Cyfrowa Etnografia

743736a1fc38d68eeb5adef4a03b611d.pdf

Media

Part of Nekrologi: Maria Frankowska (1906-1996); Jadwiga Kucharska (1922-1995) / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40

extracted text

N

E

K

R

O

L

O

G

I

„Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861

Maria Frankowska
(1906-1996)
W dniu 17 września 1996 r. zmarła w Warszawie w wieku 90 lat profesor
doktor Maria Frankowska, wybitny uczony, etnolog, amerykanista, człowiek
niezwykle prawy i szlachetny. Jej szerokie zainteresowania naukowe połączo­
ne z gruntowną wiedzą ogólną i eurdycją, pasja badawcza i dociekliwość,
podejmowanie trudnych problemów etnologicznych oraz niebywała siła du­
cha i charakteru sprawiły, że była postacią nietuzinkową i nieszablonową.
Przez dziesiątki lat związana z ośrodkami naukowymi w Polsce i w Europie
oraz w krajach Ameryki Łacińskiej, wszędzie pozostawiła zarówno trwałe
piętno swej niezwykłej osobowości, jak i naukowej działalności.
Rozpoczęła ją już w czasie studiów w Uniwersytecie Poznańskim, kiedy to
w 1929 r. podjęła pracę jako asystentka w Instytucie Etnologii tego Uniwersy­
tetu. Opublikowała wówczas pod nazwiskiem panieńskim Karbowska swą

320

NEKROLOGI

pierwszą rozprawę naukową na temat kultury scytyjskiej w Europie oraz
zinwentaryzowała Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach. W 1931 r. uzyskała
tytuł naukowy doktora filozofii w zakresie etnografii, etnologii i prehistorii
na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego.
W ciągu khlkudziesięciu lat swej działalności profesor Maria Frankow­
ska związana była instytucjonalnie z kilkoma placówkami - z Państwowym
Muzeum Etnograficznym w Warszawie, z Katedrą Etnografii Uniwersytetu
im. A. Mickiewicza w Poznaniu (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii
Kulturowej U A M w Poznaniu), z Zakładem Etnografii Instytutu Historii
Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obecnie Zakład
Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie) i z Pracow­
nią Etnografii (obecnie Pracownia Etnologii) tego Instytutu w Poznaniu.
Pracując w tych placówkach angażowała się aktywnie w ich działalność
bieżącą, wzbogacając ją o własne inicjatywy oraz prace badawcze, jednocześ­
nie obmyślając perspektywiczne plany ich rozwoju.
Problemy muzealnictwa stanowiły jeden z ważniejszych nurtów zaintere­
sowań profesor Marii Frankowskiej. Poza wspomnianą już inwentaryzacją
Muzeum Kaszubskiego we Wdzydzach, w latach 1930-1939 była kustoszem
w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, gdzie opracowała kolekcje powie­
rzonego Jej działu indochińskiego. W tym też czasie, a głównie od 1934 do
1938 г., z polecenia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz­
nego pracowała, w okresie miesięcy letnich, w muzeum Guimeta i Trocadero
w Paryżu oraz muzeach Madrytu, Berlina, Monachium, Lipska, Drezna,
Stuttgartu, Kolonii i Hamburga. Druga wojna światowa przerwała Jej dzia­
łalność muzealną, którą podjęła na nowo, obok innych zajęć, w latach
powojennych. Przez kilka miesięcy 1945 r. była kustoszem Muzeum Wielko­
polskiego (obecnie Muzeum Narodowe) w Poznaniu. Od 1963 do 1966 r.
była kierownikiem Działu Pozaeuropejskiego w Państwowym Muzeum
Etnograficznym w Warszawie, a od 1967 do 1976 r. kuratorem tego Działu.
Była też wieloletnim członkiem Rady Muzealnej tego Muzeum.
W ciągu wielu lat pracy w Muzeum, profesor Maria Frankowska dała się
poznać jako znakomity znawca problematyki muzealnej, autor scenariuszy
i katalogów wielu wystaw. Między innymi była autorem scenariusza stałej
wystawy Działu Pozaeuropejskiego Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Warszawie. Była również autorem scenariusza i katalogu znaczącej dla Jej
działalności amerykanistycznej wystawy - „Sztuka starożytnego Meksyku",
otwartej w 1965 r. w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej (obecnie Muzeum
Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu). Miała świado­
mość, że mimo prowadzonych intensywnych badań sztuka Meksyku nie
była jeszcze do końca poznana i planowała w przyszłości choć w pewnej
części tę lukę wypełnić.
Swoją wiedzę w dziedzinie muzealnictwa Profesor Frankowska przeka­
zała w publikowanych artykułach i wykładach uniwersyteckich. Dużą Jej
zasługą i osobistym sukcesem było zainicjowanie i doprowadzenie do skutku

NEKROLOGI

321

w 1968 r. wymiany obiektów etnograficznych między Museo de las Culturas
miasta Meksyk a Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie.
Dzięki temu zbiory etnograficzne tegoż Muzeum wzbogaciły się o niezmier­
nie interesującą i bardzo cenną z naukowego punktu widzenia, a zarazem
unikalną kolekcję obiektów meksykańskiej kultury i sztuki ludowej. Wymia­
na ta kontynuowana była przez długie lata, przy czym część obiektów
kultury meksykańskiej Muzeum w Warszawie otrzymało w formie daru.
W ich gromadzeniu i opracowaniu Profesor Frankowska odegrała szczegól­
ną rolę. Jest to bowiem kolekcja zebrana w sposób metodyczny; przedstawia
ona zarówno zróżnicowanie regionalne kultury meksykańskiej, jak i wszyst­
kie dziedziny kultury ludowej tego kraju.
Niezwykle ważne miejsce w życiu naukowym profesor Marii Frankow­
skiej zajmowała działalność dydaktyczna. Współpracując w tym zakresie
z kilkoma uniwersytetami w Polsce, najdłużej, bo ponad 25 lat związana
była z Uniwersytetem im. A. Mickiewicza w Poznaniu.
Pracę dydaktyczną podjęła w latach okupacji, prowadząc w Warszawie
wykłady z zakresu polskiej kultury i sztuki ludowej na Tajnych Kursach
Oświatowo-Społecznych. Jednocześnie brała udział w Seminariach profesora
Eugeniusza Frankowskiego na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich
w Warszawie. Już w październiku 1945 r. podjęła pracę na Uniwersytecie
w Poznaniu, początkowo jako wolontariuszka, a od 1946 r. na etacie adiun­
kta Katedry Etnografii. Na szczególne uwypuklenie zasługuje fakt, że po
zakończeniu drugiej wojny światowej razem ze swoim mężem, wybitnym
polskim uczonym etnologiem, profesorem Eugeniuszem Frankowskim,
długoletnim kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego
oraz z doc. dr Tadeuszem Wróblewskim, odbudowywała tę Katedrę po
zniszczeniach wojennych i rozgrabieniu jej mienia w latach okupacji. Przy­
czyniła się do uratowania dużej części unikalnych i cennych zbiorów biblio­
tecznych Katedry.
Przez wiele lat profesor Maria Frankowska związana była z Uniwer­
sytetem w Poznaniu, pracując z młodzieżą i dla młodzieży, służąc jej zawsze
- z dużą życzliwością i oddaniem - własną wiedzą i doświadczeniem. Prowa­
dziła wykłady z zakresu etnografii - powszechnej, Europy, Słowian, a także
z muzealnictwa, wygłaszając je zarówno (i przede wszystkim) dla studentów
etnografii, jak i archeologii, geografii, antropologii oraz socjologii. Mimo
przejścia w 1971 r. z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza do pracy w Polskiej
Akademii Nauk, nadal prowadziła wykłady, zarówno kursowe jak i mono­
graficzne, głównie z zakresu amerykanistyki oraz antropologii kulturowej,
dla słuchaczy z Poznania, Warszawy i Torunia.
Prowadząc seminaria magisterskie profesor Frankowska wyszkoliła
kilkudziesięciu magistrów etnografii. Ponad osiem lat była opiekunem Koła
Naukowego studentów etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, inspirując i wy­
datnie pomagając im w rozwijaniu zainteresowań naukowych i wyrabiając
umiejętność samodzielnego poszerzania wiedzy. Sprzyjała i zachęcała do

322

NEKROLOGI

prezentowania studenckiego dorobku naukowego na ogólnopolskich kon­
ferencjach. Darzyła ogromną życzliwością wszelkie naukowe inicjatywy
studentów, chętnie pomagała w ich fachowym doskonaleniu się, zawsze
i w każdej chwili służyła radą i wskazówkami. Podobną postawę miała
wobec młodszych pracowników nauki, pomagając im w zdobywaniu znaczą­
cej pozycji w życiu naukowym poprzez zachęcanie i mobilizowanie do wytę­
żonej pracy w atmosferze roztaczanej przez siebie życzliwości, uznanie dla
ich osiągnięć i aktywizowanie do dalszych działań.
Na seminariach doktorskich profesor Frankowska skupiła wokół siebie
grono etnografów i archeologów z Poznania, Warszawy, Krakowa, Torunia
i Szczecina, spośród których wielu zdobyło doktoraty pod Jej kierunkiem.
Wielką Jej zasługą było wyszkolenie grupy specjalistów w zakresie etnografii
powszechnej, a nade wszystko w zakresie amerykanistyki, którzy zasilili
kadrę naukową kilku uniwersytetów i placówek Polskiej Akademii Nauk.
Pracując na Uniwersytecie Poznańskim profesor Maria Frankowska bra­
ła również czynny udział w jego pracach organizacyjnych i społecznych.
Ceniła sobie ponadto działalność w rozmaitych towarzystwach naukowych,
które traktowała także jako forum prezentowania wobec szerszego grona
własnych przemyśleń i dociekań naukowych. Uczestniczyła również aktyw­
nie w ich życiu organizacyjnym pełniąc szereg funkcji w takich stowarzysze­
niach, jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Komisja Etnograficzna
i Komisja Historyczna PTPN, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Komitet
Nauk Historycznych PAN i Komitet Nauk Etnologicznych PAN.
Profesor Maria Frankowska dała się poznać jako dydaktyk również
w zagranicznych ośrodkach naukowych. Prowadziła wykłady z etnografii
Polski w Escuela Nacional de Antropologia e Historia w mieście Meksyk
oraz na temat kierunków współczesnej etnografii polskiej w Colegio de
Mexico w 1967/1968 r. Z kolei na zaproszenie Kubańskiej Akademii Nauk
wygłosiła w 1971 r. cykl wykładów o kierunkach, teorii i metodach badaw­
czych antropologii kulturowej na Międzynarodowym Seminarium Nauko­
wym w Instytucie Etnologii Kubańskiej Akademii Nauk. Zaproszona przez
Centralny Uniwersytet w Santa Clara, a następnie przez Uniwersytet
w Santiago de Cuba, prowadziła wykłady o kierunkach i metodach badań
etnograficznych w Polsce. W 1975 r. ponownie wyjechała do Meksyku
i miała zajęcia dydaktyczne w Escuela Nacional de Antropologia e Histo­
ria, w Museo de las Culturas w mieście Meksyk oraz na Uniwersytecie
w Guadalajara. Niektóre z tych doświadczeń i obserwacji dydaktycznych
przekazała w formie artykułów opublikowanych w polskich czasopismach
naukowych.
Równolegle z działalnością na Uniwersytecie w Poznaniu, profesor
Maria Frankowska podjęła pracę w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN
(dawn. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), pełniąc od 1954 do
końca 1976 r. funkcję kierownika poznańskiej Pracowni Etnologii tegoż
Instytutu (dawn. Pracownia Etnografii). W latach 1972 do 1976 była też

NEKROLOGI

323

kierownikiem Zakładu Etnologii IAE PAN (dawn. I H K M PAN) w War­
szawie, a po przejściu na emeryturę została powołana na stanowisko konsul­
tanta naukowego tego Zakładu.
Jako kierownik Zakładu Etnologii IAE PAN przyczyniła się wydatnie do
sfinalizowania rozpoczętego już wcześniej podstawowego przedsięwzięcia
naukowego Zakładu, jakim było wówczas opracowanie syntezy etnografii
polskiej. W pracach nad jej realizacją uczestniczyli, obok pracowników
Zakładu, przedstawiciele ośrodków etnograficznych Warszawy, Łodzi, Kra­
kowa i Poznania. Dzięki wysiłkom profesor Frankowskiej i kierowanego
przez Nią zespołu, w 1976 r. opublikowano pierwszy, a w 1981 r. drugi tom
„Syntezy etnografii polskiej". Dzieło to stanowi jedno z najbardziej znaczą­
cych osiągnięć w dziejach polskiej etnografii. Profesor Frankowska uczest­
niczyła również jako współautor w powstawaniu innej ważnej publikacji
pt. Historia etnografii polskiej, która została wyróżniona nagrodą Sekretarza
PAN. Szczególnie ważką i znaczącą Jej zasługą dla polskiej etnografii było
powołanie do życia nowego czasopisma etnograficznego, organu Instytutu
Archeologii i Etnologii PAN (dawn. I H K M PAN), wydawanego w języ­
kach obcych pod nazwą „Ethnologia Polona". Pierwszy tom tego rocznika
ukazał się w 1975 r. Będąc inicjatorem, a następnie redaktorem tego pisma,
profesor Frankowska umożliwiła prezentaqe dorobku polskiej etnografii na
forum międzynarodowym.
Profesor Maria Frankowska przez ponad 20 lat była kierownikiem Pra­
cowni Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN)
w Poznaniu. Początkowo kierowała badaniami związanymi z etnografią
Polski, prowadząc prace terenowe głównie nad budownictwem ludowym
Wielkopolski. Plonem tych działań była m.in. wydana w 1959 r. praca
zbiorowa Z badań nad budownictem ludowym w Wielkopolsce (1954-1957).
W początkach lat sześćdziesiątych ukierunkowała działalność Pracowni na
zagadnienia z zakresu etnografii powszechnej, inicjując wówczas prace ba­
dawcze z zakresu historii etnografii, dotyczące wkładu polskich podróż­
ników, emigrantów i badaczy w dzieło poznania ludów pozaeuropejskich.
W 1963 r. zadecydowała ostatecznie o amerykanistycznej specjalizacji Pra­
cowni. W kilka lat później zaczęła inspirować i rozwijać w tym zakresie
badania etnoreligioznawcze.
Zainteresowania badawcze profesor Frankowskiej problematyką amerykanistyczną odzwierciedliły się w Jej działalności muzealnej, dydaktycznej
i naukowej, a dzięki temu stała się autorem szeregu inicjatyw naukowych
i organizacyjnych. Na szczególne podkreślenie zasługuje zapoczątkowanie
przez Nią studiów amerykanistycznych na szerszą skalę dzięki stworzeniu
pierwszej w Polsce naukowej placówki amerykanistycznej, którą stała się
Pracownia Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN).
W dziedzinie amerykanistyki wyszkoliła grono specjalistów, których sku­
piła wokół siebie, współpracując z nimi przez długie lata. Jej zasługą była
organizacja spotkań wszystkich amerykanistów polskich, którzy dzięki temu

324

NEKROLOGI

mieli okazję do wymiany swoich poglądów i doświadczeń badawczych na
czterech zorganizowanych przez profesor Frankowską Ogólnopolskich Se­
minariach Amerykanistycznych. Na jednym z tych spotkań sformułowała
bardzo istotne programowe założenia rozwoju polskiej amerykanistyki,
które odegrały ważną rolę w dalszym kształtowaniu się tej dziedziny nauki,
mając wpływ zarówno na poczynania naukowe, jak i organizacyjne polskich
amerykanistów. W programie tym położyła szczególny nacisk na koniecz­
ność podejmowania prac zespołowych, w których uczestniczyliby przedsta­
wiciele różnych gałęzi wiedzy. Wysunęła postulat nawiązania bliższej współ­
pracy etnografów z archeologami, historykami, językoznawcami, antropolo­
gami, historykami sztuki, socjologami i geografami. Były to postulaty po raz
pierwszy wysunięte na gruncie polskiej amerykanistyki i stanowiły wyraz
dążeń profesor Frankowskiej do integracji wysiłków przedstawicieli różnych
dyscyplin naukowych w Polsce. Zamierzenia te zreaUzowały się zarówno
przez powstanie różnych placówek naukowych ukierunkowanych na prace
amerykanistyczne, jak i przez utworzenie w 1965 г., z inicjatywy profesor
Frankowskiej, Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludo­
znawczego, jako najbardziej wówczas odpowiedniej formy organizacji pol­
skich amerykanistów. Sekcja miała swą siedzibę w Poznaniu, a jej wielolet­
nim prezesem była profesor Frankowska.
Za najważniejsze spośród zadań polskiej amerykanistyki uznała cele
naukowe, dydaktyczne, informacyjno-popularyzatorskie oraz działalność
zmierzającą do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrod­
kami naukowymi. W tym zbiorowym wysiłku rola etnografii była szcze­
gólnie ważna i pierwszoplanowa zarówno z racji naukowych, jak i prak­
tycznych. Centrum zainteresowań etnografii powszechnej stanowi bowiem
badanie kultury ludów określanych jako prymitywne, próby wyjaśniania ich
etnogenezy, kierunku rozwoju oraz analiza współczesnych przeobrażeń ich
kultury i powiązań przeszłości tych ludów z ich teraźniejszością, uwarun­
kowaną całokształtem przebiegu ich dziejów, co ma szczególne zastosowanie
w odniesieniu do Ameryki, a zwłaszcza do Ameryki Łacińskiej. Profesor
Frankowska podkreślała, iż z tych wszystkich względów właśnie etnografia
ma swoisty priorytet w dziedzinie amerykanistyki.
Profesor Maria Frankowska była również inicjatorem utworzenia Komi­
sji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznch PAN, gdzie objęła
funkcję przewodniczącej. Ponadto przewodniczyła powstałemu w 1978 r.
Polskiemu Towarzystwu Studiów Latynoamerykanistycznych. Z zagranicz­
nych towarzystw amerykanistycznych była członkiem Societě Americanistés
w Paryżu i Sociedad Mexicana de Antropologia.
Profesor Maria Frankowska dała jednak wyraz swoim zainteresowaniom
amerykanistycznym przede wszystkim w pracach naukowych. Najważniejsze
miejsce wśród nich zajmuje monografia Podstawy gospodarki wiejskiej w Pe­
ru w ostatnim okresie panownia Inków i pierwszym stuleciu po konkwiście.
Wiek XVI i pierwsza polowa XVII w. (1967). W dziele tym dokonała rekon-

NEKROLOGI

325

strukcji i analizy gospodarki wiejskiej Indian Peru w interesującym Ją okre­
sie, szczególny nacisk kładąc na procesy przemian kulturowych, spowodo­
wanych spotkaniem dwóch zupełnie odmiennych kultur. Praca ta stanowi
istotny wkład w poznanie sytuacji społeczno-gospodarczej jednego z waż­
niejszych pozaeuropejskich ośrodków cywilizacyjnych.
Później profesor Frankowska zainteresowania swe skierowała ku Mek­
sykowi. Uwagę skupiła na indiańskiej sztuce Meksyku, którą studiowała
zarówno w jej formach historycznych, jak i współczesnych. Z badaniami
tymi związały się Jej wyjazdy do krajów Ameryki Łacińskiej, tj. na Kubę
i trzykrotnie do Meksyku, gdzie prowadziła badania terenowe oraz zbierała
materiały archiwalne i biblioteczne. Zajęła się również studiami religioznawczy­
mi koncentrując się przede wszystkim na problemie synkretyzmu religijnego
oraz na charakterystycznych dla wsi meksykańskiej formach katolicyzmu
ludowego. Tym zagadnieniom poświęciła szereg publikacji artykułowych.
Z Jej też inspiracji i pod Jej kierunkiem powstał w Poznaniu zespół etnografów-religioznawców, który zajął się analizą ruchów społeczno-religijnych i kultów
synkretycznych na terenie obu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego
było kilka monografii przedstawiających badane zjawiska w ich wymiarze
historycznym, antropologicznym i religioznawczym. Z tego też nurtu Jej za­
interesowań wywiodła się książka Mitologia Azteków (1987), która - uwzględ­
niając najnowsze odkrycia naukowe - wypełniła poważną lukę w polskiej
literaturze przedmiotu. Drugiej książki z tego nurtu zainteresowań („Mitologii
Majów"), niestety już nie ukończyła.
Podobny los podzieliło wielkie dzieło profesor Frankowskiej - „Sztuka
Meksyku", które przygotowywała przez wiele lat.
W zakończeniu należy zwrócić uwagę na warsztat badawczy profesor
Marii Frankowskiej, daleki od piętna wąskiej specjalizacji. Wprawdzie etno­
grafia Ameryki była Jej głównym polem badawczym, to jednak w Jej dorob­
ku wyraźnie dostrzec można typowe podejście interdyscyplinarne. Uwzględ­
nianie zjawisk w szerokich perspektywach interdyscyplinarnych było zawsze
jedną z Jej naczelnych dewiz. Niejednokrotnie wykorzystywała jednocześnie
źródła archeologiczne, historyczne i etnograficzne, aby posiłkując się tak
różnorodnym materiałem dochodzić do genezy badanych zjawisk, przed­
stawienia ich rozwoju i przekształceń, ukazania ich funkcjonowania w bieżą­
cej rzeczywistości. Uprawiany przez profesor Frankowską profil badań
określić można jako etnohistoryczny. Jego istotą była etnologiczna interpre­
tacja faktów z przeszłości oraz historyczna rekonstrukqa treści kulturowych,
analizowanych w długich przedziałach czasu. Widoczny w Jej twórczości silny
historyzm łączył się jednocześnie z mocno akcentowanym podejściem kulturo­
wo relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia i kwalifikowania
faktów kulturowych według z góry przyjętych i obowiązujących w danym
środowisku i epoce szablonów interpretacji.
Profesor Marię Frankowską najbardziej zawsze interesowało śledzenie
kontynuacji dawnych form kulturowych w czasach współczesnych. Widać tu

326

NEKROLOGI

wyraźnie wpływ haseł akceptowanych przez wielu latynoamerykańskich
uczonych, filozofów i działaczy społecznych podkreślających, iż istotą od­
rębności tego kontynentu jest wszechogarniająca wszystkie sfery życia pre­
sencia del pasado - obecność przeszłości w teraźniejszości. Tej obecności
szukała również w swych badaniach, studiach i publikacjach profesor Maria
Frankowska. W interpretacji tych faktów znacznie większą uwagę przywią­
zywała do ich kontekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się
bowiem zawsze wyjaśniać badane zjawiska na gruncie kultury, której są one
częścią składową. Dzięki temu unikała pochopnych uogólnień, efektownych
choć pozbawionych głębszych perspektyw hipotez oraz twierdzeń nieuzasad­
nionych przez aktualny stan badań.
Prof. dr Maria Frankowska zajmowała bardzo ważne i znaczące miejsce
w polskim życiu naukowym, a także w życiu swoich licznych uczniów.
Pożegnaliśmy z prawdziwym żalem człowieka wielkiego formatu mając na­
dzieję, że potrafimy zachować i przekazać następnym pokoleniom choć część
tych wartości, którym sama była wierna.
Maria Paradowska

„Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861

Jadwiga Kucharska
(1922-1995)

W dniu 13 sierpnia 1995 r. zmarła w Łodzi, w pełni sił twórczych i ak­
tywności naukowej, profesor etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, dr hab.
Jadwiga Kucharska. W pogrzebie, który odbył się 19 sierpnia na cmentarzu
w Radogoszczy (dzielnica Julianów) uczestniczyli, oprócz najbliższej i dalszej
rodziny, przyjaciele, koleżanki i koledzy, uczniowie, a także przedstawiciele
Uniwersytetu Łódzkiego, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego,
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych placówek naukowo-badawczych. W imieniu Uniwersytetu Łódzkiego Zmarłą żegnali: prorektor
UŁ, profesor Jan Szymczak oraz kierownik Katedry Etnologii profesor
Włodzimierz Baranowski.
Profesor Jadwiga Kucharska, nauczyciel akademicki oraz wieloletni
i doświadczony badacz naukowy, była reprezentantką etnografii polskiej
skierowanej przede wszystkim na badanie kultury społeczności wiejskich
na obszarze ziem polskich. Stałe i wielostronne kontakty zagraniczne, łącz­
nie z dłuższymi pobytami naukowymi, traktowała z reguły jako źródło
służące do pogłębienia refleksji teoretyczno-metodologicznej oraz możliwość

328

NEKROLOGI

wzbogacenia własnego warsztatu badawczego o materiały porównawcze
bądź uzupełniające w zakresie realizowanego przez siebie tematu. Należała
do ścisłego grona wychowanków i kontynuatorów tzw. „łódzkiej szkoły
etnograficznej", reprezentowanej przez wybitną i zasłużoną dla etnografii
polskiej profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską.
Jadwiga Kucharska urodziła się w Łodzi, w dniu 31 marca 1922 г.,
w rodzinie inteligenckiej Lucjana Teodora Kucharskiego, farmaceuty oraz
Józefaty z Kubiszewskich. Rodzeństwo stanowił młodszy brat Jan. Z mias­
tem rodzinnym związana była przez całe swoje życie, łącznie z okresem
okupacji niemieckiej. Tu w 1935 r. ukończyła szkołę powszechną i rozpo­
częła naukę w Gimnazjum Ogólnokształcącym im. Emilii Szczanieckiej,
którą zmuszona była przerwać z chwilą wybuchu I I wojny światowej. W wa­
runkach okupacji cała rodzina pozostawała w Łodzi, utrzymując się głównie
z pracfizycznych;ojciec pracował w aptece w podłódzkim Konstantynowie,
matka i brat Jan zarobkowali w fabrykach. Ona sama była sprzedawczynią
w sklepie materiałów piśmiennych (1941-1944), a następnie także pracow­
nikiem fizycznym przy budowie okopów (1944-1945).
Po zakończeniu wojny i uzyskaniu matury w Spółdzielczym Liceum
Handlowym w Łodzi (1946), Jadwiga Kucharska podjęła studia geograficz­
ne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Łódzkiego,
pod kierunkiem wybitnego geografa prof. Jana Dylika. Dodatkowe uczest­
nictwo w zajęciach z etnografii i etnologii zafascynowało Ją i związało na
stałe z tym kierunkiem studiów i prac naukowo-badawczych. Od 1949 r.
równolegle z geografią studiuje etnografię. W 1951 r. uzyskuje stopień magi­
stra w zakresie geografii, a w roku 1952 magistra etnografii i etnologii.
Z geografią wiąże się przejściowo pracą zawodową w Państwowym Insty­
tucie Geologicznym (1948-1949), a następnie w Przedsiębiorstwie Geologiczno-Inżynieryjnym (1952-1956). W roku 1956 rezygnuje jednak z tej
pracy na rzecz Zakładu Etnografii UŁ, w którym - po okresie zawieszenia
studiów etnograficznych - otwarły się możliwości ich wznowienia i kon­
tynuacji. I tą właśnie decyzją Jadwiga Kucharska wyznaczyła całą swoją
późniejszą drogę życiową - nauczyciela akademickiego oraz badacza kultury
społeczności wiejskich.
Swoje zainteresowania i pasje naukowo-badawcze Jadwiga Kucharska
kształtowała w łódzkim środowisku etnograficznym, tworzonym pod kie­
runkiem profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Zorganizowanie z ini­
cjatywy tej Uczonej już w 1945 r. Zakładu Etnografii UŁ, powołanie w nie­
długim czasie łódzkiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
oraz Pracowni Etnograficznej I H K M PAN, nawiązanie ścisłej współpracy
z łódzkim Muzeum Etnograficznym oraz innymi pokrewnymi placówkami
naukowo-badawczymi, podejmowanie interesującej i ważnej dla życia i kul­
tury wsi problematyki naukowej połączonej z badaniami w terenie, a także
Jej nieprzeciętna osobowość stworzyły w środowisku łódzkim właściwy kli­
mat do pracy zaangażowanej i twórczej. Jadwiga Kucharska odnalazła

NEKROLOGI

329

w nim swoje miejsce i stała się jego oddanym, aktywnym współtwórcą.
I odtąd całe Jej dojrzałe życie związane było z działalnością dydaktyczną
i naukowo-badawczą Katedry Etnografii UŁ. Tu po ukończonych studiach
uzyskiwała kolejne stopnie naukowe w zakresie etnografii: doktora nauk
humanistycznych (1961), doktora habilitowanego (1971), profesora nadzwy­
czajnego (1990) i profesora zwyczajnego (1991), przechodząc także przez
wszystkie stopnie stanowisk - od asystenta do profesora włącznie.
Wieloletni dorobek profesor Jadwigi Kucharskiej w zakresie kształcenia
młodych etnografów był poważny i stanowi trwałą wartość dydaktyczną
i wychowawczą. Prowadzone przez Nią wykłady i ćwiczenia były wielo­
kierunkowe i obejmowały etnografię społeczeństw plemiennych, etnografię
Europy, etnografię Polski (społeczną), historię etnografii oraz seminarium
dotyczące problematyki etnicznej. Zakres obowiązków dydaktyczno-wycho­
wawczych poszerzały jeszcze takie zajęcia jak: opieka nad licznymi pracami
magisterskimi, promotorstwo w rozprawach doktorskich, recenzowanie prac
habilitacyjnych dla wydawnictw, a także oceny do nominacji profesorskiej.
Niekwestionowaną wartość stanowi również Jej dorobek na odcinku
prac naukowo-badawczych liczący ok. 90 pozycji bibliograficznych, w tym
4 książki, 75 rozpraw i artykułów (4 pozycje we współautorstwie), 6 recenzji,
a ponadto prace redakcyjne: „Łódzkie Studia Etnograficzne" - redaktor
naczelny (1981-1990) oraz współredaktor tomu Folklor robotniczej Łodzi.
Pokłosie konkursu, „Literatura Ludowa", R. 12/15.
Jadwiga Kucharska należała do nauczycieli akademickich, którzy w swej
pracy naukowo-badawczej skoncentrowali się przede wszystkim na proble­
matyce związanej z Kaszubszczyzna. Już w czasie pierwszych lat studenckich
na geografii uczestniczyła w zespołowych badaniach etnograficznych na
obszarze nadmorskiej strefy Kaszubszczyzny. Badaniami objęto wówczas
ludność zrzeszającą się w tradycyjnych spółkach rybackich, zwanych maszoperiami. Temat ten mieścił się w ramach ogólnej problematyki Zakładu
Etnografii, poświęconej szeroko pojętemu współdziałaniu gospodarczemu
i społecznemu mieszkańców wsi. Doskonała organizacja i efektywność tych
badań, wkomponowanych w ogólną problematykę różnych form współ­
działania występujących na innych obszarach Polski zdecydowały, że ich
wyniki zostały przedstawione na posiedzeniu Komisji Etnograficznej Pol­
skiej Akademii Umiejętności w Krakowie. W niedługim czasie opracowania
dotyczące współdziałania oraz spółek gospodarczych o charakterze rodzin­
nym, w tym zwłaszcza maszoperii i górskich zespołów pasterskich, opu­
blikowane zostały w artykułach, pracach zbiorowych oraz monografiach
indywidualnych - cieszących się pozytywną oceną środowisk naukowych.
Znaczący udział Jadwigi Kucharskiej w wymienionych pracach, zapewniły
Jej odpowiednie miejsce w dalszych, pogłębionych studiach nad złożoną
problematyką ziemi kaszubskiej. Efektem Jej następnych badań kaszubskich
stały się kolejne opracowania, w tym także książkowe. Należą do nich:
Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na wybrzeżu kaszubskim,

330

NEKROLOGI

będąca podstawą uzyskania stopnia doktora nauk humanistycznych (Wro­
cław 1968, ss. 136) oraz Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi ka­
szubskich w XX wieku (Wrocław 1971, ss. 190), uznanej za rozprawę habili­
tacyjną. Pierwsza z tych pozycji stanowi podsumowanie prawie dwudziesto­
letnich badań terenowych, zarówno stacjonarnych, jak i powierzchniowych,
a także archiwalnych oraz literatury przedmiotu dotyczących ludności ry­
backiej miejscowego pochodzenia - zamieszkałej na obszarze przybrzeżnym
od Gdańska do Łeby. Zebrano unikalny materiał dotyczący współdziałania
w obrębie określonych zespołów rybackich oraz w obrębie całych społecz­
ności lokalnych, kierujących się swoistym samorządem rybackim. Badając
istniejące zespoły rybackie od strony ich organizacji oraz wszystkich ryba­
ków z uwzględnieniem ich genealogii zawodowej w obrębie trzech pokoleń,
J. Kucharska uzyskała jednorodny i porównawczy materiał, pozwalający
wyciągnąć nowe uzasadnione wnioski teoretyczne. UstaUła w nich po raz
pierwszy dla tego obszaru, formy organizacyjne rybołówstwa zespołowego
i wykazała, jak zespoły maszoperyjne przekształcają się z grup krewniaczych
w grupy wyłącznie celowe. Ukazała również, jak wraz z rozwijającym się
rybołówstwem kutrowym następuje i ugruntowuje się polaryzacja społeczna
i majątkowa rybaków, a także jak nowe możliwości zarobkowe zmieniają
w sposób zasadniczy zarówno strukturę poszczególnych rodzin, jak i całych
społeczności lokalnych.
Tematem kolejnej pozycji wydawniczej stały się przemiany społeczno-zawodowe i kulturowe wsi kaszubskiej. Problematyka przemian podejmo­
wana wówczas często przez socjologów i etnografów polskich, zgodna była
z ogólnymi trendami badawczymi występującymi w nauce światowej. Bada­
nia stacjonarne przeprowadzono w trzech wybranych wsiach kaszubskich
o różnej strukturze zawodowej: wsi rybackiej, rolniczej i rolniczo-rybackiej.
Punktem wyjścia badań był stan gospodarczy i społeczno-kulturowy tych
wsi w czasie poprzedzającym I I wojnę światową, punktem docelowym
koniec lat sześćdziesiątych. Studium to, które stało się podstawą do uzy­
skania stopnia naukowego doktora habilitowanego w zakresie etnografii,
opiera się również na bogactwie materiału terenowego. Analiza procesu
przemian, oparta na realiach metodycznie zgromadzonego materiału, po­
zwoliła Jadwidze Kucharskiej stworzyć przekonywujący obraz przemian
gospodarczo-społecznych i kulturowych tychże społeczności. Wartość teore­
tyczną opracowania podnosi fakt, że dzięki reprezentatywności wybranych
do badań społeczności wiejskich nasuwające się wnioski można odnieść do
całego regionu kaszubskiego.
Śledząc najważniejszy „kaszubski nurt" zainteresowań naukowych profe­
sor Jadwigi Kucharskiej, należy się również odnieść do Jej ostatnich, wielo­
letnich badań prowadzonych wśród Kaszubów „ziemi bytowskiej", a także
badań nad emigrantami kaszubskimi, żyjącymi od połowy X I X w. w Kana­
dzie. Kaszubi okolic Bytowa stanowią peryferyjną, zachodnią część zwar­
tego występowania mowy kaszubskiej, a więc tego obszaru, który był obiek-

NEKROLOGI

331

tem Jej poprzednich badań. Ziemię bytowską zamieszkuje autochtoniczna
ludność kaszubska, która w latach 1919-1945 została oddzielona od macie­
rzystego pnia centralnej Kaszubszczyzny i pozostała w granicach państwa
niemieckiego. Podstawowym celem podjętych badań było odkrywanie me­
chanizmu przemian w samookreślaniu się mieszkańców wsi okolic Bytowa
na przestrzeni ostatnich 70-80 lat. W trakcie badań, do których przygoto­
wywała się zarówno od strony teoretyczno-metodologicznej, jak i metodyki
badań terenowych, zgromadzono na podstawie kwestionariuszy, ankiet,
a także rozmów i obserwacji uczestniczącej ogromny materiał źródłowy,
ukazujący złożoność procesu kształtowania się na tym obszarze więzi regio­
nalnej i narodowej. Problem stanu świadomości etnicznej i narodowej anali­
zowała w dwóch różnych układach odniesienia - w układzie uwarunkowań
lokalnych i zewnętrznych. Zagadnienie kształtowania się świadomości regio­
nalnej i narodowej potraktowała jako jeden z aspektów rozległej problema­
tyki etnicznej. Odwołując się do bogatych w tym zakresie doświadczeń,
wyniesionych zwłaszcza z badań prowadzonych w społeczeństwie amerykań­
skim, stwierdziła, że w Polsce istnieją nadal uwarunkowane etnicznie zróż­
nicowania kulturowe - czego przykładem są Kaszubi bytowscy. Ich odmien­
ność wyraża się nie tylko w różnych losach historycznych, w specyfice
językowej i kulturowej, ale także w różnorodnych formach i kierunkach
ruchu narodowego. W rozwoju dziejowym Kaszubszczyna obszaru bytowskiego nie asymilowała się z kulturą niemiecką. Stosowany wobec niej
przymus nie przyniósł pożądanych rezultatów, ponieważ nie dokonała się
w tam w skali powszechnej zmiana etnicznej świadomości mieszkańców,
którzy nadal zachowują swoją odrębność językową oraz podtrzymują histo­
ryczną wspólnotę losów związanych z całą Kaszubszczyzna.
Studium profesor Jadwigi Kucharskiej pt. Kształtowanie się świadomości
regionalnej i narodowej ludności kaszubskiej okolic Bytowa (wyd. Uniwer­
sytetu Łódzkiego, 1985 r.) stanowi cenne uzupełnienie badań, prowadzonych
m.in. przez historyków, socjologów kultury oraz etnografów, na temat
kształtowania się świadomości narodowej i społecznej Polaków, w tym
zwłaszcza warstwy chłopskiej.
Szczególnym układem odniesienia dla badań nad etniczną i narodową
świadomością Kaszubów stała się dla profesor Jadwigi Kucharskiej „enkla­
wa mowy kaszubskiej" w Kanadzie (w stanie Ontario). Stanowi ją ludność
kaszubska przybyła tam w połowie XLX wieku. Dwukrotny pobyt naukowy
w Kanadzie (1977 i 1978) pozwolił Jej zgromadzić zasoby materiałów źród­
łowych, które stały się podstawą nowych opracowań i publikacji. Przede
wszystkim wymienić tu należy studium pt. Poszukiwanie tożsamości kulturo­
wej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie (Łódź 1993, Łódzkie Studia
Etnograficzne, t. 32, ss. 136), stanowiące podsumowanie Jej wieloletnich na
ten temat badań i przemyśleń. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniona
pozycja wydawnicza nie miała być „ostatnim słowem" profesor Jadwigi
Kucharskiej o Kaszubszczyźnie. Najnowsze, prowadzone przez Nią od paru

332

NEKROLOGI

lat intensywne badania terenowe na południowym obszarze Kaszub miały
stanowić dopełnienie Jej niezwykłej wytrwałości w poznawaniu i opisywaniu
tego pięknego i oryginalnego regionu ziem polskich. Problematyka badań
dotyczyła zmian w stylu życia mieszkańców wsi, międzypokoleniowego prze­
kazu tradycji kulturowych oraz opozycji zachodzącej pomiędzy „swoimi"
i „obcymi". Niestety, prac tych nie było Jej jdane ukończyć.
Charakteryzując ów niewątpliwie wielki dorobek naukowy profesor Jadwigi
Kucharskiej w badaniu Kaszubszczyzny - o którym śmiało można napisać, że
stanowi „dzieło Jej życia" - nie należy pomijać innych zainteresowań i osiąg­
nięć. Jak wskazuje bibliografia, uczestniczyła Ona także w pracach zbiorowych
Zakładu Etnografii UŁ na obszarze Zagłębia Bełchatowskiego, na Kujawach
i w Kieleckiem. Jak to już podkreślano, cechą szczególną wszystkich opraco­
wań Jadwigi Kucharskiej było maksymalne korzystanie z tzw. „źródeł wywoła­
nych", gromadzonych przez Nią osobiście lub pod Jej bezpośrednim kierow­
nictwem podczas badań terenowych. Reprezentowała bowiem ten kierunek
w etnografii, który badania terenowe traktuje nie tylko jako źródło, ale jako
podstawową metodę nauk etnologicznych.
W związku z zajęciami dydaktycznymi i badaniami J. Kucharska wyjeż­
dżała na stypendia naukowe bądź zaproszenia do Niemieckiej Republiki
Demokratycznej, Austrii, Szwecji, Finlandii, Kanady oraz na Węgry.
Uczestniczyła także w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych
0 charakterze międzynarodowym, referując wyniki swych badań oraz re­
prezentując etnografię polską poza granicami naszego kraju. Brała ponadto
udział w przygotowywaniu różnych ekspertyz dotyczących programowania
badań naukowych oraz innych przedsięwzięć podejmowanych przez instytu­
cje lub osoby indywidualne działające w sferze Jej zainteresowań i specjal­
ności naukowej. Jej artykuły publikowane były w czasopismach krajowych
1 zagranicznych. Wiele z nich, podobnie jak i recenzje, przenosiło na grunt
polski wiedzę i doświadczenia etnologów innych krajów.
Działalność Jadwigi Kucharskiej w życiu organizacyjno-naukowym do­
tyczyła przede wszystkim czynnego uczestnictwa w posiedzeniach i pracach
swego Filozoficzno-Historycznego Wydziału na Uniwersytecie. Kilkakrotnie
zasiadała w międzywydziałowej komisji rekrutacji kandydatów na studia
etnograficzne i archeologiczne, była członkiem Senackiej Komisji ds. Ochro­
ny Mienia Społecznego oraz pełnomocnikiem ds. współpracy z woj. słup­
skim. Od 1950 r. aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc kolejno funkcję skarbnika, sekreta­
rza, prezesa Oddziału, a od 1983 r. także członka Zarządu Głównego. W ro­
ku 1981 została redaktorem naczelnym „Łódzkich Studiów Etnograficz­
nych". W latach 1975-1983, jako członek KomitetuNauk Etnologicznych
PAN, brała udział w pracach Komisji do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego
i Ochrony Jego Zabytków oraz w Komisji do Badań nad Współczesnością.
W latach 1975-1977 uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Socjologicz­
nych PAN, jako członek Sekcji Nauk Etnograficznych. Należała również do

333

NEKROLOGI

Łódzkiego i Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa
Socjologicznego, Towarzystwa Nautologicznego. Współpracowała z Inter­
dyscyplinarnym Instytutem Naukowo-Badawczym Struktur i Przemian Spo­
łecznych Wsi Polskiej.
Poprzez swą niestrudzoną aktywność naukowo-badawczą nawiązała
współpracę z pokrewnymi ośrodkami zagranicznymi: Katedrą Etnografii
Uniwersytetu Wiedeńskiego (1975 - pobyt z wykładami), Instytutem
im. J. Lipsa w Lipsku, Instytutem Etnografii Uniwersytetu w Helsinkach,
Instytutem Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, ośrodkami
etnograficznymi w Szwecji, a także Katedrą Etnografii w Ottawie.
Łódzkie środowisko naukowe - doceniając znaczenie Jej rzetelnego
wkładu w rozwój nauki polskiej - uhonorowało Ją wieloma odznaczeniami
i nagrodami.
Wszyscy, którzy znali bliżej profesor Jadwigę Kucharską wiedzą, że
należała do osób niezwykle odpowiedzialnych, wytrwałych w pracy, a przy
tym przyjaznych dla ludzi i wyjątkowo skromnych. Wypływało to prawdo­
podobnie z wrodzonych cech psychicznych, wychowania w domu rodzin­
nym, ale może także z daru umiejętnego dokonywania wyboru - zawsze
zgodnego z uznawanymi przez siebie wartościami i własną postawą życiową.
Podejmowała tematy, które Ją interesowały pod względem naukowym;
w ich realizacji widziała również głęboki sens społeczny. Potwierdzeniem
tego są Jej wieloletnie i wielokierunkowe studia nad Kaszubszczyzna. Wszy­
stko to wpływało niewątpliwie na stan Jej wielkiej, wewnętrznej równowagi.
Całokształt twórczości profesor Jadwigi Kucharskiej wskazuje również,
że w centrum Jej zainteresowań naukowo-badawczych był zawsze Człowiek
- ze wszystkimi jego problemami i uwikłaniami natury psychicznej, społeczno-kulturowej i światopoglądowej. Żegnamy Ją z głębokim żalem.
Maria Biernacka