71e8a1ac6dbc179dbe0c290acf2626fc.pdf
Media
Part of Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
- extracted text
-
ZAKŁAD ETNOGRAFII I H K M P A N W WARSZAWIE
Zakład Etnografii I H K M składał się swego czasu z pracowni łódzkiej,,
krakowskiej, poznańskiej, warszawskiej i wrocławskiej, którymi kiero
wali m.in. prof. prof. W. Dynowski, M . Frankowska, J. Gajek, M . Gładysz, A. Kutrzeba-Pojnarowa i K . Zawistowicz-Adamska. Po likwidacji
pracowni w Łodzi działają nadal cztery placówki. Informacje o pracy
każdej z nich przedstawione zostały odrębnie, poniższa dotyczy zespołu
działającego w Warszawie.
Badania prowadzone w Zakładzie, ich kierunki i metody, stanowią
wynik połączenia założeń, które legły u podstaw jego powstania z kon
sekwencjami dalszej ewolucji dyscypliny w Polsce. Powołanie w 1953 r.
Instytutu Historii Kultury Materialnej oznaczało próbę integracji róż
nych gałęzi wiedzy historycznej zajmujących się materialnymi warun
kami bytu jako podłożem -rozwoju dziejowego. Uprawiane w Instytucie
studia znalazły się w nurcie określonym założeniami materializmu histo
rycznego, który pozostał wpływowym kierunkiem metodologicznym.
Szczegółową wykładnię dostosowaną do potrzeb etnografii znalazł on
w konkretno-historycznej (integralnej) metodzie K . Dobrowolskiego, k t ó
ra okazała się przydatna do rekonstrukcji procesu historycznego i ba
dania przemian współczesnych, dzięki czemu przyjęta została także przez
zespół pracowników Zakładu w początkach jego istnienia. Dzięki owej
metodzie wyjściowe założenie koncentracji na zjawiskach kultury ma
terialnej poszerzone zostało o inne działy kultury, uznane za całość za
równo w kategoriach procesu, jak też morfologii kultury narodu. W trak
cie dalszego rozwoju uwarunkowanego ogólnym postępem nauk huma
nistycznych doszło do równouprawnienia dwu perspektyw — historycz
nej i antropologicznej, które we wzajemnym powiązaniu uznaje się za
warunek twórczych studiów nad historią kultury.
Jeśli analiza historyczna podlega stopniowemu doskonaleniu warszta
towemu, to w ramach ujęcia antropologicznego trwają indywidualne po
szukiwania czerpiące doświadczenie z kierunków funkcjonalnego, struk
turalnego czy semiotycznego, a także próby powiązania niektórych z nich
z analizą historyczną. Historyczne badania kultury ludowej prowadzone
w Zakładzie nie sięgały w zasadzie głębiej niż X I X w., nie planowano
także badań etnogenetycznych. Wskutek tego utrudniona była realiza-
'202
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
cja założeń przyjętych przy organizowaniu I H K M , mianowicie integracji
problemowej reprezentowanych w nim dyscyplin. Mogą się one wszakże
urzeczywistnić na płaszczyźnie przyjęcia przez te dyscypliny metod
wiedzy antropologicznej.
Przez kilkanaście początkowych lat praca Zakładu koncentrowała
się na dwu etapach procesu badawczego — dokumentacji i opisie zjawisk
wyodrębnionych problemowo (procesy zmian współczesnych) i prze
strzennie (wybrane regiony, zwłaszcza Kurpie, Podlasie, częściowo Kar
paty). Ukazujące się wówczas monografie podejmowały analizę w skali
regionalnej, powstawały także prace problemowe oparte na ograniczo
nej bazie źródłowej. Osiągnięciem ówczesnego warsztatu badawczego
"było sprecyzowanie i ujednolicenie wymagań w stosunku do technik te
renowych nastawionych przede wszystkim na wykrywanie procesów spo
łecznych. Badaniom terenowym oraz pracom monograficznym przyświe
cało dążenie do wykrycia uwarunkowań genetyczno-przyczynowych zja
wisk, ich funkcji, współzależności oraz powiązań z procesami zachodzą
cymi w makrostrukturze społecznej. Metody analizy historycznej uzu
pełniane były w pierwszym okresie metodami zaczerpniętymi z socjo
logii.
Dążenie do dokumentacji procesu zmian umożliwiło zebranie boga
tego materiału źródłowego. Pozwalał on przejść do etapu analiz i uogól
nień historycznych na temat kultury ludowej w skali całego kraju,
w t y m także pogłębionej analizy zróżnicowania regionalnego. W kon
sekwencji przygotowana została, przy współudziale autorów z zewnątrz,
•dwutomowa synteza Przemiany kultury ludowej w Polsce. Na margi
nesie prac nad syntezą począł się rozwijać słabo dotąd reprezentowany
nurt refleksji metodologicznej (model w etnologii, pojęcie kultury tra
dycyjnej, miejsce obrzędowości w kulturze itp.). Synteza może być rów
nież uznana za punkt zwrotny w zainteresowaniach pracowników Za
kładu, które w poważnym stopniu przeniosły się z opracowań monogra¬
ficznych na problemowe ujęcia uogólniające wiedzę z danego zakresu.
W latach 60-tych zainicjowane zostały badania terenowe poza Polską,
świadczące o ekspansji merytorycznej i metodologicznej. Były one po
stulowane podczas dyskusji nad deficytowymi obszarami w polskiej et
nologii, do których zaliczono międzykulturowe studia porównawcze. Ich
znaczenie ujawniło się z dodatkową siłą wraz z przejściem do etapu
problemowej analizy materiału etnograficznego, lecz stymulowane one
były także historycznymi i metodologicznymi rozważaniami nad wkła
dem międzywojennej etnologii polskiej oraz współczesnej światowej. Po
czątkowo stawiano sobie zadanie badania prawidłowości zmian kulturo
wych zachodzących w odmiennych społeczeństwach (Polska, Bułgaria,
Mongolia) pod wpływem podobnych bodźców gospodarki socjalistycznej.
Następnie rozrosły się one (zwłaszcza w Mongolii) w kierunku badań
nad specyfiką i ogólnymi prawidłowościami funkcjonowania kultury no-
ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M PAN, W A R S Z A W A
203
:madycznej oraz tożsamości pewnych elementów kultury w różnych spo
łeczeństwach, ujawnianej metodą porównawczą przy pomocy analizy
historycznej, strukturalnej i semiotycznej. Pracownicy Zakładu podjęli
wspólnie z zespołem poznańskim intensywne studia nad wierzeniami
Indian Hispanoameryki. Ponadto uczestniczą w realizacji międzynaro
d o w y c h programów badań karpackich i w przygotowaniu syntezy etno
grafii Słowian.
Zakład Etnografii I H K M jako placówka PAN starał się także pełnić
funkcję integrującą środowisko etnograficzne w kraju i wzmacniającą
je organizacyjnie. Temu celowi służyło początkowo zbieranie i publiko
wanie dokumentacji terenowej, rozwijanie badań regionalnych, inicjaty
wa syntezy scalającej rozproszone badania, organizowanie dyskusji śro
dowiskowych, wreszcie działania wydawnicze.
Bieżące prace naukowe prowadzone w Zakładzie koncentrują się na
syntetycznym ujęciu pewnych zagadnień kultury ludowej Polski oraz
syntetycznych i szczegółowych analizach problemowych w ujęciu ogól
nym czy też odnoszących się do kultur pozaeuropejskich. Tematyka tych
prac obejmuje zakresy stosunków społecznych na wsi, mechanizmów
formowania się i przekazywania kultury, niewerbalnego komunikowania
się, wierzeń religijnych, obrzędowości i in. Stanowi ona kontynuację prac
zakończonych w latach poprzedzających, dotyczących m.in. społeczno-kulturowej roli oświaty wiejskiej, historii polgądów na temat tradycji
i sztuki ludowej. Podejmuje jednak zagadnienia nowe dla polskiej etno
logii w tematyce zaś DozaeuroDeiskiei często sa to pierwsze próby sformułówania i opracowania problemu. Poniżej przedstawiony został rejestr
prac obecnie prowadzonych W Zakładzie.
Kultura ludowa Polski:
1. Więzi społeczne wsi — tradycje i współczesne przemiany; doc.
dr M . Biernacka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski,
baza źródłowa: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w.
do czasów współczesnych.
2. Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej — doc. dr
W. Paprocka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła:
materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów
współczesnych.
3. Miejsce sztuki ludowej w życiu rodziny i społeczności wiejskiej —
dr M . Drozd-Piasecka. Funkcjonalno-historyczna analiza wytworów sztu
ki plastycznej w ich relacji do środowiska, w którym powstawały. Ter
min: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały tere
nowe i literatura, okres: od końca X I X w . do współczesności.
4. Kultura ludowa w Polsce okresu przeduwłaszczeniowego — dr A.
Woźniak. Praca poświęcona oddziaływaniu czynników zewnętrznych
i wevv'nętrznych (wg teorii autorytetów J. Bystronia) na kulturę ludo
wą rozumianą jako kultura społeczności lokalnych. Termin: zamierzę-
204
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
nie długofalowe, teren: cały kraj ze szczególnym uwzględnieniem Ma
zowsza, źródła archiwalne i literatura, okres: X V I - X I X w.
5. Prace nad przygotowaniem skróconej obcojęzycznej wersji syntezy
Przemiany kultury ludowe] w Polsce — doc. dr M . Biernacka, doc. dr W.
Paprocka, dr K . Kwaśniewiczowa. Termin: 1981-1983.
Typologia zachowań kulturowych, opracowanie porównawcze:
6. Symbolika gestu i zachowania zrytualizowanego; problematyka
ekspresji ruchowej w kulturze — mgr J. Kowalska. Temat ten, wspólnie
z realizowanym poprzednio („Taniec jako forma przekazu treści k u l t u
rowych") stanowi etap prac nad zagadnieniem pozawerbalnych środków
komunikowania. Celem jest opracowanie typologii określonych t u form
zachowania na podstawie analizy właściwej i m w konkretnych kontek
stach kulturowo-sytuacyjnych symboliki i wyodrębnienie charakteryzu
jących je cech uniwersalnych. Termin: 1981-1985, teren: Polska z sze
rokim uwzględnieniem materiałów porównawczych z różnych kultur,
źródła: literatura, okres: bez konkretnej chronologizacji.
Badania nad wierzeniami i mitologią Indian amerykańskich:
7. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; rola
dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się i rozwoju katolicyz
mu ludowego — prof. dr M . Frankowska. Studium synkretyzmu u I n
dian z porównawczymi odniesieniami do obszaru iberyjskiego. Termin:
1982-1984, teren: Mezoameryka, źródła: materiały terenowe, archiwalia,
literatura i muzealia, okres: prehiszpański do X X w.
8. Religie Indian Mezoameryki; mitologia Azteków — prof. dr M .
Frankowska. Próba systematyzacji materiału odnoszącego się- do mitolo
gii azteckiej i rekonstrukcji zespołu mitologicznego. Termin: 1981-1982,
teren: Meksyk, źródła: archiwalia, literatura i muzealia, okres prehisz
pański.
9. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; za
gadnienie faz procesu synkretyzacji — dr R. Tomicki. Etnohistoryczne
studium procesów religijnych wywołanych kontaktami hiszpańsko-in
diańskimi oraz ich zależności od form, przebiegu i czasu trwania tych
kontaktów. Rozpoznanie głównych etapów procesu na podstawie analizy
zjawiska z obszaru jednego kraju. Termin: 1981-1984, teren: Meksyk,
źródła: archiwalia i literatura, okres: X V I - X X w.
Badania nad kulturą wybranych ludów Azji:
10. Kultura ludowa Gruzji - dr A. Woźniak. Sposoby i kierunki od
działywania najważniejszych czynników kształtujących kulturę ludową.
Historyczna analiza procesu formowania się kultury. Termin: 1981-1985,
teren: Kaukaz, źródła: literatura, okres: od średniowiecza do współczes
ności.
11. Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich — mgr I . Kabzińska-Stawarz. Pierwsza próba systematyzacji materiału w danym zakre
sie uwzględniająca elementy porównawcze oraz próba określenia sym-
205
ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M P A N , WARSZAWA
boliczno-komunikacyjnego i magicznego znaczenia zachowań ludycznych
w kulturze mongolskiej. Termin: 1978-1982, teren: Mongolia, źródła:
badania terenowe i literatura, okres: początek X X w.
12. Obrzędowość u ludów mongolskich — doc. dr S. Szynkiewicz.
Porównawcze i typologiczne studium obrzędów przejścia systematyzu
jące wiedzę faktograficzną. Historyczna analiza społecznych i symbolicz
nych funkcji elementów obrzędu. Termin: 1980-1982, teren: Mongolia
i obszary sąsiednie, źródła: materiały terenowe oraz literatura, okres:
koniec X I X do początków X X w.
•
13. Słownik etnograficzny ludów Azji Środkowej — mgr I . Kabzińska-Stawarz, doc. dr S. Szynkiewicz. Próba encyklopedycznego upo
rządkowania podstawowych elementów kultury ludów obszaru jako pod
stawa warsztatowa do prowadzenia analiz porównawczych. Termin: 1982¬
1987, źródła: literatura, okres: X I X - X X w.
Opracował: Sławoj
Szynkiewicz