abd71730f8b79e7107f6433e42bedf31.pdf
Media
Part of Sprawy muzealne / LUD 1939-45 t.36
- extracted text
-
389
Sprawy muzealne
Stan muzeów i zbiorów etnograficznych
w Polsce
Polska nigdy nie była krajem muzeów. Stan naszych mu
zeów etnograficznych przed wojną, tak pod względem ilościowym
jak też pod względem rzeczowym pozostawiał wiele do życzenia.
Muzea nasze powstawały często zupełnie przypadkowo a rzadko
były organizowane planowo i przejrzyście, dlatego też większość
muzeów Regionalnych nie dawała rzeczywistego obrazu naszej
ziemi. Muzeów i zbiorów ściśle etnograficznych było bardzo
mało, na wysokości zaś wymagań naukowych stały tylko dwa
muzea centralne, a to Muzeum Etnograficzne przy Muzeum Rol
nictwa i Przemysłu w Warszawie, otwarte w roku 1888, oraz
Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, otwarte
w roku 1911.
Wszystkie nasze muzea etnograficzne są oczywiście młode,
bowiem nauka etnografii i rzeczowe zainteresowanie się kulturą
ludową, jak też powołanie katedr uniwersyteckich o tym charak
terze zaistniało dopiero w naszym stuleciu i wiązało się oczywiś
cie z odzyskaniem niepodległości. Nasze polityczne stosunki dzie
jowe nabrzmiałe ciągłymi powstaniami, pożogami wojennymi, uko
ronowane rozdarciem kraju i falą powtarzających się wojen, nie
sprzyjały zupełnie rozwojowi muzeów, wymagających normalnych
warunków pokojowych, jednakże ostatnia wojna zadała najgłęb
sze rany osiągnięciom polskiego muzealnictwa etnograficznego.
Niektóre ośrodki zostały zupełnie zniszczone, inne muszą od no
wa rozpoczynać. Jeśli nawet ocalały poszczególne eksponaty, to
przeważnie zaginęły księgi inwentarzowe i nie sposób dziś usta
lić metrykę przedmiotu, bez której przedmiot traci swoją war
tość naukową i muzealną. Z dymem poszło Warszawskie Muzeum
Etnograficzne w roku 1939 wraz z całym gmachem, przestały
istnieć i inne pomniejsze zbiory etnograficzne, jak np. zbiory
390
sztuki ludowej Tow. Popierania Przemysłu Ludowego (Tamka 1),
zbiory Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Jedyne
w swoim rodzaju muzeum skansenowskie w Nowogrodzie nad
Narwią, obrazujące kulturę Kurpiowszczyzny — spalone. Muzea
regionalne; Podlaskie i m . Asłanowicza w Siedlcach, muzeum w
Tucholi, w Golubiu i we Wdzydzach-zniszczone. Część cennych
muzeów i zbiorów zostało poza naszą granicą wschodnią, do tych
należą: Muzeum i m . Dzieduszyckich we Lwowie, Muzeum Pokuckie w Stanisławowie, Muzeum Huculskie w Żabiem, Zbiory
Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, oraz
szereg pomniejszych w Grodnie, Baranowiczach, Tarnopolu, Krze
mieńcu i innych miejscowościach. Reszta muzeów polskich oca
lała t y l k o częściowo, większość nie jest jeszcze wciąż uporząd
kowana, nie posiada też własnych gmachów, funduszów n i facho
wej o p i e k i .
Rekonstruowanie i uzupełnienie naszych zbiorów etnogra
ficznych niezawsre jest dziś możliwe, jeśli się zważy, że już przed
wojną rozmaite regiony Polski ulegały urbanizacji, a w dziedzinę
kultury ludowej wtargnął przemysł fabryczny, który zasadniczo
zmienił jej dawne oblicze, wojna zaś i jej skutki proces ten po
głębiły.
Ze zrozumiałych względów pierwsza faza działalności M i n i
sterstwa Kultury i Sztuki a ściślej Naczelnej Dyrekcji Muzeów
i Ochrony Zabytków ograniczyła się do zabezpieczenia ocalałych
i rozgrabionych muzeów oraz do odszukania eksponatów i zbio
rów wywiezionych przez okupanta. Część muzeów o mniejszym
znaczeniu, posiadająca lepsze warunki lokalowe jest już uporząd
kowana i udostępniona społeczeństwu. Część jest zabezpieczona
i pozostaje bądŻ w stadium organizacji, bądź przechowuje się
pod opieką czynników urzędowych.
W nieustabilizowanym stadium znajdują się muzea i punkty
zborne na Ziemiach Odzyskanych, ulegną one częściowo likwi
dacji lub uzupełnią muzea już istniejące, bądź też zostaną upo
rządkowane na miejscu. W świetle danych Naczelnej D y r e k c j i
Muzeów i Ochrony Zabytków, sieć muzeów i zbiorów etnogra
ficznych w Polsce wraz z Ziemiami Odzyskanymi przedstawiać
się będzie następująco:
1
391
Wykaz muzeów etnograficznych,
etnograficzny lab przyczynki
muzeów
dotyczące
posiadających
dział
kultury
ludowej:
Woj.
Lubelskie
1 . L u b l i n , Narutowicza 4, Miejskie Muzeum w Lublinie,
dyr. W i k t o r Ziółkowski, etnografia, historia, sztuka, przyroda.
2. Zamość, Oszmiańska 2 6 , Muzeum Miejskie, p. o. k u
stosza Kabat Władysław, etnografia (700), historia (600), arche
ologia (300), sztuka kośc. (200), przyroda (100), przem. art. (200),
malarstwo (100).
Woj.
Kieleckie
3. Kielce, A l . Partyzantów 2, Muzeum Świętokrzyskie,
dyr. dr Juliusz DłuŻewski, etnografia, prehistoria, geologia.
4. Radom, Piłsudskiego 12, Muzeum m. Radomia, p.o. dy
rektora Jerzy Majewski, etnografia, archeologia, przem. artyst.,
malarstwo, prehistoria, przyroda, biblioteka.
Woj.
Rzeszowskie
5. Rzeszów, Rynek 8, Muzeum m. Rzeszowa, kust. Katula
Franciszek, etnografia, sztuka cerkiewna i k o ś ć , prehistoria, ma
larstwo, broń, przemysł artystyczny, numizmatyka.
6. Przemyśl, Władycze 7, Muzeum Ziemi Przemyskiej, kust.
Roman Leśniak, etnografia, archeologia, sztuka k o ś ć , przemysł
art. i historia miasta.
7. Jarosław, Rynek 5, Muzeum Miejskie, kust. mgr. Got
tfried Kazimierz, etnografia, historia region., przyroda.
8. Sanok, Zamek, Muzeum Ziemi Sanockiej, dyr. Stefan
Stefański, etnografia, malarstwo kośc. i cerkiewne, tkaniny, ceramika, prehistoria, biblioteka.
i
]
i
]
Woj. Warszawskie
|
9. Płock, p l . Narutowicza 8, Muz. T o w . Naukowego, pre
zes T . N . , sędzia Jędrzejewski, etnografia, prehistoria, historia,
sztuka, przyroda.
j
j
Woj. Łódzkie
10. Łódź, P l . Wolności 14, Miejskie Muzeum Etnograficzne, dr Krajewska Janina, etnografia ogólnoświatowa i polska
z przewagą etnografii w o j . łódzkiego.
11. Łowicz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. K u l t u r y
i Sztuki, etnografia regionu, historia miasta.
12. Sieradz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. Kultury
i Sztuki, etnografia regionu, prehistoria, malarstwo, numizmatyka,
przyroda.
13. Tomaszów Maz., Św. Antoniego 24, Muzeum Regio
nalne, kustosz Dekowski Jan, etnografia, archeologia, przemysł,
górnictwo, przyroda.
14. Piotrków, Muzeum Ziemi Piotrkowskiej, Opieka, W y d z .
Kultury i Sztuki, zbiory charakteru regionalnego.
Krakowskie
15. Kraków, Karmelicka 10-3, Muzeum Etnogr. i m . Seweryna Udzieli, d y r . dr Seweryn Tadeusz, etnografia europejska,
dział pozaeuropejski ( A * j a , A f r y k a , Australia, W y s p y Pacyfiku
i inne).
Kraków, Smoleńska 9, Muzeum Rzem.-Art. i m . dr Bara-
i
j
j
j
A
\
i
'
i
Woj.
j
J
" i
I
'Ą
393
nieckiego, d y r . Witkiewicz Kazimierz, sztuka ludowa, przemysł
art. europejski, wyroby ludów egzot. 20 działów technologicznych.
16. Zakopane, Krupówki, Muzeum Tatrzańskie im. Chału
bińskiego, dyr. dr Zborowski Juliusz, etnografia, przyroda.
17. Nowy Sącz, Muzeum Ziemi Sądeckiej, p . o. kustosz
Szkaradek Roman, etnografia, sztuka k o ś ć , historia miasta, nu
mizmatyka.
18. Rabka, Muzeum Region, i m . Orkana, kust. Justyn
Bularda, etnografia regionu.
19. Miechów, Muzeum Regionalne, ref. K u l t u r y i Sztuki,
etnografia regionu.
20. Tarnów, Muzeum Ziemi Tarnowskiej, dyr. dr Józef
Dutkiewicz, malarstwo, rzeźba, przemysł artyst., archiwum, ga
binet rycin, biblioteka.
Woj.
Pomorskie
2 1 . Toruń, Stary Rynek, Muzeum Miejskie, kust. Załęska
Halina, etnografia, prehistoria, rzeźba, malarstwo i grafika, rze
miosło artystyczne, zbiór pieczęci, przyroda.
22. Bydgoszcz, Pocztowa, Muzeum Miejskie, kust. Boritcki
Kazimierz, prehistoria okręgu nadnoteck., malarstwo i rzeźba
X I X i X X w. numizmatyka, pamiątki cechowe bydgoskie,
23. Grudziądz, Muzeum Miejskie, kust. Błachnia J ó z e f ,
brak bliższych danych.
24. Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawskiej, kierownik Kró
likowska Henryka, etnografia, archeologia, historia sztuki, gór
nictwo-przemysł, grafika, archiwalia.
Woj.
Mazurskie
25. Olsztyn, Zamek, Muzeum Mazurskie, kust, H e n r y k
Skorupski, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., malarstwo
i rzeźba, przyroda.
Woj.
Gdańskie
26. Kartuzy, Gdańska 15, Muzeum Kaszubskie, kust. Leo
pold Kosiński, sztuka ludowa, prehistoria, plastyka, martyrologia
polska.
27. Słupsk, Muzeum-Zbiornica, Opieka, ref. Kult. i Sztuki
etnografia, prehistoria.
394
28. Derłów (Dyrłowo), Zamek, Muzeum Regionalne, kier.
Łęczyńska Amelia, etnografia, historia, archeologia, przyroda,
biblioteka.
Woj. Poznańskie
29. Poznań, A l . Marcinkowskiego 9, Muzeum W i e l k o p o l
skie, dyr. dr G w i d o Chmarzyński, etnografia, archeologia, h i
storia, kult. wschód., instrumenty muzyczne.
30. Kruszwica, Muzeum Nadgoplańskie, kust. Knoll Maks.
A l b i n , prehistoria, wczesna historia.
31. Gorzów, Muzeum Ziemi Lubuskiej, p.o. kustosza Pokornowa Walentyna, przemysł artystyczny, archeologia, malar
stwo polskie.
32. Leszno, Muz. Ziemi Płd. Wielkopolsk., dr Rajewski
Zdzisław, etnografia, prehistoria, zbiory regionalne.
33. Międzyrzecze, u l . Kościelna, Pow. Muzeum Ziemi Mię
dzyrzeckiej, Opieka, referat Kultury i Sztuki, prehistoria regio
nu, rzeźba, meble, archiwalia.
34. Kórnik, Zamek, Dział Muzealny Biblioteki Kórnickiej,
dr Orańska Józefa, etnografia australijska, malarstwo, przemysł
art., prehistoria regionu, militaria, numizmatyka.
35. Gubin, P I . Matejki 2, Muzeum Miejskie, Opieka, re
ferat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przemył artystyczny.
36. Zielona Góra, Szkolna 2, Muzeum Miejske, kier. Łychowska Stefania, etnografia, historia miasta i regionu, cechy
i rzemiosło, uprawa winogradu.
37. Koło, Muzeum Regionalne, brak danych.
38. Kępno, Muzeum w Kępnie, Opieka, ref. Kultury
1 Sztuki, zbiory regionalne.
Woj. Zachód. Pom.
39. Koszalin, A r m i i Czerw. 53, Muzeum Miejskie, kustosz
Rokicki J a k ó b , etnografia, prehistoria, sztuka k o ś ć , mineralogia,
meble, zbiory myśliwskie egzotyczne, sztychy, archiwalia.
40. Białogród, brak bliższych danych.
4 1 . Drawsko brak bliższych danych.
Woj. Śląsko-Dąbr.
42. Bytom, PI. Sobieskiego 2, Muzeum Śląskie, p. o. dyr.
mgr. Longin Malicki, etnografia, prehistoria, przemysł artyst.,
I
395
sztuka k o ś ć , malarstwo i rzeźba, pamiątki powstańczo - ple
biscytowe.
43. Gliwice, Dolnych Wałów 8a, Muzeum Miejskie, kier.
mgr. Gładysz Mieczysław, etnografia i etnologia, przemysł arty
styczny, prehistoria, przyroda.
44. Opole, Pl. K r a k o w s k i 9, Muzeum Miejskie, Opieka,
referat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przyroda, b i
blioteka.
45. Cieszyn, Regera 6, Muzeum Miejskie, kustosz Brożek
Ludwik, etnografia, prehistoria, historia miasta, sztuka k o ś ć ,
biblioteka, archiwum, ryciny.
46. Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Kenarowa
Halina, etnografia, historia, przyroda.
Woj. Dolnośląskie
47. Brzeg n/Odrą, Pl. Zamkowy, Piastowskie Muzeum
Miejskie, kier. Jacobini Edmund, etnografia, historia.
48. Jelenia Góra, Matejki 26, Muzeum i m . Matejki, d y r .
Borkowski Borys, etnografia, archeologia, przemysł i przyroda.
49. Kożuchów, Muzeum Miejskie, Opieka, referat K u l t u r y
i Sztuki, etnografia, prehistoria, rzeźba kościelna, meble zabyt
kowe, f o r m y do pierników.
50. Wałbrzych, A l . 1-go Maja, Muzeum Miejskie, kier.
Lieberman Fryderyka, etnografia, prehistoria, przemysł artystycz
ny, przyroda.
51. Białobrzezie, P l . Szpitalny, Muzeum Miejskie, Opieka
burmistrza, etnografia, prehistoria, stare d r u k i , przyroda (około
1000 egzempl.).
52. Kamieniogóra, Rynek 24, Muzeum Regionalne, kier.
Klimecki Zygmunt, meble ludowe, prehistoria, pamiątki histo
ryczne, przemysł artystyczny.
53. Kładzko, Czeska 30, Muzeum Miejskie, Ciechalski W a
cław, ref. Kultury i Sztuki, resztki zbiorów historyczno-etnograficznych, biblioteka i archiwum.
54. Kuźnica, Muzeum Etnograficzne, Opieka, ref. Kultury
i Sztuki, etnografia.
55. Lubań, ul. Zgorzelicka, Muzeum w Lubaniu, dr O r l i c z ,
etnografia, tkactwo, broń, meble, biblioteka.
396
56. Nowa Sól, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria
łużycka, rzeźba, przyroda.
57. Szprotawa, Muzeum w Szprotawie, Opieka burmistrza,
etnografia, prehistoria, rzeźba, broń, przyroda.
58. Świdnica, Muzeum-Zbiornica, Opieka, referat Kultury
i Sztuki, etnografia.
Cyfry oznaczają kolejną liczbę
wykazu.
Wykaz powyższy, jak też mapka nie roszczą pretensji do
całkowitej ścisłości i wyczerpania tematu. Szczególnie dotyczy
to muzeów na Ziemiach Odzyskanych.
Choć liczba muzeów wykazanych jest pokaźna, niemniej
niewiele da sie. powiedzieć w świetle posiadanych materiałów,
co do ich bogactwa i treści. W każdym razie omówienie niniej
sze jest wskazówką, gdzie można szukać materiałów do badań
naukowych, które podejmuje etnografia polska we wspólnym
dziele odbudowy kraju. I tylko w ten sposób należy niniejsze
dane traktować. Właściwej oceny muzeów jako źródeł nauko
wych oczekiwać należy od naukowców, którzy je spenetrują.
Kazimierz
Pietkiewicz
Warszawa, 10. V . 1946 r.
Sprawozdanie Miejskiego Muzeum
Etnograficznego w Łodzi
za okres wojenny i z działalności Muzeum
od 20.1V 1945 r. do 1.V 1946 r.
Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi zostało przez Nie
mców zlikwidowane, tylko z działu prehistorycznego utworzono
Muzeum Prehistoryczne, które Niemcy utrzymywali. Eksponaty
etnograficzne drewniane, jak stepy, przyrządy tkackie, a nawet
narzędzia rybackie zostały popalone. Stroje włożone do skrzyń
brudnych i nieszczelnych zostały mocno zniszczone przez mole,
Część przedmiotów etnograficznych rozkradziono. Zbiory egzo
tyczne z A f r y k i i A m e r y k i zostały sprzedane za sumę 750 Rm.
Grassi Muzeum w Lipsku w 1942 r. Wysłane one były przez
397
dr Frenzla, kierownika Muzeum w Łodzi w 1941 r. Ostatecznie
kupno zostało zrealizowane w 1942 r. między dr Grfinbergiem,
późniejszym kierownikiem Muzeum w Łodzi, a dyrektorem Mu¬
zeum w Lipsku Prof, dr Fritzem Krauze. / tych zbiorów miało
być odsprzedanych Muzeum w Kolonii i H a m b u r g u . Grassi M u
zeum zostało zbombardowane, więc zbiory tam będące uległy
prawdopodobnie zniszczeniu.
2
3
Po wojnie z dwóch działów przedwojennego Muzeum Etno
graficznego zostały utworzone dwa Muzea Etnograficzne i Pre
historyczne pod oddzielnym kierownictwem. Prace nad reorgani
zacją Muzeum zostały rozpoczęte 20 kwietnia 1945 r. z chwilą
zaangażowania kierownika Muzeum. Zbiory zostały posegrego
wane, oczyszczone, zakonserwowane l u b zabezpieczone przed
dalszym niszczeniem. Część z nich wymagająca dłuższych zabie
gów konserwatorskich, jak np. skrzynie, została narazie odłożona.
Następnie wszystkie zabytki zostały zainwentaryzowane i opa
trzone trwałymi metrykami. Niektóre przedmioty, nie posiadające
metryk zostały zidentyfikowane, część jednak została wysegregowzględu na niemożność wykazania ich pochodzenia.
Zostało z i n w e n t a r y z o w a n y c h 1109 przedmiotów l u b zespo
łów. Pozostało do zainwentaryzowania około 300 przedmiotów.
Zakupiono 120 zabytków i otrzymano w darze 5 przedmiotów,
razem przybyło 125 przedmiotów. Pozostało z dawnego Muzeum
7 ilustracyj, wykonano nowych 33 i 4 mapy. Klisze i przeźrocza
pozostałe z dawnego Muzeum nie posiadają proweniencji, wobec
tego są bezużyteczne.
Otwarcie Muzeum nastąpiło 17-go listopada 1945 r o k u .
Zbiory wystawione są w 10 salach działami. Uwzględniono
następujące działy: budownictwo, sztuka ludowa (obrazy na
szkle, papierze i płótnie, wycinanki, pająki i meble ludowe,
rzeźby), garncarstwo, tkactwo i stroje ludowe, rybactwo, łowiec
two, plecionkarstwo, narzędzia rolnicze i pasterskie, przyrządy
gospodarcze przedmioty obrzędowe i jedna sala, obrazująca
kulturę ludów prymitywnych.
Najwięcej zabytków Muzeum zgromadziło z terenu woje
wództwa łódzkiego. Muzeum posiada magazyny, pracownię labo
ratoryjną i stolarnię. Biblioteka podręczna składa się z 348 pozycyj.
398
Muzeum prowadzi wspólnie z Zakładem Etnografii, którego
kierownikiem jest dr Kazimiera Zawistowicz, A r c h i w u m Etno
graficzne, dla którego materiał będzie gromadzony drogą badań
terenowych lub przy pomocy korespondentów.
Dotychczasowe wyjazdy w teren miały charakter informa
cyjny dla zorientowania sie. w stanie kultury ludowej na wsi lub
były wykonane doraźnie dla uzupełnienia zbiorów muzealnych.
Personel muzealny składa się z 12 osób, w tym 3 pracow
ników naukowych, dyrektor, asystentka i praktykantka. Personel
administracyjny: sekretarka, personel techniczny: grafik, laborant,
.stolarz. Personel niższy; 3 woźnych i 2 sprzątaczki.
Zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi przed wojną
miały zasięg ogólnoświatowy, ze szczególnym uwzględnieniem
województwa łódzkiego.
Program ten utrzymuje obecnie Muzeum, z t y m , że rozsze
rzony zostanie dział ogólnopolski. Polska winna posiadać więcej
niż jedno Muzeum ogólnopolskie dla wzajemnej asekuracji w ra¬
zie jakiejś klęski żywiołowej. Poza t y m Muzeum obecnie posiada
głębsze uzasadnienie jako placówka naukowa ze względu na ist
nienie katedr etnografii i etnologii na Uniwersytecie Łódzkim.
Janina
Krajewska
Muzeum ziemi Sanockiej
Muzeum Ziemi Sanockiej istnieje od roku 1934.
Powstało
dzięki inicjatywie dr Jadwigi Przeworskiej, referentki M i n . W .
R. i О. P., oraz dr B. Skwarczyńskiego, duże też zasługi przy
założeniu, organizowaniu, gromadzeniu zbiorów i rozwoju tej
instytucji położył Aleksander Rybicki, kustosz tego muzeum,
oraz sanoczanie prof, dr Tadeusz Sulimirski, mgr. Fastnacht, bi
bliotekarz muzeum oraz Stefan Stefański dyrektor muzeum. Je
dynym celem ich uciążliwej i zupełnie bezinteresownej pracy było
kulturalne dźwignięcie tutejszego społeczeństwa oraz ochrona
i zabezpieczenie zabytków Ziemi Sanockiej. Muzeum zdobyło odrazu pełne zrozumienie i poparcie w tutejszym społeczeństwie
399
które licznymi darami i depozytami zasiliło zbiory muzealne
a także niosło pomoc malerialną.
Okupacyjne władze niemieckie utrzymały początkowo mu
zeum przy Życiu, nadając mu nazwę „Kreismuseum in Sanok",
jednakże w czasie swej ucieczki w lecie 1914 roku wywiozły
przeszło 350 najcenniejszych eksponatów. Były to dyplomy kró
lewskie, stara broń, obrazy, rzeźby, stroje ludowe, pamiątki ce
chowe i inne. Niezależnie od tego, poniosło Muzeum Ziemi Sa
nockiej straly jeszcze w roku 1939, kiedyto stroje ludowe rozgrabiła miejscowa i okoliczna ludność, oraz pod koniec 1943 г.,
kiedy dyrekcja muzeum musiała wskutek chwilowego zajęcia
zamku sanockiego przez Czerwoną Armię, przenosić zbiory do
innych budynków wśród niekorzystnych warunków atmosferycz
nych. Wiele przedmiotów zostało wówczas zniszczonych lub za
ginęło, w rezultacie ilość eksponatów sięgająca przed wojną cyfry
10.000 sztuk znacznie się zmniejszyła,
nawet dokład
nej cyfry strat nie da się zrekonstruować, wobec równoczesnego
zaginięcia księgi inwentarzowej, kartotek i spisów. Za wywiezio
nymi
okupanta eksponatami czyni dyrekcja poszukiwania
od roku 1944, wedle otrzymanej niedawno informacji (delegata
Ministerstwa Oświaty), dra Sierotwińskiego zbiory sanockie mają
się znajdować w mieście Jawor na Śląsku. Istnieje więc nadzieja
częściowego choć ich odzyskania.
Muzeum Ziemi Sanockiej posiada charakter regionalny
przedstawiający dorobek kulturalny Sanoka i Ziemi Sanockiej po
dzień dzisiejszy. Zasięg terenowy działalności tego muzeum obej
muje oprócz powiatu sanockiego, powiaty: leski, krośnieński
i brzozowski.
Muzeum posiada następujące działy: etnograficzny, archeo
logiczny, malarstwa i rzeźby kościelnej, historii miasta i zamku
sanockiego w t y m stare portrety, wyroby starego rzemiosła, dział
numizmatyczny i sfragistyczny, fotografika, biblioteka, dział ręko
pisów.
Dział etnograficzna liczy obecnie około 200 pozycyj, w t y m
wiele przedmiotów codziennego użytku z zakresu rybołóstwa,
garncarstwa, tkactwa. Dział strojów ludowych został zupełnie
zdekompletowany; nieco eksponatów z zakresu sztuki ludo-
400
wej, takie iak obrazy, rzeźby i kapliczki. Dział prehistoryczny
obejmuje około 100 pozycyj, na dział ten składa się w przeważ
nej części wykopalisko prehistoryczne z Bachorza k. Dynowa.
Z wymienionych poprzednio działów wystawiono dotąd
koło 75°/ eksponatów, reszta oczekuje konserwacji w magazy
nach. Obecnie dokonuje się inwentaryzacji oraz porządkuje b i
bliotekę i rękopisy. Mimo częściowego uruchomienia muzeum
zwiedza je już obecnie znaczna ilość młodzieży szkolnej. Sie
dzibą muzeum jest stary zamek królowej Волу, który został w
roku 1945 odremontowany wewnątrz i stanowi piękne pomiesz
czenie dla zbiorów muzealnych.
Jan
Misiewicz
0
Sanok, w maju 1946 r.
Muzeum Regionalne w Tomaszowie
Mazowieckim
1!
i;
jS
ji;
"
1
We wrześniu" 1939 roku lokal w którym znajdowały się
zbiory muzealne został zajęty przez pierwszą czołówkę Wehr
machtu, który oczywiście z miejsca rozpoczął swą niszczyciel
ską działalność. Ofiarą padła w pierwszym rzędzie kolekcja stro
jów ludowych i samodziałów ludowych, z których znaczną część
obrócono na onucze, ścierki i zasłony samochodowe. Wszelkiego
rodzaju meble drewniane oraz przedmioty ze słomy zostały spa
lone, okazy zaś przemysłu ludowego rozgrabione. Cudem prawie
udało się ocalić część naukowej biblioteki, trochę sprzętów
i mniej cennych eksponatów.
Po przesunięciu się frontu zabrałem się wraz z artystą Stefanem Justą do uporządkowania muzeum, udało m i się też odbyć
pożyteczną wycieczkę w Opoczyńskie, by zrekonstruować stroje
ludowe. Wykonaliśmy 28 rysunków typów ludowych, 400 szki
ców z zakresu budownictwa sztuki ludowej, zebraliśmy około
200 próbek tkanin i haftów oraz kilka sztuk oryginalnych oka
zów tkactwa ludowego. Wyprawa ta pozwoliła jednocześnie na
****
ta—
401
dokładniejsze zorientowanie się w terenie i poznanie zwyczajów
i tradycyj ludowych, które znajdą swoje odzwierciedlenie w
muzeum.
Po uzyskaniu budynku postanowiliśmy zorganizować w
pierwszym rzędzie dział etnograficzny, obecnie są już uporząd
kowane - stroje opoczyńskie i wnętrze chałupy opoczyńskiej.
W obszernej, dużej sali znalazły pomieszczenie szkice przedsta
wiające t y p y ludowe w miejscowym stroju: w białej sukmanie,
„przyjaciółce", żupaniku i „wangierce". Wystawiono tu również
kolekcję haftów i tkanin lnianych, wełnianych z podkreśleniem
doboru barw, techniki i użytku. Udane również są tablice sta
rych bursztynów, guzików, kamionek, siekanek i korali. W szafie
znalazły pomieszczenie męskie i kobiece nakrycia głowy, z któ
rych szczególnie ciekawe są tiulowe czepce bogato przystrojone
szychem i kwiatami. W sali tej znajdą pomieszczenie figury w
strojach regionalnych, wykonane przez Stefana Justę, z zazna
czeniem różnic stroju dawnego i dzisiejszego, oraz codziennego
i Świątecznego. Osobną całość przedstawia wnętrze izby ludowej
wypełnione autentykami, jest więc: łóżko, piec, skrzynia malo
wana w kwiaty, szafa z wyrzeźbioną górną nastawą na talerze,
stół, ława, liczne obrazy, oryginalny „podłaźnik" ze słomy i b i
buły, różnobarwne wycinanki o motywach roślinnych i geome
trycznych. Jest też ołtarzyk wykonany w drzewie przez artystę
ludowego w Drzewicy, Karola Szczepanika.
W zbiorach znajduje się kolekcja około 150 kraszanek, na
czyń glinianych z głośnego niegdyś ośrodka ceramicznego w
Dąbrowie nad rzeką Czarną oraz szereg innych eksponatów ludo
wego pochodzenia. W sumie w kwietniu 1946 roku inwentarz
przedstawiał się następująco:
dział etnograficzny
573 eksponatów
„
historyczny
136
„
przyrodniczy
364
„
archeologiczny
47
U najbliższym czasie prace muzeum obejmować będą nietylko uporządkowanie istniejącego zbioru, ale powiększenie ilości
posiadanych przedmiotów.
Jan Piotr
Lad, T. XXXVI
Dekowski
26*