istniejące dysproporcje. Główne — potencjalnie —• źródła siły roboczej,
jakimi są wkraczające w wiek produkcyjny roczniki młodzieży, zbyt słabo zasila­
ją kadrę pasterską znajdując zatrudnienie lub dalszą naukę w mieście. Trzeba
tu bowiem podkreślić, że młode pokolenie jest szczególnie podatne na przyciąga­
jące działanie miast. System szkolnictwa, koncentrujący uczniów czy to wokół
szkół podstawowych (w centrach somonów), czy to w internatach szkół średnich
(przeważnie w stolicach ajmaków), zdecydowanie przyczynia się do oderwania ich
od zajęć pasterskich i związanych z nimi tradycji. W jego działaniu można dopa­
trywać się częściowego wytłumaczenia, dlaczego liczba a b s o l w e n t ó w szkół śred­
nich (tzn. przebywających 7-8 lat w mieście), którzy wracają do pracy w paster­
stwie, jest zgoła znikoma .
2

3

Postanowienia władz mają zaradzić tej sytuacji; I X Plenum M P L - R wytyczyło
program działania na rzecz zaspokojenia deficytu rąk roboczych w pasterstwie. Plan
ten przewiduje, że w przeciągu lat 1971-1975 do brygad pasterskich w całym kraju
1

Ekspedycja etnograficzna w składzie: prof, dr W. Dynowski (kierownik eks­
pedycji), dr D. Markowska i niżej podpisany, prowadziła w s t ę p n e badania tere­
nowe w sierpniu 1971 r. w dwóch somonach ajmaku bułgańskiego (ok. 400 k m na
północny zachód od Ułan Bator) oraz w somonie Bajan (w ajmaku Centralnym).
U ż y w a m tu z braku określenia polskiego — słowa mongolskiego, oznacza­
jącego „wieś", step, prowincję w znaczeniu „nie-miasto".
W ajmaku bułgańskim wynosiła ona dotychczas 20-30 osób rocznie, przy
ogólnej liczbie ludności pasterskiej w wieku produkcyjnym ok. 15 tys. i niedo­
borach siły roboczej rzędu 20%.
2

8

279

KRONIKA

4

przydzielonych zostanie 50 tys. absolwentów szkół średnich . Już teraz można jed­
nak przypuszczać, że niedobór młodzieży nie zostanie zlikwidowany; w y s t ą p i on
znów za parę lat, gdy młodzież męska obejmowana obecnie akcją w y j a z d ó w w chudon osiągnie wiek poborowy. Wydaje się, że przeciwdziałanie będzie s i ę musiało
realizować w skali całego społeczeństwa, z w ł ą c z e n i e m ludności miejskiej, zwłasz­
cza jej nieproduktywnej części. P o s t ę p o w a n i e takie byłoby zgodne z generalną
linią polityki gospodarczo-społecznej w M H L . Decyzje i działania władz idą bowiem
w kierunku w y r ó w n y w a n i a dysproporcji w rozwoju miasta i chudonu — powodo­
wanych przez procesy ż y w i o ł o w e . W pierwszej kolejności trzeba zlikwidować te
spośród obecnych uwarunkowań, które sprawiają, że rozwój jednej gałęzi gospo­
darki narodowej odbywa s i ę kosztem drugiej, że niejako rewersem procesu indu­
strializacji jest upośledzenie gospodarki pasterskiej. O przyszłości pasterstwa
w Mongolii stanowić będą działania kompleksowe. Dokumenty XVII Zjazdu M P L - R
przewidują intensyfikację produkcji zwierzęcej i modernizację w a r u n k ó w bytu,
co w sytuacji mongolskiej konkretyzuje się przez tworzenie osiadłych otarów,
powiększenie liczby studzien, b u d o w ę stałych b u d y n k ó w dla zwierząt oraz baz
paszowych. Zadanie przygotowania naukowych podstaw dla przyszłych posunięć
społecznych otrzymała Mongolska Akademia Nauk. Z racji utrzymywania przez
nią stałej współpracy z Polską Akademią Nauk ekspedycja etnograficzna, kierowa­
na przez prof, dra W. Dynowskiego, w ł ą c z y ł a się, poczynając od 1971 г., do pro­
wadzonych przez pracowników komórki socjologicznej M A N badań nad młodym
pokoleniem pasterzy. W znacznej mierze będą one stanowiły kontynuację dotych­
czasowych studiów ekspedycji nad całością przeobrażeń tradycyjnego pasterstwa
w strefie stepu Azji Ś r o d k o w e j . Przypomnieć tu należy, że badania polskie pro­
wadzone od 1963 r. objęły już liczne zagadnienia składające się na problematykę
adaptacji kultury koczowniczej w warunkach nowoczesnego p a ń s t w a o ustroju
socjalistycznym . Nowe badania leżą w i ę c na linii prowadzonej dotychczas analizy
problemów denomądyzacji i rozwoju elementu osiadłego w gospodarce pasterskiej.
Od poprzedniej fazy będzie je natomiast różniła większa m o ż l i w o ś ć doraźnego za­
stosowania ich rezultatów w praktyce społecznej. Przedmiotem badań terenowych
jest tu nie tylko omówiony powyżej problem ilościowego deficytu siły roboczej,
m o ż l i w y przecież do złagodzenia nawet na drodze decyzji administracyjnych. Pre­
cyzyjnych ustaleń naukowych ad usum przyszłej praktyki społecznej wymaga na­
tomiast jakościowa strona problemu, do analizowania której etnografia jest bar­
dziej predestynowana, a mianowicie kwestia społecznej' wartości młodych pasterzy.
W pierwszej kolejności określić trzeba ich przydatność mierząc ją kryterium kwa­
lifikacji zawodowych: posiadanej wiedzy i doświadczenia produkcyjnego. Na zasób
wiadomości pasterskich młodego pokolenia składają się dziś treści pochodzące
5

4

Rezultaty pierwszego roku akcji są w ajmaku bułgańskim znaczne; przyspo­
rzyła ona brygadom 250 dziewcząt i chłopców w wieku 15-16 lat, a w i ę c dziesię­
ciokrotnie w i ę c e j aniżeli średnio rocznie w latach poprzednich. Rekrutacja odby­
w a ł a się w szkołach, o losach absolwenta decydowała komisja; akcję zakończył
kurs pasterski i centralna uroczystość w stolicy ajmaku. Przez najbliższe 2 lata
młodzież obowiązana jest pracować w gospodarstwie; przyłączono ją p r z e w a ż n i e
do rodziców lub rodzin, tam zaś, gdzie było to niemożliwe, tworzono jurty z a s t ę p ­
cze pod opieką i nadzorem instruktora (doświadczonej dojarki, pasterza).
Owocem ich są — oprócz materiałów zgromadzonych w archiwum Zakładu
Etnografii I H K M P A N — następujące publikacje uczestników ekspedycji: W. D yn o w s k i , Współczesna
Mongolia, Wrocław 1968; Studia mongolskie, Wrocław 1969;
Poland at the 8-th International
Congress of Anthropological
and
Ethnological
Sciences, Wrocław 1968; D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z ,
Niektóre
zmiany w tradycyjnym
inwentarzu kulturowym pasterzy
mongolskich,
„Etnografia Polska", t. 12: 1968.
5

280

KRONIKA

z dwóch źródeł: pierwszym jest tradycyjna wiedza aratów o zwierzętach i rośli­
nach, drugim — nowoczesne nauki agro- i zootechniczne. P o n i e w a ż przydatność
w s k a z ó w e k tradycyjnej sztuki pasterskiej została już zaakceptowana przez naukę —
w ł a d z e dążą do integrowania obu tych rodzajów wiedzy. Charakterystyczne jest
organizowanie przekazu doświadczenia starych pasterzy w nowoczesnej formie —
kursów, prelekcji, broszur; najwybitniejsi są też kreowani na bohaterów w s p ó ł ­
czesności. Dla zwiększenia skuteczności polityki społecznej działania te powinny
posiadać s w ą n a u k o w ą podbudowę, nie ulega zaś wątpliwości, że etnografia jest
w stanie dostarczyć żądane ustalenia — mieszczą się one bowiem w zakresie jej
problematyki badawczej. Są to przede wszystkim wnioski z analizy procesu trans­
misji kultury. Kardynalnym — zarówno dla naukowca, jak i dla praktyka — usta­
leniem wydaje się b y ć wyznaczenie reguł rządzących międzygeneracyjnym prze­
kazem umiejętności pasterskich na tle całościowego procesu transmisji treści kul­
turalnych. Nieodzowne jest przebadanie zależności między dwoma procesami prze­
kazu: doświadczenia w y t w ó r c z e g o z jednej, a praktyki pozaprodukcyjnej z dru­
giej strony. Być m o ż e okaże się, że na styku tych procesów w y s t ę p u j ą szkodliwe
zakłócenia i np. doświadczenie produkcyjne starszego pokolenia jest w oczach
młodzieży zdyskwalifikowane z tej tylko racji, że należy ono do zespołu treści kul­
tury tradycyjnej •— norm i zwyczajów przeżytych i ginących. Oparte na naukowych
ustaleniach w tym względzie przedsięwzięcia natury socjalnej będą sprzyjać za­
chowaniu historycznej ciągłości doświadczenia produkcyjnego mimo równoczesnego
zanikania innych składników kultury, topnienia ich w procesie modernizacji.
Społeczna przydatność pasterza jest określana nie tylko przez jego kwalifika­
cje. Determinują ją — i to już w pierwszej instancji — aspiracje zawodowe, któ­
re — o ile sięgają poza aktualnie wykonywane zajęcie — wyznaczają nasilenie ten­
dencji migracyjnych, natomiast w obrębie tego zawodu — dążenie do awansu, pod­
noszenia produkcji itp. Czynnikiem określającym aktywność produkcyjną pasterza
są także jego aspiracje kulturalne i stopień ich zaspokojenia, posiadany inwentarz
kulturowy.
Dane te pozwolą na wskazanie, w jaki sposób można stymulować wzrost umie­
jętności zawodowych, jakie warunki tworzyć, by były one dyskontowane w pro­
dukcji w sposób najekonomiczniejszy. Rozwiązanie powyższych problemów — oczy­
wiście uprzednio skonceptualizowanych i ujętych w pytania kwestionariuszowe,
dyspozycje do w y w i a d ó w i obserwacji — wzbogacą nasz obraz mongolskiej w s p ó ł ­
czesności. P e r s p e k t y w ą dla badań jest uwzględnienie ich w y n i k ó w w sporządzaniu
planu gospodarczego Mongolii na rok przyszły. Można chyba mieć nadzieję, że
oznacza to zapoczątkowanie czynnego udziału etnografii w kształtowaniu tych
procesów, których była ona dotychczas rejestrującym obserwatorem.
Jerzy Sławomir

Wasilewski

V I MIĘDZYNARODOWY P R Z E G L Ą D F O L K L O R U W JUGOSŁAWII
W dniach od 23-30 V I I 1971 r. w Zagrzebiu odbył się przegląd folkloru, w k t ó ­
rym wzięło udział 60 autentycznych zespołów z Jugosławii oraz 12 zespołów zagra­
nicznych z następujących krajów. Bułgarii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Pols'ki, Por­
tugalii, Rumunii, Szwecji, Węgier, Włoch, Z S R R oraz Kanady.
Równocześnie odbyły się projekcje około 60 filmów etnograficznych, wśród któ­
rych znaczną przewagę stanowiły zdecydowanie najlepsze filmy jugosłowiańskie.

KKONIKA

281

Wśród filmów zagranicznych w y ś w i e t l o n o 2 filmy austriackie (święto k w i a t ó w i pie­
czenie sękacza), 2 filmy rumuńskie (wypędzanie stada w góry na pastwiska i zwy­
czaje zapustne), 2 filmy produkcji N R F (wyrób gontów oraz zwyczaje zaduszne
w Rumunii •— ten drugi przy współpracy Rumunów), 2 filmy w ę g i e r s k i e (dzień
powszedni na wsi węgierskiej i zwyczaj weselny) i 2 filmy francuskie (życie M u ­
rzynów w Afryce i wytapianie żelaza w Afryce). Większość pozostałych filmów
jugosłowiańskich ilustrowała zwyczaje doroczne i rodzinne, a niektóre z nich
rzemiosła i zajęcia codzienne ludności.
Dnia 26 V I I rano odbyło się półtoragodzinne spotkanie jugosłowiańskiej rady
naukowej z przedstawicielami zespołów folklorystycznych, zaś 27-28 V I I dwudnio­
we międzynarodowe sympozjum na temat: współczesny autentyczny folklor i rola
f a c h o w c ó w w terenie. Sesję uzupełniły rozprawy dotyczące zagadnienia: co to jest
film etnograficzny i jaki ma być film etnograficzny.
Pierwszego dnia przewodniczył obradom prof, dr Milován Gavazzi rozpoczyna­
jąc je s ł o w e m w p r o w a d z a j ą c y m . Następnie do południa wygłoszone zostały nastę­
pujące referaty: Autentyczny folklor dziś i rola fachowców
w terenie — dr Cvjetko
Rithman, Problem autentyczności
.zjawisk etnograficznych
— mgr Marija Iśgum,
Dobra i zła interwencja fachowców
w terenie — prof. Milica Ilijim, Opiekunowie
lokalnych tradycji tanecznych w wiejskich osiedlach Serbii — dr Olivera Mladenović. (Wszyscy wymienieni referenci z Jugosławii). Dalsze referaty: Zespoły
folklory­
styczne w województwie
bydgoskim i rola folklorystów
w terenie — mgr Kalina
Skłodowska-Antonowicz (Polska), oraz Folklor w dobie industrializacji
— doc. dr
Káróly Gaál (Austria).
Popołudniowe obrady w y p e ł n i ł y rozprawy poświęcone filmom etnograficz­
nym, a w i ę c : Co nazywamy filmem etnograficznym?
— dr Anna Raf fay (Węgry),
Co to jest film etnograficzny'} — Vance Lakatas {Węgry), Dokumentacja
filmowa
w etnografii — prof. Andrija Stojanovic — i Jugosłowiański
dokumentarny film
o tematyce etnograficznej
— prof. Duśan Darljaća (Jugosłowia). W przerwie m i ę ­
dzy przedpołudniowymi referatami odbyła się krótka dyskusja.
Drugiego dnia przewodniczył obradom prof, dr Bratanic. Wygłoszono refe­
raty: Tradycyjna kultura materialna jej znaczenie i sens w życiu współczesnym
—
dr Jelka Radauś-Ribarić, Metody pracy i przystąpienie
do gromadzenia
ludowych
materiałów
muzycznych — prof. Slávko Zlatić, Gdzie się do dziś zachowuje
fol­
klor w regionie Użickim
— prof. Rade V . Poznanovic (wszyscy z Jugosławii). Po
południu referat: Wędrowne
elementy w środowisku
miejskim
— A. Zakarija
(Jugosławia), oraz długa dyskusja.
Jak wynika z t y t u ł ó w poszczególnych referatów, niemal wszystkie w zasadzie
poruszały głównie problem przemian zachodzących w kulturze ludowej i zanika­
nie autentycznego folkloru oraz potrzeby w ł a ś c i w e j interwencji f a c h o w c ó w w te­
renie celem zachowania jego rzeczywistej formy w programach demonstrowa­
nych przez zespoły. Problem ten jest szczególnie palący w krajach, gdzie proces
urbanizacji wsi postępuje bardzo szybko, jednak istnieje już i w Jugosławii, toteż
zapobiegliwość etnografów jugosłowiańskich w dziedzinie ochrony rodzimego fol­
kloru jest jak najbardziej słuszna.
Drugim czołowym problemem sympozjum były rozważania na temat pilnej
potrzeby sporządzania dobrych etnograficznych filmów, które przede wszystkim
winny stanowić materiał naukowy, a dopiero kopia może b y ć odpowiednio skró­
cona i zmontowana do celów oświatowych.
Przegląd naukowych f i l m ó w dokumentarnych i porównanie ich z filmami te­
lewizyjnymi o tematyce etnograficznej wyraźnie uwydatnił różnice merytoryczne

282

KRONIKA

i w zasadzie stanowił odpowiedź na pytanie — jaki ma być film etnograficzny
i co to jest film etnograficzny.
Należy podkreślić, iż J u g o s ł a w i a już w tej chwili posiada 333 filmy etnogra­
ficzne, które — nie tylko pod wzglądem ilości, ale niektóre z nich również pod
w z g l ę d e m wartości naukowej — niewątpliwie zajmują pierwsze miejsce w E u r o ­
pie.
Wymienione p o w y ż e j imprezy objęte były g ł ó w n y m programem i w zasadzie
nie kolidowały ze sobą. Stwierdzić jednak należy, że program b y ł w y j ą t k o w o
przeładowany, jeżeli do tego dodamy jeszcze nocne w y s t ę p y kapel ludowych, w y ­
świetlanie przeźroczy oraz takie imprezy, jak pokaz ludowych gier, w y s t ę p y grup
dziecięcych w różnych punktach miasta czy degustację ludowych potraw — koli­
dujące już z programem g ł ó w n y m , a z pewnością wielce interesujące.
Występy zespołów zagranicznych budziły zastrzeżenia co do ich autentyzmu.
Na razie jednak ograniczę się do uwag o naszym zespole ze Stalowej Woli, który
na tle innych (poza bułgarskim) w y p a d ł zupełnie nieźle i został nie tylko entu­
zjastycznie przyjęty przez publiczność, ale spotkał się również z przychylną, acz­
kolwiek nie bezkrytyczną, oceną fachowców. Natomiast zupełnym zaskoczeniem
było wystąpienie delegacji zespołu ze Stalowej Woli na uroczystym bankiecie
w strojach... krakowskich. Fakt ten zwrócił u w a g ę również prof. dr. Bratanica
i był przedmiotem dyskusji na sympozjum.
Na zakończenie dodać należy, że organizatorzy stworzyli bardzo miłą atmosfe­
rę w czasie całej imprezy, a przewodniczący miasta Zagrzebia wręczył gościom
upominki w postaci cennej książki i nagrań zespołów chorwackich. Kolejny
V I I Międzynarodowy Przegląd Folkloru odbędzie się w Zagrzebiu 23-31 V I I
1972 r.
Kalina

Skłodowska-Antonowicz

WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y WSI WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO
(III seminarium
organizowane przez Ośrodek
Badań
Naukowych
w
Olsztynie
w dniach 7-9 VI 1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem)
Seminarium to poświęcone było problematyce związanej z przemianami za­
chodzącymi na wsi w a r m i ń s k i e j i mazurskiej. Dyscypliną wiodącą była etnografia.
Seminarium miało na celu ukazanie specyfiki regionu Warmii i Mazur, a także
zilustrowanie przemian kulturowo-społecznych uzyskanym w czasie badań tere­
nowych materiałem empirycznym. Motyw ten przewijał się w referatach socjolo­
gicznych, ekonomicznych i demograficznych, które stanowiły tło dla danych przed­
stawionych w referatach etnograficznych. Jedynie naświetlenie problemów przez
różne dyscypliny pozwoli na dokładniejsze zapoznanie się ze specyfiką procesów
zachodzących na Warmii i Mazurach.
Ważność kompleksowych badań podkreślił w swoim wprowadzeniu nauko­
wym prof, dr J . Burszta. Zwrócił on uwagę, że metody badawcze etnografii po­
winny być skorelowane z zadaniami stawianymi przez społeczno-kulturową rze­
czywistość.
Nawiązując do słów prof. J . Burszty o roli społecznej etnografii dr A. Szyfer
stwierdziła, że badaniom na Warmii i Mazurach przyświecały dwa cele: n a u k o ­
w y — wyodrębnienie mechanizmu i determinant przemian społeczno-kulturo­
wych, oraz p r a k t y c z n y — wyodrębnienie czynników powodujących zmiany.

KRONIKA

283

Wyniki badań mogą stanowić cenne wskazówki dla dalszej polityki ludnościo­
wej na tych terenach.
Badania etnograficzne na terenie Warmii i Mazur miały charakter stacjonar­
ny. Prowadzone były przez zespół studentów i absolwentów Uniwersytetu War­
szawskiego i Uniwersytetu Poznańskiego. W poszczególnych wsiach przebywano
10-14 dni. W wyniku badań uzyskano materiał rozpisany na kartach materiało­
wych w e d ł u g p u n k t ó w kwestionariusza A. Szyfer na temat integracji na Warmii
i Mazurach. W czasie badań prowadzona była książka obserwacji. Uzupełnieniem
zdobytych danych były nagrania magnetofonowe, fotografie, plany wsi, materiały
toponomastyczne, filmy. Respondenci z każdej z badanych wsi stanowili 10°/o mie­
szkańców wsi.
Chcąc lepiej zrozumieć procesy zachodzące na terenach Warmii i Mazur na­
leży sięgnąć do w y d a r z e ń po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j . Wtedy to na te te­
reny zaczęły napływać różne grupy ludności. Wśród nich m o ż e m y wyróżnić grupy
osadnicze i repatrianckie. Osadnictwo miało początkowo charakter spontanicz­
ny — osadnicy pochodzili z w o j e w ó d z t w a warszawskiego (Mazowsze, Mławskie,
Ciechanowskie, Kurpie) oraz z w o j e w ó d z t w Polski centralnej. W ramach osadni­
ctwa zorganizowanego napłynęła ludność z w o j e w ó d z t w południowo-wschodnich
(lubelskie, rzeszowskie). Ludność repatriancka z Z S R R (wileńskie, wołyńskie) przy­
była na te tereny w dwu falach (1945 r. oraz 1956/57 г.). Ludność autochtoniczna
na Mazurach stanowi 20% ludności zamieszkałej na tych terenach, zaś na War­
mii — 50%.
Przybyłe grupy różniły się bagażem kulturowym, strukturą wieku itd. C z y n ­
niki te m i a ł y duże znaczenie w powstawaniu nowej społeczności. Kultura autochto­
nów odznaczała się wysokim poziomem kultury technicznej, a z drugiej strony
d u ż y m stopniem utrzymywania i kultywowania obrzędów i wierzeń. Wiązało to
się z chęcią zachowania odrębności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; po I I wojnie
ś w i a t o w e j p o w o d o w a ł o p e w n ą izolację tej grupy, a jednocześnie większą zacho­
w a w c z o ś ć form tradycyjnych.
W związku z tą mozaiką ludnościową i kulturową w czasie badań u w z g l ę d n i o ­
no 4 typy wsi. Przy ich wyróżnianiu brano pod uwagę procent ludności autochto­
nicznej w stosunku do ludności osadniczej. W badaniach na tych terenach stawia­
no sobie za zadanie poznanie procesów zachodzących w wyniku zetknięcia się róż­
nych grup ludnościowych, a także czynnikami, które miały i mają w p ł y w na zmia­
ny w poszczególnych działach kultury. Przy rozpatrywaniu przemian na wsi
Warmii i Mazur brano pod u w a g ę czynniki określone przez dr A. Szyfer jako
zewnętrzne (warunki fizjograficzno-geograficzne,
struktura społeczno-zawodowa,
instytucje formalne istniejące na wsi, w p ł y w miasta) oraz czynniki w e w n ę t r z n e
(struktura ludnościowa w e d ł u g grup pochodzeniowych, m a ł ż e ń s t w a mieszane).
Dr A. Szyfer stwierdza, że „całość strukturalno-funkcjonalna, jaką stanowi
kultura tradycyjna poszczególnych grup, jest zmienna. Poszczególne elementy tej
struktury zmieniają lub tracą s w ą wartość i funkcję, zmienia się też ich relacja
w stosunku do innych elementów, wreszcie pewne elementy zastępowane są bądź
innymi elementami ze wzoru kulturowego innej grupy, bądź formami kultury m a ­
sowej". Autorka referatu wyodrębniła cztery kategorie zmian w kulturze Warmii
i Mazur w zależności od typu i kierunku zmian, który obrały dane wzory w w y ­
niku zderzenia się kultur regionalnych. Omawiając poszczególne trendy zmian
autorka bierze pod u w a g ę czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e , zmiany ilościowe
i jakościowe w poszczególnych wzorach zachowań, zmiany w formie poszczegól­
nych wzorów, zmiany funkcji i miejsca w całości struktury, a także tendencje za-

284

KRONIKA

niku. W wyniku zestawienia tych e l e m e n t ó w powstały cztery typy zmian w y r a ­
żone wzorami szczegółowymi przedstawiającymi wzajemne oddziaływanie na sie­
bie różnych c z y n n i k ó w w procesie tworzenia się nowych form.
Dwa pierwsze wzory wyrażają, tendencje zanikowe lub zanik pewnych form.
Następne wzory przedstawiają powstanie w s p ó l n e j formy zrodzonej z e l e m e n t ó w
różnych w z o r ó w kultur regionalnych oraz m o ż l i w o ś ć wyboru •jednego wzoru za­
akceptowanego przez społeczność w i o s k o w ą . Przeważnie przejawia się to w przy­
jęciu wzoru autochtonicznego (tradycyjnego), zwłaszcza w zakresie kultury tech­
nicznej.
Wzory przedstawione przez dr A. Szyfer odnoszą się do stanu kultury trady­
cyjnej w chwili obecnej. Autorka w i ę k s z y nacisk kładzie na elementy kultury ma­
terialnej, duchowej i u m y s ł o w e j nie biorąc pod u w a g ę kultury społecznej (oprócz
obrzędów rodzinnych i dorocznych).
Ilustracją referatu wprowadzającego dr A. Szyfer b y ł y szczegółowe komuni­
katy przedstawiające poszczególne schematy tworzenia się w z o r ó w społeczno-kul­
turowych na wsi Warmii i Mazur przedstawione przez uczestników badań:
mgr Bożenę Bebę, mgr Halinę Murawską, mgr. Witolda K e m p k ę i mgr. Krzysztofa
Brauna. Przykłady pochodziły z różnych dziedzin kultury. Obserwowano zanik
stroju, żarn, stęp. Zastępowanie form tradycyjnych nowymi nastąpiło w wyposażeniu
wnętrz. Zmiany nastąpiły w podziale pracy w rodzinie, stwierdzono tendencje za­
nikowe obrzędów rodzinnych. Przyjęcie wzoru grupy autochtonicznej zaakcento­
wało się w rolnictwie i przetwórstwie domowym. W zakresie p o ż y w i e n i a stwier­
dzono wzajemne zapożyczenia różnych potraw. W komunikatach podkreślano rolę
małżeństw mieszanych, jaką odgrywają one w procesie przemian.
W celu porównania t y p ó w przemian zachodzących na wsi polskiej wygłoszone
były komunikaty oparte na materiale pochodzącym z badań prowadzonych we
wsiach bieszczadzkich (dr M . Biernacka), kaszubskich (doc. dr J . Kucharska) i pod­
halańskich (dr M. Misińska).
W czasie dyskusji prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła kierunki
zmian zachodzące na wsi podkrakowskiej i bieszczadzkiej. Doc. dr E . Pietraszek
omówił tendencję współczesnych przemian kulturowych we wsiach chłopo-robotniczych w o j e w ó d z t w a krakowskiego i katowickiego.
Małgorzata

Orlewicz