Cyfrowa Etnografia

da3db26ecf29cd7152577f14ddf4c2eb.pdf

Media

Part of Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8

extracted text

R

W

E

C

E

N

KULTURA

INDIEJCEW, WKŁAD

MIROWUJU

K U L T U R U , praca zbiorowa

tariewskiej,
Spośród
między

wyd. Akademii
licznych

wschodnią

prac

Nauk

zachodnią

refleksji

naukowych

n a temat

z Nowym

w

ZSRR

E

NASIELIENIJA

pod r e d . A . W- J e f i m o w a
Moskwa

globu

stosunków

AMIERIKI
i I. A . Z o ł o -

1963, s. 327.

traktujących

póiKulą

dobie p o k o l u m b i j s k i e j

J

KORIENNOGO

badawczych,

i

Z

o powiązaniach

ziemskiego,

kulturowych

osadniczych

zwłaszcza

łączących

n a osobną u w a g ę zasługują

w

kręgu

Stary

te, które

Świat
próbują

skonstruować r a c h u n e k ustalający wkład r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­
ludzkiego dorobku cywilizacyjnego.

Niezależnie b o w i e m od s p r a w w a g i z a s a d n i c z e j —

wykorzystywania

d l a najsłuszniejszych

l e n i a się spod

tego

rachunku

dążeń

i nadziei

u c i s k u całkowitego l u b częściowego reżimu k o l o n i a l n e g o

wyzwo­

i budowa­

n i a w r a m a c h współczesnych przeobrażeń p o l i t y c z n y c h zrębów n o w o c z e s n y c h
t u r n a r o d o w y c h , t a k a t e g o r i a p r a c poprzez o d p o w i e d n i e z e s t a w i e n i e faktów

kul­

próbuje

naświetlić amerykański proces h i s t o r y c z n y pełniej, kładąc n a c i s k n a d z i e d z i n y z n a ­
ne d o t y c h c z a s r a c z e j

fragmentarycznie.

b a r d z o różnorodnym

zestawem

T a kategoria

p r a c posługuje

źródeł, l e c z także n i e m a l

kładu

sięga do n a j s z e r s z y c h uogólnień myślowych

wypracowanych

nych

dyscyplinach

człowiekiem

kulturowym,

naukowych

osiągniętym

interesujących

n a różnych

etapach

się

rozwoju

działania. Zależnie j e d n a k od tego, j a k i m e l e m e n t o m

i w

ny tylko

i

w

etapie

wy­

poszczegól­

jego

dorobkiem

różnych

dziedzinach

r a c h u n k u poświęca się g ł ó w ­

n i e uwagę, l u b od tego, j a k i c h a r a k t e r p o s i a d a s a m a p r a c a (np.
r a c h u n e k t e n może być b a r d z i e j

się n i e t y l k o

n a każdym

popularnonaukowy),

r y g o r y s t y c z n y i ścisły, może też być

przedstawio­

orientacyjnie.

Spośród l i c z n y c h wartości wykształconych w kręgu r d z e n n y c h k u l t u r półkuli
z a c h o d n i e j , które weszły w skład d o r o b k u ogólnoludzkiego dopiero po o d k r y c i u
i s k o l o n i z o w a n i u A m e r y k i p r z e z Europejczyków, szczególne z a i n t e r e s o w a n i e w n a u ­
ce budziły od d a w n a umiejętności I n d i a n u p r a w i a n i a niektórych roślin j a d a l n y c h
i przemysłowych n i e z n a n y c h w E u r o p i e , j a k również s t w o r z o n e p r z e z n i c h o d p o ­
w i e d n i e s y s t e m y gospodarki
rolnej.
Całkiem s a m o d z i e l n e
wyhodowanie
przez
r d z e n n y c h mieszkańców A m e r y k i w i e l u o d m i a n k u k u r y d z y , ziemniaków, p o m i d o ­
rów, p i e p r z u , d y n i , kabaczków, fasoli, k a k a o , m a n i o k u , orzechów a r a c h i d o w y c h ,
bawełny, słoneczników i i n n y c h gatunków roślin j a d a l n y c h i przemysłowych d o ­
starczyły już w drugiej połowie ubiegłego s t u l e c i a p r z e d s t a w i c i e l o m myśli e w o l u c j o n i s t y c z n e j w c a l e m o c n y c h argumentów do p a r a l e l i z o w a n i a z j a w i s k
rozwojo­
w y c h w k u l t u r z e l u d z k i e j . Z a s a d n i c z a znajomość u p r a w y roślin pożytecznych d l a
e g z y s t e n c j i l u d z k i e j i w y n i k i gospodarcze osiągnięte w tej d z i e d z i n i e inspirowały
również l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i późniejszego k i e r u n k u (tzw. historycznego) w n a u ­
k a c h e t n o l o g i c z n y c h do s w o i s t e j r e k o n s t r u k c j i dziejów k u l t u r y A m e r y k i p r z e d k o -

RECENZJE

364

l u m b i j s k i e j i do wyodrębnienia wyższych k u l t u r , które się t u rozwinęły, j a k o
ośrodków d y s p o z y c j i i oddziaływania n a cały układ stosunków c y w i l i z a c y j n y c h
półkuli.zachodniej. C o więcej, drogi r o z w o j o w e k o p i e n i a c k i c h k u l t u r I n d i a n z z a s o ­
bem o d p o w i e d n i c h składników k u l t u r o w y c h i i c h r o z m i e s z c z e n i e m p r z e s t r z e n n y m
posłużyły także n a j w y b i t n i e j s z y m a m e r y k a n i s t o m n i e t y l k o do w y p r a c o w a n i a o k r e ­
ślonego postępowania b a d a w c z e g o w o d n i e s i e n i u do p r z e m i a n , którym podlegały
r d z e n n e k u l t u r y A m e r y k i w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , l e c z również i d l a s f o r m u ­
łowania r e p r e z e n t a t y w n y c h d l a n a u k i amerykańskiej uogólnień t e o r e t y c z n y c h . T e o ­
r i a areałów k u l t u r o w y c h F . B o a s a głosząca, iż poszczególne k u l t u r y składają się
ze s w o i s t y c h ośrodków i przenikających siebie n a w z a j e m p e r y f e r i i zyskała s z c z e ­
gólnie mocną podbudowę w w y w o ł a n y c h źródłach e t n o g r a f i c z n y c h i r e k o n s t r u k c j i
układów p r z e s t r z e n n y c h różnych typów i sposobów u p r a w i a n i a i w y k o r z y s t y w a n i a
roślin w
gospodarce ludów i narodów
A m e r y k i przedkolumbijskiej.
Również
C. W i s s l e r i A . L . K r o e b e r w s t u d i a c h p r o w a d z o n y c h n a d p r o c e s a m i f o r m u ł o w a ­
n i a się k o n k r e t n y c h k u l t u r i g r u p e t n i c z n y c h w A m e r y c e , zarówno w o k r e s i e
p r z e d k o l u m b i j s k i m , j a k i w c z a s a c h późniejszych, chętnie o r i e n t o w a l i się z j e d n e j
s t r o n y n a r d z e n n i e amerykańskie w y s o k o rozwinięte k u l t u r y p r o d u k c y j n e z u d o ­
kumentowaną znajomością i r y g a c j i pól i nawożeniem oraz z dużym a s o r t y m e n t e m
u p r a w roślin j a d a l n y c h i przemysłowych (np. u K e c z u a i C z i p c z a ) , z drugiej zaś
n a s y s t e m y m i e s z a n e k o p i e n i a c k o - z b i e r a c k i e (np. u k a l i f o r n i j s k i c h K a c z i m i ) l u b
zgoła n a g r u p y o gospodarce w y b i t n i e z b i e r a c k i e j . N i e m n i e j n a j b a r d z i e j
ścisłe
i k o n k r e t n e d a n e d l a o c e n y korzyści, które spłynęły n a ludzkość w związku z p r z e ­
jęciem od I n d i a n i c h umiejętności i doświadczenia w z a k r e s i e h o d o w l i w i e l u roś­
l i n j a d a l n y c h i przemysłowych, c z e r p i e m y p r z e d e w s z y s t k i m z badań i p r a c b o ­
taników, geobotaników i etnobotaników. Zwłaszcza w
ostatnim
dwudziestoleciu
w sposób wiążący oświetlone zostały k w e s t i e początków i kierunków r o z w o j o w y c h
w i e l u u p r a w , które dziś już rządzą gospodarką światową *.
W kręgu zainteresowań r d z e n n y m i k u l t u r a m i A m e r y k i osobne m i e j s c e zajmują
s t u d i a n a d bogatą indiańską toponimiką, sztuką i architekturą . W ogólnym b i l a n ­
sie dostarczają one w c a l e pokaźnego materiału n i e t y l k o do opracowań m o n o g r a ­
f i c z n y c h tego c z y innego z a k r e s u t e m a t y c z n e g o , l e c z również obok w y n i k ó w b a d a w ­
c z y c h w d z i e d z i n i e b o t a n i k i i e t n o b o t a n i k i z p o w o d z e n i e m są w y k o r z y s t y w a n e d a
2

Wiele

1

bardzo

cennych

kańskiego, ogłosił zmarły

w

prac,

poświęconych

1951 r. P r e z e s

sprawom

Akademii

łow. Spośród n i c h n a szczególne uwzględnienie zasługują
tralnaja

Amierika

Nowogo

Swieta,

Wielikije

wzaimootnoszienija

oraz

pt. Akadiemik

как

ostioumoj

cientr

ziemliedielczeskije

kultury

poświęcone

amery­

Z S R R , N. I .
Mieksika

prace

proischożdienija

wydanie

specjalne

pochodzenia

Nauk

Wawii

kulturnych

dokołumbowoj

Cíen-

rastienij

Amieriki i ich

pamięci

N.

I.

Wawiłowa

N. I. Wawiłow,

„Izbrannyje

T r u d y " , t. 2, M o s k w a

1960. Dużo c e n ­

n y c h wiadomości z p o g r a n i c z a

etnobotaniki

zawiera

Żukowskie-

g o, Kulturnyje

rastienija

Wozdieływajemyje

sowa,

i ich s o r o d i c z i , M o s k w a
rastienija

Mieksiki,

p r a c a Р.

Gwatiemaly

g r a d 1930. G o s p o d a r c z e

i kulturalne znaczenie uprawy

całym

praca

świecie

kartofiela,

omawia

Moskwa

S . M. В u k a s o w a

1938. Interesującą

rozprawę,

2

Arte

in Africa,

i

Kolumbii,

i N.

de México y de la America

Istorija

E. S z a r i n o j ,

poświęconą

historii

r o l i tej u p r a w y

manioku
w

Afry­

S t a n f o r d 1959.

Szczegółową bibliografię p r a c o s z t u c e M a j ó w p o d a j e S . T o s c a n o w
precolombino

Lenin­

ziemniaka w Ameryce i na

ze szczególnym uwzględnieniem społecznej i gospodarczej
ce opublikował W. J o n e s , Manioc

M.

1960, o r a z p r a c a S. M . В u к a -

Central,

M e k s y k 1944.

książce:

RECENZJE

bardziej

365

s z e r o k i c h ujęć uogólniających. W j a k n a j b a r d z i e j

zachęcający sposób w y ­

korzystał j e W. Z. F o s t e r w p r a c y n a d polityczną historią A m e r y k i , a zwłaszcza
3

H.

Apteker

przy

w

studiach

obliczeniach

4

nad okresem

korzyści

i strat

kolonizacji Nowego

zapisanych

h i s t o r i i narodów e u r o p e j s k i c h , j a k i w

w

Świata

rozdziale

dziejach rdzennej

przez

ludzkość,

białych,

na

kartach

ludności k o n t y n e n t u .

•Refleksje n a u k o w e n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­
ludzkiego

dorobku

cywilizacyjnego

spojrzenia poznawczego

stanowią

niewątpliwie

poważne

uzupełnienie

n a amerykański proces h i s t o r y c z n y . C o więcej, p r z e z

roz­

s z e r z e n i e i c h n a s t o s u n e k zależności j e d n y c h k u l t u r od i n n y c h i wyciągnięcie o d ­
powiednich

wniosków uogólniających

ruje bowiem

drogę do o d e g r a n i a

Toteż z dużym
w

poszerzonej

go p r z e z

zadowoleniem

należy

oprawie

myślowej

ogniwa

kontaktów

różne

zapewnia

i m również z n a c z e n i e szersze, to­

większej r o l i w b u d o w a n i u
przyjąć

przedstawia

obszernych

opracowane

artykułów

nowej

pracy,

która

dorobek k u l t u r o w y

I n d i a n i wiąże

h i s t o r y c z n y c h z osiągnięciami

ogólnoludzkimi.

W w y d a n i u książkowym p r a c a nosi tytuł Kultura
zestaw

ogólnej t e o r i i k u l t u r y .

opublikowanie

omawiających

indiejcew

i pomyślana j e s t j a k o

dość różnorodną

są osiągnięcia w z a k r e s i e h o d o w l i

tematykę .

Osobno

5

roślin, z d o b y c z e a r c h i t e k t u r y , s z t u k i

i m e d y c y n y , j a k i w p ł y w y k u l t u r y l u d ó w indiańskich n a współczesne języki

Ame­

r y k i . W p o s t a c i o s o b n y c h artykułów ujęte są również rozważania n a temat m i e j s c a
I n d i a n w społecznym i k u l t u r a l n y m życiu Stanów Z j e d n o c z o n y c h
nej oraz udziału Eskimosów w o p a n o w a n i u

A m e r y k i Północ­

A r k t y k i . N a dobrą sprawę każdy z t y c h

artykułów p o w i n i e n być omówiony osobno. Z a t a k i m s t a n o w i s k i e m p r z e m a w i a
ro argumentów w c a l e ważkich. K a ż d y b o w i e m

n i e pomyślaną rozprawę, powstałą n a podkładzie s z e r o k o r o z b u d o w a n y c h
specjalistycznych
odpowiednich
artykule,
i

a

wykorzystujących

dyscyplin naukowych.
raczej

pracy

architekturze Majów

(rozprawa

przede

w s z y s t k i m doświadczenie

R . W.

Kinżałow

liczy bowiem

z tzw. okresu

spo­

z n i c h t r z e b a rozumieć j a k o s p e c j a l ­
studiów

warsztatowe

n a przykład

w

obszernym

125 stron), poświęconej

klasycznego

( I I I — I X w.n.e.),

sztuce

wykorzystuje

p r z e d e w s z y s t k i m b a r d z o s u m i e n n i e zestawioną literaturę p r z e d m i o t u . Toteż w jego
wykładzie

strona

erudycyjna

k u l t u r y I n d i a n do d o r o b k u

wyraźnie

góruje

cywilizacyjnego

nad

refleksją

na temat

wktadu

ludzkości. D o tej r e f l e k s j i R . W.

Kin­

żałow nawiązuje właściwie dopiero w s a m y m końcu p r a c y . I n a c z e j n a t o m i a s t w y ­
padnie

spojrzeć

na rozprawy,

interpretacji, korygowaniu,

które powstały

a nawet

w s z y s t k i m artykuły A . I. D r o b i n s k i e g o ,
kiego.

Myśl przewodnią

tytuł: Indiejskije

j a k również d w i e

w jazykách

W.

Z. F o s t e r ,

H.

Apteker,

Oczerk
Istorija

pracy

n a źródłach, i c h

rozprawy

chyba

i toponimikie

W t y m s a m y m k i e r u n k u zorientowany

4

wyniku

artykułu A. J . D r o b i n s k i e g o

elemienty

3

w

w y w o ł y w a n i u n o w y c h . D o n i c h należą
najlepiej

Nowogo

politiczeskoj

istorii

Amieriki,

naroda.

amierikanskich

indiejcew

Zubric-

oddaje s a m

Swieta.

jest również artykuł J . A .

amierikanskogo

przede

J . A.

Zubryckiego

Moskwa

Kolonialnaja

1953.
era,

Moskwa

1961.
5

L . A. F a j n b e r g ,

R. W. K i n ż a ł o w ,
ery);

A.

wogo

Swieta;

jazyka

stran

naroda

Kieczua;

jenije

Wkład

Isskustwo

mujia,

klassiczeskogo

J . D r o b i n s k i j , Indiejskije

Arktiki;

J . A. Z u b r i c k i j ,
Andskogo
L . A.

nagorja;

elemienty

Wlijanije

tenże,

Fajnberg,

„Apu

Wkład

L . A. Z o ł o t a r i e w s k a j a ,

i k u l t u r n o j żizni S. Sz. A.

w

jazyka
—

w mirowoje

pierioda
jazykách

kieczua
Oliantaj"

amierikanskich
Miesto

indiejcew

ziemledielije,

(III—IX

w.

naszijej

i toponimikie

na leksiku
—

pamiatnik

eskimosow
w

No­

ispanskogo
kultury
w

oswo-

obszczestwiennoj

RECENZJE

366

Wlijanije
jazyka
Keczua
na lieksiku
ispanskogo
jazyka
stran andskogo
nagorija
Podstawę materiałową p r a c A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u b r i c k i e g o stanowią s ł o w ­
n i c t w o indiańskie i o d p o w i e d n i e pożyczki w językach przybyszów e u r o p e j s k i c h .
W A m e r y c e Północnej n a przykład do języków a n g i e l s k i e g o i f r a n c u s k i e g o n a j ­
większa ilość słów została zapożyczona od A l g o n k i n g (około 150). W i e l e słów z a p o ­
życzyli A n g l i c y i F r a n c u z i od Irokezów, którzy z a m i e s z k i w a l i w r e j o n i e W i e l k i c h
J e z i o r i r z e k i Św. W a w r z y ń c a . W c a l e niemała ilość słów trafiła do języka a n g i e l ­
skiego i f r a n c u s k i e g o od p l e m i o n S i u , które zamieszkiwały stepy wewnętrzne, j a k
również i od A t a b a s k ó w r o z p r o s z o n y c h n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i północnego z a ­
c h o d u do g r a n i c M e k s y k u . W A m e r y c e Łacińskiej n a t o m i a s t języki hiszpański
i p o r t u g a l s k i zostały n i e m a l nasiąknięte słownictwem indiańskim. D o d a j m y , że do
t y c h zespołów weszło także sporo afrykanizmów, co się zwłaszcza u j a w n i a w m o ­
w i e B r a z y l i jeżyków.
6

t

W rozważaniach n a d z a k r e s e m i k i e r u n k a m i pożyczek językowych od I n d i a n
A; J . D r o b i n s k i j i J . A . Z u b r i c k i j ujawniają w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h zaczerpnię­
t y c h z różnych d z i e d z i n stosunków społecznych i k u l t u r o w y c h , powstałych i n a r o ­
słych w w y n i k u przekształcenia d a w n e g o o b l i c z a A m e r y k i p r z e z białych k o l o n i z a ­
torów. Między i n n y m i w świetle p r z y t o c z o n y c h materiałów r a z j e s z c z e p o t w i e r d z a
się s w o i s t a r o l a t z w . „języków h a n d l o w y c h " w nawiązywaniu kontaktów międzyśrodowiskowych i i c h głębsze z n a c z e n i e w utrwalającej
się więzi
kulturowej.
D a l e k o sięgają również u w a g i J . A . Z u b r i c k i e g o , w y p o w i e d z i a n e n a k a n w i e o d c z y ­
t y w a n i a z m i a n w obszarze językowym K e c z u a . D y n a m i k a r o z w o j o w a tego zespołu
językowego p o z w a l a a u t o r o w i widzieć przyszłość l i t e r a c k i e g o języka hiszpańskiegow k r a j a c h a n d y j s k i c h , w ściślejszym powiązaniu z K e c z u a . C o więcej, jego z d a n i e m
n a t y m podkładzie wyraźniej rysują się p e r s p e k t y w y dalszego zbliżenia pomiędzy
językami niektórych k r e o l s k o - m e t y s k i c h narodowości, p r z e d e w s z y s t k i m E k w a d o r u ,
Peru i Boliwii.
N a osobne podkreślenie zasługuje także sposób w y k o r z y s t y w a n i a p r z e z a u t o ­
r ó w l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . P o s z e r z a on z n a c z n i e k l a s y c z n y m o d e l p o p r a w n e g o
w a r s z t a t u p r a c y n a u k o w e j w k i e r u n k u gotowości wypełnienia zadań s p e c j a l n y c h .
Piśmiennictwo b o w i e m w y k o r z y s t a n e w artykułach A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u ­
b r i c k i e g o służy równie dobrze ścisłym s t u d i o m językoznawczym w z a k r e s i e l e k s y k i
indiańskiej j a k i r e f l e k s j i n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do
ogólnoludzkiego d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o .
Również z a m i e s z c z o n e w książce artykuły L . A . F a j n b e r g a i J . A . Z o ł o t a r i e w skoj wymagają j e s z c z e innego s p o j r z e n i a . Artykuł L . A . F a j n b e r g a Wkład
amierikanskich
indiejcew
w mirowoje
ziemliedielije,
w krótki i treściwy sposób b i l a n s u j
korzyści, j a k i e osiągnęła g o s p o d a r k a światowa n a s k u t e k szerokiego u p o w s z e c h n i e ­
n i a w i e l u ziemiopłodów w y h o d o w a n y c h n a g r u n c i e amerykańskim w c z a s a c h p r z e d k o l u m b i j s k i c h . Z a r ó w n o obszerne wyciągi z l i t e r a t u r y , j a k i l i c z n e d a n e z a c z e r p ­
nięte ze studiów geografii roślin i h i s t o r i i gospodarczej świata dobrze przygotowują
c z y t e l n i k a do zajęcia
odpowiedniej
postawy
w o b e c całokształtu s p r a w , które
próbują rozwiązać współczesne r u c h y społeczno-polityczne w A m e r y c e .
I n n y zespół zagadnień p o r u s z a L . A . F a j n b e r g w d r u g i m a r t y k u l e pt. Wřcíaď
amierikanskićh eskimosow
w oswojenije
Arktiki.
A u t o r słusznie z w r a c a u w a g ę n a
dysproporcję, j a k a z a c h o d z i pomiędzy s t a n e m l i c z e b n y m Eskimosów a napięciem
u w a g i b a d a w c z e j i m poświęconej. I s t o t n i e , n i e w i e l k a s t o s u n k o w o g r u p a , licząca

6

P o d pojęciem krajów

P e r u , Boliwię, E k w a d o r ,

„Andskogo n a g o r j a "

północny o b s z a r

autor

rozumie przede

C h i l e i Argentynę.

wszystkimi

RECENZJE

zaledwie

około 50 000 l u d z i żyjących

w

36?

r o z p r o s z e n i u n a A l a s c e , w północnej K a ­

n a d z i e , G r e n l a n d i i i częściowo (przeszło 1 000 l u d z i ) n a w s c h o d z i e
kockiego

i na wyspach

W r a n g l a , wzbudzała

od d a w n a

i budzi

Półwyspu C z u -

nadal

niesłabnące

z a i n t e r e s o w a n i e wśród l i c z n y c h b a d a c z y , reprezentujących w s z y s t k i e odłamy n a u k i
0

człowieku

Eskimosi

i jego

działalności.

zamieszkują

największego

zbliżenia

podejmowanych

Jest

po o b y d w u
lądów

prób

to całkiem

stronach

azjatyckiego

formułowania

zrozumiałe,

Cieśniny

jeśli

Beringa,

się zważy,

a więc

poglądów

na

proces

że-

miejscu

i amerykańskiego, i że niezależnie

nowych

A m e r y k i , Cieśnina B e r i n g a stanowiła i s t a n o w i n a d a l n a j m o c n i e j s z e
konstrukcji

w

od

zaludnienia

ogniwo w r e ­

dróg i kierunków m i g r a c j i l u d z k i c h z k o n t y n e n t u a z j a t y c k i e g o .

Toteż

każda k o n c e p c j a n a u k o w a

obracająca się wokół p r o b l e m u

z a l u d n i e n i a kontynentów

Ameryki,

k w e s t i i ułożenia

antropologicznych,

czy też wokół

się stosunków

k o w y c h i e t n i c z n y c h n a o b s z a r z e półkuli z a c h o d n i e j

języ­

musi niejako z natury rzeczy

nawiązywać do Eskimosów, widząc poprzez p r y z m a t i c h „miejsca n a z i e m i " u t r w a ­
lony

kształt w c z e s n e j

powszechnego
wać

h i s t o r i i k o n t y n e n t u . Zupełnie

zainteresowania

się do najcięższych

jednak

specjalnym

E s k i m o s a m i j e s t to, że p o t r a f i l i

warunków

życia

w

powodem

aktywnie

Arktyce. Jeden z

dostoso­

najwybitniejszych

znawców A r k t y k i i j e j mieszkańców, F r i d t j o f N a n s e n , pisząc o E s k i m o s a c h z całą
mocą podkreśla, że objęli oni w p o s i a d a n i e te obszary, którymi w s z y s c y w z g a r d z i l i .
W

jego ocenie

E s k i m o s i powoli,

ale stale

doskonaląc

się

w

ustawicznej

walce

ostatecznie z d o b y l i doświadczenie, j a k i e g o poza n i m i n i k t i n n y n i e osiągnął. M o d e l
kultury

Eskimosów

uformowany

niejednokrotnie analizowany
zastanawiano
1 nad

się

zespołem

Ostatnio

nad cechami
środków,

również

Kaj

w

ciężkich

warunkach

życia

w

Arktyce

był

w piśmiennictwie e t n o g r a f i c z n y m . N i e j e d n o k r o t n i e
c h a r a k t e r y s t y c z n y m i działalności

które

dopomogły

Birket-Smith

do

osiągnięcia

systematyzując

7

Eskimosów,

wysokich

sposoby

też
jak

wyników.

przystosowywania

się do w a r u n k ó w p r z y r o d n i c z y c h i poddając ocenie w y n i k i osiągnięć w tej k a t e ­
gorii

działania

ludzkiego

wydziela

Eskimosów

w

osobną

grupę, podkreślając i c h

wysoką zdolność do twórczej działalności w w a r u n k a c h s p e c j a l n y c h i b a r d z o t r u d ­
n y c h dla egzystencji.
Również i L . A . F a j n b e r g b u d u j e swój artykuł n a przeświadczeniu, że k u l t u r a
Eskimosów p r z e d s t a w i a
występujących

w

r z a d k i przykład d o s t o s o w a n i a

Arktyce.

Na

przykładach

z E s k i m o s a m i powstałych w procesie o p a n o w y w a n i a
korzyści, j a k i e w y n i e s i o n o
obecnie.
nia

z nich

w

się człowieka do w a r u n k ó w

zaczerpniętych

z historii

A r k t y k i autor

przeszłości i co w

kontaktów

charakteryzuje

t y m z a k r e s i e osiąga

C h a r a k t e r artykułu, j a k zresztą całej książki ( p o p u l a r n o n a u k o w y ) ,

rzecz prosta

autora

od d r o b i a z g o w e j

analizy

materiałowej,

się

zwal­

j a k również

po­

z w a l a n a o p e r o w a n i e dużymi skrótami myślowymi. N i e osłabia to j e d n a k

widzial­

ności głównego
rdzennej

celu, obiektywnej

jącego

dorobek

spośród

artykułów

z wyższej

ludów

amerykańskich

zamieszczonych w

płaszczyzny

refleksji

b o w i e m t y l k o do omówienia
sunków

kulturowych

wyszedł spod
stwiennoj

oceny

wyników

ludności A m e r y k i , j a k i potrzeby

w

z

zespala­

osiągnięciami

Ostatni

k u sprawom

działalności

Kultura

ogólnoludzkimi.

indiejcew

o węższym

schodzi

się

powiązań i w p ł y w ó w k u l t u r y I n d i a n n a układ

sto­

Zjednoczonych

Ameryki

i nosi tytuł Miesto

Sojedinionnych

Sztatow

Północnej.
indiejcew

Amieriki.

Na

omówienia złożonej s t r u k t u r y c y w i l i z a c y j n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h

7

niejako-

zakresie. Ogranicza

Stanach

żizni

odłamów

książce

pióra I . A . Zołotariewskoj

i kulturnoj

różnych

u s t a l e n i a właściwego łącznika

K a j B i r k e t - S m i t h, Primitive

Man

and His

Ways,

Artykuł

w
tle

obszczekrótkiego

Ameryki

L o n d o n 1960.

Pół-

368

RECENZJE

nocnej

autorka

wego

rejestrując

„Jeżeli w

relacjonuje
przede

przebieg

procesu

wszystkim

przeszłości —

stan

wzajemnego

rzeczy,

pisze autorka —

w

oddziaływania

który

kulturo­

występuje

współcześnie.

okresie kolonizowania

Ameryki, jak

również w początkach i s t n i e n i a Stanów Z j e d n o c z o n y c h , w p ł y w y indiańskie kształ­
towały

się w

wszystkim

płaszczyźnie

w

zakresie

kontaktów

wytwarzania

bezpośrednich
dóbr

stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h utorowały sobie
kultury
pod

amerykańskiej

różną

postacią

za pośrednictwem

imprez

stości układ w z a j e m n y c h
cjalny.

Z

jednej

działywują

na swej
Analizując

rozwojowej

kultury

mych,

tradycyjnych form
ocenie

próbuje

osiągane

literatury,

kultury

również

rzeczywi­

charakter bardzo

spe­

różnych

g r u p indiańskich

od-

w

Stanach

Zjedno­

n a której

zmierzające

i społeczny

w

Sta­

kierunki

rozwoju

rodzi­

Zołotariewskaja

poddaje

jedno­

wyniki.

na
Co

więcej,

autorka

postuluje

spotkałyby

się wysiłki i dążenia

kierunku

wyraźniejszego

w

napo­

przeszkody".
państwowy

Indian, I. A.

drogi",

„własnej

indiańskich
cech

jak

wytworzonej

posiada

oddziaływać

t y m zakresie

kich

rodzimych

obecnie

w

odnalezienie
grup

różnego r o d z a j u

środki, z a których pomocą a p a r a t

Zjednoczonych

ku

sztuki,

aktualnie

kulturowych

rodzimej

przede

narastania

zaś źródło t y c h w p ł y w ó w — r o d z i m a k u l t u r a I n d i a n —

drodze

nach

cześnie

W

n a d a l n a kulturę zgrupowań narodów panujących

c z o n y c h , z drugiej
tyka

wpływy

się

miarę

zgoła inną drogę. -Przenikają one do

nauki,

rozrywkowych.

stosunków

strony

i uzewnętrzniały

m a t e r i a l n y c h , to w

wszyst­

wyodrębnienia

kulturowych.

Pozornie

może się wydać, że a u t o r k a schodząc z wyższej płaszczyzny

sprawom

wyłącznie

dotyczących o b s z a r u

Stanów

Zjednoczonych

refleksji

i koncentru­

jąc z a i n t e r e s o w a n i a n i e m a l całkowicie n a p r z e m i a n a c h współczesnych zyskała n i e ­
jako

lepszą

widzialność

V/ postępowaniu
się

prosto.

Dążąc

tradycyjnej

zachodzących

poznawczym.
do

W

i

wielostronnego

tym samym

jednak

oświetlenia

większą

sprawa

powiązań

nie

I . A . Zołotariewskaja

we,

rzecz prosta

którym

wykorzystała

przeważają

obszerne

amerykańskie

łączących

radzieckich.

Zmierzają

one

konsekwetnie

do

Stanach

piśmiennictwo

nauko­

wydawnicze.

także p r a c e

wydobycia

i

elementy
w

pozycje

m n i e j , w piśmiennictwie t y m osobne m i e j s c e zajmują

łatwość

przedstawia

k u l t u r y I n d i a n z współczesnym n u r t e m życia k u l t u r a l n e g o

Zjednoczonych
w

zjawisk

rzeczywistości

ustalenia

czynników

s p r a w c z y c h , które przerwały ciągłość rozwojową k u l t u r y I n d i a n , zniweczyły
z bardziej

odległą przeszłością i które n a d a l ciążą n a k i e r u n k a c h r o z w o j u

kulturowych

przetrwałych w

zasadniczego

k i e r u n k u spojrzenia

W

I . A . Zołotariewskaja

rozprawie

różnych u g r u p o w a n i a c h

łalność artystyczną, uprawianą
ugrupowania
doborem

działania

t y k i społecznej p r o w a d z o n e j
i w wypadku

pytaniami

indiańskich. N i e

autorka

obejmuje

badawczymi

materiał z e b r a n y

jako

zmieniając

n i m nowe

objęła

głównie

cele.
dzia­

p r z e z autorkę każe myśleć n a d

instrumentu na nowych

przez Stany Zjednoczone

w

zasadach

opartej

na ten temat

poli­

s t o s u n k u do I n d i a n , j a k

poszukiwań „własnej d r o g i " , będącej wykładnią p r o g r a m u

go s a m y c h I n d i a n . R e f l e k s j a

więzy
resztek

zarówno p r z e z poszczególne j e d n o s t k i , j a k i różne

indiańskie. B o g a t y

środków

poznawczego

Nie­

amerykanislów

społeczne­

r o d z i z k o l e i inną. Każe b o w i e m

się

zastanowić również n a d t y m , c z y działalność a r t y s t y c z n a tego r o d z a j u , j a k t k a c t w o ,
garncarstwo,

rzeźba w

dostatecznie

wysoką

różnych t w o r z y w a c h ,

rangę

w

świadomości

uważać u p r a w i a n i e

tej c z y i n n e j

i

i c h dążeń n a r o d o w y c h ,

całkowity w y r a z

wane

są przetrwałe f o r m y

również rzeczą w ł a ś c i w ą

polichromia, malarstwo
wynaradawianych

gałęzi s z t u k i l u d o w e j
nawet

itp., p o s i a d a

Indian,

lub amatorskiej

jeżeli do tego c e l u

żeby

móc

za pełny

wykorzysty­

twórczości r o d z i m e j . C z y w związku z t y m nie byłoby
zwrócić

uwagę

na pewne,

określone podobieństwa z j a -

RECENZJE

369

w i s k i zagadnień społecznych, które występowały j e s z c z e kilkadziesiąt l a t t e m u
w niektórych k r a j a c h e u r o p e j s k i c h , n p . w P o l s c e , i które n i e dadzą się r o z p a ­
trywać i n a c z e j , j a k t y l k o w płaszczyźnie układających się stosunków między
wsią a m i a s t e m . Między i n n y m i n i e p o k o i także myśl, c z y „własna d r o g a " , która
p o w i n n a doprowadzić do wyraźnego p o s t a w i e n i a s p r a w y odrębności k u l t u r o w e j
I n d i a n , w s k u t e k tego, że zespoli w z j e d n o c z o n y m działaniu w s z y s t k i c h p r z e d s t a ­
w i c i e l i ludów indiańskich, w r e z u l t a c i e n i e s p o w o d u j e z a t a r c i a t a k b a r d z o c h a ­
r a k t e r y s t y c z n y c h d l a d a w n y c h k u l t u r amerykańskich różnic środowiskowych.
Otóż a k t u a l n a rzeczywistość e t n o g r a f i c z n a w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h d o s t a r c z a
w i e l e b a r d z o różnorodnego materiału do studiów i dociekań n a u k o w y c h , co z k o l e i
nastręcza dostateczną ilość p o w o d ó w do s t a w i a n i a pytań b a d a w c z y c h sięgających
różnych d z i e d z i n życia społecznego. Toteż n i e małym s u k c e s e m a u t o r k i j e s t w y ­
dobycie ze współczesnych s k o m p l i k o w a n y c h przebiegów r o z w o j o w y c h o d p o w i e d n i e ­
go zespołu faktów i p r z e d s t a w i e n i e i c h w określonej o p r a w i e myślowej, n a w i ą ­
zującej do głównego t e m a t u książki. T r z e b a rozumieć, że zakończenie rozważań
0 u d z i a l e I n d i a n w ogólnoludzkim d o r o b k u c y w i l i z a c y j n y m o d p o w i e d n i m a k c e n ­
t e m , zaczerpniętym ze współczesnego układu stosunków k u l t u r o w y c h w S t a n a c h
Zjednoczonych
A m e r y k i Północnej, nie j e s t dziełem p r z y p a d k u . K o n s t r u k c j a
b o w i e m książki każe sądzić, że w y r a s t a ona z z a s a d n i c z e g o k i e r u n k u z a i n t e r e s o ­
w a ń e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j dziś już p r o g r a m o w o uwzględniającego b a d a n i a a k t u a l ­
nej rzeczywistości e t n o g r a f i c z n e j j a k o o g n i w a p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . C o więcej,
t r z e b a też podkreślić konsekwentność
postępowania
metodologicznego.
O ile
większość artykułów w książce Kultura
indiejcew
s t a r a się wykazać r o z m i a r y
udziału k u l t u r y I n d i a n w f o r m o w a n i u się k u l t u r y światowej w dobie p o k o l u m b i j s k i e j , a więc p o p r z e z u w y p u k l e n i e elementów w z a j e m n e g o oddziaływania n a w i ą ­
z u j e także do myśli: co m i a n o w i c i e zaczęło łączyć kulturę ludzką od c h w i l i , k i e d y
znikły białe p l a m y n a m a p a c h świata — artykuł I . A . Zołotariewskoj p r z y p o m i n a ,
co p o m i m o dokonujących się współcześnie p r z e m i a n wciąż n a d a l d z i e l i kulturę
ludzką.
Witold

SOWIETSKAJA
Omawianie

E T N O G R A F 1 J A , 1961—1962.

tych

dwóch

dotyczących p o d s t a w o w y c h

roczników

etnografii

szy z n i c h

omawia

„SE"

zagadnień e t n o g r a f i i

1 metod. Wymienić tu t r z e b a p r z e d e
zagadnienia
1

Dynowski

radzieckiej

wypada

rozpocząć

od

artykułów

r a d z i e c k i e j , j e j a k t u a l n y c h zadań

w s z y s t k i m d w a artykuły omawiające
w

związku

z XXII

Zjazdem

tut

RSFSR,

n a U k r a i n i e , Białorusi, w

Etnografii

AN

Pierw­

głównie osiągnięcia e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j po X X i X X I z j a z ­

d a c h P a r t i i , podkreślając szczególnie rozwój badań n a d współczesnością
w

bieżące

KPZH.

ZSRR

Uzbekistanie,

współpracował

w

Turkmenii, Gruzji

przygotowywaniu

planów

radziecką
itd. I n s t y ­
gospodar­

c z y c h , m. i n . p l a n u w y k o r z y s t a n i a r e z e r w r o b o c z y c h n a niektórych t e r e n a c h Z S R R
i współpracował z różnymi i n s t y t u c j a m i państwowymi.
K o l e j n y artykuł o m a w i a
.Zjazdu

KPZR .
2

Sowietskaja
s. 3 — 8 .
1

2

KPSS,
24 -

Autorzy

z a d a n i a r a d z i e c k i e j etnografii w świetle uchwał

tego artykułu

etnografija

nakanunie

Osnownyje
zadaczi
sowietskoj
„SE", 1961, n r 6, s. 3 — 8 .

E t n o g r a f i a P o ' s k a , t. V I I I

podkreślają,
XXII

etnografii

Sjezda
w

że etnografia
KPSS,

swietie

jest z

„SE",

rieszenij

XXII
jednej

1961, n r 4,
XXII

Sjezda

RECENZJE

370
strony
,,Nie

nauką

historyczną,

ale równocześnie

posiada

duże

m a żadnej t a k i e j d z i e d z i n y życia e k o n o m i c z n e g o ,

nego, w której p r a w i d ł o w o z o r g a n i z o w a n e

badania

walory

dla praktyki,

społecznego czy ideologicz­

etnograficzne

n i e mogłyby

w y k o r z y s t a n e w codziennej

p r a k t y c e b u d o w y k o m u n i z m u " (s. 4). „Etnograf

nien

elementy

wykrywać

dotychczasowe

osiąg­

nięcia b u d o w y k o m u n i z m u i t y m s a m y m przyczyniać się do jego s z y b k i e g o

rozwo­

ju"
i

narastające

(s. 5). E t n o g r a f

badać

norm

radziecki powinien

kształtowanie

jest b a d a n i e

komunizmu,

się n o r m

uogólnić

być

powi­

wykrywać

komunistycznego

przeżytki

ustrojów

minionych

współżycia. W a ż n y m

zadaniem

z a c i e r a n i a się różnic n a r o d o w y c h n a bazie kształtowania się j e d n a k i c h

i wzorów

współżycia

i rozpowszechniania

się

języka

s p e c y f i c z n y c h w a r u n k ó w , w j a k i c h żyją poszczególne g r u p y
nieść ważną pomoc

w

daniem

jest w y k a z y w a n i e ,

etnografów

zaspokajaniu

potrzeb

rosyjskiego.
narodowe,

Badanie

może p r z y ­

t y c h narodów. D a l s z y m ważnym z a ­

iż t y l k o n i e k a p i t a l i s t y c z n a droga

rozwoju

może być k o r z y s t n a d l a młodych państw A z j i i A f r y k i . Wiąże się z t y m k o n i e c z ­
ność w a l k i z różnego r o d z a j u
jącymi

do n a u k i

Bardzo

mocno

aktywnego

ideologiami

kolonialnymi i rasistowskimi, przenika­

zachodniej.
podkreślona

zaangażowania

się

została

w

wszystkich

omawianym

radzieckich

artykule

ośrodków

konieczność

etnograficznych

do badań n a d współczesnością. K o n i e c z n e jest w związku z t y m s z y b k i e n a w i ą z a ­
nie

współpracy

z

innymi

dyscyplinami

p o g r a n i c z n y c h , j a k etnogeografii,

społecznymi

Wśród tych d y s c y p l i n pogranicznych z w r a c a
pogranicznej

między

Folklorystyka,

etnografią

a

etnolingwistyka

i

uwagę brak

ekonomią

i

między

paleoetnografia

mają

ważnych d l a p r a k t y k i badań n a d współczesnością
j a k n p . paleoetnografia.
etnografii

i ekonomii

do d r o b n y c h

mienionej
pliny

miałoby

ludów

się

w

zamieszkujących

nauce

zachodniej,

socjologią.

znikome

w

interesującym

niach

n a d życiem i kulturą

przegląd

dotychczasowych

czesności.

Podkreśla,

dla

ogóle go n i e mają,

badań n a p o g r a n i c z u
dla budowy

społe­

Ważne to jest szczególnie w

odnie­

Związek

R a d z i e c k i . Pominięcie
że k o n c e p c j a

n i e zaangażowanej

takiej

wy­

dyscy­

programowo

w

bu­

omawianym

niżej

w

cytowanych

socjalistyczną

narodów

artykule.
wyżej

a r t y k u l e Ł. P. P o t a p o w a

badań

a

znaczenie

M . H e r s k o v i t s a , 1955). P o ś r e d ­

myśli p r z e d s t a w i o n y c h

bardzo

etnografią

Anthropology

n i o z w r a c a n a to u w a g ę P o t a p o w w
jemy

itd.

dyscypliny

znaczenie

razi t y m bardziej,

n o w e g o życia (por. Economic

Rozwinięcie

dyscyplin

odpowiedniej

albo też w

kapitalne

i komunistycznego.

dyscypliny pogranicznej

pojawiła

dowaniu

rozwijanie

W y d a j e się, że zwłaszcza r o z w i j a n i e
opisowej

czeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o
sieniu

oraz

f o l k l o r y s t y k i , e t n o l i n g w i s t y k i , paleoetnografii

artykułach

znajdu­

o etnograficznych

ZSRR .
3

Autor

bada­

daje

bogaty

i

publikacji

poświęconych

radzieckiej

współ­

że współpraca

etnografów

z władzami

radzieckimi

zaczęła

się tuż po zwycięstwie r e w o l u c j i , l e c z w i e l e

najistotniejszych zjawisk

gi r a d z i e c k i c h etnografów, j a k n a przykład proces

kolektywizacji w

uszło

uwa­

latach t r z y ­

d z i e s t y c h . N a s i l e n i e badań n a d współczesnością d a t u j e się od k i l k u l a t , p r z y c z y m
niektóre j e j p r o b l e m y
klasy

robotniczej.

narodami

Związku

są n a d a l n i e d o s t a t e c z n i e b a d a n e ,

Obfite

są b a d a n i a

Radzieckiego, ale badania

treść, „są n i e s t e t y często o p r a c o w a n e
podkreśla,
cjalna

ekspedycja

1959 r. działa

w

tylko w

ramach

j a k m. i n . życie i k u l t u r a
wsią

te, choć c e n n e

radziecką

i

małymi

ze względu

n a swą

aspekcie opisowym"

Instytutu Etnografii

do badań n a d współczesnością,

Ł. P. P o t a p o w , Etnograficzeskoje
izuczenije
narodów SSSR,
„SE", 1962, n r 2, s. 3—19.
3

ta

że od

n a d współczesną

złożona

(s. 15). A u t o r

AN

z 18 s e k c j i ,

socjalisticzeskoj

ZSRR

spe­

z których

kultury

i

by-

RECENZJE

3

bada

współczesne

życie

narodu

szczególny n a c i s k n a w y k r y w a n i e
przeszkadzających

w

371

rosyjskiego.
zwyczajów,

budowaniu

W

badaniach

tych

kładzie

komunistycznego

społeczeństwa.

Omawiając

s t u l a t y p r a k t y c z n e autor podkreśla z n a c z e n i e e k o n o m i i j a k o d y s c y p l i n y
ważnej
Z
sesji

d l a współpracy w b a d a n i a c h
wymienioną

naukowej,

święconej
muzeów

wyżej

która

aktualnym

się w

zadaniom

łączy

się

także

sprawozdanie

Rydze

w

dniach

7—16 c z e r w c a

radzieckiej

a w

specjalnej

1962 г., p o ­

szczególności

zadaniom

4

Główne problemy etnograficznych
Omawiana

5

etnografii,

ze

etnograficznych .

doświadczonych b a d a c z y :
wa .

W.

publikacja

badań n a d n a r o d a m i

J . Krupianskaja,
stanowi

referat

rozprawy.

ZSRR

Ł. P. P o t a p o w

wygłoszony

n y m w Paryżu w l e c i e 1960 г., a więc n a p i s a n y

omawia

badanych

n a kongresie

etnologicz-

wcześniej niż w y m i e n i o n e

rozwój

społeczeństw l u b społeczności, ponieważ t y l k o w t e n sposób

R a d z i e c k i m idą

grup

wyżej

całościowego

można dać pełny obraz i c h życia. B a d a n i a n a d współczesnymi p r o c e s a m i
Związku

zespół

i Ł. N. T i e r i e n t i e -

C h a r a k t e r y s t y c z n e jest, że a u t o r z y podkreślają konieczność

ujmowania
w

po­

szczególnie

n a d współczesnością.

tematyką

odbyła

się

sposobów myślenia i postępowania

etnicznych,

w

2)

dwóch

kierunkach:

przeobrażenia

1) kształtowanie

ekonomiki,

kultury

i

przemian

się i

życia

dalszy

narodów

ZSRR.
W

Związku

nowe narody

Radzieckim

tworzą

albo s a m o d z i e l n i e ,

n y c h . Szczególnie c i e k a w e

procesy

się różnorodnych

g r u p ludności

niczych.

skupiskami

Takimi

zakładane

n a zajętych

się

aktualnie

albo p r z e z

do większych
pod

uprawę

są

plemiennych

grup

plemien­

związku z p r z e s i e d l a n i e m

ośrodków

narodowości

grup

się różnych

e t n i c z n e toczą się w

różnych

ostatnio

z dawnych

stapianie

przemysłowych

lub

m. in. sowchozy

ziemiach

i

rol­

miasta

Kazachstanu.

Centralnym

p r o b l e m e m badań n a d przeobrażeniami p l e m i o n

i narodów Z w i ą z k u

Radzieckiego

„jest s a m człowiek",

kulturowe,

jego umysłowość, n a w y k i

wych

dróg jego życia, n o w e g o t y p u r o d z i n y , t w o r z e n i e

gorii

zawodowych

itd. Dotyczy

to w

równej

klasy

robotniczej.

Prowadzone

przez

etnografów

rakter

konsekwentnie

ujmowane

od s w y c h

mierze

kształtowanie

chłopstwa

radzieckich badania

mają

przy

początków

i współoddziaływanie

rozwój

czym

kate­

kołchozowego, co

h i s t o r y c z n y c h przeglądów,
poprzez

się n o ­

się różnych n o w y c h

badane

cha­

zjawiska
z

są

innymi

zjawiskami.
W

omówionym

artykule

dań n a d współczesnością, w
gdy

zwraca

uwagę

t y m c z a s e m wygłoszony n a t y m s a m y m

d a n i a c h etnografii
mal

zupełnie

silne

zaakcentowanie

i życiem k l a s y

zjeździe r e f e r a t

S . P. Tołstowa

problematykę

zainteresowanie

klasy

o za­

robotniczej .
6

współczesnością

znajduje

wyraz

w

publikacjach

z a m i e s z c z a n y c h w „SE". I t a k w 1961 r. n a 15 artykułów z a m i e s z c z o n y c h w
„Materiały

ba­

robotniczej,

r a d z i e c k i e j stawiał tę problematykę n a d a l s z y m m i e j s c u , a n i e ­

pomijał

Narastające

szczególnie

t y m badań n a d kulturą

i s t u d i a z etnografii

współczesnych, t j . o k r e s u

i antropologii

budowy

socjalizmu

ZSRR"

aż 12 dotyczyło

i komunizmu

w

ZSRR.

dziale

zagadnień
Najwięcej,

bo 9 artykułów, dotyczyło p r z y t y m -małych narodów Z S R R , zaś 3 artykuły chłopS.

Masłowa,

sowriemiennym

zadaczam

4

nr

G.

W.

Staniukowicz,
i

Sessija

etnograf iczeskich

poswiaszczennaja

muziejew,

„SE", 1962,

5, s. 139—143.
5

W.

Osnoumyje
nr

T.

etnografii

J.

K r u p i a n s k a j a ,

problemy

Ł.

etnograficzeskogo

P.

Potapow,
izuczenija

3, s. 3—18.
6

P o r . „Etnografia

Polska",

Ł.

N.

narodów

t. 6: 1962, s. 415—416.

T i e r i e n t i e w a,
SSSR,

„SE", 1961,

RECENZJE

372

s t w a r o s y j s k i e g o l u b białoruskiego. W 1962 r. jest t y c h artykułów trochę m n i e j , bo
10 n a łączną ilość 17. D w a z n i c h są poświęcone r o s y j s k i e m u chłopstwu kołcho­
zowemu,
innych

6 małym n a r o d o m ,

artykułów

W

dotyczy

obu r o c z n i k a c h

metodologicznym,

a 2 k u l t u r z e robotników

także pośrednio

„SE"

znajdujemy

(Litwa

i Kazachstan). Parę

współczesności.

kilka

prac

poświęconych

p r z y c z y m szczególne z a i n t e r e s o w a n i e

zagadnieniom

budzą t r z y z n i c h .

Chro­

nologicznie p i e r w s z y jest r e f e r a t M . G . L e w i n a o d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h i a n t r o ­
pologicznych

jako

źródłach

h i s t o r y c z n y c h . Źródła

pisane

7

przez dane archeologiczne, etnograficzne,

mogą

być

s t a w i e t y c h d a n y c h następstwa wydarzeń jest t r u d n e i m u s i być
bardzo

krytycznie.

etnograficznymi

Szczególnie

zastępowane

l i n g w i s t y c z n e i t d . , ale śledzenie n a p o d ­

skomplikowane

jest

przeprowadzane

posługiwanie

związanymi z kulturą materialną i duchową. A u t o r

się

danymi

podkreśla, że

e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y w y p r a c o w a l i teorię (concept — w g a n g i e l s k i e g o s t r e s z c z e n i a )
typów

ekonomiczno-kulturowych,

obejmujących

specyficzne

to

jest

stającym n a j e d n a k i m poziomie r o z w o j u
dobnych

warunkach

etnograficzne

dają

uwarunkowanych

i k u l t u r y , właściwych
z tych

typów

mogą

w i e k u , t a k względnego

w y n i k mogą dać p r z e d e

ujęcia.

wysuwane

w n a s z e j n a u c e wcześniej

Bardzo

Propozycje

istotne

rozprawie

Lewina

problemy

o książce

przypominają

etnografii .

metodologicznych

francuskiej

tej

zakresie

w

s k u t k a c h do o g r a n i c z a n i a

z

drugiej

zaś

do w y p r o w a d z a n i a
iż

de

M.

i metod"

(s. 48—49). E t n o g r a f i a

uogólnień

określa

choćby

poruszyła

J . P. A w i e r k i j e w a ,

amerykańskich
chyba

poprzednio

etnologów

on

jako

teorii

i

strony

jako

miejscami

zbyt

wości j a k o w prostej

daleko,

skoro

autorka

konglomerat

etnografii,
ocenie
9

całą

linii wynik wpływów freudyzmu

wyjść

Podobną

osobowości .

traktuje

prowadzi

wywodzących

musi

Lewina.

koncepcją

uwagę na

co

do c z y s t y c h opisów,

„cały

o kulturze

artykuł

swej

się

są z a r z u t y a u t o r k i pod

która poddała b a r d z o ostrej
z

zwraca

nieuzasadnionych,

etnografię

w

i szerszych

metodologii,

że d y s k u s y j n e

nauka

omówiony

związane

kom­

propozycje

I. S z a r e w s k a j a

poza r a m y t r a d y c y j n y c h d y s c y p l i n i t r a d y c y j n i e r o z u m i a n e j
świadczy

podobne

Autorka

8

ogólnej

się j e d n a k ,

adresem

wszystkim takie

l'Ethnographie

się u c z o n y c h - z j e d n e j

głównie z p s y c h o l o g i i . W y d a j e
Griaule'a,

p o r u s z a В.

Methode

niedostatki

w

poważnymi

j e s t łączenie różnych

bardzo

Griaule'a

problemach

ostatniej

stosunkowo

(1938) p r z e z K . D o b r o w o l s k i e g o .

metodologiczne

Marcela

być

o b r a z t y l k o przybliżony, zagrożony

pleksowe

pozo­

j a k i bezwzględnego.

niedokładnościami, dlatego w b a d a n i a c h przeszłości potrzebne
dyscyplin granicznych. Pozytywny

modeli

ludom

społeczno-gospodarczego i żyjącym w p o ­

n a t u r a l n y c h . Niektóre

dokładnie określane co do s w o j e g o
Ponieważ d a n e

historycznie

postaci gospodarki

i

nauk

wychodzi

jak o tym

problematykę
niektóre

Krytyka

problematykę

i reakcyjnej

teorie

ta

idzie

osobo­

postawy

nie­

których u c z o n y c h .
Wreszcie
czych

7

wymienić

studiach

nad

trzeba

folklorem

interesujący

1 0

M . G . L e w i n, Etnograficzeskije

czeskij

istocznik

(k

artykuł R . R . G e l g a r d t

robotniczym .

mietodołogii

Autorka

i antropołogiczeskije
izuczenija

istorii

o

rozpatruje

porównaw­

porównawczo

matieriały

как i s t o r i -

biespismiennych

narodów),

„SE", 1961, n r 1, s. 20—27.
8

В.

I. S z a r e w s k a j a ,

mietodołogii
9

10

„Etnograficzeskij

raietod"

Marsela

Griola

i

woprosy

francuzskoj

etnografii,

„SE", 1962, n r 6, s. 43—54.

J . P. A w i e г к i j e w a, Etnofrejdizm

w SSzA,

„SE", 1962, n r 4, s. 3 — 1 5 .

R.

R.

w sowriemionnoj
Gelgardt,

1962. n r 5. s. 5—14.

O

srawnitielnom

izuczenii

raboczego

folkłora,

„SE",

RECENZJE

373

t e m a t y różnych opowiadań i pieśni górniczych biorąc pod u w a g ę głównie m a t e ­
riały c z e s k i e , n i e m i e c k i e i r o s y j s k i e , á także a n g i e l s k i e i i n n e . Trochę n i e m i l e
u d e r z a zupełne pominięcie materiałów p o l s k i c h , choćby w y d a n y c h w 1958 r. p r z e z
J . Ligęzę. N a t y m m i e j s c u zasługuje j e s z c z e n a wzmiankę interesujący artykuł
amerykańskiego a r c h e o l o g a J . A . F o r d a o n o w y c h m e t o d a c h ilościowych z w i ą z a ­
n y c h z ustalaniem chronologii b a d a n y c h zjawisk archeologicznych,
wypracowa­
n y c h w n a u c e amerykańskiej .
u

W d z i a l e studiów dotyczących e t n o g r a f i i Z S R R k i l k a artykułów zasługuje
n a szczególne wyróżnienie. Należy t u artykuł Ł. N. T i e r i e n t i e w e j o kształtowaniu
się n o w y c h zwyczajów i obrzędów wśród chłopów kołchozowych Ł o t w y . N i e ­
z m i e r n i e c i e k a w i e p r z e d s t a w i a się t w o r z e n i e i r o z p o w s z e c h n i a n i e n o w y c h z w y c z a ­
j ó w zastępujących d a w n e obrzędy o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m , j a k c h r z e s t , b i e r z m o ­
w a n i e . T e n o w e z w y c z a j e znajdują aprobatę ze s t r o n y władz t e r e n o w y c h i p a r t y j ­
n y c h i są podnoszone do r a n g i u z n a n y c h i n s t y t u c j i społecznych. Interesujące j e s t
s t w i e r d z e n i e a u t o r k i , że w s t o s u n k o w o największym s t o p n i u zachowały się d a w n e ,
zróżnicowane r e g i o n a l n i e z w y c z a j e i obrzędy p o g r z e b o w e . I t u j e d n a k tworzą się
i rozpowszechniają f o r m y n o w e , p o p i e r a n e , a n a w e t i n s p i r o w a n e p r z e z l o k a l n e
władze. O b c h o d z i się n a przykład w zupełnie świecki sposób dzień umarłych
w m i e j s c e d a w n y c h kościelnych z a d u s z e k . A u t o r k a n i e w n i k a n i e s t e t y głębiej
w m e c h a n i z m p o w s t a w a n i a t y c h n o w y c h zwyczajów, w z a c h o w a n i a się l u d z i ,
a p o p r z e s t a j e n a w y l i c z e n i u i o p i s a n i u n o w y c h form.
1 2

N i e s p o t y k a n y r a c z e j w d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j a c h r a d z i e c k i c h etnografów
c h a r a k t e r m a p r a c a dwóch autorów: Ł. A . A n o c h i n a i M . N. S z m i e l e w a o niektó­
r y c h c e c h a c h n o w e g o o b l i c z a d u c h o w e g o współczesnego r a d z i e c k i e g o kołchoźni­
k a . C h o d z i t u o z m i a n y umysłowości, a w g r u n c i e r z e c z y osobowości r a d z i e c k i c h
kołchoźników. G d y b y artykuł t e n miał b a r d z i e j s y n t e t y c z n y i t e o r e t y c z n y c h a ­
r a k t e r , należałby niewątpliwie do n a j c i e k a w s z y c h , j a k i e ukazały się w „SE". P o ­
dobnie j e d n a k , j a k s z e r e g i n n y c h artykułów, m a on c h a r a k t e r r a c z e j
sprawozdawczo-opisowy.
13

P r o b l e m z a n i k u f o r m życia religijnego w Z S R R p o r u s z a w s y n t e t y c z n i e n a p i ­
s a n e j r o z p r a w i e I. A . K r y w i e l e w A u t o r
wykorzystał w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h
2 0 - l e t n i c h badań p r o w a d z o n y c h w ś r ó d ludności r o s y j s k i e j , k r a j ó w nadbałtyckich,
K a u k a z u , A z j i Środkowej, l u d ó w północnej i w s c h o d n i e j S y b e r i i i i n .
W ś r ó d p r a c dotyczących obszarów położonych poza g r a n i c a m i Z S R R niektóre
poruszają z a g a d n i e n i a mogące służyć za ważny materiał i n f o r m a c y j n y l u b p o ­
równawczy. Wymienić t u można s t u d i u m J . W. I w a n o w e j o p r a w i e z w y c z a j o w y m
szczepów północnej A l b a n i i j a k o o źródle e t n o g r a f i c z n y m , a r a c z e j e t n o g r a f i c z n o -historycznym .
15

Czytelnika

1 1

J.

A.

chronologii,
Ł.

1 2

w

bytu
1 3

N.

Koliczestwiennyj

mietod

Formirowanije

Tierientiewa,

oblika

zainteresować

obszerna

polemika

ustanowlenija

między

archieołogiczeskoj

1962, n r 1, s. 32—43.

kołchoźników

Łatwiji,

nowych

obyczajew

i

obriadou

1

„SE", 1961, n r 2, s. 24—36.

M . N. S z m i e l e w a ,

sowriemiennogo

I. A . K r y w i e l e w ,

rodów SSSR,
15

Ford,
„SE",

może

Ł. A . A n o c h i n a ,

chowogo
1 4

polskiego

kołchoźnika,
Prieodolenije

„Niekotoryje

czerty

nowogo

du-

„SE", 1962, n r 4, s. 23—33.

religiozno-bytowych

pierieżitkow

Siewiernoj

как

u

na­

„SE", 1961, n r 4, s. 3 0 ^ 1 4 .

J . W. I w a n o w a ,

Obycznoje

istocznik, „SE", 1961, n r 3, s. 53—63.

prawo

Albanii

etnograficzeskij

RECENZJE

374
prof. J . C z e k a n o w s k i m

a czwórką r a d z i e c k i c h antropologów i etnografów

wie

szkoły"

tzw.

„lwowskiej

dyskusja,
czym

jaka

sama

przeciętny

antropologii .

Jest

16

zamieszczona

na

łamach

J . Czekanowskiego

liczy

to

bodaj

omawianego
14 s t r o n

w

spra­

najobszerniejsza
czasopisma,

druku,

przy

a więc t y l e , co

artykuł.

Obydwa
zdania

została

wypowiedź

w

omawiane

ze

zjazdów,

wszystkich

sesji

roczniki

naukowych

pracom radzieckich

„SE"

ważniejszych
itd. Po

jak

zwykle,

badawczych,

raz pierwszy

aktualne

ekspedycji

przy

sprawo­

naukowych,

t y m poświęcono

uwagę

.

W a ż n y i interesujący j e s t też artykuł J . I . Ż u -

r a w l e w a o kontaktach naukowych

Instytutu Etnografii A N Z S R R z zagranicznymi

placówkami

socjologów

przynoszą,
prac

17

naukowymi .
1 8

W d z i a l e „Krytyka i b i b l i o g r a f i a " z w r a c a
omawiający
grafii

AN

u w a g ę artykuł I . A .

wypowiedzi zagranicznych uczonych o wydawnictwie

ZSRR

„Narody M i r a " .
1 9

Autorka

Zołotariewskiej
Instytutu Etno­

zestawiła b a r d z o s u m i e n n i e

wszystkie

c h y b a p u b l i k o w a n e do 1960 r. w y p o w i e d z i różnych u c z o n y c h r a d z i e c k i c h i o b c y c h
(w t y m 4 Anglosasów, 1 S z w e d a ,
tycznego

wykracza

marginesie

oceny

istniałych

w

stawie

rozprawka
prac

nauce

różnorodnie

M.

1 Węgra). Poza

z a k r e s zwykłego artykułu

S. Artanowskiego

J . Herskovitsa

amerykańskiej
dobieranych

o wartościowaniu

omawia

tendencji

kryteriów.

autor

szersze

do wartościowania
Zagadnień

polskich

2 0

Na

zagadnienie

za­

kultur

na

pod­

dotyka

recenzja

r o z p r a w y o o d b i c i u ukraińskiej twórczości l u d o w e j w f o l k l o r y s t y c e
Na

zakończenie

wypada

j e s z c z e podkreślić, że układ

polskiej .
2 1

działów, objętość

kład „ S E " n i e uległy żadnym i s t o t n y m z m i a n o m ; t a k s a m o bez z m i a n
czasopisma.

redakcyjnego

streszczenie w

języku a n g i e l s k i m , częstokroć n a z b y t krótkie d l a p o z n a n i a
była n a d a l

nym

na pokrewne

numerze

zmiennie

artykułów

z tą

samą,

co d a w n i e j ,

artykule

pożyteczna t e n d e n c j a
tematy.

zamieszczone

ukazywało

J . W.

16

Czekanowski,

wa,

analiza

К

ocenkie

w," Niekotoryje

w rabotach

jed­
nie­

punktualnością.

„Iwowskoj

Pietraszek

szkoły"

profiessorom

tamże, s. 119—122; W. P. A l e k s i e j e w , T . A ,

N. N. C z e b o k s a r o

rasowogo

się

„SE", 1962, n r 4, s. 106—119; G . F . D e b e c, P o powodu

J. W. Czekanowskogo,

jest

głównej

do s k u p i a n i a w

Czasopismo

Edward

G. F. Debecem,

i na­

pozostawał

skład k o m i t e t u

treści artykułu. W i d o c z n a

P o każdym

kry­

kultur .

zamieczanija

po

otwieta

Trofimo-

powodu

J. W. Czekanowskogo

i jego

szkoły,

Aktualnyje

sowietskich

mietodow

tamże, s. 1 2 2 —

—137.
W.

17

K. G a r d a n ó w ,

issledowanij,

problemy

socjołogiczeskich

„SE", 1961, n r 4, s. 180—186. W a r t o zaznaczyć, że j e d e n z w y b i t n y c h

r a d z i e c k i c h etnografów i członek k o m i t e t u r e d a k c y j n e g o ,

„SE", Ł. N. T i e r i e n t i e w a ,

znajduje

Socjologicznego.

bieżnymi

sierii

Towarzystwa

swiazi

Instituta

„Narody

rielatiwizma",

Mira",

AN

SSSR

s

zaru-

Sowietskije

i zarubieżnyje

uczonyje

ob

etnogra-

i tieorija

„kul-

„SE", 1961, n r 4, s. 190—198.

P r o b l e m a s r a u m i t i e l n o j cennosti

folkłorystyci,

kultur

„SE", 1961, n r 3, s. 110—116.

В. К i r d а n, W. A . J u z w i e n к o, Ukraińska

u polśkij

Etnografii

„SE", 1961, n r 4, s. 187—191.

S. A r t a n o w s k i j ,

turnogo
2 1

stranami,

I. A. Z o ł o t a r i e w s k a j a ,

ficzeskoj
20

Radzieckiego

J . I . Z u r a w 1 e w, Naucznyje

18

1 9

się w k i e r o w n i c t w i e

„SE", 1962, n r 6, s. 171—173.

narodna

poetyczna

tioorczist*

RECENZJE

Č E S K O S L O V E N S K A

E T N O G R A F I E ,

„Československá E t n o g r a f i e "

wraz

1953 r. działalność. Począwszy

Lidem"

i wychodzić
rozwoju

dagowany przez
„CE"
demii

jako

Nauk

R.

od

C . Zíbrta

i'96i—1962 .
1

zostaje

z

„Českým

nazwą .

L i d " , jak

wiadomo,

„Český

2

czeskiej olbrzymie

znaczenie, a pierwszy

i L . N i e d e r l e g o ukazał się w

Instytutu Etnografii

Pradze

z oddziałem w

rozpo­

1963 r. połączona

będzie pod tą właśnie
etnografii

organ

w

9—ю-.

z dziesiątym r o c z n i k i e m kończy swą

czętą w

odegrał w

375

Pradze

w

numer re­

1891 r.

i F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej

Brnie

oraz Z a k ł a d u

Etnografii

Aka­

Słowackiej

A k a d e m i i N a u k w Bratysławie powstała w w y n i k u r e o r g a n i z a c j i n a u k i i o t w a r c i a
Czechosłowackiej
Akademii

Nauk

Akademii
(założonej

Nauk.
w

Dziesiąta

rocznica

istnienia

1952 г.), a także w s p o m i a n e g o

Czechosłowackiej

c z a s o p i s m a , stała się

okazją do k r y t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a dotychczasową działalność i k i e r u n e k b a d a w ­
czy

współczesnej

etnografii.

Podjął

się

tego

naczelny

doc.

O . Nahodil,

w

Rozmyślania

nad

osiągnięciami ,

artykule

redaktor

czasopisma ,
3

ujmując

4

zadania

czechosłowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i w sześciu p u n k t a c h : 1. wyjaśnianie
retycznych podstaw

etnografii

n i n i z m u ; 2. o p r a c o w a n i e

teo­

i folklorystyki w oparciu o zasady marksizmu i l e -

syntetycznego obrazu

k u l t u r y ludowej

Czechów i S ł o w a ­

k ó w ; 3. przezwyciężanie k a p i t a l i s t y c z n y c h przeżytków w świadomości l u d u ; 4. b a ­
danie

mniejszości

narodowych

zamieszkujących

5. występowanie p r z e c i w k o t e n d e n c j o m
klorystyce;
i

6. r o z s z e r z e n i e

wystąpienie

przeciwko

„ C E " spełniając

terytorium

odwetowym

badań

nad

rasizmowi

i

kulturą

w zachodniej
ludów

gospodarczo

i fol­

zacofanych

kolonializmowi.

rolę czołowego c z a s o p i s m a etnografii

n a siebie obowiązki p r z e d s t a w i e n i a

Czechosłowacji;
etnografii

aktualnego

czechosłowackiej

s t a n u tej n a u k i , j e j dróg

wzięła
rozwoju,

m e t o d b a d a w c z y c h i głównych problemów współcześnie ją nurtujących. Tę rozpię­
tość

tematyczną

jednak

ilustrują

reprezentowane

poniższe z e s t a w i e n i e

w

1

w

Artykuły

wstępne

aktualne

wydzielone

dziesięciu r o c z n i k a c h

nierównomiernie

osobny

Zagadnienia
teoretyczne
(Teoretické problémy)

3

Etnografia

„CE":

Ilość ogólna

R. 9: 1961

R . 10: 1962

27

2

1

11

1

—

38

3

5

(nie

dział)

Czechosłowacji

(Etnografie

zobrazować

artykułów w e w s z y s t k i c h

wprowadzające

2

1

czasopisma,

ilość d r u k o w a n y c h

zagadnienia
w

do

r o c z n i k a c h . S t a n t e n może

Tematyka

w

R.

wprowadzone

uwzględniające

działach występujących
Lp.

działy

poszczególnych

Československa)

P o r . recenzję Z. S z r o m b a, Československá

Etnografie

R. 1—7:

1953—1959,

8: 1960, „Etnografia P o l s k a " t. 4: 1961, s. 360—366; t. 6: 1962, s. 418—422.
2

P o r . C E " , R . 10: 1962 n r 4, s. 428.

„CE" k i e r o w a n a była p r z e z O t a k a r a N a h o d i l a p r z y współudziale R a d y R e ­
d a k c y j n e j w składzie:' E m a n u e l Baláš, L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, J a r o s l a v K r a ­
mařík, A n d r e j Melicherčik, O t a k a r P e r t o l d , Ján Podolák, Vilém Pražák, D r a h o ­
míra Stránská.
3

4

O. N a h o d i l ,

Zamyšlení

nad výsledky,

„CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 325—329.

RECENZJE

376

Ilość ogólna

Tematyka

Lp.

4

Czeski

5

(Český a slovenský folklor)
E t n o g r a f i a słowiańska
(Slovanská
etnografie)

i

słowacki

6

Etnografia

7

O b c a etnografia .
(Cizokrajná
etnografie)

8

O b c y folklor
(Cizokrajný

9

Historia

10

Badania
terenowe
(Terénní výzkumy)

11

Dyskusje

12

Materiały (Materiály)
Terminologia
(Terminologie)

14

a folklor

SSSR)

folklor)

vědy)

(Diskuse)

R e c e n z j e ( K r i t i k a a bibliografie)
Wiadomości ( Z p r á v y )

—

36

3

•

3

1

1

9

—

1

16

1
3

4

4

2
8

3

—

—

5

—

—

7

—

—

przedstawione

4
14

9
36

powyżej p r z e z O . N a h o d i l a

ostatnich

roczników

się t e n d e n c j o m

O. Skalníková

„ČE".

Jednym

odwetowym

ukazując

w

54
z a d a n i a współcze­

wśród przesiedleńców p r z e k o n a n i a
cji . P r z e c i w k o
5

rasizmowi w

z wymienionych
zachodniej

groźbę s z k o d l i w e j

c h o d n i o n i e m i e c k i c h instytutów, t z w . O s t f o r s c h u n g ,

na brak

1

czechosłowackiej p o s t a r a m się pod t y m właśnie kątem spojrzeć n a

przeciwstawianie
uwagę

—

(Kronika)

Mając n a u w a d z e

temu

—

5

17

dwóch

2

prace

Kronika

treść

2

za­

16

snej etnografii

1

19
36

prac

(Přehledy národopisné
v zahraničí)

18

13

ZSRR

Zagadnienia
metodyczne
(Otázky m e t o d i k y )
Przegląd e t n o g r a f i c z n y c h
granicznych

15

R . 10: 1962

nauki

(Dějiny

13

9: 1961

folklor

i folklor

(Etnografie

R.

do

o ich krzywdzie i tymczasowej
6

było

Poświęciła

działalności l i c z n y c h z a -

zmierzających

n a u c e wystąpił J . W o l f .

punktów

etnografii.

ugruntowania
obecnej

sytua­

T r z e b a też zwrócić

uwagę

opracowań t e o r e t y c z n y c h , gdyż t e n p o d s t a w o w y dział n a u k i

reprezentuje

t y l k o j e d e n artykuł K . H o r á l k a .
7

Dążąc w przyszłości do s t w o r z e n i a s y n t e t y c z n e g o o b r a z u

naj­

w

choć b a r d z o

różnorodna jednakże w większości dotyczyła k u l t u r y m a t e r i a l n e j . D o

5

O.

Skalníková,

etnografie,
6

„ Č E " poświęcono etnografii

k u l t u r y ludowej

więcej u w a g i

Nebezpečí

własnego k r a j u , p r z y c z y m t e m a t y k a

pronikání

revanšismu

do

západoněmecké

„ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 217—221.

J. Wolf,

Československá

etnografie

proti

r a s i s m u , ,,ČE", R . 9: 1961 n r 2,

s. 109—112.
7

K . H o r a l e к, К

dnešnímu

stavu

a B a t a " , „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 1—15.

bádání' o staroegyptské

pohádce

„Anup

RECENZJE

bardzo

377

c i e k a w y c h należy c y k l artykułów znanego

badacza

V . Pražáka, rozpoczęty

w n u m e r z e 4 z 1960 г., a ciągnący się p r z e z cały r o c z n i k dziewiąty . P r a c a t a d o ­
8

tycząca

technologii

Czesko-Morawskiej

wyrobów

jednym

tylko

ośrodku

n a Wyżynie

należy do n o w a t o r s k i c h w d z i e d z i n i e czechosłowackiego r z e m i o ­

sła l u d o w e g o . A u t o r
nizacją

garncarskich w

zajął się w n i e j n i e t y l k o techniką w y r o b u ,

pracy, wynagrodzeniem

(przytaczając

ale również

cennik n a wyroby

orga­

z l a t 1800—1895)

' i z b y t e m towarów. N a podkreślenie'zasługuje również s t r o n a i l u s t r a c y j n a artykułu,
jak

mapa,

rysunki, przekroje

Budownictwo
W

omawianych

było

barwne).

tematem

się n i m J . K š i r ,

n a łamach

S. Švecová ,

9

i zajmujący

się od w i e l u l a t t y m p r o b l e m e m

„CE''.

J . Vařska

10

a w d z i a l e „Dyskusji" polemizują n a t e m a t w i e l o b o c z n y c h

1 2

13

(niejednokrotnie

często p o r u s z a n y m

rocznikach zajmuje

i C. Votrubec ,
L . Štěpánek

i fotografie

stosunkowo

1 1

stodół

E . Baláš . Szczególnie
14

c i e k a w y jest artykuł J . Kśira poświęcony wyłącznie stodołom, i c h k o n s t r u k c j i , m a ­
teriałowi b u d o w l a n e m u
Czechosłowaccy

i

typologii.

etnografowie

c o r a z wyraźniej

widzą

potrzebę

konfrontowania

materiałów e t n o g r a f i c z n y c h

ze źródłami h i s t o r y c z n y m i . J . K r a m a ř í k

na

podał

i

zbiorach

archiwalnych

szczegółową

z początku X I X w. n a t e r e n i e państwa

narzędziom jego p o d d a n y c h

15

.

W

analizę

rolnictwa

t y n i e c k i e g o , poświęcając

innych numerach

opierając

z końca

się

XVIII

wiele

miejsca

„ C E " a u t o r przytoczył

dalszy

materiał z tego samego t e r e n u , dotyczący c e n m u r a r s k i c h i c i e s i e l s k i c h p r z y s t a w i a ­
niu

budynków

1 6

oraz

inwentarzy

narzędzi

spisanych

po

śmierci

gospodarzy .
17

Materiał a r c h i w a l n y z z a k r e s u pożywienia przytoczył również V . B u r i a n w a r t y k u l e
Ludowe

pożywienie

muzealnych

na Słowacji .
I9

8

na Vyškovsku

został o p a r t y

artykuł

w połowie

XIX

F . Šacha

dotyczący

w.

Technologie

hrnčířské

výroby

v

podstawie

rozwoju

Po,za wyżej w y m i e n i o n y m i , s t o s u n k o w o

V. P r a ž á k ,

Na

18

zbiorów

narzędzi o r a c k i c h

l i c z n y m i artykułami
Kunštátě,

opar-

„CE", R . 9: 1961

n r 1, s. 16—58; n r 2, s. 113—134; n r 4, s. 325—357.
9

J . K š í r , Lidové

stavitelství

na Hané,

„CE",

R . 9: 1961 n r 2, s. 135—176;

n r 3, s. 222—256.
10

S. Š v e c o v á ,

L'udové

stavitelstvo

v obci

Kostice,

ochrana,

„CE", R . 10: 1962 n r 3, s. 3 0 7 —

„CE", R . 9: 1961 n r 1,

s. 59—75.
11

J . V a ř e k a, Větrné

mlýny

a jejich

1 2

C . V o t r u b e c, Ke

studiu

zanikajících

312.
slovenska,
1 3

nouzových

kolonií

na území

Česko­

„CE", R. 10: 1962 n r 2, s. 109—126.

L. Š t ě p á n e k ,

К problematice

polygonálních

stodol, „CE", R . 9 : 1961 n r 3,

s. 297—300.
1 4

E. B a l á š ,

Vznik

a vývoj

polygonálních

stodol,

„CE", R. 9: 1961 n r 3,

s. 301—309.
J. K r a m a ř í k ,
Hospodářské
nářadí poddaných
na
koncem
osmnáctého století a počátkem
století devatenáctého,
n r 1, s. 27—44.
15

panství
týneckám
„CE", R . 10: 1932

J . K r a m a ř í k , Z e zednických a tesařských
odhadů
staveb
na
panství
týneckém z dvacátých let minulého století, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 388—389.
16

J . К r a m a ř í k, Z inventářů
pozůstalostí
Klatovsku,
„CE", R . 9: 1961 n r 4, s. 413—414.

poddaných

týneckého

V . В u r i a n, Lidová strava
„CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 192—195.

v polovině

devatenáctého

17

18

na Vyškovsku

F . Š a c h , K ' vývoji
slovenského
orebního
nářadí
z muzejních sbírek, „CE", R. 10: 1962 n r 3, s. 217—239.
19

na základě

panství

na

století,
materiálu

378

RECENZJE

t y m i n a m a t e r i a l e h i s t o r y c z n y m wymienić można j e s z c z e d w a : V . F r o l c a n a t e m a t
.stroju

2 0

i J . V . Schey.bala n a t e m a t l u d o w e g o d z i e n n i k a r s t w a .
2 1

K u l t u r a duchowa

i społeczna, d o t y c h c z a s n a ogół n i e r e p r e z e n t o w a n a

t y m razeni poruszona
nowicie

K.

Fojtik

omówił

organizacją

a J . Š ť a s t n ý — przesądy i z a b i e g i
n i e uwzględniając

w

,,CE",

została w dwóch artykułach z t e r e n u Wołoszczyzny, a m i a ­

pasterstwo

rodziny

magiczne

owiec

23

w

drugiej

połowie

XVII

w. ,
2 2

związane z hodowlą bydła, szczegól­

.

N a d r u g i m m i e j s c u pod względem zainteresowań w „ Č E " stała etnografia
dotycząca
w

przede

wszystkim

ostatnich latach

badania

te

afrykańskich, do których w
O . Skalníková

łamach „ Č E " .
2 i

(Gwinea).

O. Nahodil
się

istniejącego n a t e r e n i e Z j e d n o c z o n e j

na teren

drugiej

(Egipt

gospodarczo.

nowo

i Sudan),

sprawozdania
z nich

państw

czechosło­

F . K . Růžičky

(Ghana)

znajdujemy

o organizowanej

Republiki Arabskiej

obca,

Zwłaszcza

powstałych

z t y c h badań

również

egiptologicznej

n a t e r e n N u b i i . Czteromiesięczny popyt
celu opracowanie

zacofanych

rozszerzono

Obszerne

Dowiadujemy

t u t u Egiptologicznego)

ludów

1960 i 1961 r. w y j e c h a l i l i c z n i etnografowie

w a c c y , j a k L . Holý (Sudan),
i

kultury

(w

na

ramach

Czechosłowackiego I n s t y ­

e k s p e d y c j i u c z o n y c h czechosłowackich

O. Nahodila

w E g i p c i e i S u d a n i e miał n a

p l a n u e t n o g r a f i c z n y c h badań w r a m a c h p r z y g o t o w y w a n e j

ekspe­

dycji.
W „ Č E " z a m i e s z c z o n o też k i l k a artykułów n a t e m a t p l e m i o n indiańskich w P o ­
łudniowej

Ameryce .
2 5

L . Pawłowicz

Potapow

pisał

o badaniach

prowadzonych

w Z S R R n a d monografią Tuwińców, w których k u l t u r z e znaleźć można w i e l e
mentów t u r k o - t a t a r s k i c h i
Z

2 6

zakresu sztuki ludowej

P i e r w s z y z nich zapoznaje

dwa

artykuły.

z działalnością t z w . U C E C O M , t j . c e n t r a l n e g o

i folkloru

w

związku

spółdzielni rzemieślniczych, wytwarzających
rach sztuki ludowej
w

mitologii

27

.

rumuńskiej

Rumunii
wyroby

podjął się p r z e d s t a w i e n i a
oděv

umieszczono

oparte

na tradycyjnych

R . V u l c a n e s c u w a r t y k u l e Elementy

Natomiast

V . F r o 1 e c, Lidový

2 0

ele­

mongolskich .

v Nově

Lhotě

trudnego

problemu,

na Horňácku

wzo­

słowiańskie
a

mianowi-

od 18. století,

„ČE",

R. 10: 1962 n r 4, s. 330—363.
21

'

S с h e y b a 1, Typy

J . V.

lidových

zpravodajských

tisků

v

devatenáctera

století, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, s. 265—280.
K . F o j t í k, Společnost

22

XVII,

století,
23

'

J . Š ť a s t n ý, Pověrečné

na Valašsku,
2 4

a rodina

na moravském

představy

a praktiky

L. H o l ý ,

Etnografický

výzkum

v

vodou

25

zílie,
oblasti

po Egyptě,
poznámky

spojené

s chovem

dobytka

Súdánské

republice,

činitel, ekonomického

rozwoje,

etnografické

postřehy

„ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 393—412; O. S k a l n í k o v á ,

Etnogra­

z Guineje,

Některé

„ČE", R . 10: 1962

„ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 81—98.

Č. L o u к o t к a, Indiánský

kmen

v pohoří

Dourados

ve státě Páraná,

„ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 4 5 — 5 6 ; B . R o e 1 d, Indiánská povstání
Jižní Ameriky,

ské oblasti,
2 6

polovině

— důležitý

„ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 166—177; O. N a h o d i l ,
z cest

v druhé

„ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 195—208.

n r 3, §. 255—264; t e n ż e , Zásobováni

fické

Valašsku

„ČE", R . 10: lfli62 n r 1, s. 1—26.

Bra­

v

andské

„ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 57—65; V . Š o l c , Keramika

and­

„ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 257—279.

L. P a v l o v i c

Potapov,

Historickoetnografické

výzkumy

v

Tuvě,

„ČE",

R. 9: 1961 n r 3, s. 280—296.
2 7

J. Orel,

•s. 249—254.

Etnografické

marginálie

z

Rumunska,

„ČE", R . 10: 1962 n r 3,

RECENZJE

cie

etnogenezy

w

tworzeniu

Rumunów

się n a r o d u

z uwzględnieniem
rumuńskiego

artykuł z z a k r e s u

folkloru, umieszczony

praca

czechosłowackich

etnografów

w

stałych działach

nej

pracy
31

W
wych,
w

Ethnographia

w

Zakarpackiej

Ruthenorum

elementu
ludowej

słowiańskiego

. N i e był to j e ­

znalazła
folklor"

Ukrainy

2 9

odbicie
i

na

„Obcy

na podstawie

współ­
łamach

folklor" .
3 0

XIX-wiecz-

znalazł się w czasopiśmie w dziale

„Historia

.

„Kronice" d r u k o w a n o s p r a w o z d a n i a z a k t u a l n y c h

wydarzeń

międzynarodo­

j a k np. k o n g r e s

Paryżu ,

amerykanistów

Wiedniu

uczonych

lub

3 3

antropologów

orientalistów

czechosłowackich ,

w

i

etnografów

Moskwie ,

w

dalej

3 4

3 2

uroczystości

3 6

„ Č E " umieściła też obok o b s z e r n y c h

r e c e n z j i i krótkich notek

chodnich

ostatnio

w Czechosłowacji p u b l i k a c j i ,

Karpatach

w XV—XVIII

wieku

Des elements

R. V u l c a n e s c u ,

bibliograficznych,

powstałe w

3 7

dawanych

jubileuszowe

nekrologi .

35

m. i n . dotyczących p r a c p o l s k i c h , artykuły d y s k u s y j n e

28

28

„ČE", zwłaszcza że ścisła

z folklorystami

„Czeski i słowacki

Materiał z h i s t o r i i etnografii
nauki"

znaczenia

i jego l i t e r a t u r y

dyny

•czasopisma

379

wyniku

wy­

j a k np. J . Macůrka, Wořosi w

za­

.

3B

slaves

dans

la mythologie

roumaine,

„CE",

R . 10: 1962 n r 2, s. 178—197.
29

tanec

v Nové

Lhotě

Kozinovská

J. K r a m a ř í k ,

31

a legenda

dějin polky,

Z

„ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 127—165;
o -Jidášovi,
„CE",

pohádky

a pověsti

a jejich

„CE", R . 10: 1962 n r 4,

R . 9: 1961 n r 4, s. 358—373.

O b o k w s p o m n i a n e g o artykułu R . V u l c a n e s c u

r e к, Laponské
„CE",

na Horňácku,

tradice

s. 364—368; V . V y c p á l e k ,
3 0

Ostatkový

W dziale t y m ukazały się następujące artykuły: Z . J e l í n k o v á ,
„konopice"

ukazał się t u d r u g i : V . M a -

zhodnocení

pro všeobecnou

folkloristiku,

R . 9: 1961 n r 2, s. 177—191.
' J. Markov,

К

dějinám

národopisu

Zakarpatskej

Ukrajiny,

„ČE", R. 10:

1962 n r i , s. 66—80.
3 2

(Paříž,
33

O. S k a l n í k o v á ,
30. VII.—6.

VIII.

VI.

mezinárodní

antropologický

a etnografický

kongres

1960), „ČE", R . 9 : 1961 n r 1, s. 84—88.

Č. L o u k o t k a , XXXIV,

mezinárodní

kongres

amerikanistů

na Vídni,

„ČE",

R . 9: 1961 n r 1, s. 88—89.
3 4

skvě,
35

L.

J . К r u š i n a-Č e m

„ČE",

ý,

XXV,

mezinárodni

kongres

oríentálistů

v

Mo­

R. 9: 1961 n r 1, s. 90—91.

E. B a l á š ,

Cestimír

s. 316—317; J . K r a m a ř í k ,

Loukotka
Šedesát

pětašedesátiletý,
let dr.

Jána

„ČE",
Mjartana,

R.

9:

1961 n r 3,

„ČE", R . 10: 1962

n r 4, s. 394—395.
V . F r o l e c , Profesor
Cvetan
Todorov
zemřel, „CE", R , 10: 1962 n r 3,
s. 313—315; J . H o r á k , Zdeněk Nejedlý,
„CE", R. 10: 1962 n r 4, s. 390—394.
м

D. K r a n d ž a l o v , Słownik
starożytności
słowiańskich,
„ČE", R . 9: 1961
n r 2, s. 209—211; J . Š t i k a , Pasterstwo
Tatr Polskich
i Podhala,
„ČE", R . 9: 1961
n r 4, s. 416—419; J . K r a m a ř í k , S . Nowakowski,
Przeobrażenia
społeczne
wsi
opolskiej,
„ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 107—Í08; V . S c h e u f l e r ,
Irena
Czarnecka,
Polska
sztuka ludowa,
„ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 428; B . S z y d ł o w s k a - C e g l o w a , C o nowego
wnosi
słownik połabski do wiedzy
o kulturze
materialnej
Drzewian polabskich,
„ČE", R. 9: 1961 n r 1, s. 94—97.
3 7

D. K r a n d ž a l o v , J. Macúrek, Valaši v západních Karpatech
v 15.—18. sto­
letí (K dějinám osídlení a hospodářsko-společenského
vývoje jižního Těšínská,
jiho­
západního Polska,
severozápadního
Slovenska
a východní
Moravy),
„CE", R . 10:
1962 n r 4, s. 398—404.
3 8

RECENZJE

380

Każdy n u m e r c z a s o p i s m a zamykały krótkie wiadomości dotyczące p r o w a d z o ­
n y c h badań e t n o g r a f i c z n y c h (10), k o n f e r e n c j i (5), w y s t a w i muzeów (6), p u b l i k a ­
c j i (52), z życia i działalności u c z o n y c h czechosłowackich (6) i i n n y c h (11). Z działu
tego d o w i a d u j e m y
się m. i n . o n o w e j e k s p o z y c j i m u z e u m w B r n i e , a p r z e d e
w s z y s t k i m o e t n o g r a f i c z n y c h nowościach w y d a w n i c z y c h , j a k n p . o o p u b l i k o w a n y m
p r z e z L . K u n z a j a k o s u p l e m e n t do I I r o c z n i k a „Zprávy Společnosti čs. n á r o d o pisců", wartościowym s p i s i e p r a c 32 roczników „Českiego L i d u " .
3 9

4 0

O s t a t n i n u m e r c z a s o p i s m a „Československá E t n o g r a f i e " R e d a k c j a zamknęła
z a w i a d o m i e n i e m o z m i a n i e powstałej n a p o l u e t n o g r a f i c z n y c h w y d a w n i c t w
—
w s p o m n i a n e j już n a początku n i n i e j s z e j r e c e n z j i — dziękując w s z y s t k i m s w y m
współpracownikom z a pomoc w r e d a g o w a n i u c z a s o p i s m a i życząc R e d a k c j i n o w e g o
„Českiego L i d u " pomyślności w d a l s z e j p r a c y w y d a w n i c z e j .
Zofia
STUDIA
Muzeum

I

w

MATERIAŁY

Lublinie,

Studia

i

LUBELSKIE:

Etnografia,

t.

1, L u b l i n

do

Materiały

dyskusji

L u b e l s k i e ^ są

niewątpliwie

o regionalizmie,

która

wydawnictwem

zatacza

pracach

wydawnictwa
dotyczących

należy

przyjąć

nazwisk
którzy

nawią­

Jednakże

z a z n a c z a się szczegól­

się wyraźnie, j a k w y k a z a n o
jako

w

do­

jednolity

związku z t y m j a k o główną i istotną rację

stworzenie

możliwości

druku

dla prac

bytu

naukowych

Lubelskiego.
pt. Etnografowie

P i e r w s z y rocznik otwiera zestawienie H . Zwolakiewicza
gionaliści

kręgi.

( J . C z e k a n o w s k i , A . F i s c h e r , R. R e i n f u s s )

region c z y o b s z a r k u l t u r o w y . W

stanowiącym

tej r e c e n z j i

tak szerokie

podkreślić należy, że r e g i o n a l n y c h a r a k t e r tego w y d a w n i c t w a
n i e s i l n i e , ponieważ L u b e l s k i e n i e z a r y s o w u j e
tychczasowych

1962, w y d .

ss. 41 tabl.

pewną formę n a u k o w e g o r e g i o n a l i z m u . N i e j e s t p r z e d m i o t e m
zywać

Szromba

w

badaniach

i danych
bądź

ludowej

kultury

biograficznych

urodzeniem,

Oczywiście

wprowadzenie

gionaliści"

musiało

bądź

Lubelszczyzny

i bibliograficznych

działalnością

tak powszechnie

pociągnąć

za

sobą

byli

(s. 7—75),
etnografów

l u b są

płynność

re­
85

i

związani

niesprecyzowanego

i

obejmujące

regionalistów,
z

Lubelskiem^

pojęcia

kryteriów

objęcia

jak

„re­

niektórych

osób t y m z e s t a w i e n i e m . T y m n i e m n i e j jest ono interesujące i pożyteczne chociaż­
by j a k o „ocalenie od z a p o m n i e n i a " w i e l u przeszłych, a może i d z i s i e j s z y c h zasług.
Ponadto

praca

A.

Zwolakiewicza

t y c h s p i s e m osób, spełnia
Niewielka
(s.

zestawienie

wynikło

nie obejmuje

zapewne

dorobku

bibliografii

J . Optołowicza, pt. Budownictwo

praca

77—105), z pewnością

horyzontów

przez

rolę p e w n e g o r o d z a j u

wiejskie

całokształtu

z tego, że b a d a n i a

drukowanego
w pow.

problemów.

objęły

obję­

regionalnej.

tylko

To

lubelskim

ograniczenie

niewielki

obszar,

że b a z a źródłowa była n i e w i e l k a i że n i e w y k o r z y s t a n o materiałów porównawczych
np. w

s k a l i województwa.

który

w

większości

dyskusyjne

wydaje

D l a t e g o za szczęśliwą należy uznać koncepcję

wypadków

poprzestaje

się z b y t n i e

rozbudowanie,

na

opisie.

W

t y m zakresie

jak na rozmiary

pracy,

s y s t e m a t y c z n e g o , który p e w n e e l e m e n t y o p i s u n i e p o t r z e b n i e a t o m i z u j e . W
z t y m t r u d n o było a u t o r o w i
teriału

w

przyjętym

zachować pełną konsekwencję

schemacie

a bliższy i c h opis z n a j d u j e m y
oświetlenie).

To

zbytnie

(np. f u n k c j e

izby

podane

3 9

R . 10: 1962 n r 4, s. 424—425.

4 0

R . 9: 1961 n r 3, s. 323.

systematyczne

jednak

schematu
związku

w pomieszczeniu m a ­
są

bardzo

właściwie w p u n k c i e : R o z p l a n o w a n i e

rozczłonkowanie

autora,

opisu

skrótowo,

i z b y , sprzęty,

spowodowało

te¿

381

RECENZJE

niewątpliwie z a g u b i e n i e niektórych szczegółów, a zwłaszcza i c h współzależności
(np. r o z p l a n o w a n i e w s i a u s y t u o w a n i e budynków). Podporządkowanie o p i s u z b y t
rozbudowanemu
s c h e m a t o w i skłoniło z k o l e i a u t o r a do w y p o w i a d a n i a
niejako
w f o r m i e d y s p o z y c j i n i e z a w s z e n a w e t rozwiniętych w pełne z d a n i a , co s p o w o ­
dowało, że s t y l n i e j e s t najłatwiejszy.
C i e k a w i e n a t o m i a s t r y s u j e się w t y m a r t y k u l e z e s t a w i e n i e t a b e l a r y c z n e
leżności wielkości d o m u m i e s z k a l n e g o od ilości p o s i a d a n e j z i e m i o r n e j .

za­

W i e l e cennego i dobrze u d o k u m e n t o w a n e g o materiału p r z y n o s i p r a c a R.- R e i n fussa, pt. Sztuka
ludowa
na pograniczu
Lubelszczyzny
i Podlasia
(s. 107^—147),
stanowiąca r e z u l t a t p r a c t e r e n o w y c h k i e r o w a n y c h p r z e z a u t o r a S e k c j i B a d a n i a
P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p r z e p r o w a d z o n y c h w l a t a c h 1952—1954. P r a c a
obejmuje
rozdziały: Stosunki
gospodarcze,
Formy
osadnicze,
Architektura,
Urządzenie
wnę­
trza,
Tkactwo,
Drukowanie
płócien,
Stroje,
Garncarstwo,
Zdobnictwo
żelaza,
Zdobnictwo
w drzewie,
Zdobnictwo
przedmiotów
obrzędowych.
Już z p r z y t o c z o ­
nego s p i s u treści widać, że p r z e d m i o t p r a c y p r z e d s t a w i o n y t a m został n a s z e r o k i m
tle, dostarczając p r z e z to c i e k a w y c h materiałów także i z z a k r e s u n i e objętego
tytułem pracy¿ są to dane stanowiące s z e r o k o pojętą charakterystykę środowiska
k u l t u r o w e g o i gospodarczego. P r a c a R. R e i n f u s s a dostarczyła do d o t y c h c z a s o w e g o
s t a n u badań d a l s z y c h d a n y c h świadczących o s i l n y c h nawiązaniach północnego
L u b e l s k i e g o do P o d l a s i a , a t y m s a m y m potwierdzających zróżnicowanie k u l t u r o ­
we Lubelskiego.
Część artykułową zamykają d w a k o m u n i k a t y : J . P e t e r a , Twórczość
Musiatowicz,
oraz K . M a r c z a k , Kleszcze
— nieznane
narzędzie
rybackie.
T o m uzupełnia bogaty i s t a r a n n i e d o b r a n y
41 t a b l i c r y s u n k o w y c h i f o t o g r a f i c z n y c h .

materiał i l u s t r a c y j n y ,
Zofia

DZIEJE
Dzieje

ZIEMI

S Ł U P E C K I E J , praca zbiorowa,

z i e m i słupeckiej

zlecenie Powiatowej
nonaukowym,

ukazująca

która

zbiorowym

objawem

regionem.

przez

zespół pięciu

chwili

obecnej.

wysiłkiem

zainteresowania

Inicjatywa

Wydanie

ta szeroko

i

tej

naukowców
powiązań

podjęta

przez

i

na

popular­

inne

książkowej,

powiatowych,

miejscowych
władze

ludzi

jest

z

własnym

powiatowe

mogłaby

naukowego i

popula­

opracowanie

Zarysu

wiedzy.

Zespół

autorów

podjęte

powiatu

słupeckiego

(Tadeusz

Malinowski),

znawczego

powiatu

słupeckiego

(Andrzej

Wędzki), Zarysu

słupeckiego

Rzeczpospolitej
przez

pozycji

władz

pradziejów
wiatu

autorów

pow. słupeckiego od czasów
ciekawej

dać w w y n i k u szereg p r a c p r z y d a t n y c h z p u n k t u w i d z e n i a
ryzacji

Staszczak

Słupca — Poznań 1960, s. 289.

głównie historię o s a d n i c t w a

do

cennym

zostały

obejmujący

R a d y N a r o d o w e j w Słupcy j a k o p r a c a o c h a r a k t e r z e

najdawniejszych
powstała

opracowane

Janiny

(Andrzej

Ludowej

zamierzenia

Wędzki)

(Jerzy

d w u autorów, Z b i g n i e w a

przedstawiają

wyniki

badań

oraz

zrealizował

artykułu

Młokosiewicz).

przez

turystyczno-krajo-

Opisu

Powiat

Etnografia

dziejów

Słupcy

słupecki

w

reprezentowana

J a s i e w i c z a i Teresę Stasińską-Maccariello,

n a d rzemiosłem

i

i budownictwem

po­

Polskiej
jest
którzy

ludowym К

Z. J a s i e w i c z , Z
etnograficznych
badań
nad
rzemiosłem
ludowym,
Iw:]
Dzieje
ziemi
słupeckiej,
s. 147—183; T .
Stasińską-Maccariello,
Z etnograficzrych
badań nad budownictwem
ludowym,
[w:] Dzieje
ziemi
słupec­
kiej, s. 185—229.
1

RECENZJE

382
Wymienione
która p o z w a l a

wyżej

słupeckiej. N i e s t e t y
sprawom

artykuły,

'na z o r i e n t o w a n i e
stosunkowo

wsi. Autor

w odtworzeniu

części

poza

etnograficznymi,

mało

m i e j s c a poświęca

w

historycznej

się

usprawiedliwia

omawianej

ten b r a k

też

dziejach

Słupcy

osad m i e j s k i c h .

Materiałów

do badań

Młokosiewicza, który

uwaga

n a d wsią

ogólnie

jego

dostarcza

orientuje

s t a t y s t y c z n e g o załączonego

w

przez

skupia

się

nam w

pewnym

długotrwałych

przede

wszystkim
stopniu

s y t u a c j i współczesnej

autora

wynika,

że n a

ziemi

uprawnej,

Ten brak
pracy

łąkach

być

z powodzeniem

artykuły

z zakresu

unikanie

problematyki

etnografii

z zakresu

przedstawienie wyników

pow.

słupeckiego

sposób

zwalając n a z o r i e n t o w a n i e
ściowe p o t r a k t o w a n i e
lezienie bardziej
większej
peckiej

ilości

n a 53 329 h a

w s i historyków-współautorów

uzupełniony

n i e tworzą

kawe

w

zesta­

słupeckiej

i pastwiskach.

zainteresowania sprawami

mógłby

na

artykuł

wsi. Z

w 1959 r. istniało 9178 g o s p o d a r s t w i n d y w i d u a l n y c h gospodarujących
ziemi

pracy

trudnościami

złożonej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j , która w y m a g a ł a b y
i pozostałych

całość,,

osadnictwa na ziemi

a r c h i w a l n y c h . Stąd

wienia

zwartą

ciągłości i p r z e b i e g u

kwerend

J.

tworzą

się w

przez

zwartej

całości

s t r u k t u r y gospodarczej

badań n a d rzemiosłem

luźny

łączy

się

problematyki

wszechstronnego

wiejskiej

omawianej

Niestety

dwa

pracy,

przez

z resztą

i społecznej

wsi. C i e ­

i budownictwem

ludowym

z pozostałymi

się w ogólnej s y t u a c j i , w

artykułów

etnografów.

artykułami,

j a k i e j pozostaje

po­

czytelnikowi na

odna­

s p o j r z e n i a n a rzemiosło i b u d o w n i c t w o .

Braku

etnograficznych

pozwoliłoby

nie

wieś. C a ł o ­

przy

należy żałować również i ze względu

opracowaniu

dziejów

n a to, iż dałyby

ziemi

ciekawy

słu­

przyczy­

n e k do z a g a d n i e n i a

w p ł y w u stosunków p o l i t y c z n y c h n a kształtowanie się k u l t u r y

ludowej.

Dzisiejszy

bowiem

pomiędzy

zabór

pruski

pow.

i rosyjski

słupecki
i w

przez

około

obu t y c h

100 l a t p o d z i e l o n y

częściach

różnie

był

układało

się

życie w s i .
Spośród

kilku

prac

umieszczonych w

tomie

uwagę

c j a l n i e d w a artykuły. J e d n y m z n i c h j e s t w s p o m n i a n y
graficznych
miosł

badań nad rzemiosłem

spośród

ludowym,

w s z y s t k i c h istniejących

w a l s t w o , kołodziejstwo, b e d n a r s t w o ,
jaką

d l a etnografa

wykorzystanie
krotnie

go

tworzą

archiwaliów,

etnografa

spe­
etno­

którym autor o m a w i a

na badanym

terenie. Należą

kilka

rze­

do n i c h

ko­

t r e p i a r s t w o oraz kuśnierstwo. B a z a źródłowa,

przekazy
które

w

skupiają

już Z. J a s i e w i c z a Z

tradycji

wzbogacają

ustnej, poszerzona
materiał

jest

t a m przez

etnograficzny

i

wielo­

weryfikują.

N a p o d s t a w i e w s p o m n i a n y c h źródeł autor p r z e d s t a w i a historię r o z w o j u t y c h
rzemiosł w p o w . słupeckim n i e ograniczając się t y l k o do omówienia z m i a n z a ­
chodzących w technologii. U s t a l a on również rolę, jaką o d g r y w a rzemiosło w ży­
c i u w s i , i to zarówno w i e j s k i e , j a k i małomiasteczkowe. S t w i e r d z a , iż p r o d u k c j a
i c h n a s t a w i o n a j e s t głównie n a z a s p o k a j a n i e p o t r z e b ludności r o l n i c z e j oraz, że
m u s i dostosować się do a k t u a l n e g o s t a n u k u l t u r y regionu. Z a s t a n a w i a się r ó w ­
nież n a d p r z y c z y n a m i , które powodują, iż w i e l e warsztatów w i e j s k i c h i m a ł o ­
m i a s t e c z k o w y c h j e s t w dużym s t o p n i u w a r s z t a t a m i z a c h o w a w c z y m i . Rozwiązania
p o s z u k u j e p o p r z e z analizę e k o n o m i c z n y c h i p o z a e k o n o m i c z n y c h (przywiązanie do.
t r a d y c j i ) czynników, które hamowały rozwój.
Nie

pomija

również

rzemiosła w i e j s k i e g o ,
mimo

stałego

tówki,

niekiedy

i

z braku

zagadnienia,

które

interesuje

n a ogół

każdego

badacza

a m i a n o w i c i e i s t n i e n i a n a w s i wytwórczości d o m o w e j ,

powolnego z a n i k a n i a istnieje
oddalenia

od

niektórych w y r o b ó w

warsztatu

j e s z c z e wciąż

rzemieślniczego,

fabrycznych.

na
a

skutek

wg

braku

autora

która
go­

również,

RECENZJE

O

z n a c z e n i u rzemiosła

czyć

może

ogół

w

fakt,

iż

małomiasteczkowego

warsztaty

kołodziejskie,

m i a s t e c z k a c h , obsługując

wiejskim

jest n a t o m i a s t

zostało

wyparte

przez

Jak

wynika

z

nie, ale z b y w a n o

wiele

kowalstwo,

d l a w s i pow. słupeckiego

kuśnierskie,

okolicznych

które m i m o

w

przez

i wiejskich

wg

autora

narzędzi,

do

wsi. Typowym

tak

zmian

urządzeń

na

rzemiosłem
nigdy

autora

n i e były

materiału,

lie:

wytwory

rzemieślników

wyłącznie

na

produkowane

zamówie­

j e n a j a r m a r k a c h i t a r g a c h , p r z y c z y m współczesne

słupeckim,

świad­

pracują

walki konkurencyjnej

z b y t u kurczą się n a s k u t e k k o n k u r e n c j i f a b r y k .
nych

trepiarskie

miejskie.

zebranego

małomiasteczkowych

38X

zresztą

w

jak

warsztacie

i technik

i

w

T a ekspansja wyrobów

innych

regionach

rzemieślniczym

oraz

wywołuje

możliwości

w

poprzez

skutkach

fabrycz­

Polski,

zanik

prowadzi

tradycyjnych

zaginięcie

niektórych

rzemiosł.
Artykuł
rzemiosła
wsi.

Z.

Zwraca

przez

tym samym

badaczy

Drugim
dań

Jasiewicza

dostarcza

małomiasteczkowego

uwagę

interesujących

ciekawych

producentem

n a zagadnienie

się

rzemiosłem

spostrzeżeń

stosunkowo

budynków

zastanego

T . Stasińską-Maccariello
na

mieszkalnych,

gospodarczych

w s i . Analizując

rozplanowanie

i i c h rozmieszczenie w

mało

szczegółowo

wnętrza,
obrębie

dalej

zagrody,

początkowo

zlikwidowane
należącej

części

tradycyjne

do R o s j i .

z m i a n y n a całym

obszarze.

Skrupulatnie

zestawiony

matyki

związanej

problemów,
Dzieje

które
ziemi

czenie w a r t o
pracy:

do o p i s u

budownictwa
zabudowań

konstrukcję

zabudowań

nie zapomina

o

faktach

pewne zjawiska

współ­

należałoby
słupeckiej

w

w

i wyczerpującej

powinno

całej

wydawniczą.

szły

proble­

cały

szereg

tematem.
Na

zakoń­

cel, jaki

przyświecał

autorom

popularyzacji

wiedzy

o przeszłości

Słupcy

być

opracowanie

do d a l s z y c h szczegółowych
w

przyszłości

pełnej

kry­

Słupcy".

BIERNACKA,

Potakówka

wieś

współdziałaniem,

Warszawa

1962, L u d o w a

M.

przetrwało

kierunku

wyjaśnia

Anna

nad

jakim

związku 'z o p r a c o w y w a n y m

który

monografii

natomiast

nie wyczerpuje

są cenną i ciekawą pozycją
wszystkim

gospodarczej

zakończeniu w y s u w a

także stać się p u n k t e m wyjścia

studiów, których w y n i k i e m
tycznej

Autorka

omówić

fragment,

m a przede

i jej regionu. P o w i n n a

które

n a ustalenie, w

materiał e t n o g r a f i c z n y

z budownictwem.

zacytować

„służyć

budownictwo,

To pozwala

z ba­

material

konstrukcję

czesne. Otóż w zaborze p r u s k i m n a s k u t e k istniejącej niezłej s y t u a c j i
w

użytek

jest sprawozdanie

zestawia

zaistniałych w h i s t o r i i pow. słupeckiego, które wyjaśniają
zostało

na

rozpracowane

wiejskim.

ze źródeł h i s t o r y c z n y c h , a następnie p r z e c h o d z i

współcześnie

dotyczących

wytwarzającym

z k o l e i artykułem o t e m a t y c e e t n o g r a f i c z n e j

nad budownictwem.

uzyskany

sporo

będącego

powiatu

Zambrzycka-Kunachowicz

jasielskiego

1890—1960.

Z

badań,

Spółdzielnia

Wydawnicza,

s. 230..

Potakówka
jest pracą z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii nawiązującą pod
względem m e t o d o l o g i c z n y m do z n a n y c h p r a c K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j
(która
n i n i e j s z y t o m opatrzyła przedmową) i k i e r o w a n e g o p r z e z nią ośrodka. R e c e n z o ­
w a n a p r a c a p r z e d s t a w i a analizę f o r m współdziałania j e d n e j k o n k r e t n e j w s i w u j ę ­
ciu ściśle c h r o n o l o g i c z n y m . A u t o r k a wyróżnia następujące o k r e s y : k o n i e c X I X w.„
przeobrażenia w l a t a c h 1900—1918, w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a (1918—1939), l a t a .

RECENZJE

.384
okupacji
wianej
w

niemieckiej
pracy

rodzinnej

(1939—1945) o r a z

stanowiły

wyniki

w s i , materiały

Uniwersytetu

w

Łodzi,

gospodarczych

Polski Ludowej.

własnych

Podstawę

badań

autorki

pochodzące z zespołowych

ponadto

P r a c a t a uwzględnia w
przemian

z

i

wykorzystano

dane

źródłową

oma­

przeprowadzonych

badań K a t e d r y

archiwalne

i

Etnografii

literaturę.

zasadzie d w a elementy:

1) dokładną historię w s i , j e j

rozwijających

zanikających

się

oraz

form

organiza­

c y j n y c h , 2) i n a t y m tle szczegółową analizę t y c h dziejów ze względu n a kształ­
towanie
nych.

się i przeobrażenie n a t r a d y c y j n y m podłożu różnych f o r m

Autorka

kładzie

bowiem

wybranej

za

główny

w s i procesu

cel pracy

postawiła

współdziałania

więzi

prześledzenie

gromadzkiego

społecz­
na

na rzecz

przy­

wspólnego

dobra.
Ze

Problem

ten analizuje

względu

n a chronologiczny

tradycyjnych form
w

końcu

Na

przykład w

pracy

pomocy

związku

chodzenie

wsi w

okresie

p u n k t wyjściowy

z tych

t r a d y c y j n y c h form

z mechanizacją

rolnictwa

wzajemnej

zaś t r a d y c y j n e

znaczenie

ze względu

formy

zwyczajowe

wowej

przy

formy

obsłudze

pomocy

występowały

zabawowo-obrzędowe

na

pomiędzy

inne

mające

możliwości

niegdyś

j e s z c z e do

tradycyjnymi

przejawami

dokładnej

i

dochodzi
dobra

kosiarek

sąsiedzkiej,

niektórych

rozrywkowe

znaczenie

form

pomocy

gromadzkiej

ryzujących
mienie

stara

Istniały

zajmuje

do

współdziałania

się r a c z e j

ma­

j a k np. „tłuka",
całkowicie.

Za­

zespołowej,

Podobnie

giną

formie

zaba­

w

zalicza

występują­

form

wspólnego

dobra.

współdziałania

gromadzkiej

Po

autorka

n a r z e c z wspólnego

wsi tradycyjnych

wsie

z

żywymi

przede

form

tradycjami

n i e było przykładów

autorka

współpra­

do czynników
wszystkim

fawo­

uświado­

wsi.
rejestracją

najważniejsze

jakichś

zachodzącej

rzecz

niedawna

wszechstronną

przedstawić

zależności

współcześnie

(s. 228). N a t o m i a s t

badanej

formułowania

formy

młocarń

pracy

które

istnieniu we

których j e d n a k

społecznych"

mieszkańców

jedynie

unika

bowiem

w

a

na

konkretnych

się t y l k o

sąsiedzkiej, w

tę formę

się

słusznie

sąsiedzkiej

gromadzkiego

analizie

doszukiwać

d l a celów

społeczne

Praca
i

współdziałania

sąsiedzkiej.

codziennej
cy

pomocy

do p r z e k o n a n i a , że „źródeł współpracy

pomocy

i

młodzieży.

magiczne,

do dziś.

są n o w e

niedawna.

formami

wszechstronnej

n i e należy

70 l a t .

omówienie

przetrwało

wprowadzane

A u t o r k a starała się również zwrócić u w a g ę n a p r o b l e m
cymi

ostatnich

stanowi

„po w i l k u " , „szczepionkach" i „szczodrakach", zanikły

także

głównie

badanej

sąsiedzkiej, t y p o w y c h i p o w s z e c h n y c h d l a w s i p o l s k i e j

i pomocy

s z y n o w y c h . Niektóre

w

układ p r a c y

ubiegłego w i e k u . W i e l e

zespołowej

nikło

autorka

ich

ogólnych

zaobserwowanych

uwarunkowania,

prawidłowości,

ze

faktów

natomiast

względu

ścisłe powiązanie z e b r a n e g o materiału z k o n k r e t n y m , n i e w i e l k i m o b s z a r e m

na

jednej

wsi.
W

pracy

najnowszej,

tej

znajdziemy

j a k i socjologii

wartościowych i p o t r z e b n y c h
pewien
towi

niedosyt. A u t o r k a

etnografa,

pracę t r u d n o
zapewne

interesujące
oraz
w

etnografii

zakwalifikować

n i e zostały

Praca

zarówno
tego t y p u

z zakresu

historii

należy

bardzo

do

p o l s k i e j , a l e właśnie dlatego b u d z i ona

opierała się n a źródłach zarówno właściwych

j a k i socjologa,

natomiast —

jako

żałować, że p r z y n a j m n i e j

społecznej

materiały

etnografii.

etnograficzną

bądź

warszta­

n a wstępie,

socjologiczną.

Można

niektóre o p i s a n e e l e m e n t y t r a d y c y j n e j

nie
spe­

społeczności

porównawczej

wiejskiej

w

a n a l i z i e , że

więc

kultury

autorka

opisanej

szerszej

samą

starała się sformułować k i l k u choćby b a r d z o s k r o m n y c h wniosków o c e c h a c h
cyficznych

poddane

jak powiedziano

badanym

zakresie.

Z

drugiej

385

RECENZJE

j e d n a k s t r o n y można się cieszyć, że a u t o r k a n i e z a l i c z a się do etnografów
c y c h w pełni w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a k u l t u r y społecznej socjologii.

cedują­

N a k o n i e c w y p a d a podkreślić dobrą stronę ilustracyjną tej wartościowej
Zofia

KAJ
Acre,

B I R K E T - S M I T H , Primitive

London

Dawno

już

Man

and His Ways,

pracy.

Staszczak

Odhams

Press L t d Long

1960.
minęły

czasy, w

których

ludzie

wyobrażali

sobie

rozwój

kultur

j a k o schematyczną krzywą, wznoszącą się s t o p n i o w o w

górę. Życie i t y m r a z e m

okazało się b a r d z i e j

spekulacji

skomplikowane

od u p r o s z c z o n y c h

uczonych.

Roz­

wój społeczeństw to n i e z l i c z o n a ilość wzlotów i upadków, zahamowań i regresów.
Ilość zaś czynników w p ł y w a j ą c y c h n a k i e r u n e k tego r o z w o j u
n a d kulturą ludzką są n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e .
zrozumienia

przemian

poszczególnych

kultur

s p r a w i a , że

T y m niemniej

starają

się

poznać

ich mechanizm

i w y k r y ć p r a w a , j a k i e n i m rządzą. T e n ogólny c e l przyświeca z a s a d n i c z o
kim

badaczom

kultury,

choć

naturalnie

reprezentują

oni szereg

badania

u c z e n i dążąc do.
wszyst­

różniących

się

między sobą kierunków b a d a w c z y c h .
Duński etnolog K a j B i r k e t - S m i t h , światowej sławy b a d a c z społeczeństw p i e r ­
w o t n y c h , jest p r z e d s t a w i c i e l e m — j a k s a m s t w i e r d z a — k i e r u n k u h i s t o r y c z n e g o .
Ogólnie r z e c z biorąc s t a r a się on znaleźć k l u c z do z r o z u m i e n i a rzeczywistości
w k u l t u r z e p r y m i t y w n e j p o p r z e z — o ile możności — gruntowną analizę j e j r o z ­
w o j u h i s t o r y c z n e g o . W b a d a n i a c h s w o i c h s t o s u n k o w o duży n a c i s k kładzie t e n k i e ­
r u n e k n a ewolucję w y t w o r ó w k u l t u r y m a t e r i a l n e j .
Dodać w y p a d n i e , że K a j B i r k e t - S m i t h j e s t w K o p e n h a s k i m M u z e u m N a r o ­
d o w y m g ł ó w n y m k u s t o s z e m działu etnograficznego,
posiadającego bogate z b i o r y
z
regionów
arktycznych,
a
także
obszarów
Pacyfiku.
M.
in.
właśnie
K a j B i r k e t - S m i t h napisał k l a s y c z n e dzieło o p i e r w o t n e j k u l t u r z e Eskimosów.
P r a c a K a j B i r k e t - S m i t h a Fjoerne
Folk,
znana bardziej n a zachodzie pod
s w y m a n g i e l s k i m tytułem Primitive
Man and His Ways,
jest studium etnolog i c z n y m poświęconym p r z e d e w s z y s t k i m w p ł y w o w i środowiska
geograficznego
n a kształtowanie się k u l t u r p i e r w o t n y c h . U c z o n y duński c z y n i rozróżnienie między
c y w i l i z a c j a m i (które przełamały d y k t a t p r z y r o d y stwarzając l u d o m f o r m y b y t o ­
w a n i a mimo lub niekiedy i w b r e w przyrodzie) a kulturami pierwotnymi. T e
powstały drogą p r z y s t o s o w a n i a się l u d ó w p r y m i t y w n y c h do a k t u a l n y c h w a r u n ­
k ó w środowiska p r z y r o d n i c z e g o . K a j B i r k e t - S m i t h i n t e r e s u j e się właśnie o w y m i
s p o s o b a m i p r z y s t o s o w a n i a się oraz d o b r y m i i złymi s k u t k a m i a d a p t a c j i . O b s z e r n y m
tłem t y c h rozważań jest omówienie sześciu przykładów t r a d y c y j n y c h k u l t u r
prymitywnych.
Będą t a m więc n a początku a u s t r a l i j s c y z b i e r a c z e i p i e r w o t n i łowcy, których
p a l e o l i t y c z n a k u l t u r a n a s k u t e k i z o l a c j i odległego k o n t y n e n t u osiągnęła niezwykłą
jednolitość i w y s o k i stopień s p e c j a l i z a c j i . Opierając się n a n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h
K a j B i r k e t - S m i t h w y k a z u j e , że w z a s a d z i e t u b y l c y a u s t r a l i j s c y p o t r a f i l i zdobyć
środki do życia n i e t y l k o w ś r ó d żyznych łąk południowego w s c h o d u , l e c z również
i n a jałowych p u s t y n i a c h w e wnętrzu k o n t y n e n t u a u s t r a l i j s k i e g o . T a j e d n a k
specjalizacja i znakomita adaptacja k u l t u r y paleolitycznych łowców i zbieraczy
A u s t r a l i i doprowadziła do j e j s k o s t n i e n i a . O n a to spowodowała, że między A u s t r a ­
lią a sąsiednią N o w ą G w i n e ą z j e j neolityczną u p r a w ą roślin i hodowlą istniała
do o s t a t k a różnica epok.
25 -

E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I

RECENZJE

386
Innego

przykładu

przystosowania

się

do

aktualnych

wych

dostarczają

Indianie

północnoamerykańskiej

cisku

od w s c h o d u

białych osadników l i c z n e p l e m i o n a

warunków

środowisko­

p r e r i i . O t o pod w p ł y w e m

na­

indiańskie, prowadzące

do­

t y c h c z a s żywot osiadłych p i e r w o t n y c h k o p i e n i a c z y , uchodzą n a zachód, n a rozległe,
t r a w i a s t e p r e r i e , k r a j bizonów. U p r a w a
tam

niemożliwa, l e c z s p r o w a d z o n e

roślin b e z s k o m p l i k o w a n y c h

p r z e z Hiszpanów

tubylcom innych form bytowania.

z Europy

i r y g a c j i jest.

konie

Z l u d ó w osiadłych, uprawiających

dostarczają

rośliny, stają

się c i I n d i a n i e n a przeciąg 200 l a t k o c z o w n i c z y m i łowcami bizonów. Z m i e n i a
radykalnie

ich kultura

materialna,

społeczna

i

duchowa.

Z

punktu

się

widzenia

t r a d y c y j n e j , przyjętej w e t n o g r a f i i h i e r a r c h i i pojęć „koczownicze łowiectwo — k o ­
czownicze

pasterstwo

—

osiadła

wyraźnego

cofnięcia

się

kultury.

Natomiast
do

bardzo

ilustrację

pierwotnego,

Geneza

jej t k w i w

mosów,

lecz

w

tundrze

wędrownego

środowisku

odwrócili

północnych

puszczach.

Indianie

się

kultura

oceanu,

ustawiczny

i obserwacja

hodowli

zwierząt

ten l u d k u pierwotnemu

pasterstwu,

przykładem

jednak

myślistwa

Lapończyków.

zrodziło kulturę

szukając

właśnie

n a które

są

od s u b a r k t y c z n e g o

stanowi

do tego, j a k i e

od

prerii

To

renów,

zaczynało

polowali,

pasterstwa

podobnym

Lapończycy
i

roślin",

stopniowego przechodzenia

pchnęła
renów

uprawa

środków
pościg

za

życia

stadami

u osiadłych

dopiero w t e d y ,

Eski­

do

sąsiadów

gdy d z i k i c h

braknąć.

P o d o b n i e j a k n a północy Lapończycy, t a k w głębi S a h a r y T u a r e d z y r e p r e ­
zentują kulturę k o c z o w n i c z y c h p a s t e r z y . L e c z t a m m a m y p r a w d o p o d o b n i e do c z y ­
n i e n i a z cofnięciem się k u l t u r y niegdyś osiadłego i uprawiającego rośliny l u d u .
Dowodziłyby tego ostatnie w y n i k i b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , a także a n a l i z a k u l t u r y
T u a r e g ó w i j e j gospodarczej
współzależności od osiadłych mieszkańców oa~.
Z m i a n y k l i m a t u i r o z p o w s z e c h n i e n i e się w i e l b ł ą d a odegrały t a m zdaje się n i e ­
małą rolę.
B a r d z i e j „normalną" ewolucję od puszczańskiego myślistwa do osiadłej
roślin p r z e b y l i

dawni

Indianie Powhatan

z Wirginii,

o b s z a r y z lesistej północy. Kulturę i c h K a j B i r k e t - S m i t h r e k o n s t r u u j e
wie

dawnych

przekazów,

ponieważ

stosunkowo

przez

białych

osadników

l u b całkowicie

wcześnie

zmieniona.

uprawy

którzy przywędrowali n a te
została

T e n odłam

na

podsta­

ona z n i s z c z o n a
szczepów

algon-

kińskich w c z a s a c h swego r o z k w i t u upodobnił się b a r d z o wyraźnie do otaczających
go ludów

południowo-wschodnich

krańców

dzisiejszych

Stanów

Zjednoczonych,

trudniących się u p r a w ą roślin. N i e w i e l e zachował on ze s w y c h t r a d y c j i i o b y c z a ­
j ó w myśliwych północnych p u s z c z .
Jako

ostatnich wreszcie

przedstawia

Z e l a n d i i , których k u l t u r a s t a n o w i
później i rozwijający
dzimy

warunków

regresu

kultury

z a r z u c i l i uprawę

s t w a i późniejszy powrót do tej u p r a w y ,
osadnictwa

uczony

Maoryjczyków

polinezyjskiego

K a ż d y z rozdziałów

na Nowej

uzupełniony

Polinezyjczyków,

którzy

roślin

łowiectwa

na

zwłaszcza

rzecz

u przybyszów

Całość

napisano

a estetyczne opracowanie

stylem

precyzyjnym,

wydawnicze

pod

Kaj

wpływem
i

rybołów­

końcowych f a l

zdjęciami

pozwala

lecz

oraz

obszerną

wartość p r a c y d l a

przystępnym

i

przypuszczać, że intencją

i a u t o r a było d o t a r c i e do s z e r s z y c h kręgów czytelników interesujących
nieniami ewolucji

Nowej

Zelandii.
został doskonałymi

bibliografią p r z e d m i o t u , co n a t u r a l n i e zwiększa j e s z c z e b a r d z i e j
czytelnika.

z

izolowany

się p r z e z całe w i e k i s a m o i s t n i e , pośród p u s t k o w i o c e a n u . W i ­

tam i przejawy

wyspiarskich

duński

s t a r s z y odłam k u l t u r p o l i n e z y j s k i c h ,

ciekawym,
wydawcy
się

zagad­

kultury.

B i r k e t - S m i t h nie omawia

współczesnej

sytuacji kultur pierwotnych

i ich

RECENZJE

387

gwałtownych p r z e m i a n W zetknięciu się z nowoczesną cywilizacją. W u w a g a c h k o ń ­
cowych podsumowuje

opisane przykłady różnorodnych f o r m

kazując jego pułapki i n i e s p o d z i a n k i . Z w r a c a
blematycznym

probierzem

„postępu"

zdaniem naprawdę decyduje

jest

o rozwoju

rozwoju

kultury, w y ­

uwagę n a to, j a k s t o s u n k o w o

osiadłość

w

kulturze

k u l t u r umiejętność p r o d u k o w a n i a

żek żywności i t y m s a m y m zdolność u w o l n i e n i a

wszyst­

LLOYD

CABOT

BRIGGS,

Tribes

the

of

Sahara,

Harvard

Dzięgiel

University

Press.

38, Massachusetts-.

O s t a t n i e d w a dziesięciolecia charakteryzują
sowania

kultur

osiadłych c y w i l i z a c j i .
Leszek

Cambridge

Jego

nadwy­

człowieka od k i e r o w a n i a

k i c h w y s i ł k ó w n a z d o b y c i e pożywienia. T o d e c y d u j e o r e w o l u c j i w r o z w o j u
i powstawaniu

pro­

pierwotnej.

się o g r o m n y m

wzrostem

terenami dotychczas jeszcze niedostatecznie zbadanymi,

n y m i i n i e włączonymi w t r y b y światowej

gospodarki

szarów, które zwłaszcza w o k r e s i e po I I w o j n i e

nie

surowcowej.

zaintere­

eksploatowa­

Jednym z ob­

światowej przyciągają

powszechną

uwagę, zarówno ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h , j a k i p o l i t y c z n y c h , jest bez w ą t p i e ­
n i a S a h a r a . T a największa
b u d o w y geologicznej,

p u s t y n i a świata, o b a r d z o

ludów, intrygowała

od d a w n a

wielkie

europejskie,

mocarstwa

z b y t u , z drugiej
Literatura

urozmaiconym

charakterze

k r a j o b r a z u , zasobów m i n e r a l n y c h j a k i zamieszkałych n a niej
kraje

n i e t y l k o z nią sąsiadujące, l e c z szczególnie

dążące

z jednej

strony

do r o z s z e r z e n i a

do z n a l e z i e n i a n o w y c h ,

obfitych

źródeł

surowców.
Dalszych

danych

i inwazji arabskich. Europejskie

piśmien­

n i c t w o dotyczące S a h a r y z a c z y n a się w z a s a d z i e w X I X w . Są to r a p o r t y

podróż­

i obserwacji

przedmiotu

sięga

czasów

dostarczyły l a t a w p ł y w ó w

grecko-rzymskich.

rynków

ników, agentów h a n d l o w y c h , j a k też p i e r w s z e
nak bardziej
i

dokładne b a d a n i a

prowadzone

wpływów

są

głównie

biorą początek dopiero

przez

pomiędzy W i e l k ą

próby opracowań n a u k o w y c h .

Francuzów,

Brytanią

terytoria pustyni. F r a n c u s k i e badania

wynikiem

a Francją

Jed­

od p i e r w s z y c h l a t X X w .
bowiem

tej ostatniej

podziału

dostały

strefy

się z n a c z n e

miały c h a r a k t e r p r a k t y c z n y . Dążyły bądź do

lepszego p o z n a n i a ludności c e l e m pełniejszego j e j podporządkowania władzom m e ­
tropolii, bądź, i to p r z e d e

wszystkim w

o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h , do o d k r y c i a

złóż m i n e r a l n y c h , które — j a k wykazały d o t y c h c z a s o w e

p r a c e — występują

obfi­

cie i już obecnie stają się przyczyną c o r a z s z y b s z y c h i głębszych z m i a n społecznog o s p o d a r c z y c h w związku z r o z w o j e m

przemysłu górniczego i przetwórczego n a t e ­

renach

nieliczne plemiona

zamieszkałych

Wspominam
Saharą, p o m i m o
i

opowieści,

dawniej

koczownicze.

o t y c h z n a n y c h skądinąd f a k t a c h , p o m i m o b o w i e m

zainteresowania

istniejącej l i t e r a t u r y , nagromadziło się w i e l e p r z e d z i w n y c h

które

zacierają

nowe opracowania

naukowe

pologicznych,

przez

prawdziwy

obraz

Sahary

i jej

ludności.

legend

Istniejące

dotyczą z z a s a d y j e d y n i e w y b r a n y c h zagadnień a n t r o ­

historycznych, geologicznych

itp. O p r a c o w a ń

bardziej

ogólnych

jest

n i e w i e l e i każde z n i c h , jeśli oparte n a r z e t e l n y c h b a d a n i a c h , s t a n o w i c e n n y p r z y ­
czynek

do p o z n a n i a

Wydana

tego o l b r z y m i e g o

obszaru.

w 1960 r. książka L . C . B r i g g s a Plemiona

Sahary

stanowi bez wątpie­

n i a o p r a c o w a n i e o dość s z e r o k i m c h a r a k t e r z e . B r i g g s jest doświadczonym b a d a c z e m ,
a u t o r e m i n n y c h p r a c dotyczących tego r e j o n u . O s t a t n i e jego dzieło jest w y n i k i e m
kilkuletnich
literatury

badań

terenowych

francuskiej,

zamieszkujących

oraz

kompilacji

a n g i e l s k i e j , włoskiej

faktów

itd. Autor

na podstawie
daje

szeroki

istniejącej

obraz

cały t e r e n p u s t y n i b e z względu n a współczesne g r a n i c e

ludów

państwo-

RECENZJE

388

we. O p i s y poszczególnych p l e m i o n p o d b u d o w u j e obszerną charakterystykę w a r u n ­
k ó w n a t u r a l n y c h wliczając w to ukształtowanie t e r e n u , zasoby w o d n e , s u r o w c o w e ,
różnice k l i m a t y c z n e i t d . Żyjące p l e m i o n a t r a k t u j e w a s p e k c i e h i s t o r y c z n y m , s t a r a ­
jąc się przedstawić i c h oceny c h a r a k t e r y s t y c z n e j a k o w y n i k długotrwałych p r o ­
cesów d z i e j o w y c h . W rozważaniach s w y c h częściowo w y k o r z y s t u j e dostępny m a ­
teriał a r c h e o l o g i c z n y , p r z e p r o w a d z a krytyczną analizę źródeł p i s a n y c h , przekazów
u s t n y c h i t d . B r i g g s o m a w i a w s w e j książce w s z y s t k i e g r u p y ludnościowe t e r e n u
S a h a r y jeśli n i e całkiem d z i s i e j s z e j , to w każdym r a z i e s p r z e d k i l k u l a t , a więc
l u d y osiadłe grupujące się w r o l n i c z y c h ośrodkach południa i w a r o w n y c h m i a s t a c h
h a n d l o w y c h t y p u G h a r d a i a . Szczególnie w i e l e m i e j s c a poświęca p l e m i o n o m e k o ­
n o m i c z n i e ważniejszym l u b c i e k a w s z y m ze względu n a swą odrębność, np. p l e m i o ­
n o m H a r a t i n , D a u a d a , B e r b e r ó w Z e n a t a , Mozabitów i i n n y c h . Odrębny dział p r a c y
s t a n o w i omówienie p l e m i o n myśliwsko-zbierackich i k o c z o w n i c z y c h . T y m o s t a t ­
n i m a u t o r poświęca w i e l e s t r o n s w e j książki, l u d y t e b o w i e m są najważniejszymi
g r u p a m i p l e m i e n n y m i S a h a r y i one głównie kojarzą się z pojęciem t y p o w e j l u d ­
ności obszarów p u s t y n i . P l e m i o n a Tuaregów, T e d a , C h a a m b a , M a u r ó w o m a w i a n a
p o d s t a w i e s t a r a n n i e w y b r a n y c h przykładów: T u a r e g ó w z H o g g a z u , T e d a z T i b e s t i
itp. Z a k r y t e r i u m w y b o r u p r z y j m u j e f a k t większej i z o l a c j i od w p ł y w ó w o b c y c h
t y c h właśnie g r u p ludności p l e m i o n .
Książka daje możliwie pełny o b r a z zwyczajów, wierzeń, o r g a n i z a c j i p o l i t y c z ­
nych, religijnych, s t r u k t u r y socjalnej i ekonomicznej plemion Sahary. Obraz ten
w z b o g a c a dość szczegółową charakterystykę c e c h f i z y c z n y c h poszczególnych p l e ­
m i o n . O p i s y strojów, próba u s t a l e n i a i c h p o c h o d z e n i a , opisy szałasów, namiotów,
c h a t i m i a s t s a h a r y j s k i c h , opisy pokarmów, sposobów odżywiania, c h a r a k t e r y s t y k a
n a j b a r d z i e j t y p o w y c h zwierząt d o m o w y c h , a n a l i z a n a j b a r d z i e j
rozpowszechnio­
n y c h chorób uzupełniają dość szczegółowy w i z e r u n e k poszczególnych l u d ó w p u s t y n i
i pozwalają prześledzić n a j r o z m a i t s z e a s p e k t y i c h życia. W w i e l u j e d n a k m i e j s c a c h
n i e udało się a u t o r o w i uniknąć dość p o w i e r z c h o w n y c h i p o c h o p n y c h wniosków
wyciągniętych n a p o d s t a w i e n i e z b y t przekonywających faktów. O d n o s i się to do
s p r a w y p o c h o d z e n i a p l e m i o n , m n i e j zwłaszcza ważnych i n i e l i c z n y c h , wewnętrznej
organizacji politycznej i s p e k u l a c j i n a temat p e r s p e k t y w rozwojowych. T a ostatnia
s p r a w a , j e j p o t r a k t o w a n i e , w z b u d z a szczególnie w i e l e zastrzeżeń w o b e c f a k t u , iż
książka p i s a n a była w o k r e s i e t r w a n i a w o j n y a l g i e r s k i e j i t y m s a m y m g e n e r a l i z u ­
jące t w i e r d z e n i a , że p l e m i o n a muzułmańskie zamieszkujące Saharę (w t y m o c z y ­
wiście algierską) n i e mają zupełnie p o c z u c i a przynależności n a r o d o w e j , l e c z t y l k o
wyznaniową i klanową, w świetle w a l k z F r a n c u z a m i — j a k o z a b o r c a m i , n i e zaś
i n n o w i e r c a m i — n i e b a r d z o się p o t w i e r d z a .
P r a c a B r i g g s a m a j e d n a k nieocenioną wartość j a k o d o k u m e n t
bezpowrotnie
ginącego świata, który p o d n a p o r e m n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i , dopiero w o s t a t n i c h
l a t a c h w pełni wkraczającej n a t e r e n y S a h a r y , r o z p a d a się w g r u z y , burząc całą
w i e l o w i e k o w ą tradycję i s t a r e układy społeczne.
Wiktor

K L A U S F E R D I N A N D , The Horizontal
v o l . 5, K o b e n h a v n

Windmills

Andrzej

Daszewski

of W e s t e r n A f g h a n i s t o n , F o l k ,

1963, s. 71—89, i l u s t r . 11, b i b l i o g r a f i a .

P r a c a К. F e r d i n a n d a , duńskiego etnografa, j e s t w y n i k i e m jego g r u n t o w n y c h
studiów n a d kulturą A f g a n i s t a n u i badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z a n y c h w t y m
k r a j u podczas d w u w y p r a w n a u k o w o - b a d a w c z y c h , p i e r w s z e j w l a t a c h 1953—1955

389

RECENZJE

i powtórnej w r o k u 1960 (kwiecień—październik) f i n a n s o w a n y c h

p r z e z władze d u ń ­

skie.
A u t o r przeprowadzał b a d a n i a t e r e n o w e

na granicy Persji i Afganistanu

kując d a w n e g o t y p u wiatraków, m ł y n ó w o j e d n e j

poszu­

osi napędowej i pracującej. T y p

t e n o p i o n o w e j osi jest z n a n y z t a m t e j s z y c h terenów z czasów późnosassanidzkich,
a

potwierdzony

we

wczesnych

źródłach

pisarzy

muzułmańskich.

Perski

geograf

z X w., a l - T a b a r i (t 923), n o t u j e opowieść o tego t y p u młynach z I r a n u z a czasów
k a l i f a O r n a r a (t 644). I n n i k r o n i k a r z e a r a b s c y z X w .

wspominają w i a t r a k i o p i o ­

n o w e j osi j a k o j e d n o z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h z j a w i s k występujących w S i s t a n i e w e
wschodnim

I r a n i e . N i e s t e t y , z tego c z a s u n i e m a dokładnego opisu k o n s t r u k c j i t a ­

kiego

wiatraka.

typu

al-Dimashqi,
Stary

Ghorian,

połowie

Qal'a. (Badacz

geograf

przetrwał

K. Ferdinand w

miejscowości

leżące w

syryjski

z

przełomu

konstrukcji młynów-wiatraków

ten typ wiatraków

i Afganistanu.
w

Dopiero

dał opis

drogi

w

i XIV

w.n.e.,

do n a s z y c h czasów n a p o g r a n i c z u

swych badaniach

okolicach

pomiędzy

XIII

z Sistanu.

Heratu;

Heratem

terenowych
Ghorian

j e s t to małe

a nadgraniczną

Persji

znalazł t a k i e

młyny

miasteczko

miejscowością

Islam

spotykał też t a k i e w i a t r a k i w o k o l i c y F a r a h ) . W i a d o m o z l i t e r a t u r y

o występowaniu t a k i c h młynów w o k o l i c y G h a z n i i K a b u l u w

Afganistanie.

W i a t r a k i te z b u d o w a n e są z cegły surówki i w y p a l a n e j , w postaci wieży
tej

od s t r o n y

północnej

z szerokim

północnych

z odchyleniami)

dla wylotu

powietrza. Otwory

pionowym

i wąskim

otworem

pionowym

(dla c h w y t a n i a

otworem

po stronie

otwar­

wiatrów

przeciwnej

te są wysokości skrzydeł w i a t r a c z n y c h . Często m ł y ­

n y w i a t r a k i stoją s z e r e g i e m , p r z y b u d o w a n e j e d e n do drugiego, i tworzą cały zespół
przemysłowy.
W e w n ę t r z n a k o n s t r u k c j a w i a t r a k a składa się z p i o n o w e j osi j a k o głównej czę­
ści składowej

całego m e c h a n i z m u . Z osią tą u dołu połączony j e s t górny

kamień

młyński. W p a p r z y c y , a r a c z e j p o d nią, u m i e s z c z o n a j e s t p a n e w k a , w którą

wcho­

dzi górny k o n i e c w r z e c i o n a .

zwanej

Wrzeciono

„takht-i-asia" (trzon, p o d s t a w a
nosić d l a r e g u l o w a n i a

się n a grubej

podstawie,

młyna), którą za pomocą klinów można l e k k o p o d ­

grubości przemiału.

Oś młyna p o s i a d a w górnej s w e j
nych w

wspiera

ośmiu p i o n a c h ,

Długość poszczególnych

p a r t i i po sześć r a m i o n p o z i o m y c h

n a których p r z y m o c o w a n e
ramion

dochodzi

są skrzydła-łopatki

umieszczo­
z trzciny.

do 2,5 m, wysokość skrzydeł-łopatek

do

5,5 m. W zależności od siły w i a t r u są one s z e r s z e l u b węższe. Oś u t r z y m u j e w

pio­

nie

jest

rodzaj

kuny

przymocowanej

do p o p r z e c z n e j

belki, w

którą

wpuszczony

górny wierzchołek osi. N a łopatki i skrzydła siła w i a t r u n a p i e r a poziomo, a n i e —
j a k w większości e u r o p e j s k i c h
Poniżej

części o t w a r t e j

w i a t r a k ó w — p i o n o w o (z

dla wiatru,

oś młyna, z n a j d u j e

się właściwe

zmagazynowane

obok,

rynienką

jest

zsypuje

w

odchyleniami).

pod sklepieniem,

pomieszczenie

glinianym

przez

które

młynarskie. Zboże

zbiorniku,

się n a paprzycę. Górny kamień

z którego

przechodzi

do

przemiału

wąską

drewnianą

młyński j e s t r u c h o m y .

Wokoło

górnego k a m i e n i a b i e g n i e g l i n i a n a o c h r o n a , a b y mąka n i e rozsypywała się wokoło.
Z
na

jednego b o k u
mąkę.
Z

w

ochronie

Przesiewanie

afgańskimi

jest p r z e r w a ,

mąki

wiatrakami

„młynki m o d l i t e w n e "

wykonywane
o pionowej

wzmiankowane

w

poniżej której z n a j d u j e
jest

się zagłębienie

ręcznie.

osi wiążą się ściśle

źródłach w

centralnoazjatyckie

I V w . n.e. Podoibne

wiatraki

używane są n a północnych wybrzeżach C h i n i w C h i n a c h południowych do
szania

pomp

irygacyjnych.

w

Persji

i Afganistanie.

w

końcu

XIII

Pierwowzorów

Przypuszcza

w., z a czasów

tych

wiatraków

w

się, że zapożyczono j e z terenów

panowania

mongolskiej

poru­

Chinach szuka

dynastii.

się

irańskich

RECENZJE

390

A u t o r n i e w y p o w i a d a się, c z y młyny-wiatraki e u r o p e j s k i e wiążą się z irański­
m i . S t w i e r d z a t y l k o , że e u r o p e j s k i e w i a t r a k i o poziomej
życzenia ze W s c h o d u ,
odnośnie

z okresu wojen

do p i o n o w y c h ,

o s i są uważane z a z a p o ­

krzyżowych. N i e w y p o w i a d a

p r y m i t y w n y c h wiatraków

z Bornholmu

swego z d a n i a

i Słowenii, l e c z

jest skłonny sądzić, że są one pozostałością europejską wcześniejszej

fazy

rozwo­

jowej.
Krzysztof

FERNAND
Noire,

1960, s. 466 + 6 n l b . i

Narastający w

тара.

ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci proces t w o r z e n i a się młodych n a ­

rodów afrykańskich z n a j d u j e
Langenhove

śledząc

swój w y r a z w bogatej l i t e r a t u r z e

naukowej.

jeden

narodów

z aspektów

A f r y k i , rozwój i c h świadomości n a r o d o w e j ,
zakresie

zainteresowania

les—Weissenbruch

tworzenia

się

Czarnej

k o n t y n u u j e s w o j e wcześniejsze w t y m

(F. v a n Langenhove,

L a nationalité

albanaise,

Bruxel­

1914).

iPraca Consciences
obszernych

Afrique

V A N L A N G E N H O V E , C o n s c i e n c e s t r i b a l e s et n a t i o n a l e s e n

Bruxelles

Van

Wolski

studiów

tribales

et' nationales

naukowej

literatury

źródłową stanowią k o l o n i a l n e r a p o r t y
k a n i s t y c z n y c h , artykuły p r a s o w e .
żań a u t o r a , o b e j m u j e

kraje

en Afrique

Noire

powistała w

a f r y k a n i s t y c z n e j , obok

rządowe, s p r a w o z d a n i a

której

wyniku
jej

bazę

z konferencji

afry-

Z a k r e s t e r y t o r i a l n y , będący p r z e d m i o t e m

środkowej

rozwa­

p a r t i i k o n t y n e n t u afrykańskiego:

G w i n e a , M a l i , Wybrzeże Kości Słoniowej, G h a n a , Togo, D a h o m e y ,

Senegal,

Nigeria,

Kame­

run, Gabon, K o n g o (dawne francuskie i belgijskie), R u a n d a - U r u n d i , K e n i a ,

Tan­

g a n i k a , N i a s a . Stopień o p r a c o w a n i a

materiału dotyczącego poszczególnych

n i e j e s t j e d n a k j e d n o l i t y . Najwięcej

przykładów p r z y t a c z a a u t o r z terenów G h a n y ,

Nigerii,

Konga

i Kenii.

Wynika

to zarówno

z bogatszych

procesów i

krajów

konfliktów

społecznych, j a k i e te k r a j e przeżywały, j a k i ściśle z powyższym związanej b o g a t ­
szej l i t e r a t u r y

naukowej.

T w o r z e n i e się świadomości n a r o d o w e j w A f r y c e
ogólnoświatowego, który od końca X V I I
XX

j e s t d a l s z y m ciągiem p r o c e s u

w. z A m e r y k i , poprzez

Europę, w

2 poł.

w. dosięgną! A z j i i A f r y k i .
Rozważania

podstawowych
Wśród

nad

świadomością

narodową

rozpoczyna

autor

od

definiowania

pojęć: świadomość n a r o d o w a i świadomość p l e m i e n n a .

czynników

charakterystycznych wg

językowa, r e l i g i j n a , ogólnokulturowa, dominują
własnego t e r y t o r i u m i o p o z y c j a

przeciwko

autora

dla narodu,

j a k Wspólnota

szczególnie d w a : przywiązanie

wszelkiej

obcej

do

dominacji politycznej.

T e n o s t a t n i e l e m e n t odróżnia, z d a n i e m a u t o r a , świadomość narodową od w s z e l k i c h
typów

świadomości

społecznej

związanych

z t e r y t o r i u m . Świadomość

przynależ­

ności do określonego n a r o d u w y n i k a z rozróżnienia, j a k i e jego członkowie
w a j ą między sobą a o b c y m i , co m a n i f e s t u j e się szczególnie w w y p a d k u

odczu­

konfliktu.

N a c z e l n y m e l e m e n t e m tworzącym świadomość narodową i będącym jego integralną
częścią j e s t wspólny opór p r z e c i w k o obcej
w

całej

Europie i Ameryce

dominacji. Autor udowadnia,

ruch narodowy

kształtował

że p r a w i e

się pod z n a k i e m

oporu.

Specyfiką afrykańską j e s t to, że narastał on w s y t u a c j i k o l o n i a l n e j i był s k i e r o w a ­
n y p r z e c i w k o g r u p i e obcej
Rzuca
dokonano

się w

oczy

fakt

n i e t y l k o e t n i c z n i e , ale r a s o w o i k u l t u r o w o .
omówienia

pojęcia

„świadomość

b e z bliższego z a t r z y m y w a n i a się n a pojęciu

narodowa",

„naród" w

ogóle

którego
oraz n a

RECENZJE

391

c z y n n i k a c h , które go kształtują. W przeciwieństwie do powyższego pojęcie „ ś w i a ­
domość p l e m i e n n a " zostało omówione łącznie z bliższą charakterystyką p l e m i e n i a
i różnymi s p o s o b a m i jego d e f i n i o w a n i a p r z e z poszczególnych autorów. G e n e r a l n i e
biorąc w z a k r e s g r u p p l e m i e n n y c h k w a l i f i k u j e autor w s z y s t k i e l u d y o m a w i a n e g o
t e r y t o r i u m z o k r e s u s p r z e d n a s i l e n i a k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , podkreślając zresztą
n i e j e d n o l i t y stopień i c h r o z w o j u — począwszy od społeczeństw, o t r a d y c j a c h o r g a ­
n i z a c j i państwowej (np. B u g a n d a , R u a n d a - U r u n d i , D a h o m e y ) . F a k t y c z n i e b o w i e m
biorąc rozkład wspólnoty p l e m i e n n e j w w i e l u z t y c h g r u p był już d a l e k o p o s u ­
nięty. C z y n n i k i e m , który z d a n i e m a u t o r a j e s t wspólny zarówno d l a g r u p o r o z ­
winiętej o r g a n i z a c j i społecznej, j a k i b a r d z i e j p r y m i t y w n y c h , a który s t a n o w i o i c h
świadomości p l e m i e n n e j , jest ważność s y s t e m u pokrewieństwa. O d niego b o w i e m
uzależniony j e s t cały układ społeczny, e k o n o m i c z n y , p o l i t y c z n y c z y r e l i g i j n y p l e ­
mienia. •
W a ż n ą rolę w u m a c n i a n i u świadomości p l e m i e n n e j stanowią również w o j n y .
W p ł y w a j ą one n a to, że p l e m i o n a podlegają nagłej f l u k t a c j i ; f l u k t a c j i podlega r ó w ­
nież świadomość przynależności do danego p l e m i e n i a . J e s t ona najczęściej a f i r m o w a n a odróżnieniem „ m y " od „oni": obcy, źli.
Z k o l e i s z k i c u j e a u t o r z a r y s w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmańskiej, j e j r o l i k u l ­
t u r o - i państwowotwórczej w C z a r n e j A f r y c e . P o w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmań­
s k i e j następują p i e r w s z e k o n t a k t y h a n d l o w e z E u r o p e j c z y k a m i ( P o r t u g a l i a , H o l a n ­
dia, A n g l i a ) . Jednocześnie z n a r a s t a n i e m k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j n a w s c h o d n i m
wybrzeżu ( M o z a m b i k , T a n g a n i k a ) d o m i n u j e h a n d e l muzułmański.
Wczesne

etapy

kolonizacji

i handel

niewolnikami

odegrały

ogromną

rolę

w kształtowaniu się p r o f i l u e k o n o m i c z n e g o A f r y k i , miały p e w i e n w p ł y w n a rozkład
struktury plemiennej

ludności t u b y l c z e j , szczególnie g r u p bezpośrednio

tych w

system handlu. W

nowych

organizmów

przed

etapem

znajdujemy
nocnej

wypadkach

państwowych.

reżymu k o l o n i a l n e g o

stały się bodźcem

Generalny
wyglądał

obraz

układu

następująco:

— emiraty Haussa i Fulah, a w

Afryce

wschodniej

spotykamy

wciągnię­

do t w o r z e n i a

politycznego

n a d Zatoką

silną konfederację p l e m i o n A s z a h t i , państwa D a h o m e y

Nigerii

naty. W

wielu

się

Afryki

Gwinejską

i Y o r u b a , w pół­

c e n t r a l n y m S u d a n i e l i c z n e sułta­

dobrze z o r g a n i z o w a n e

królestwa

Ugandy:

A n k o l e , T o r o , B o n y o r o i B u g a n d a , królestwa R u a n d a i U r u n d i . W K e n i i i T a n g a n i ­
ce b r a k

bardziej

z w a r t y c h o r g a n i z a c j i p o l i t y c z n y c h ; podobnie z l e p e k n i e

w a n y c h ze sobą p l e m i o n stanowiło
System

kolonialny,

który

w

sfedero-

Kongo.

końcu

X I X w.

objął

całą

t z w . Czarną

Afrykę,

w p r o w a d z i ł ludność tubylczą w s t a n zależności, w orbitę n o w e g o s y s t e m u a d m i n i ­
stracyjnego i ekonomicznego. K o n t a k t nowej
tej

ostatniej

i odróżniał

zawsze

k u l t u r y z tubylczą podkreślił niższość

d w a pojęcia:

człowieka

czarnego

i białego.

S y s t e m y rządów k o l o n i a l n y c h zarówno a s y m i l a c y j n y s t o s o w a n y

przez F r a n c u ­

zów, j a k i „rządów pośrednich" przyjęty p r z e z A n g l i k ó w — doprowadziły do cał­
kowitego
norm

przewrotu

dotychczasowego

układu

plemiennego:

i s y s t e m u wartości, w r e s z c i e uniezależniania

wego. P r o c e s t e n n a z y w a n y
czynnikiem

wzmagającym

jest powszechnie
detrybalizację

upadku

tradycyjnych

się j e d n o s t k i od zespołu

„detrybalizacją". O g r o m n i e

było

kształtowanie

się

rodo­

ważnym

ośrodków

miej­

s k i c h . A u t o r p o d a j e krótką charakterystykę t a k i c h m i a s t , j a k B r a z z a v i l l e , L e o p o l d ville i Elizabethville.
Czynniki

ekonomiczne

powodują

liczne

sezonowe

migracje

do

miast,

gdzie

tworzą się n o w e t y p y stosunków społecznych. O b o k kontaktów z ludźmi pochodzą­
c y m i z t y c h s a m y c h okręgów i trwałych kontaktów ze w s i a m i r o d z i n n y m i tworzą
się n o w e g r u p y

społeczne t y p u z a w o d o w e g o . Anomalią m i a s t afrykańskich jest to.

RECENZJE

392

że większość i c h t u b y l c z y c h mieszkańców z a m i e s z k u j e t u s e z o n o w o i n i e zakłada
rodzin.

Niemniej

tworzy

i przemysłowców
W
i

miastach

białymi

się g r u p a

nazywanych
też ujawniają

zarówno

w

ludzi

przez

mających

duże

autora

głównymi

czynnikami

kontrasty

między

życia, j a k i s y s t e m i e

i poniżenia

conych

aspiracje.

najsilniejsza

Narasta

drobnych

handlowców

„evolués".

się n a j s i l n i e j

standardzie

Świadomość nierówności

wykształconych,

autora

niechęć

determinującymi

ludźmi

czarnymi

dyskryminacji.

jest wśród

i opozycja,

tworzenie

się

ludzi

które

wykształ­

są

zdaniem

świadomości

naro­

dowej.
Pierwszą

j a w n ą reakcją

n a s y s t e m nierówności i d y s k r y m i n a c j i stały się już

od końca X I X w. r u c h y r e l i g i j n e

o aspekcie mesjanistycznym, takie j a k k i m b a n -

gizm

Mpadi

i Kościół

Czarnych-Simona

w

Kongo,

religia

Kitwala

rozpowszech­

niająca się z R o d e z j i i N i a s y do K o n g a i b. F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j i i n n e .
Ruchy

te s k i e r o w a n e

rzucała

pewne

częściowo p r z e c i w k o

zakazy

dotyczące

dogmatyce

niektórych

chrześcijańskiej,

dawnych

instytucji

która n a ­

plemiennych

i obrzędów, odegrały jednocześnie rolę unifikującą w i e l e p l e m i o n i stanowiły

wyj­

ście poza ideologię własnego k l a n u l u b p l e m i e n i a .
Wraz z rozwojem

miast, rozwojem

s y s t e m u oświaty w z r a s t a też r o l a i n t e l e k t u a ­

listów murzyńskich. Spodziewają się oni dzięki wykształceniu osiągnąć możliwości,
którymi B i a l i zdobywają

b o g a c t w o i władzę. W

barierę d y s k r y m i n a c j i . W i e l u

z nich staje

a dzięki s t u d i o m

przenoszą

zacji

w Europie

europejskiej,

j a k wolność,

prawa

człowieka, równość
i doszukiwać

się w

Europa

żyła j e s z c z e w

prymitywizmie

kulturalnego

własnego

intelektualnej

obserwuje

Wskazuje
Peoples

na

Party

African National
wódców

to

i i n . Zaczynają
niej

kraju,

się

jednak

afrykańskiego,

postępowe hasła
narodowa,

oni interesować

cywili­

demokracja,

historią

własnej

świetności, szczególnie z o k r e s u ,
Dążą

jednocześnie do

kiedy
rozwoju

języka

literackiego.

Oddziaływanie

wszystkim

po I I w o j n i e

światowej.

licznych

partii

n a Złotym Wybrzeżu w

Union

narodowych,

np.

elity

Convention

1949 r. p r z e z N k r u m a h a ,

Kenya

założonej p r z e z Kenyattę i i n . Popularność n o w y c h

z n a c z n i e zachwiała
Uczestnictwo

się

grunt

niezależność

i zacofaniu.

własnego

autorytet

d y n i e w okręgach w i o s k o w y c h
czenie.

dawnej

się p r z e d e

tworzenie

założonej

n a własny

patriotyzm,

kultury

t y m z a k r e s i e napotykają

się przywódcami r u c h u

wodzów

oddalonych

przywódców

t r a d y c y j n y c h , których

przy­

władza

je­

od dużych m i a s t zachowała d a w n e z n a ­

plemiennych

obserwuje

się

szczególnie

w

ru­

c h a c h s e p a r a t y s t y c z n y c h . S e p a r a t y z m p l e m i e n n y t r a k t o w a n y był j a k o sposób u t r z y ­
mania

dawnej

Kolonialny
miennymi

władzy.
podział a d m i n i s t r a c y j n y ,

miał

duże z n a c z e n i e

niezgodny

unifikujące.

z właściwymi t e r y t o r i a m i

Różne, często u p r z e d n i o

wrogie

ple­
ple­

m i o n a , znalazły się w o b e c tego s a m e g o s y s t e m u władzy, d y s k r y m i n a c j i i w y z y s k u .
Pojawia

się p o c z u c i e

świadomości n a r o d o w e j

n y c h p r z e z władze k o l o n i a l n e . Najważniejszą
lity

system

ekonomiczny

spajający

się różnych g r u p często w r o g i c h ,

w

granicach

politycznych

wytyczo­

rolę w t y m z a k r e s i e o d g r y w a

różne r e g i o n y

i zmuszający

j a k zdarzało się to w w y p a d k u

do

jedno­

unifikowania

państwa

Ruan­

da-Urundi.
nie

Unifikujące

znaczenie

miała

mieszkańców

kolonii

obywatelami

świadomą uzasadnioną

ekonomicznie

n y c h krajów, n p . U n i a

Afryki

Afryki

Centralnej:

Rodezja,

asymilacyjna
akcję

Wschodniej:
Niasa.

polityka

francuskimi.

Wielka

unifikującą

Francji

i

Brytania

uczynie­
prowadziła

przez tworzenie

unii

róż­

Uganda, Kenia, Tanganika,

oraz

Unia

393'

RECENZJE

Zlepkiem

różnych p l e m i o n

jest N i g e r i a

złożona z p i e r w o t n e j

Nigerii

i dwóch

protektoratów.
Polityka unifikacyjna wywołała
gerii, w

s z e r e g o p o z y c j i p l e m i o n , np. w

Ugandzie,

Ni­

Niasie.

Najważniejsze

znaczenie

kolonializmowi.

Wśród

ruch

w

Mau-Mau

unifikujące

wystąpień

Kenii,

który

miała

szczególną

objął

jednak

wspólna

gwałtownością

przede

walka

wszystkim plemiona

z a d a n i e m było wytępić w s z y s t k i c h Europejczyków

przeciwko

charakteryzował

się

Kikuyu.

Jego

i zabrać zagarniętą p r z e z

nich

ziemię.
Wystąpienia w U g a n d z i e
konstytucjonalny

charakter

i Niasie
miała

miały swój a s p e k t w a l k i o ziemię.

walka

o niepodległość

w

Ghanie.

m i e j s c e wspólnej w a l k i o niepodległość s z y b k o zajęły d a w n e s p o r y

Bardziej

W

Nigerii

międzyplemien-

ne. Sprzeczność między w a l k ą o uniezależnienie się od władzy k o l o n i a l n e j a s i l n y ­
m i tendencjami s e p a r a t y z m u regionalnego

najbardziej k r w a w o

wystąpiła w b. K o n ­

go B e l g i j s k i m .
Rozpadła się również U n i a państw wchodzących w skład b. F r a n c u s k i e j
ki Zachodniej

i F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j . Spośród państw do n i e j

cych najbardziej
państwa
w

dojrzała p o l i t y c z n i e okazała się G w i n e a . P o z a Federacją M a l i i n n e

postanowiły

jednak

polityce ekonomicznej
Wnioski

mości

autora

narodowej

zachować

wspólnotę

handlową

są pokrótce następujące: specyfiką
w

Afryce

jest

sytuacja

kolonializmem

rasowo,

model

narzucającej

oraz

koordynację

i społecznej.

ściśle u w a r u n k o w a n e
łecznego. Opór

Afry­

należą­

i oporem

Tworzenie

się j e j

było

przeciwko

dominacji

grupy

obcej

kultury

i organizacji

zupełnie o d m i e n n e j

t e n , przybierający

r n e s j a n i s t y c z n y c h , s w o j e n a s i l e n i e osiąga w w a l k a c h niepodległościowych.

Zdaniem

podlega

fluktuacji

narodowa,
i osiąga,

podobnie

zorganizowane

j a k inne

typy

zależnie od okoliczności,

już

spo­

ruchach

świadomość

bardziej

życia
w

autora

formy

kształtowania się świado­

kolonialna.

świadomości
różne

społecznej,

stopnie

nasilenia.

W Czarnej Afryce

r o z w ó j tej świadomości osiągnął swój p u n k t k u l m i n a c y j n y n a

etapie

różnych g r u p e t n i c z n y c h w

wa

konsolidacji

konkretnej

#

realizacji

żądań

walce

o niepodległość.

niepodległościowych

Perspekty­

względną

spoistość

p l e m i o n zamieszkujących daną kolonię. Z a o b s e r w o w a ć można nawrót do

dawnych

separatyzmów międzyplemiennych

zaostrzających

dominowania

państwie.

W

w

n o w o powstałym

związku z założeniami i w n i o s k a m i

się w miarę r y w a l i z a c j i w

autora

P r z e d e w s z y s t k i m r z u c a się w oczy o d s e p a r o w a n i e

rozbiła

nasuwają

się p e w n e

chęci

refleksje.

pojęcia „świadomość

narodowa"

od pojęcia „naród". W y d a j e się, j a k b y były to d w a odrębne z j a w i s k a , które moż­
na

rozpatrywać

tycznej,

która

niezależnie
zdaniem

od siebie. O p o z y c j a

autora

m a przede

przeciwko

wszystkim

obcej

narodową, konsolidowała w g r a n i c a c h a d m i n i s t r a c y j n y c h j e d n e j
r a z bardzo

zróżnicowane

bardzo

szybkie

byłoby

szczęśliwiej

świadomością

odradzanie

bardziej

się

antagonizmów

świadomość

antykolonialną?

m i e r z e przyczyniła
kiem

e t n i c z n i e . Że k o n s o l i d a c j a
wspólnego

się, że w a l k a
świadomości

przekonywającym
co określane

Proces

kształtowania

się

narodowej,

jest

dążenie poszczególnych

jest

przez

świadomości

i dojrzewać będzie zależnie od r o z w o j u

C z y więc

o niepodległość w

autora

narodowej

w

kulturalnego

jako

czego

grup

nie

nazwać
ogromnej

wykładni­

e t n i c z n y c h do

separatyzm

Afryce

nie­

świadczy

u c i s k u i chęci jego z r z u c e n i a

Wydaje

autonomii,

kolonii grupy

międzyplemiennych.

poli­

świadomość

t a n i e była trwała,

się do r o z b u d z e n i a

własnej

dominacji

determinować

dopiero

plemienny.
rozwija

się-

i gospodarczego danego p a ń ­

s t w a afrykańskiego, od p r o c e s u t w o r z e n i a się ' w n i m n a r o d u l u b narodów.

RECENZJE

394

O b r a z t w o r z e n i a się świadomości a n t y k o l o n i a l n e j i n a r o d o w e j
r y s u j e się w b o g a t y m

w Czarnej Afryce

materiale przytoczonym przez autora bardzo

n i e . P e w n ą rezerwę o d c z u w a

jasno i logicz­

się j e d y n i e do n i e z b y t wyraźnie s p r e c y z o w a n e j

n i c j i pojęcia „świadomość n a r o d o w a "

defi­

i wiązania j e j ze z j a w i s k a m i o s z e r s z y m z a ­

k r e s i e , niż w z a s a d z i e s t a n o w i świadomość n a r o d o w a .
łeczne zachodzące n a t y m t e r y t o r i u m o m a w i a n e

S z k o d a też, że p r o c e s y

są w o d e r w a n i u

od z j a w i s k

spo­

gospo­

darczych.
Nasuwa

się chęć porównania ze sobą dwóch p r a c traktujących

n i u się narodów w A f r y c e : I . I . P o t i e c h i n a Formirowanije
jvżno-afrykanskich

Bantu

oraz wyżej r e c e n z o w a n e j . R z u c a się w oczy s k r a j n i e o d m i e n n e

i w

grupę

etniczną

oparciu

obszcznosti

(„Trudy Instituía E t n o g r a f i i i m . M . M a k ł a j a " , t. 29: 1955)

teoretycznych i odmienny
bierze

o kształtowa­

nacjonalnoj

ustawienie

sposób i c h r e a l i z a c j i . P o t i e c h i n z a podstawę

zamieszkującą

o stalinowską

definicję

pod względem
narodu

terytorialnym

rozpatruje

różne

kolonie

czynniki

będące

z a l u b p r z e c i w u t w o r z e n i u się n a r o d u bantuańskiego. G r o s jego rozważań

dotyczy

sytuacji

i przemian

potrak­

towane

zostały m a r g i n e s o w o .

ekonomicznych, natomiast
V a n Langenhove

wszelkie

założeń

rozważań

zagadnienia

świadomości

natomiast koncentruje

n i e n a z a g a d n i e n i a c h świadomości, a j e j rozwój wiąże p r z e d e
stkami

administracyjnymi

Marginesowo

danych

kolonii

a

zostały

z kolei

zagadnienia

potraktowane

późniejszych

wszystkim z

niepodległych

LUCY

MAIR,

Primitive

Great

Britain.

Nowoczesna
Badania

etnografia

terenowe

Government,

nie uznaje

współczesnych

hipotezami o domniemanym

Penguin

pojęcia

jedno­
państw.

ekonomiczne.
Joanna

Middlesex,

się w y ł ą c z ­

Books

Maciejewska.

1962,

„pierwotnej

Harmondsworth,

anarchii

ustrojowej".

społeczeństw p r y m i t y w n y c h zachwiały

dawnymi

b r a k u w s z e l k i e j w ł a d z y i rządności, mającym

cechować ustroje w i e l u p i e r w o t n y c h l u d ó w n a Z i e m i . T y m n i e m n i e j t r z e b a
znać, że f o r m y

rządów i sposoby

sprawowania

władzy

oraz w y m i a r u

jakoby
przy­

sprawiedli­

wości wśród p r y m i t y w ó w n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z n i e odbiegały od szablonów, z któ­
r y c h wzrastał e u r o p e j s k i podróżnik, k o l o n i z a t o r i b a d a c z . Również i w X I X - w i e c z nej

Afryce

biali

zaawansowane

zdobywcy

kolonialni

ze z d z i w i e n i e m

spotykali

znacznie

nawet

k u l t u r a l n i e społeczeństwa, które n i e posiadały a n i w ł a d c ó w i s c e n ­

t r a l i z o w a n y c h ośrodków władzy, a n i sądów, p o l i c j i , s y s t e m u p o d a t k o w e g o — słowem
t y c h urządzeń, które w pojęciu E u r o p e j c z y k a składały się n a tradycyjną

instytucję

władzy. R z e c z zrozumiała iż pierwszą reakcją cudzoziemców było d o p a t r y w a n i e

się

w

ba­

istniejącym

dania naukowe

s t a n i e r z e c z y c h a o s u ustrojowego.

Późniejsze

wykazały, że n a w e t

stosunkowo

dokładne

pierwotnych

ludów

C z a r n e j A f r y k i istniały wyraźne k o n c e p c j e p r a w i rządów, które stopniowo

rozwi­

jały się i zmieniały. M i m o b o w i e m

wśród b a r d z o

jednak

podboju kolonialnego

różne f o r m y

tych

pier­

w o t n y c h ustrojów istniały w d a l s z y m ciągu p r z e z całe dziesiątki l a t , a w i e l e z n i c h
dotrwało

w

częściowo

tylko

zmienionej

formie

do n a s z y c h

j e i badając tradycję u c z e n i m o g l i prześledzić stopniowo
początkowo służącej r o d z i n o m i n i e w i e l k i m g r u p o m
i narodom, a wreszcie wielonarodowym
T y m właśnie różnym f o r m o m
łi c z a r n y c h mieszkańców

Afryki

czasów.

Obserwując

kształtowanie się władzy,

l o k a l n y m , następnie

szczepom

królestwom.

sprawowania
Wschodniej

władzy i w y m i a r u

poświęciła

sprawiedliwości

swą pracę P r i m i t i v e G o -

RECENZJE

vernement

a n g i e l s k a u c z o n a , L u c y M a i r . Autorkę zaliczyć można do kręgu uczniów

Bronisława
kultura

Malinowskiego.

społeczeństw

obserwacje
rozwój
i

395

O d lat zajmuje

murzyńskich

życia wieśniaków

i kształtowanie

Ghanie.

w

w

się b a d a n i e m

dobie współczesnej.

Ugandzie

i Niasie,

a w

przemian, j a k i m
Lucy

nowych

ustrojów

i i n s t y t u c j i społecznych

Zainteresowania

naukowe

L . Mair

najlepiej

zresztą
Policies

in

Twentieth

Applied

Anthropology

African

People

a p r z e d e w s z y s t k i m Survey

of African

Marriage

d o w c z y n i t z w . antropologii

stosowanej

stania

obserwacji

rodzaju

sposoby

kontrowersje

i An

etnograficznych

in the

and Change

wprzęgania n a u k i do potrzeb

i s p r z e c i w y . N i e analizując

Zasadniczo
nych

—

o stronnicze

Primitive

jednak

ustrojów

ilustrują

tytuły

in Africa,

Studies

Century

(1934),

(1953). J a k o w y k ł a ­
wykorzy­

polityki kolonialnej.

ich t u obszernie

warto

przedstawia szcze­
Wschodniej.

pomawiać

autorkę —

zwolenniczkę

przedstawienie

obrazu

ciemnych

Government

Tego

stwierdzić, że to

Government

owej k o n c e p c j i u s z e r e g u ludów A f r y k i

J e s t to t y m c i e k a w s z e , że n i e p o d o b n a
stosowanej

Nigerii

k o l o n i a l n y c h budziły i budzą l i c z n e

właśnie L u c y M a i r w końcowych p a r t i a c h Primitive
rze i otwarcie niepowodzenia

badała

w

a u t o r k a zajmowała się p r o b l e m e m

do celów b r y t y j s k i e j

ulega

prowadziła

ostatnich latach

się

i n n y c h p r a c ogłoszonych p r z e z nią d r u k i e m j a k : Native

pologii

Mair

jest pracą

w

analizującą

murzyńskich

i z zagadnieniami

antropologii

Lucy

Mair

omawia

pokrótce

rozmieszczenie

ludów.

Chodzi

t u więc

o szczepy

antro­

barwach.

formy

tradycyj­

stosowanej

niewiele

m a wspólnego.
We

wstępie

wanych

przez

siebie

geograficzne

Nilotów,

opisy­

Nilo-Chamitów

i B a n t u , zamieszkujące S u d a n , Ugandę, Kenię i północną Tanganikę. Wstępny t e n
opis uzupełnia m a p k a . A u t o r k a
i

przedstawia
Pierwsza

pierwotne

środowisko
część

formy

s z k i c u j e też t y p y k u l t u r y poszczególnych

geograficzne,

książki

w

zatytułowana

u s t r o j u szczepowego,

jakim
Rząd

szczepów

żyją.

bez

państwa

omawia

najbardziej

właściwe głównie zamieszkującym

na tych

o b s z a r a c h N i l o t o m i N i l o - H a m i t o m , trudniącym się po większej części p a s t e r s t w e m .
W s z y s t k i e te s z c z e p y i l u d y są l i c z n i e j s z e od d r o b n y c h
c z y i łowców, n i e mogących
bardziej

hord p i e r w o t n y c h

z p r z y c z y n czysto gospodarczych

związać

zbiera­

się

jakąś

skomplikowaną formą ustrojową. C o więcej te p a s t e r s k o - r o l n i c z e l u d y n i e

są n i e r a z w c a l e m n i e j l i c z n e od s w y c h sąsiadów, którzy od setek l a t żyli w s c e n ­
t r a l i z o w a n y c h królestwach rządzonych n a wzór średniowiecznej
Azji.

A

jednak

do o s t a t n i c h n i e m a l

czasów

n i e wytworzyły

nych

w

całym tego słowa z n a c z e n i u . W y m i a r

sprawiedliwości

Szyluk, Dinka, Nuer
rodowej".
u

czy T u r k a n a

W o : z o w i e mieli bardzo

Szyluków, p r z e d m i o t

rytualne,

niż

u

ludów

wielu

determinowało
czci

N i e posiadały

zgromadzenia

„krwawej

całego p l e m i e n i a , pełnił r a c z e j
tej

władzy

rozjemczo-doradcze,

pierwotnej

„rozproszonej

władzy

sprężystej

także

która

w

można

już

i wodzostwa.
początek

W

wystarczającym

Druga

się w ł a d c ó w

oraz g r o m a d z o n e

niezwykłe

znajdzie

zaobserwować

kiełkujące

zaczątki

daje

wiara

w

dziedziczność

w j e d n y m ręku bogactwa.

umiejętności

zjednywania

sobie

sił

I tu j e d ­

scentralizowanej

l i c z n y c h przykładach p r z y t a c z a n y c h p r z e z L . M a i r

tworzenia

religijnego
dający

było

rodowej.

mechanizm

s t o p n i u zapewniała ład społeczny w ówczesnym środowisku s z c z e p o w y m .
nak

funkcje
istniejące

złożone ze s t a r s z y z n y

rządowej",

zemsty

N a w e t „boski k r ó l " R e t h

Przedstawiając t e n s t a n r z e c z y a u t o r k a jednocześnie s t a r a się wyjaśnić
działania

central­

u t a k i c h szczepów

ciągle p r a w o

mizerne prerogatywy.

ostentacyjnej

rozkazywał.

E u r o p y c z y Małej
one władz

władzy

widzimy, jak

znajomości

rytuału

Bogacz, w dodatku

posia­

nadprzyrodzonych,

łatwo

popleczników.
część

książki

analizuje

pierwotne

królestwa

Afryki

Wschodniej,

jak

396

RECENZJE

Ganda, Ruanda
omawianej
sprawa

i i n . N i e sposób t u przedstawić

obcych

władców

ściowe, p r o b l e m
tyczny

autorkę Primitive

przez

i podział

więzi władcy

namiestników

problematyki

Każde z zagadnień, t a k i c h j a k

społeczeństwa

n a k l a s y , społeczno-narodowo-

ze służącymi

terenowych

a n i części bogatej

Government.

czarnego

m u „klientami", c h a r a k t e r
króla,

hierarchia

biurokra­

urzędnicza,

pozycja

w o l n y c h wieśniaków i niewolników, władza sądownicza króla, jego r o l a j a k o
wyższego

kapłana

i konflikty

z prastarym

systemem

rodowym

a u t o r k a a n a l i z u j e p o p r z e z p r y z m a t l i c z n y c h przykładów.
łatwo popełniano omyłki, z b y t p o c h o p n i e
tradycyjne

—

naj­

wszystko

to

P r z y okazji widzimy, j a k

i powierzchownie

oceniając

afrykańskie,,

i n s t y t u c j e społeczne.

J a k a j e d n a k r o l a przypadła w u d z i a l e p i e r w o t n y m u s t r o j o m p o l i t y c z n y m
ki Wschodniej

w dobie współczesnej? T e z a g a d n i e n i a

części Primitive

Government.

Stwierdza

porusza L . Mair w

o n a wyraźnie,

że b r y t y j s k i m

torom, ogólnie r z e c z biorąc, zależało n a u t r z y m a n i u istniejących
j o w y c h w t y c h k r a j a c h , n a t u r a l n i e po z a p e w n i e n i u
w ł a d c ó w i wodzów, oraz z a p e w n i e n i u
niami.

P o prostu

dążono p r z e z

ników

szczepowych w

stawał

się pośrednikiem

sobie

dziesiątki

„komisarzem

ustro­

poszczególnych

kontroli nad ich poczyna­

l a t do wciągnięcia

system administracji kolonialnej.
między białym

koloniza­

systemów

sobie lojalności

całkowitej

Afry­

ostatniej

władców

Lojalny

i naczel­

k a c y k c z y król

d y s t r y k t u " a tubylczą

spo­

łecznością. W ł a d c y p o z o s t a w i a n o

tradycyjne i malownicze atrybuty dawnej

władzy,

bez j e j istotnej treści n a ogół.

C o więcej, był on p r z e z urzędy k o l o n i a l n e

popie­

rany.

Niemało j e d n a k kłopotów sprawiały l u d y , które — j a k w i e m y — n i e p o s i a ­

dały

jakiejś

tworzono

scentralizowanej,

pierwotnej

s z t u c z n y c h „przedstawicieli"

władzy.

Tu

szczepowych.

mozolnie

Stopniowo

niejednokrotnie
jednak,

w

ciągu

dziesiątków l a t powstała sieć t u b y l c z y c h urzędników wywodzących się z d a w n y c h ,
tradycyjnych

władców

i wodzów.

koncepcji polityki kolonialnej
townie

I

oto n i e o c z e k i w a n i e

okazało się, że ci d a w n i

dosyć

d l a twórców

gwał­

zaczynają tracić a u t o r y t e t i popularność wśród l i c z n y c h u g r u p o w a ń

społe­

czeństwa afrykańskiego. N a czoło ruchów społeczno-politycznych
się

tej

władcy i w o d z o w i e

przedstawiciele

szybko

awansującej,

nowoczesnej

zaczęli

inteligencji

wysuwać

murzyńskiej,

dający n i e d w u z n a c z n i e do z r o z u m i e n i a , że to oni pragną zająć k i e r o w n i c z e

stano­

wiska

chętnie-

po

dawnych,

tradycyjnych

wodzach

plemiennych.

T y m ostatnim

z a r z u c a n o , n i e bez słuszności zresztą, ugodową postawę w o b e c białych. Częstokroć
obok w a l k i o niepodległość i u w o l n i e n i e
zawzięta w a l k a
ruchów

się spod w ł a d z y Europejczyków toczy się

t r a d y c y j n y c h w ł a d c ó w p l e m i e n n y c h z przywódcami

murzyńskich.

Chodzi

o to, k t o w

ujmie

s t e r rządów.

Administracja

sobie

szczepowych

przywódców,

młodzieży. T r u d n o

niepodległym

brytyjska,

wypracowując

n i e dostrzegła

nowoczesnych

państwie

w

przyszłości

koncepcję

wzrastającej

siły

zjednania

kształcącej

się

dziś odrobić tę omyłkę.

C z y j e d n a k t r a d y c y j n i w o d z o w i e i „ w ł a d c y " u t r a c i l i swą popularność w społe­
czeństwie

całkowicie?

O

t y m , że t a k n i e jest, p r z e k o n a n o

powstałych państw afrykańskich, w
cyjnych

wodzów

wywołało

których u s u w a n i e

gwałtowne

protesty

Świadczy to o s i l n y m przywiązaniu

do d a w n y c h

dwoma

ugrupowaniami

jeszcze

L. Mair

—

młodym,

Książkę L . M a i r

będą

się

niepodległym

się w

nowo
trady­

niezadowolenie

mieszkańców.

K o n f l i k t y między t y m i

dawały

we

znaki

—

zdaniem

l i t e r a t u r y dotyczącej

szczepów

afrykańskim.

wykaz

n i l o c k i c h , n i l o - c h a m i c k i c h i B a n t u , a traktującej

szeregu

cień l u b i a n y c h i

tradycji.

długo

państwom

uzupełnia i n d e k s o r a z

i

w

o pokrewnych

tematach.

Leszek

Dzięgiel

RECENZJE

GUY
•chine,

MORÉCHAND,

Principaux

traits

397

du

chamanisme

Méo

Blanc

en

Indo-

B u l l e t i n de l'École F r a n c a i s e d'Extréme O r i e n t , t. 47, F a s e . 2, P a r i s — S a i g o n

1955, ss. 509—546.
W e wstępie do artykułu j a k o p u n k t wyjścia s w o i c h rozważań a u t o r p o d a j e
szczegółową definicję s z a m a n i z m u sensu stricto.
Następnie, idąc z a poglądem M i r c e a E l i a d e ( L e chamanisme
et les techniques
archaiques
de l'extase,
P a r i s 1951),
uważa go za z j a w i s k o związane p a r excellence
z k u l t u r a m i S y b e r i i i A z j i Środko­
w e j , gdzie a c z k o l w i e k występuje w k i l k u w a r i a n t a c h , wszędzie w y k a z u j e tę samą
w z a s a d z i e strukturę. N i e m n i e j j e d n a k z w r a c a on również u w a g ę , iż poszczególne
e l e m e n t y s z a m a n i z m u s p o t y k a się w b a r d z o dużym zasięgu, obejmującym także
Azję Południowo-Wschodnią, A m e r y k ę Północną i Południową, Oceanię i Afrykę,
gdy t y m c z a s e m jego ślady o d k r y w a się w C h i n a c h i u l u d ó w i n d o e u r o p e j s k i c h .
F a k t t e n p r z e m a w i a w e d ł u g a u t o r a z a dawnością s z a m a n i z m u i nie w y k l u c z a n a w e t ,
iż z jego pierwotną postacią związane już były d w a p o d s t a w o w e w i e r z e n i a , t j .
o wielości d u s z człowieka, których u c i e c z k a p o w o d o w a ć m a chorobę i śmierć,
o r a z o d u c h a c h , które w z a s a d z i e t y l k o d l a s z a m a n a mają być w i d z i a l n e . W r e s z c i e
podkreśla on ważność w y k a z a n i a związków pomiędzy o m a w i a n y m t u k o m p l e k s e m
k u l t u r o w y m a niektórymi, j a k n p . Meo, słabo z n a n y m i l u d a m i .
najważniejsze

elementy

s z a m a n i z m u a z j a t y c k i e g o , t j . w i a r ę w i s t n i e n i e t r z e c h dusz u człowieka,

W

pierwszej

części artykułu

przeobra­

żenie ciała

w

szamana

przy

Moréchand

jego i n i c j a c j i ,

przedstawia

jego

zdolność

podróżowania

światy

(nieba i piekła) niedostępne d l a zwykłych l u d z i , w pogoni z a duszą chorego czło­
w i e k a , niebezpieczeństwa, j a k i e s p o t y k a p r z y t y m n a s w o j e j

drodze, d u c h y ,

które

m u pomagają w jego przedsięwzięciach, i magię muzyczną stosowaną d l a i c h p r z y ­
w o ł y w a n i a . Podkreśla on j e d n a k , iż w żadnej k u l t u r z e n i e d a się wykazać w s p ó ł występowania r a z e m w s z y s t k i c h t y c h
Przechodząc

do właściwości,

elementów.

jakie

musi

posiadać

szaman,

w t r a n s , z w r a c a on u w a g ę , iż n a w e t w najuboższych f o r m a c h
u

Białych Meo, m u s i on co n a j m n i e j

część artykułu kończy s t w i e r d z e n i e ,
nizm w

wykazywać

iż a k t y w n y

zdolność do „trzęsienia się". Tę

sposób z a s a d n i c z y od t z w . opętania, a jego aspekt

rozpatruje

szamanizm

Białych M e o

wpadać

c h a r a k t e r przeżycia różni

g i c z n y o r a z r o l a w społeczeństwie od r e l i g i i sensu
chand

a b y móc

szamanizmu, j a k np.

stricto.

W

fizyczny i

d r u g i e j części M o r é ­

n a tle porównawczym.

M. in. opiera­

jąc się n a b o g a t y m m a t e r i a l e u z y s k a n y m z 37 seansów szamańskich, p r z y
był obecny, w y k a z u j e ,

iż z t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o

szama­

psycholo­

których

dla w i e l u ludów S y b e r i i lotu

s z a m a n a k u n i e b u l u b zstępowania do piekła w s e a n s i e Meo (którego szczegółowy
opis podaje) pozostały j e d y n i e krótkie f a z y zdające się czynić do tego a l u z j e .
dróż" s z a m a n a k o j a r z o n a

„Po­

jest u n i c h t y l k o z jazdą konną bez bliższego określenia

j e j k i e r u n k u . Z d r u g i e j s t r o n y znając pojęcie „nieba", n i e mają o n i żadnego o d p o ­
wiednika

iż s t a r e w i e r z e n i a

szamańskie

dotyczące n i e b a

„piekła". Reasumując Moréchand s u g e r u j e ,

i piekła uległy u Białych M e o p o m i e s z a n i u . Następnie

udowadnia

on,

axis

iż funkcję

mundi,

którą

w

szamanizmie

ludów

Syberii

posiada

b r z o z a , u Białych M e o spełniają t r z y t y k i b a m b u s o w e . P o n a d t o w s k a z u j e
raźnie

występującą

tylko szaman
element

u

Białych

Meo

koncepcję

m o r a l n y , występujący
znajduje

s z a m a n i z m u (fizycznego

u Białych M e o z a l e d w i e

związane u Białych M e o

jakie

przekształ­

szczegółowo

z szamanizmem.

ów

szamanizmie

n i e j a s n e i pośrednie

wyszukując a n a l o g i e u różnych l u d ó w S y b e r i i opisuje

s o r i a i sposoby wróżenia

przejścia",

z a p r a w d o p o d o b n e , iż

m. i n . także u Ałtajców, może być w

obcego p o c h o d z e n i a . D l a t y p o w e g o zaś m o t y w u
c e n i a ciała s z a m a n a )
Wreszcie

„niebezpiecznego

„czystego s e r c a " może pokonać, i uważa

często
na w y ­

aluzje.
akce­

RECENZJE

398

W t r z e c i e j części Moréchand p r z e d s t a w i a
szamanizmie

spełniają

pomocnicze

duchy

n a początku rolę, jaką w

szamana,

których

one s a m e zaś mogą ulegać d e p e r s o n a l i z a c j i w jego f o r m a c h

ilość

azjatyckim

może

wzrastać,

osłabionych bądź a k u l -

t u r o w a n y c h . W e d ł u g Białych M e o duchów t y c h m a być t y l e samo, co szamanów,
co jego z d a n i e m u w y d a t n i a

monadologiczny

c h a r a k t e r s a m y c h transów, a k o n t a k t y

z d u c h a m i mogą nawiązywać l u d z i e o p e w n e j t y l k o r a n d z e społecznej o r a z
m i e umysłowym i m o r a l n y m . P o n a d t o chociaż każda p r a w i e

pozio­

— j a k pisze a u t o r

—

r o d z i n a Białych Meo p o s i a d a własnego s z a m a n a , istnieją poza n i m i w i e l c y s z a m a n i ,
szczególnie poważani ze względu n a s w o j e osobiste
sposobów, j a k i e s z a m a n i Białych M e o stosują
pomocników oraz d l a w p r o w a d z a n i a
zuje

n a dosyć b l i s k i e analogie

swoich

ludów

opis

duchów-

się w t r a n s , p r z y c z y m i t u Moréchand

u wielu

Przechodząc do demonologii
kreśla a u t o r

zalety. Z k o l e i następuje

d l a przywoływania

wska­

Syberii.

Białych M e o i j e j s t o s u n k u do s z a m a n i z m u

szczególną rolę, jaką grają

u n i c h (podobnie j a k w

pod­

Chinach)

duchy

d o m o w e , których s i e d e m k a t e g o r i i o różnej l o k a l i z a c j i i f u n k c j i opiekować się m a
rodziną i j e j d o b y t k i e m ,

oraz

opisuje

związane z n i m i przesądy i ceremonie.

dalej zaś •— p i s z e on — od d o m u , t y m większe w e d ł u g n i c h niebezpieczeństwa
czychać

ze s t r o n y złych duchów, z których najgroźniejsze

i jaskiń, powodujące różne choroby

i wypadki

Im

moją

są d u c h y lasów, źródeł

śmiertelne. N a k o n i e c z a z n a c z a ,

iż

B i a l i M e o czuwają też, a b y w czasie t r a n s u s z a m a n a n i e pojawiło się między n i m
a ołtarzem żadne zwierzę, gdyż mogłoby się ono stać s i e d l i s k i e m złego d u c h a
żącego do p r z e r w a n i a
Na
i

początku c z w a r t e j

większością

zwierząt

części Moréchand z w r a c a

jedynie

kukurydzy

i

m. i n . uwagę, iż poza

ryżowi,

swoim

głównym

ludźmi
roślinom

uprawnym,

B i a l i M e o przypisują w sposób w y r a ź n y dusze. P r z y t y m według

łych

Meo

człowiek

(pli)

—

niebo,

koncepcja

posiada

d l a drugiej

jest n a j m n i e j

pierwszych

choruje,

trzy
(nu)

dusze,
—

których

grób,'a

przejrzysta

—

przeznaczeniem

dla trzeciej

piekło; p r z y

dla

jednej

(także z w a n e j

nu),

której

c z y m ciało p o z b a w i o n e

interwencji

opisów tego r o d z a j u

ducha,

c z y p r z e s t r a c h e m , może w e d ł u g n i c h

doko­

konieczny

ceremonii

dwu

której

u m i e r a . O i l e przywołania

nać każdy, k t o z n a o d p o w i e d n i rytuał, o t y l e do przywołania nu, której
się przypisują

Bia­

są:

pli,

a z odejściem t r z e c i e j

ucieczkę wiążą z nagłym w y p a d k i e m

kilka

dą­

więzi łączącej go z ciałem.

wraz

jest

szaman.

Moréchand

z t e k s t a m i związanych

oddalenie
podaje

z nimi

też

pieśni.

W e d ł u g Białych M e o t y l k o p l i podlega t r a n s m i g r a c j i , która o d b y w a się z a l t e r n a cją płci i p r z e b i e g a

zgodnie z w y r o k a m i c z t e r e c h duchów n i e b a , przechodząc

z człowieka n a zwierzę, o i l e t e n p i e r w s z y
ważania

te kończy

autor

pisują z a c h o w y w a n i u

wzmianką

nawet

szkodził z a życia społeczeństwu.

o „ludzkich" r y s a c h , j a k i e

Roz­

B i a l i Meo

przy­

się pli i nu po śmierci człowieka, o r a z o p i s e m c e r e m o n i i m a ­

jących n a c e l u uniemożliwienie nu p o w r o t u n a ziemię.
W
nad

piątej

części Moréchand pogłębia n a t l e p o r ó w n a w c z y m

psychologicznymi

aspektami

szamanizmu

s u n k i e m do r e l i g i i , oraz w s k a z u j e ,

Białych

swoje

rozważania

Meo, jego ewolucją

iż społeczeństwo i c h daje

i

sto­

d o b r y przykład

sza­

m a n i z m u ciążącego n a d całym życiem r e l i g i j n y m i redukującego w s z y s t k i e te jego
przejawy,

które n i e dotyczą i c h wierzeń o d u s z a c h . A u t o r

B i a l i Meo są n a j d a l e j

n a południe mieszkającymi

podkreśla

reprezentantami

również, że

azjatyckiego s z a ­

m a n i z m u oraz że n i e t a k d a w n o m u s i e l i się stykać z jego formą uprawianą w
Środkowej,

zważywszy

iż z a l e d w i e

w

s w o i c h o b e c n y c h siedzib w W i e t n a m i e
racji,

jakiej

t a m ulegli,

I

poł. X I X w .

Białych

M e o podlega

Azji

z Chin

i L a o s i e , zachowując, m i m o p e w n e j

jego p o d s t a w o w e w i e r z e n i a .

również uwagę, iż s z a m a n i z m

przywędrowali

do

akultu­

Niemniej

jednak

procesowi

stopniowego

zwraca

on

słab-

399

RECENZJE

nięcia, który w t o k u i c h p r z e c h o d z e n i a z k o c z o w n i c z e g o
t y l k o ulec
Do

n a osiadły t r y b życia może

przyśpieszeniu.

artykułu

dołączona

jest

orientacyjna

mapa

Azji

z zaznaczeniem

rejonów

występowania i n a z w l u d ó w uprawiających s z a m a n i z m oraz zasięgów jego różnych
form

zredukowanych;

stawiającymi

ponadto k i l k a

związaną

mańskie, p r z e d m i o t y
rzami i ofiarami

tablic

z szamanizmem

ze s c h e m a t y c z n y m i r y s u n k a m i

przed­

biżuterię Białych Meo, i c h a k c e s o r i a

służące do wróżenia oraz wnętrze d o m u

sza­

z ołta­

s c e n y z rytuału

szamań­

P r a c a Moréchanda w n o s i niewątpliwie o g r o m n i e c e n n y materiał, ważny

zarówno

skiego

d l a duchów i w r e s z c i e j e d n a fotografia

(i, jego plan)

dokonywanego nad dzieckiem.

d l a pogłębienia n a s z e j

znajomości

k u l t u r y Białych Meo, j a k i dlą badań

n a w c z y c h , oraz szereg o r y g i n a l n y c h
ewolucji
largo

i n t e r p r e t a c j i i diagnoz,

zwłaszcza

porów­

dotyczących

s z a m a n i z m u , jego s t o s u n k u do i n n y c h p r z e j a w ó w życia religijnego
oraz

psychologii

szamana.

Rozpatrywanie

poszczególnych

sensu

elemen­

tów s z a m a n i z m u Białych M e o n a a z j a t y c k i m tle porównawczym spełnia też w a ż ­
n y postulat metodologiczny.

W y d a j e się p r z y t y m , iż d a l s z a a n a l i z a

materiał porównawczy

z zakresu

demonologii

Południowo-Wschodniej

i Chin

Południowych

i obrzędowości
mogłaby

się

uwzględniająca

i n n y c h ludów
okazać

bardzo

Azji
inte­

resująca.
Tomasz

M.

MEAD,

Cultural

Change

and

Technical

Marszewski

Development.

P o w s z e c h n e w e współczesnym świecie, a zwłaszcza w k r a j a c h opóźnionych
w r o z w o j u g o s p o d a r c z y m , dążenie do s z y b k i e j i n d u s t r a l i z a c j i p o w o d u j e z j a w i s k a
określane często m i a n e m „przemysłowego n i e p o k o j u " . W p r o w a d z e n i e
innowacji
t e c h n o l o g i c z n e j , r o z b u d o w a przemysłu ciężkiego i m e c h a n i z a c j a r o l n i c t w a , będące
g ł ó w n y m i k i e r u n k a m i i n d u s t r i a l i z a c j i , stanowią poważną groźbę d l a stabilności
t r a d y c y j n e j o r g a n i z a c j i społecznej t y c h krajów. N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę
n a n i e k o r z y s t n e s k u t k i uprzemysłowienia terenów r o l n i c z y c h . W s k a z u j e się w ó w ­
czas n a t a k i e z j a w i s k a , j a k d e z i n t e g r a c j a r o d z i n y , z a h a m o w a n i e p r o d u k c j i r o l n e j ,
gwałtowne zwiększenie ruchliwości społecznej (z c z y m wiąże się u c i e c z k a ludności
ze w s i ) o r a z w z r o s t r o l i p r y w a t n e j własności j a k o k r y t e r i u m p o z y c j i społecznej,
w r e s z c i e rosnąca ilość konfliktów z p r a w e m . J a k o k o n i e c z n y r e z u l t a t z a c h w i a n i a
t r a d y c y j n e j s t r u k t u r y społeczeństw p i e r w o t n y c h w y m i e n i a się polaryzację ośrod­
ków dyspozycyjnych — rozszczepienie władzy politycznej, ekonomicznej, k u l t u r a l ­
n e j , r e l i g i j n e j i p r z e n i e s i e n i e j e j ze s z c z e b l a g r u p y n a s z c z e b e l ogólnonarodowy.
W tej s y t u a c j i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k społecznych w y s u w a j ą postulat ostroż­
nego k i e r o w a n i a p r o c e s e m z m i a n i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h , a b y n i e powodowały one
n i e p o t r z e b n y c h zaburzeń. Jednocześnie różne ośrodki p o l i t y c z n e akcentują s i l n i e
konieczność f o r s o w n e g o uprzemysławiania mającego stanowić m. i n . g r u n t d l a r o z ­
wiązania t r u d n y c h problemów społecznych. N i e p o r o z u m i e n i e c z y świadoma rozbież­
ność programów? R a c z e j n i e p o r o z u m i e n i e wynikłe p r z e d e w s z y s t k i m z różnego
rozłożenia akcentów u s p r a w i e d l i w i o n e g o
po części p r o f e s j o n a l n y m
ograniczeniem
s p o j r z e n i a . E t n o g r a f o w i e i socjologowie godząc się z koniecznością m o d e r n i z a c j i
społeczeństw p i e r w o t n y c h w y s u w a j ą jednakże różne obiekcje, od k w e s t i o n o w a n i a
celowości p o d e j m o w a n y c h
z m i a n począwszy, n a p r o p o z y c j a c h u s p r a w n i e n i a s k o ń ­
czywszy.

RECENZJE

400

Duża i c h część, zwłaszcza bezpośrednio zaangażowanych w życie społeczeństw
p o d d a n y c h p r o c e s o w i p r z e m i a n , d e k l a r u j e swoją pomoc p o l i t y k o m . C i jednakże n i e
z a w s z e są gotowi ją przyjąć. W k r a j a c h rozwijających
zaabsorbowane
strybucja

są

zagadnieniami

środków f i n a n s o w y c h

też f a k t , że często u władzy

bezpośrednio

czy lokowanie

znajdują

się

się ośrodki w ł a d z y

gospodarczymi,

bardziej

j a k właściwą

dy­

priorytetów. N i e b e z z n a c z e n i a j e s t

ludzie

wyobcowani

ze

s w e g o środo­

w i s k a , wykształcerii z a granicą, a więc myślący k a t e g o r i a m i e u r o p e j s k i m i (szybkość,
efektywność, wydajność), n i e rozumiejący

niejednokrotnie

problemów

społecznych

a k t u a l n y c h d l a t y c h , którymi rządzą. W tej s y t u a c j i oferta p o m o c y ze s t r o n y n a u k
społecznych, żeby mogła być poważnie wzięta p o d uwagę, musiała znaleźć

mece­

n a s a . J e d n y m z n i c h okazało się U N E S C O , które p r z e z swój międzynarodowy ośro­
dek

badania

tyczne

społecznych

wykorzystanie

rezultatów

pracy

industrializacji stara

naukowców.

Pod

się wpłynąć

auspicjami

UNESCO

na

prak­

ukazała

m. i n . p r a c a M a r g a r e t M e a d stanowiąca z w i e l u w z g l ę d ó w interesującą

się

publikację.

Osiągnęła już ona k i l k a w y d a ń \
Zagadnienie
rozwoju

a k t y w i z a c j i społeczeństw znajdujących

się n a niższych s z c z e b l a c h

technologicznego, włączenia i c h do p r o c e s u p r z e b u d o w y gospodarczej

ujmo­

w a n e było w b a r d z o różny sposób z p u n k t u w i d z e n i a t e o r i i r o z w o j u . J e d n a z o p i n i i ,
obecnie
nad

niemal

całkowicie

wyeliminowana,

związkiem p r o t e s t a n t y z m u

idąc

z rozwojem

w a ł a , że postęp j e s t związany z p e w n y m

śladem

ekonomiki

weberowskich

rozważań

kapitalistycznej, u t r z y m y ­

szczególnym t y p e m s t r u k t u r y c z y i d e o ­

logii, odmawiając

w

t e n sposób p e r s p e k t y w

jącym o d m i e n n y

t y p k u l t u r y . Część amerykańskich p r z e d s t a w i c i e l i n a u k

rozwoju

społeczeństwom

reprezentu­
społecz­

n y c h , l i c z n y c h zwłaszcza w o k r e s i e p r z e d I I wojną światową, przyjmowała

ahisto-

r y c z n e s t a n o w i s k o zakładając podobieństwo z a s a d n i c z y c h c e c h o r g a n i z a c j i

społecz­

nej

miałyby

w

świecie c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j

reprezentować
rozwojem

najprostszą

instytucji,

formę

podatną

tej

zatem

i ludów pierwotnych.
organizacji,
na

T e ostatnie

nieskomplikowaną

zaadoptowanie

form

nadmiernym

amerykańskich,

miałoby stanowić drogę r o z w o j u . Zbliżony do powyższej k o n c e p c j i był w
badań

nad

sensie

kierunek

ujęcia

jest p r z e k o n a n i e ,

że z m i a n y w

s t r u k t u r z e gospodarczej

automatycznie

wodują

przystosowawcze

i postępowe

zmiany

społecznej.

czenie tutaj leży j e d n a k
koordynacji

akulturacją.

Innym
w

n i e w założeniu, a w

obu procesów. O b e c n i e

w

przykładem
organizacji

co

pewnym

symplicystycznegp

niedopracowaniu

Stanach Zjednoczonych

po­

Uprosz­

metod

koniecznej

(a także

częściowo

p o z a n i m i ) z d o b y w a g r u n t t z w . t e o r i a m o d e r n i z a c j i również obciążona t r a d y c y j n y m
dla

środowisk

amerykańskich

balastem

realizację p r z e z k r a j e zacofane
lach

reprezentowanych

wypadku
nizacji.
nie

głównie

przez

aktualne

Próba

t a jednakże, zwłaszcza

j e s z c z e zadowalających

mocarstwa.

o n a rozwój

różnych

ujęć

jeśli

ekonomicznego,
grupowej

teoretycznych w y n i k a

co o z n a c z a , że rozwój

dezintegracji

być j e d n a k

połączonej

spełniony j e d e n

chodzi

o sferę

jako

tzw. państwach-modeInteresująca
struktury

w

tym

moder­

społecznej,

wyników.

społeczeństwa, które b y ł y b y z o r g a n i z o w a n e

tu

Widzi
w

jest próba z n a l e z i e n i a mierników postępu z w a n y c h wskaźnikami

dała
Z

ahistoryczności.

wzorów w y p r a c o w a n y c h

praktyczne wskazanie,

że n i e istnieją

w sposób s p r z e c z n y z z a d a n i e m

t e n n i e m u s i pociągać z a sobą

z utratą

warunek

—

rozwoju

kompletnej

zasadniczych cech k u l t u r o w y c h .
mianowicie

oparcie

rozwoju

Musi

na w y ­

b r a n y m e l e m e n c i e (lub k i l k u ) k u l t u r y , który spełniałby rolę bodźca z m i a n , a j e d ­
nocześnie służyłby

utrzymaniu i wzmocnieniu

M . M e a d , Cultural

Patterns

trwałości

społeczeństwa. W

swojej

and T e c h n i c a l C h a n g e , N o w y J o r k 1961, s. 352.

RECENZJE

401

książce M e a d zgodnie z założeniami r e p r e z e n t o w a n e g o p r z e z nią k i e r u n k u p o s z u ­
k u j e owego decydującego e l e m e n t u wśród c e c h o s o b o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i danej
kultury.
P r a c a m a n a c e l u p r z e p r o w a d z e n i e d o w o d u t w i e r d z e n i a , że k o n i e c z n e j e s t „ o d ­
n o s z e n i e każdego f r a g m e n t u p l a n o w a n e j
z m i a n y do c e n t r a l n y c h wartości d a n e j
k u l t u r y " . N i e z a s t o s o w a n i e się do tej n o r m y i s p o w o d o w a n i e w t e n sposób s y t u a c j i
napięcia może prowadzić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z n e g o członków k u l t u r y .
Problematyką z d r o w i a p s y c h i c z n e g o w amerykańskiej antropologii
kulturalnej
interesują się właściwie t y l k o p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k u p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o wego, z w a n e g o i n a c z e j e t n o p s y c h o l o g i c z n y m ( p e r s o n a l i t y a n d c u l t u r e a p p r o a c h ) .
D o w o d z i tego zbiór p r a c o tej t e m a t y c e o p u b l i k o w a n y p r z e z M . K . O p i e r a . S a m a
M e a d w l a t a c h 1956»—1957 piastowała s t a n o w i s k o p r e z y d e n t a Światowej F e d e r a c j i
Z d r o w i a P s y c h i c z n e g o . Powyższy związek w y n i k a stąd, że spośród etnografów w y ­
łącznie p r z e d s t a w i c i e l e owego k i e r u n k u w c e n t r u m s w e g o z a i n t e r e s o w a n i a s t a ­
w i a j ą r e a k c j e p s y c h i c z n e członka społeczeństwa, a n i e s a m o społeczeństwo. Z a j ­
mują się o n i b a d a n i e m „podstawowej s t r u k t u r y osobowości" l u d ó w p i e r w o t n y c h
ukształtowanej p r z e z w y c h o w a n i e w e d ł u g w z o r ó w obowiązujących w k o n k r e t n y c h
w a r u n k a c h k u l t u r o w y c h . W tejże „podstawowej s t r u k t u r z e osobowości" mają być
u k r y t e , w s p o m n i a n e wyżej, „centralne wartości k u l t u r y " . B a d a n i e osobowości s t a ­
n o w i d l a n i c h także metodę •analizy k u l t u r y . S p r o w a d z a się to do b a d a n i a s t o s u n ­
k u j e d n o s t k i do innego człowieka o r a z do g r u p y . D l a M e a d i j e j otoczenia s z c z e ­
gólnie c h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t położenie a k c e n t u n a m e t o d y w y c h o w a n i a d z i e c i o d
niemowlęctwa począwszy, które mają decydować o z a s a d n i c z y c h c e c h a c h osobo­
wości. D l a t e g o też w części w n i o s k o w e j , sugerującej obok środków z a p o b i e g a w ­
c z y c h także p o z y t y w n e k r o k i mające n i e dopuścić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z ­
nego, w y m i e n i a się p o s t u l a t k a r m i e n i a piersią i używania kołyski. W k o n s e k w e n c j i
b o w i e m m a to zapewniać u m o c n i e n i e s t o s u n k u m a t k a - d z i e c k o i pośrednio w i ę z ó w
r o d z i n n y c h , a także w y t w o r z y ć p o c z u c i e bezpieczeństwa.
2

Pod
w p ł y w e m k o n c e p c j i p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c h pozostają
wyraźnie
a u t o r z y c h a r a k t e r y s t y k k u l t u r y pięciu ludów, które z a m i e s z c z o n e są w p i e r w s z e j
części książki j a k o e g z e m p l i f i k a c j a t e z p r e z e n t o w a n y c h p r z e z M e a d . K a ż d e t a k i e
s t u d i u m j e s t z o r i e n t o w a n e n a członka społeczności, jego o d c z u c i a , rolę i działanie.
O r g a n i z a c j a g r u p y społecznej i n t e r e s u j e autorów w t y c h f r a g m e n t a c h , które kształ­
tują p o s t a w y j e d n o s t e k . Szukając porównań można b y powiedzieć, że stanowią one
odwrotność opisów k u l t u r y jakiegoś l u d u za pośrednictwem a b s t r a k c y j n e j b i o g r a f i i
jego przeciętnego p r z e d s t a w i c i e l a . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u b i o g r a f o w a n y j e s t ,
u c z e s t n i k i e m życia społecznego w jego f o r m a l n y m i f u n k c j o n a l n y m a s p e k c i e . K i e ­
r u n e k p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c z y n i z i n d y w i d u u m p o d m i o t r e l a c j i o społecz­
n y m u w a r u n k o w a n i u jego c e c h o s o b o w y c h , t a k i c h j a k stopień p o c z u c i a b e z p i e ­
czeństwa, u l e g a n i e n a s t r o j o m n i e p o k o j u i f r u s t r a c j i , rozwój ego, p r e f e r e n c j e w s p ó ł ­
zawodniczące l u b współdziałające, p o s t a w a i n d y w i d u a l i s t y c z n a c z y k o n f o r m i s t y c z n a .
W tej s y t u a c j i p o z a zasięgiem z a i n t e r e s o w a n i a z n a j d u j e się n i e t y l k o k u l t u r a
m a t e r i a l n a , a l e n a w e t sposób z a p e w n i e n i a u t r z y m a n i a . W t y c h ustępach, w których
j e s t m o w a o p r a c y , autorów i n t e r e s u j e j e d y n i e s t o s u n e k j e d n o s t k i do n i e j . W o p r a ­
c o w a n i u poświęconym B i r m i e p i s z e się: „ U p r a w a z i e m i stanowiła t e n f r a g m e n t
życia, który przynosił z a d o w o l e n i e . Birmańczycy lubią być n a świeżym p o w i e t r z u ,

M . К. O p 1 e r (red.),
N o w y J o r k 1959, s. 533.
2

26 -

E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I

Culture

and

Mental

Health.

Cross-Culture

Studies,

RECENZJE

402
a praca na roli nie zabiera
niepokoju" .

wiele

c z a s u oraz n i e p o w o d u j e

s y t u a c j i napięcia c z y

3

Z d r o w i e m p s y c h i c z n y m , w o d n i e s i e n i u do p r o b l e m a t y k i p r z e m i a n społecznych
spowodowanych
rewolucją gospodarczą n a t e r e n a c h z a c o f a n y c h , n a z y w a M e a d
sytuację j e d n o s t e k , które w w y n i k u t y c h p r z e m i a n n i e czują się z d e z o r i e n t o w a n e
i posiadają konkretną, zaakceptowaną rolę społeczną w g r u p i e u z n a n e j z a własną.
S t a n t a k i naruszyć może w i e l e z j a w i s k , j a k n p . o p a r t a n a w z o r a c h e u r o p e j s k i c h
o r g a n i z a c j a p r a c y w zakładach przemysłowych zatrudniających p r z e d s t a w i c i e l i
m i e j s c o w e g o społeczeństwa, ozy s z k o l n i c t w o wydające absolwentów n i e znajdują­
c y c h k o n k r e t n e g o z a p o t r z e b o w a n i a społecznego opartego o obowiązującą w d a n y m
społeczeństwie skalę prestiżu. O i l e n i e d o p a s o w a n i e wynikłe z w a d l i w e j o r g a n i z a c j i
p r a c y można s t o s u n k o w o łatwo zlikwidować chociażby p r z e z p o r z u c e n i a zajęcia,
to d r u g i w y p a d e k często p r o w a d z i do kłopotliwego i dłużej trwającego napięcia.
Z n a n e są p a r a d o k s a l n e s y t u a c j e r z e k o m e j n a d p r o d u k c j i i n t e l i g e n c j i w k r a j a c h r o z ­
wijających się. P o c h o d z i to stąd, że n p . a b s o l w e n c i szkół z a w o d o w y c h n i e p o d e j ­
mują w s k a z y w a n e j i m p r a c y w t r u d n y m t e r e n i e , a pozostają w mieście aspirując
do p o s a d y urzędnika, która j e s z c z e z czasów k o l o n i a l n y c h p o s i a d a w o p i n i i s p o ­
łecznej wysoką pozycję społeczną. Dzięki t e m u w środowisku m i e j s k i m tworzą się
g r u p y bezrobotnej
inteligencji (terminem t y m obejmujemy
w s y t u a c j i państw
rozwijających się także absolwentów szkół niższego stopnia). J e s t rzeczą c h a r a k ­
terystyczną, że s y t u a c j a t a k a występuje p r z e d e w s z y s t k i m w k r a j a c h , które dały
p r i o r y t e t r o z w o j o w i oświaty p r z e d przemysłem. W a r t o t u wspomnieć, że niektóre
ośrodki n a z a c h o d z i e (zwłaszcza w e F r a n c j i ) lansują tezę o potrzebie t a k i e g o w ł a ­
śnie u s t a w i e n i a kolejności zadań k r a j ó w „trzeciego świata". P r z y c z y n y owego
s t a n o w i s k a , p o l i t y c z n e w s w o i m c h a r a k t e r z e , znajdują się poza z a k r e s e m n i n i e j ­
s z y c h rozważań.
Z g o d n i e ze s w y m i założeniami t e o r e t y c z n y m i M e a d w i d z i z a b e z p i e c z e n i e z d r o ­
w i a p s y c h i c z n e g o n a t e r e n a c h objętych p r z e m i a n i a m i t e c h n i c z n y m i w p s y c h i c z n y m
„wzmocnieniu jednostek, które muszą funkcjonować w z m i e n i o n e j s y t u a c j i oraz
w rozwinięciu m e t o d w y c h o w a n i a t a k i c h dzieci, którym p r z e m i a n y społeczne n i e
przynoszą d e z o r i e n t a c j i " .
4

P o m i m o ograniczoności b e h a w i o r y s t y c z n e j k o n c e p c j i k u l t u r y p e r s o n a l i s t y c z n o k u l t u r o w e podejście do zagadnień związanych ze z m i a n a m i m o d e r n i z a c y j n y m i m a
s w o j e o g r a n i c z o n e u s p r a w i e d l i w i e n i e . Eksponując jednostkę i j e j r e a k c j e p s y c h i c z ­
ne z w r a c a się u w a g ę n a f a k t , że w w i e l u w y p a d k a c h właśnie j e d n o s t k i przenoszą
owe z m i a n y n a g r u n t r o d z i m e g o społeczeństwa. Łatwość p o r z u c e n i a k o n f o r m i c z n e j
p o s t a w y w s t o s u n k u do przyjętego u p r z e d n i o s y s t e m u wartości d e c y d u j e o t y m , k t o
p i e r w s z y p r z y s t o s u j e się do n o w y c h w a r u n k ó w i będzie i c h p r o p a g a t o r e m . I o d ­
w r o t n i e , k t o kierując się k o n s e r w a t y z m e m z a t r a c i się w obronie
tradycyjnego
układu stosunków u l e g n i e s z e r o k o r o z u m i a n y m „zaburzeniom p s y c h i c z n y m " . O c z y ­
wiście o d a l s z y c h l o s a c h o w y c h p r z e m i a n z a d e c y d u j e obok i m p e t u , z j a k i m i są d o ­
k o n y w a n e , także s t o s u n e k większości członków g r u p y i możliwość pogodzenia n o ­
w y c h elementów z z a s a d a m i d o t y c h c z a s o w e j o r g a n i z a c j i społecznej. W t y m w y ­
p a d k u d e c y z j a j e d n o s t e k — niezależnie od i c h p r o p o r c j i ilościowej w s t o s u n k u do
całości g r u p y — n i e o d g r y w a większej r o l i . J e d n o s t k i b o w i e m n i e kształtują o b r a z u
k u l t u r y ; t y l k o o d w r o t n a s y t u a c j a jest p r a w d z i w a . Zresztą powyższe r o z u m o w a n i e
n i e m a c h a r a k t e r u o b r o n y założeń k i e r u n k u , m. i n . dlatego, że „jednostka" (w p o -

3

Mead,

op. cit., s. 51.

4

Mead,

op. cit., s. 15.

RECENZJE

403

jęciu jego p r z e d s t a w i c i e l i ) j e s t abstrakcyjną personifikacją c e c h p s y c h i c z n y c h u z n a ­
n y c h za właściwe większości l u b w s z y s t k i m członkom g r u p y . N i e z o s t a w i a więc to
m i e j s c a n a zróżnicowanie p o s t a w i n d y w i d u a l n y c h z wyjątkiem wątpliwej tezy, że
osobniki niedopasowane
do społeczeństwa, a więc reprezentujące d e w i a c j e p s y ­
c h i c z n e i znajdujące się dzięki t e m u n a m a r g i n e s i e g r u p o w y m , łatwiej akceptują
zmiany.
Należy podkreślić — n i e z a w s z e
rający

im prawo

przeciwstawiania

d l a etnografów

oczywisty —

się w p r o w a d z a n i u

postulat

odbie­

d r a s t y c z n y c h często

zmian

w społeczeństwie p i e r w o t n y m , o ile są one k o n i e c z n e d l a r o z w o j u

zgodnego z k r y ­

t e r i a m i postępu. E t n o g r a f m a jednakże obowiązek proponować modyfikację

decyzji

i

skutki

środków

wprowadzania

podjętych

wśród

małżeństwa

T i v (Nigeria)

drogą

A dministracja

ich w

wymiany

angielska

życie. W
kroków

kobiet

książce

zmierzających

przez

motywowała

relacjonuje

te

do

się s z e r o k o

zastąpienia

instytucję

małżeństwa

posunięcia

normami

instytucji

drogą

kupna.

humanitaryzmu

i sprawiedliwości r o z u m i a n e j w k a t e g o r i a c h e u r o p e j s k i c h , jednakże okazały się one
radykalną

i konieczną próbą o b a l e n i a

i przygotowania
w

życiu

go do d a l s z e j

grupowym,

podaży siły roboczej
pomnienie

ponieważ

Spowodowały one początkowo

dezintegrowały

rodzinę

i

zaburzenia

likwidując

równowagę

minimalizowały ekonomiczną funkcję tej dużej r o d z i n y . P r z y ­

powyższych

ubolewających

zamkniętego c h a r a k t e r u społeczeństwa T i v

ewolucji.

wydarzeń

niejednokrotnie

opinie

etnografów

nad niehumanitarnymi konsekwencjami

n a łamach

książki

odbija

podobnych

kroków.
W ogólności z m i a n y , o j a k i c h m o w a , mogą zachodzić s p o n t a n i c z n i e o r a z drogą
rozporządzeń a d m i n i s t r a c y j n y c h . W obu w y p a d k a c h mogą one dotyczyć z a s a d
o r g a n i z a c j i społeczeństwa (te jednakże — w sposób bezpośredni — występują
głównie dzięki i n t e r w e n c j i władzy w y k o n a w c z e j w państwie) l u b s y s t e m u wartości.
R z a d k o j e d n a k i n n o w a c j e o r g a n i z a c y j n e i przesunięcia w s k a l i wartości występują
niezależnie od siebie. Z a przykład może t u służyć s y t u a c j a w
społeczeństwie,
w którym s z e r s z a g r u p a (np. w i e l k a rodzina) j e s t k o l e k t y w n y m właścicielem z i e ­
m i . E k s p a n s j a r y n k u zewnętrznego t w o r z y nową wartość — pieniądz i jego i n d y ­
w i d u a l n e p o s i a d a n i e . W miarę tego, j a k s t a j e się on m i e r n i k i e m prestiżu i w ł a ­
dzy, u p a d a k o l e k t y w n a własność i a t o m i z u j e w i e l k a r o d z i n a . A d m i n i s t r a c y j n i e
w y m u s z o n e n a r z u c a n i e n o w y c h wartości z a c h o d z i j e d n a k r z a d z i e j i jest c h y b a
p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m z m i a n s t r u k t u r a l n y c h . Z j a w i s k o to m a c h a r a k t e r w y ­
m u s z o n y p r z e d e w s z y s t k i m w t e d y , gdy połączone jest z usunięciem i n n e j u z n a n e j
wartości. Wracając
do przykładu z ziemią należy pamiętać, że społeczeństwa
p i e r w o t n e (i n i e t y l k o one) często b a r d z i e j niż e k o n o m i c z n y cenią j e j w a l o r e m o ­
c j o n a l n y , związany z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i . Przesunięcie kolejności akcentów
s p r a w i a poważne trudności i s t a n o w i przeszkodę n a drodze do włączenia tego t y p u
r o l n i c t w a w gospodarkę ogólnonarodową. W t y m kontekście umieścić można s p o ­
strzeżenie M e a d , że łatwiej j e s t spowodować r o z s z e r z e n i e t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i
rolnej p o n a d p o t r z e b y własne niż stymulować w z b o g a c e n i e a s o r t y m e n t u u p r a w
o rośliny przemysłowe przedstawiające wartość wyłącznie d l a r y n k u zewnętrznego.
Kontynuując

uwagi

n a temat

form

uznać z a p r a w d z i w ą tezę, iż w w y p a d k u
zależnych częściej w y b i e r a
z zakazem.

Chodzi

modernizacyjnych
rozwijających

wydaje

się drogę z a k a z u niż n a k a z u l u b n a k a z u

o to, że a d m i n i s t r a c y j n e

decyzje

zmierzające

jakichś c e c h uważa się z a m n i e j

s z k o d l i w e społecznie i b a r d z i e j

stawiając

rozwiązań

wprowadzenie

się, że

nowych

wemu systemowi) lub zaakceptowania

można

się państw p o l i t y c z n i e n i e ­

organizacyjnych

połączonego
do

usunięcia

efektywne,

(obcych

pozo­

dotychczaso­

n o w y c h wartości s a m o r z u t n e m u , chociaż r e -

RECENZJE

404
gulowanemu

działaniu

następujące

przykłady. Podjęte

i

wzbronienie

istniejących

produkcji

tego

już w a r u n k ó w

w

1963 r. w

rodzaju

społecznych. Tezę tę

Indiach ograniczenia

wyrobów

ilustrują

obrotu

j u b i l e r s k i c h , który

złotem

powszechnie

w k r a j u był przyjęty z a s y m b o l s t a t u s u różnych s z c z e b l i , s t a n o w i w y m u s z o n e
nięcie składowej

z tradycyjnego

układu wartości. C e l e m

produktywizacja

środków f i n a n s o w y c h

tezauryzowanych

tej d e c y z j i była

dotychczas w

usu­

m. in.

t e n sposób

n a w e t p r z e z ubogie w a r s t w y ludności. M i e j s c e biżuterii j a k o s y m b o l u s t a t u s u zająć
może z c z a s e m n p . p o z y c j a

z a w o d o w a w uprzemysławiającym

się państwie.

Z k o l e i z a przykład n a administracyjną likwidację o g n i w a

organizacji

nej służyć może z tego samego t e r e n u d e c y z j a o n i e u z n a w a n i u podziału

społecz­

kastowego.

Oczywiście, j a k w każdym i n n y m w y p a d k u , pełna j e j r e a l i z a c j a j e s t kwestią c z a s u
wskutek

oporu

czynników

konserwatywnych.

I l u s t r a c j i f a k t u , że k o r z y s t n i e j s z e r e z u l t a t y niż n a r z u c a n i e o b c y c h rozwiązań
o r g a n i z a c y j n y c h d a j e w y k o r z y s t a n i e sił tkwiących w społeczeństwie, d o s t a r c z a p r z y ­
kładowe porównanie sposobów w p r o w a d z e n i a
i d e i spółdzielczości do r o l n i c t w a
G r e c j i o r a z I n d i i . W p i e r w s z y m k r a j u (zgodnie z relacją M e a d ) p o m i m o i s t n i e n i a
t r a d y c y j n y c h f o r m spółdzielczych rozpoczęto adoptować p o d p r z y m u s e m
wzory
zapożyczone z z a g r a n i c y , co w y w o ł a ł o opór chłopów i dyskredytację a k c j i . I n d i a
wykorzystując p o m o c o b c y c h ekspertów, s t a r a się apelować do m i e j s c o w y c h k o n ­
c e p c j i współdziałania. N o w o c z e s n a o r g a n i z a c j a spółdzielczości m u s i się różnić od
t r a d y c y j n e g o współdziałania definiowanego j a k o dążenie do osiągnięcia tego samego
c e l u (a więc nierównoważnego ze współpracą i b a r d z i e j zbliżonego do pojęcia p o ­
m o c y ) . T y m się tłumaczy konieczność z a c h o w a n i a ostrożności p r z y r e a l i z a c j i p r o ­
gramu.
C u l t u r a l P a t t e r n s and Technical
Whole
nowi

Cultures

oraz

Cross-Cultural

Change

w pierwszej

Studies

of Aspects

praktycznie wybór patologicznych

politycznych w

części (Studies

swojej

of Technical

skutków niewłaściwych

o d n i e s i e n i u do społeczeństw podległych

Change)

decyzji

i c h władzy.

of
sta­

ośrodków

Ilustruje

się

to w s p o m n i a n y m i przykładami T i v i G r e c j i c z y też nierozważnym

wprowadzeniem

angielskiego

w

typu szkolnictwa w

rach wychowawczych

B i r m i e , całkowicie

odmiennego

swoich

wzo­

książce j e s t także

mowa

procesu modernizacji P a l a u na Melanezji (warto w

związ­

od s y s t e m u oświaty m i e j s c o w e j . W

0 łatwiejszym p r z e b i e g u

k u z t y m stwierdzić interesujący f a k t , że l u d y O c e a n i i s t o s u n k o w o
stosowują

się do n o w y c h

wnętrznego, n a w e t

warunków

jeśli w

występuje

np. w

zdziwienia.

Zresztą

rachubę

wypadku
sama

Nauru).
autorka

stworzonych
wchodzi
Taki

przez

wysoki

interwencję

stopień

charakter pracy

zastrzega

łatwiej

przy­

świata

ze­

i n d u s t r i a l i z a c j i , co

Mead

n i e może

się n a wstępie, że książka

budzić

nie jest

1 n i e może być podręcznikiem postępowania d l a administratorów i ekspertów t e c h ­
n i c z n y c h . Biorąc p o d u w a g ę wzajemną zależność elementów k u l t u r y , żaden k a t a ­
log r e c e p t n i e jest do pomyślenia d l a w s z y s t k i c h s y t u a c j i społecznych. Stąd
matystycznie

ukierunkowani

p r a k t y c y , n i e posiadający

etnograficznego

prag-

przygoto­

w a n i a , n i e będą najczęściej

w s t a n i e powodować się troską o b e z k o n f l i k t o w e

pasowanie

przez

wprowadzanych

siebie

zmian

do

tradycyjnej

struktury

do­

zainte­

r e s o w a n e g o społeczeństwa. N i e z n a c z y to oczywiście, że s a m p r o c e s

modernizacji

społeczeństwa m u s i przebiegać żywiołowo, j a k k a p i t a l i z a c j a g o s p o d a r k i

europejskiej

v/ X I X w . c z y w p r o w a d z a n i e

e k o n o m i k i towarowo-pieniężnej w większości

krajów

k o l o n i a l n y c h . W y d a j e się, że j e s z c z e p r z e z długi czas l i k w i d a c j a tej żywiołowości
będzie musiała

polegać głównie n a z a r a d c z y c h środkach wtórnych

do

pomniejszenia

to

przede

zmierzających

n i e b e z p i e c z n y c h skutków z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h " . O d b y w a

wszystkim

z a pośrednictwem

inicjowanych

przez

państwo

się

świadczeń

RECENZJE

i

służby społecznej. W ł a ś c i w y

graficzne

i socjologiczne

wybór

badania

405

odpowiednich

środków

mogą ułatwić

procesu industrializacji i urbanizacji.

etno­

Natomiast

i n i c j a t o r o m t y c h procesów p r z e d przystąpieniem do r e a l i z a c j i p l a n ó w z m i a n g o s p o ­
darczo-społecznych n a u k i społeczne mogą dostarczyć obecnie j e d y n i e przestróg i z a ­
leceń w r o d z a j u t y c h , które z a w i e r a w swojej

końcowej

części p u b l i k a c j a

ret

od drogi

metodologicznej

Mead.

przez

Nie trzeba

autorkę

dodawać,

zalecenia

że niezależnie

te przedstawiają

dużą

wartość.

Zwracają

Marga­
obranej

one

bowiem

u w a g ę praktyków n a konieczność s z a n o w a n i a k u l t u r m i e j s c o w y c h i nakazują
towanie

najdrobniejszych

silnie zakorzenione
skliwie

jej przejawów nie jako nonsensowne

z j a w i s k a , których l i k w i d a c j a w y m a g a

opracowanego programu.

zastrzeżenia

—

dowodzi,

że

obyczaje,

oprócz t a k t u także

Praca

Mead

—

pomijając

wszelkie

etnografia

może

być

nauką

stosowaną,

trak­

ale jako

wobec
w

tro­
niej

dobrym

z n a c z e n i u tego t e r m i n u .
Sławoj

REINHARD
Ostsee,

Badania
miec
Na

PEESCH,

[w:] Deutsches

Kulturströmungen

Jahrbuch

z dziedziny

in

den

jür Volkskunde,

geografii

kulturowej

czoło p r o b l e m a t y k i

Küstenzonen

we wschodniej

którzy

w

XII—XIII

südlichen

w.

części d o l n y c h

idące z z a c h o d u

badań z tej d z i e d z i n y w y s u w a n o

osadników,

der

B . 8: 1962 T e i l I .

wskazywały dotychczas n a kontakty kulturowe

niemieckich

Szynkiewicz

zagadnienie

przybywali

Nie­

n a wschód.
pochodzenia

na tereny

położone

n a wschód od Ł a b y .
Największy w k ł a d b a d a c z y do tej p r o b l e m a t y k i
t r a f i l i oni j e d n a k
szczególnych

wnieśli językoznawcy; n i e p o ­

dokładnie określić geograficznego p o c h o d z e n i a

osadników w p o ­

regionach.

Bardziej

dokładne b a d a n i a

według a u t o r a przeprowadzić
Dotychczasowe

badania

z zakresu problematyki

geografii

kulturowej

mogą

etnografowie.

językoznawców i etnografów

zajmujących

się tą

pro­

blematyką ograniczały się wyłącznie do zagadnień k u l t u r y r o l n i c z e j i r o l n i c z o - r z e mieślniczej.
Wyniki
rolniczych
W

tych

strefie

morskich

badań

terenów

n i e mogą być uogólniane, odnoszą

się b o w i e m

ściśle do

śródlądowych.

samego

wybrzeża, zwłaszcza w

kontakty kulturowe

były

innego

miastach portowych

rodzaju

i innego

i wsiach

pochodzenia.

czą o t y m choćby materiały f o l k l o r y s t y c z n e : p o d a n i a , przysłowia i u t a r t e
występujące w M e k l e m b u r g i i ,
in

a z e b r a n e p r z e z R y s z a r d a Wossidło (Reise,

nad­

Świad­
zwroty,
Quartier,

Gottesnaam).
Żywy

tylko

folklor

przy

decyduje

Danii,
Na
runki

miejscowościach
wpływów

Wybrzeża

zasługuje

kulturowych,

l e c z także

on o t y m , iż s t r e f a Wybrzeża p o s i a d a

Dotychczas
autora w

w

określaniu

własną

a n i s t r u k t u r a , a n i h i s t o r i a tej k u l t u r y

na uwagę badaczy, nie
ze względu

n i e były

wyjaśnione.

strefie Wybrzeża należy liczyć się z możliwością w p ł y w ó w

południowej

Skandynawii

przykładzie sprzętu
prądów

nie i czasowo

kulturowych
punkty

południowo-zachodnich

strefy

śledziowych

południowej

była

sprawcą

się do r o z p o w s z e c h n i a n i a

tych

autor

Bałtyku,

centralne, z których w p ł y w y

docznić grupę ludzką, która
i przyczyniła

oraz

do p o ł o w ó w

ludową.
Według

kulturowych

wybrzeży

Bałtyku.

s t a r a się śledzić

zlokalizować

te rozchodziły

procesów, która

całego s z e r e g u

n a to, że

odrębną kulturę

wytworów

się, o r a z
je

kie­

przestrzen­
uwi­

wywoływała

kulturowych.

406

RECENZJE

W y b ó r rybołówstwa śledziowego według R . P e e s c h a n i e jest
przypadkowy,
połowy śledzi b o w i e m zajmują p i e r w s z e m i e j s c e pomiędzy w s z y s t k i m i r o d z a j a m i
bałtyckich p o ł o w ó w przybrzeżnych od w c z e s n e g o średniowiecza aż po dzień d z i ­
s i e j s z y (s. 6).
Podobnie j a k marynarzom, a dawniej
j e s t możliwość w y m i a n y

kupcom zamorskim, tak i rybakom

dana

doświadczeń z mieszkańcami i n n y c h wybrzeży. Odległości

pomiędzy wybrzeżami D a n i i , S k a n i i , P o m o r z a

są t a k n i e w i e l k i e , że k o n t a k t y m o ­

żliwe są n a w e t p r z y użyciu n a j p r o s t s z y c h środków l o k o m o c j i . C z y s t o

geograficzny

p u n k t widzenia przy badaniu w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h nie powinien, według

autora,

przesłaniać ważności kontaktów h a n d l o w y c h , p o l i t y c z n o - t e r y t o r i a l n y c h c z y kościel­
nych. Handel
rejonie
w

prowadzony

głównie p r z e z W i k i n g ó w , występował

Bałtyku od czasów w c z e s n o h i s t o r y c z n y c h , a w

okresie Hanzy.

Nie bez w p ł y w u

n a kulturę

strefy

tycznej

Rugii, Pomorza

czątków

X I X w.).

W

reformacji)

(Vorpomern)

strefie południowego Bałtyku

śledziowych:
pływaki

Simm-Flottreep

przymocowane

tego t y p u występują

oraz

i

fakt

występują

do S z w e c j i
obecnie

Hanken-Flottreep.

bezpośrednio

do

górnej

się
Nie­

Roeskilde

terytorialno-poli-

(od

1640 r. do p o ­

2 t y p y s i e c i do p o ł o w ó w

Pierwszy

linki

dolnych

duńskiego w

przynależności

i Wismaru

południowym

przybrzeżnej

miec pozostawał f a k t przynależności R u g i i do b i s k u p s t w a
(od 1169 r. aż do czasów

w

pełni r o z k w i t u znalazł

typ

sieci

obramowującej

posiada

sieć.

zarówno n a wybrzeżach m o r s k i c h , j a k i n a w o d a c h

Sieci

śródlą­

d o w y c h północnej E u r o p y . D r u g i t y p s i e c i ( H a n k e n - F l o t t r e e p ) , z p ł y w a k a m i u m i e s z ­
czonymi

w

określonej

wyłącznie

na

odległości

obszarach

od górnej

środkowej

linki

części

obramowującej

południowego

sieć,

Bałtyku.

występuje

Z

załączonej

p r z e z a u t o r a m a p k i w y n i k a , że zasięg s i e c i t y p u p i e r w s z e g o ( S i m m - F l o t t r e e p )
j a k g d y b y p r z e r w a n y t e r e n e m występowania s i e c i t y p u drugiego
Pierwszy

t y p sieci występuje

nocnego

wybrzeża

b o w i e m wzdłuż z a c h o d n i c h wybrzeży

Szlezwig-Holsztynu

i

Meklenburgii,

a

Szwecji,

pół­

dopiero

na

następnie

M i e r z e i Świeżej, Wybrzeżu S a m b i i , Łotwy, E s t o n i i i Z a t o k i B o t n i c k i e j : w
i

w

Szwecji.

Drugi

t y p sieci

posiada,

w

przeciwieństwie

zwarty

t e r e n występowania. Sieć H a n k e n - F l o t t r e e p

tem w

Oresund,

Gotlandia,
Zatoką

öland, Bornholm,

Teren
mi w

występowania

do

pierwszego

typu,

spotykamy

nad Wielkim

Beł-

wybrzeżu

Darss, Rugii, na Pomorzu,

drugiego

typu

sieci

Szwecji

Półwyspie

(Hanken-Flottreep)

c e n t r a średniowiecznego rybołówstwa

na

wyspach:

Helskim, nad
obejmuje

śledziowego i h a n d l u

występuje

o istnieniu w y m i a n y

drugi

i Pomorzem
ków w y m i a n y

typ sieci;

a

więc

kulturowej

pomiędzy

pomiędzy

południową

terenami,

dwa

śledzia­

o k r e s i e H a n z y : południową Skanię i Rugię. P r z y t o c z o n a p r z e z a u t o r a

świadczyć

nazw

i środkowym

Finlandii

Pucką.

najważniejsze
ma

n a południowym

jest

(Hanken-Flottreep).

na

mapa

których

Skandynawią,

Rugią

( V o r p o m m e r n ) . A b y znaleźć odpowiedź n a p y t a n i e dotyczące k i e r u n ­
kulturowej

zachodzącej n a t y m t e r e n i e , a u t o r p r z e p r o w a d z a

analizę

używanych n a określenie d r u g i e g o t y p u sieci.

Sieć t a p o s i a d a cały szereg n a z w dających się j e d n a k w y p r o w a d z i ć z c z t e r e c h
zasadniczych:
nazwa

garn,

mans,

netten,

sköte.

m a n z e n , m a n s c h e n ) występują

przytoczonych

z języków: s k a n d y n a w s k i e g o ,
stwierdzeniem,

słowiańskich.

(manser,

rozpatruje

niemieckiego

że n a z w a

mans

nazw

mansor,

równocześnie w południowej

brzeżu n i e m i e c k i m i p o l s k i m . A u t o r
kluduje

Z

m a n s e n i jej w s z y s t k i e modyfikacje

jedynie

mansjor,

jedna

mansen,

Skandynawii, na w y ­

możliwość p o c h o d z e n i a

tej

nazwy

i słowiańskiego. Rozważania s w e k o n ­

(kaszubska

manca)

pochodzi

z

języków

RECENZJE

W
scami

407

d a l s z y c h częściach s w e j

pracy autor zajmuje

się kotwicą kamienną i m i e j ­

postojowymi

rybackich. Wychodzi

bowiem

dochodzi

w

dla lodzi

obrębie

określonego

terytorium

r o w y c h , to z reguły p r z e j m o w a n y
dziny, w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u
historyczne
analizy

i terenowe

nazw

autor

używanych

z założenia, że o i l e

geograficznego

do kontaktów

j e s t cały zespół pojęć i z j a w i s k
z d z i e d z i n y rybołówstwa. W

kultu­

z danej

dzie­

o p a r c i u o materiały

u s t a l a typologię k o t w i c , a następnie p r z e c h o d z i

dla

określania

tych

kotwic.

Stwierdza

następnie,

do
że

w d i a l e k t a c h duńskich, n a z a c h o d n i c h wybrzeżach s z w e d z k i c h i w S k a n i i k o t w i c a
k a m i e n n a ogólnie n a z y w a n a
morskie

(krab morski)

Niemczech

itd. Autor

jest k r a b b e .

żyjące w

strefie

uważa,

jest

że

Nazywana

j e s t więc t a k , j a k zwierzątko

przybrzeżnej

mało

Bałtyku: w

prawdopodobne,

Danii,

aby

we

Szwecji,

wszystkich

t y c h k r a j a c h r y b a c y niezależnie od siebie z a s t o s o w a l i taką samą nazwę d l a k o t w i ­
c y przypominającej
określany

zewnętrznie k r a b a

przeniesione

zostały

morskiego.

z jednego

świadectwa

(Belege)

są

najliczniejsze w

że k o t w i c a

i nazwa

ją

określająca

przykład

wpływu

Dalsze
płytkich

rozważania

wybrzeżach

niowej.

Ścieżki

wtedy,

gdy

kas

kulturowego
autora

te ułatwiają

dotyczące

w

dotyczą

kamiennych

rybakom

kierunku

wyrazu

do

autor

przyjmuje,

dlatego

na teren Rugii.

Jest

występujących
i Szwecji

łodzi

to

Noszą

na

połud­

i wysiadanie

brzegu.

kous

autor

Istniejące

ścieżek,

do

U z n a m , kaus,

nią

dalsze.

Szlezwigu

samego

podsumowuje

to

południowym.

Uznam,

wsiadanie

dojechać

na wyspie

tego

coraz

z Północy

idącego

łodziami

n a R u g i i , kaaschen

żania

na

Skandynawii,

przybyły

morskich Rugii, wyspy

n i e mogą

N a z w a ta, j a k i przedmiot

terenu

z

nich

one

nazwy:

n a terenie S k a n i i .

Rozwa­

stwierdzeniem,

że w y r a z

kas

pochodzi z D a n i i , skąd został p r z e n i e s i o n y n a t e r e n S z l e z w i g u i dalej do południo­
wej

S z w e c j i , n a Rugię
Omówione

według

wyżej

autora

południowego
omawianym
w

okresie

o

Bałtyku.

Aby

autor

charakterze
poznać

bliżej

zajmuje

się

Hanzy:

von

Blumcke,

dokładnie

średniowieczu.

Na

Barseback,

Dragor,

łudniowej

Skanii:

h o l m . Największe

mechanizm

wybrzeżu

Sundu

były

(Malmö),

Skare, Trelleborg,

i

z n a c z e n i e posiadały
gdzie łowiono

na

Hansen,

na

uprawianym

terenach

dotychczas

do

problemu.

część

osób

uprawiających

Byli

to przeważnie

rolnicy

i parobcy

Sundu.

miasteczek,

majstrzy

intensywnych

og fisker,

w
i

Hven

wybrzeżu

Falster i

i gdzie

po­

Born-

z Sundu:

koncentrował
Skanör

rzemieślnicy,

śledziowych

o rybakach

stosunkowo

(Leipzig
i

rybołów­

bardzo

niewiele.

dostarcza w g autora

ciekawych

w

w

że

znaczna

S k a n i i pochodziła

z Danii.

z południowej
jesienią

rybołówstwie

połowów

źródłowe: Hanserecess

wykazuje

śledziowe

c i s a m i , którzy

Oprócz rolników

śledzi

1876), n a t o m i a s t

Stoklund

rybołówstwo

z innych mniejszych wysp,

na

położone u wyjścia

wiedzieliśmy

materiałów

tego

Landskrona,

związku z t y m miejscowości

o l i c z n e materiały
(Halle

śledziowych

handlowe.

handlu

S t o k l u n d a , Bonde

małych

Erik

Paul

połowów

Falsterbo;

ilości

oparciu

Vrkundenbuch

i

miejscowości

największe

Dopiero praca В j a m a

brzeży

śledzi

to miejscowości

Skanör

sposoby

1370), Hansisches

i

kulturowej
połowów

Tomfohrde,

odtworzyć w

tam

wymiany

Abbekas, Ystad, Kaseberge,

i F a l s t e r b o wyrosły n a w i e l k i e osiedle

stwie

świadczą

przybrzeżnego

terenami

najintensywniejszych

się głównie h a n z e a t y c k i h a n d e l śledziami. W
Zasięg

kulturowych

rybołówstwa

szczegółowo

Lundfoerg,

tereny

Ellenbogen

i Falsterbo,

możemy

zapożyczeń

dawnego

Hanzy.

zlokalizowali

Skanör

Hiddensee.
wzajemnych

jednolitym

terenie,

Badacze
w

i wyspę
przykłady

swej

Zelandii,

Lalland,

uprawiali

połowy

Skanii brali

którzy

pracy,

udział

okresowo

Falster
u

wy­

mieszkańcy

porzucali

swą

408

R E C E N Z J E

pracę i podążali n a t e r e n S k a n i i , a b y uczestniczyć w
i n t r a t n y c h połowach
śledziowych. P o w s t a w a ł y t u n a w e t
małe wspólnoty p o ł o w o w e
(Fanggemein­
schaften) zakładane p r z e z duńskich rolników, którzy p r z y w o z i l i ze sobą sprzęt
p o ł o w o w y i łodzie. Oprócz Duńczyków n a t e r e n a c h S k a n i i s p o t y k a m y również
r y b a k ó w n i e m i e c k i c h . D o w z a j e m n y c h kontaktów pomiędzy r y b a k a m i dochodziło
w obrębie o b o z o w i s k ( L a g e r ) znajdujących
się w pobliżu b r z e g u
morskiego
w M o e n i A l i u s (dane z r o k u 1491). B l i s k i e c o d z i e n n e k o n t a k t y pomiędzy r y b a ­
k a m i duńskimi, s z w e d z k i m i i n i e m i e c k i m i umożliwiały w z a j e m n e
podpatrywanie
t e c h n i k połowu o r a z wymianę doświadczeń p r z y w y k o n y w a n i u sprzętu. R . P e e s c h
t w i e r d z i , że Duńczycy i S z w e d z i b y l i stroną dającą w t y c h k o n t a k t a c h , ponieważ
m i e l i z a sobą 150-letnie doświadczenie. Początek rybołówstwa n a obszarze S k a n i i
w y p a d a w przybliżeniu n a r o k 1200, n a t o m i a s t r y b a c y n i e m i e c c y p r z y b y l i n a t e
t e r e n y dopiero w połowie X I V s t u l e c i a . N i e m c y n i e b y l i n o w i c j u s z a m i w d z i e ­
d z i n i e rybołówstwa śledziowego, ponieważ u p r a w i a l i j e n a północnym wybrzeżu
R u g i i , rybołówstwo r u g i j s k i e miało j e d n a k krótszą tradycję aniżeli r y b o ł ó w s t w o
w S k a n i i . Współudział N i e m c ó w w połowach S k a n i i był zadziwiająco krótki,
pod k o n i e c b o w i e m X I V w . N i e m c y wycofują się z S u n d u zostawiając połowy
Duńczykom.
Znaczną rolę w w y m i a n i e k u l t u r o w e j strefy południowego Bałtyku odegrały
także małe sezonowe o s i e d l a r y b a c k i e Fitten,
zakładane p r z e z m i a s t a h a n z e a t y c k i e .
W y r a z Fitte
występujący często w d o k u m e n t a c h h a n z e a t y c k i c h j e s t p o c h o ­
dzenia nordyjskiego
i oznacza sezonowe
osiedle
o charakterze
handlowym.
O d 1290 r. w y r a z t e n występuje także w d o k u m e n t a c h z terenów R u g i i . W p r z y ­
w i l e j a c h n a d a w a n y c h m i a s t o m h a n z e a t y c k i m p r z e z Książąt P o m o r s k i c h , F i t t e
o z n a c z a również osiedle h a n d l o w e . O s i e d l a tego t y p u występowały n a R u g i i
w m i e j s c u d z i s i e j s z e j w s i Wittów, w miejscowości Göhren, n a półwyspie M n i ­
chów, n a w y s p i e H i d d e n s e e o r a z w pobliżu A h r e n s k o o p . P o d o b n i e j a k n a t e r e n i e
S k a n i i , t a k i w r u g i j s k i c h Fitten
rybołówstwo śledziowe miało c h a r a k t e r s e z o ­
n o w y . U p r a w i a j ą c y połowy r e k r u t o w a l i się głównie z ludności r o l n i c z e j z p o ­
b l i s k i c h w s i , a być może z l u d z i przybywających z m i a s t w własnych łodziach
i z w ł a s n y m sprzętem.
O d połowy X I V w . do początków w i e k u X V n i e m i e c c y r y b a c y odwiedzają
łowiska S k a n i i (Skanör, F a l s t e r b o ) , gdzie uczą się t e c h n i k połowu od Duńczyków
i S z w e d ó w . Z d o b y t e umiejętności z z a k r e s u rybołówstwa w p r o w a d z a j ą następnie
w o s i e d l a c h t y p u Fitten
n a własnych t e r e n a c h : R u g i i , H i d d e n s e e i D a r s s .
Omówione wyżej o s i e d l a h a n d l o w e , zarówno duże j a k i drobne, r o z r z u c o n e
w s t r e f i e południowego Bałtyku określają o b s z a r , n a którym, w e d ł u g
autora,
wykształciła się s p e c y f i c z n a i j e d n o l i t a w ogólnych z a r y s a c h t e c h n i k a p o ł o w ó w
śledziowych. U p a d e k z n a c z e n i a gospodarczego osad h a n d l o w y c h Fitten
z po­
czątkiem X V I w . p r z e r y w a wielostronną wymianę kulturową pomiędzy S k a n ­
dynawią a t e r e n e m d o l n y c h N i e m i e c .
P o d a n e wyżej o b s z e r n e omówienie p r a c y R . P e e s c h a i l u s t r u j e metodę p r a c y
a u t o r a p r z y rozwiązywaniu zagadnień w p ł y w ó w
kulturowych w
określonym
regionie g e o g r a f i c z n y m . P r a c a jest t y l k o d r o b n y m p r z y c z y n k i e m do z r o z u m i e ­
n i a s k o m p l i k o w a n e g o ' p r o c e s u kontaktów k u l t u r o w y c h , który w r e j o n i e Bałtyku
w y m a g a d a l s z y c h i n t e n s y w n y c h badań ze s t r o n y etnografów różnych k r a j ó w
bałtyckich.
Jadwiga

Kucharska