Cyfrowa Etnografia

a09968efaf09cf60c0372739e8788bc3.pdf

Media

Part of Pracownia Etnografii IHKM PAN w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1

extracted text

PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M PAN W POZNANIU
Po pierwszych latach badań nad budownictwem ludowym Wielko­
polski Pracownia Etnografii I H K M PAN w Poznaniu, będąca filią Zakładu
Etnografii I H K M PAN w Warszawie, zmieniła program realizowanych
prac orientując go wyraźnie na studia o charakterze amerykanistycznym. Ten profil zainteresowań związany był z preferencjami badawczy­
mi prof. Marii Frankowskiej — pierwszego kierownika Pracowni i głów­
nego inspiratora wszystkich ważniejszych poczynań amerykanistycznych
w zakresie etnologii. Dzięki jej inicjatywie poznański ośrodek etnogra­
ficzny stał się wkrótce ważnym centrum badań nad dziejami i kulturami
mieszkańców obu Ameryk. W latach 1965-1974 zwoływano w Poznaniu
„Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczne", które w owym czasie b y ł y
głównymi okazjami do interdyscyplinarnej wymiany doświadczeń i płasz­
czyznami integracji polskich środowisk amerykanistów.
Pierwsze prace badawcze o charakterze amerykanistycznym zainicjo­
wane zostały w latach 1960-1962. W początkowym okresie koncentrowały
się one na dwóch zagadnieniach, a mianowicie najpierw na studiach nad
gospodarką wiejską mieszkańców Tawantinsuyu (inkaskiego Peru) w X V I
i początkach X V I I w. (M. Frankowska) oraz nieco później nad kontro­
wersyjnymi problemami powiązań kulturowych'prekolumbijskiej A m e ­
r y k i z Oceanią (A. Posern-Zieliński), a także nad przemianami w gospo­
darce i kulturze materialnej Indian obszaru Równin i Prerii (B. Kohutnicka).
Pod koniec lat 60-tych do kręgu prac badawczych wprowadzono nową
problematykę — przede wszystkim etnoreligioznawczą. Zajęto się synkretyzmem religijnym w Meksyku, chrystianizacją wczesnokolonialną
Indian i jej kulturowymi efektami (M. Frankowska), tubylczymi religia­
mi synkretycznymi i ruchami społeczno-religijnymi w Ameryce Połud­
niowej (A. Posern-Zieliński), a także dziejami indiańskiego mesjanizmu
i formowaniem się autochtonicznych wyznań synkretycznych w Amery­
ce Północnej (M. Posern-Zielińska). W t y m samym okresie prowadzona
również studia nad rolą polskich podróżników i badaczy w rozwoju etno­
grafii powszechnej, w t y m i Bliskiego Wschodu i ich wkładem do po­
znania Ameryki Łacińskiej (M. Paradowska).
Od połowy lat 70-tych do zasygnalizowanego wyżej rejestru analizo­
wanych problemów wprowadzono pewne korektury i nowe zagadnienia,

P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŃ

211

co w dużym stopniu wiązało się z podjętymi przez pracowników Pra­
cowni wyjazdami badawczymi do Meksyku, na Kubę, do Peru, Stanów
Zjednoczonych i Hiszpanii. I tak zajęto się dawną i współczesną sztuką
indiańską Meksyku oraz prekolumbijskimi wierzeniami mezoamerykańskimi (M. Frankowska), sprzężeniami łączącymi tubylcze systemy religij­
ne ze sferą uwarunkowań gospodarczych i ekologicznych (M. Posern-Zielińska), rolą tradycji i etniczności w pluralistycznym społeczeństwie Sta­
nów Zjednoczonych oraz przemianami kultury amerykańskiej Polonii,
a także funkcjonowaniem tubylczej społeczności andyjskiej w Peru
(A. Posern-Zieliński). Nadal zajmowano się dziejami polskich penetracji
Ameryki Południowej, etnograficznymi walorami dawnych relacji po­
dróżniczych po Nowym Świecie wzbogacając ten kierunek studiów o ba­
dania nad obrazem i stereotypami Indian Ameryki Łacińskiej popularny­
mi w XIX-wiecznym społeczeństwie polskim (M. Paradowska).
Nie miejsce tu, by szczegółowiej zagłębiać się w problematykę ainerykanistyczną poznańskich etnografów i ich dorobek, tym bardziej iż
szerzej na ten temat piszę w artykule Polska amerykanistyka
etnologiczna. Jej doświadczenia,
możliwości i perspektywy opublikowanym rów­
nież na łamach niniejszego tomu „Etnografii Polskiej". Tam również znaj­
dzie czytelnik iAormacje dotyczące sytuacji studiów amerykanistycz­
nych, głównych orientacji i podejść badawczych, charakterystyki w y ­
korzystywanych źródeł, penetracji i wypraw badawczych do Nowego
Świata, podstawowych nurtów zainteresowań i praktycznych walorów
tej specjalizacji etnograficznej. W przypisach do tegoż artykułu umiesz­
czono również informacje bibliograficzne obejmujące najważniejsze, głów­
nie książkowe, publikacje autorstwa amerykanistów z Poznania.
Choć problematyka amerykanistyczna znajduje się w centrum uwagi
Pracowni Etnografii już od blisko 20 lat, to jednak obok niej realizowa­
no również i inne tematy, o których wypada tu wspomnieć, gdyż bez tego
obraz dorobku tej placówki i jej pracowników byłby niepełny i zubożo­
ny. Zajmowano się więc niektórymi aspektami kultury ludowej Wielko­
polski, głównie grupą tzw. „Bambrów" (M. Paradowska), oraz wybra­
nymi zagadnieniami kultury i dziejów Oceanii, przede wszystkim Poli­
nezji (M. i A. Posern-Zielińscy). Podejmowano ogólną problematykę reli­
gioznawczą interesując się możliwościami współpracy na tym polu etno­
grafów i archeologów oraz strategią wykorzystywania ustaleń i materia­
łów etnograficznych w rekonstrukcjach wierzeń społeczności pradziejo­
wych (A. Posern-Zieliński). Wreszcie zajmowano się historią nauk etno­
logicznych, podejmując szereg opracowań z tego zakresu, w tym poważ­
nie partycypując w przygotowaniu Historii etnografii polskiej (M. Fran­
kowska, A. Posern-Zieliński), a także publikując studia poświęcone po­
szczególnym badaczom, szkołom i kierunkom w etnografii polskiej i pow­
szechnej (M. Frankowska, M . Paradowska, A. Posern-Zieliński, M . Posern-Zielińska).
Wśród wielu mniejszych i większych publikacji oddanych do druku;

212

ALEKSANDER

FOSERN-ZIELINSKI

przez członków zespołu Pracowni Etnografii znalazło się w sumie 11 ksią­
żek opublikowanych do 1983 г., w tej liczbie jedna antologia i jedno tłu­
maczenie. Dwie pozycje zostały wyróżnione nagrodą Sekretarza Nauko­
wego PAN — wspomniana już Historia etnografii polskiej (1973 r.) i Tra­
dycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej
(1983 г.).
Warto także wspomnieć, iż w tym dorobku znaleźć można trzy rozprawy
doktorskie i dwie dysertacje habilitacyjne.
Obecnie realizowane prace są w sposób logiczny kontynuacją wcześ­
niejszych specjalistycznych studiów z dziedziny amerykanistycznej etno­
historii, etnoreligioznawstwa, studiów etnicznych i dziejów poznawania
Nowego Świata. Jeśli chodzi o etnoreligioznawstwo, to problematyka ta
realizowana jest w ramach interdyscyplinarnego zadania badawczego:
„geneza i funkcje ruchów religijnych o charakterze synkretycznym
w Afryce Czarnej i Ameryce". Jednym z tematów szczegółowych roz­
patrywanych w Pracowni Etnografii jest zagadnienie akulturacyjnych
zmian w indiańskich religiach plemiennych i ich różnorodnych uwarun­
kowań. Obejmuje ono następujące problemy, a mianowicie: dzieje ruchów
społeczno-religijnych i ideologii millenarystycznych, związki tubylczych
religii z ideami panindianistycznymi i etniczną tożsamością Indian Sta­
nów Zjednoczonych (M. Posern-Zielińska), indiańskiefutopie społeczno-religijne i ekspansja protestantyzmu w Ameryce Łacińskiej jako nowy
czynnik procesu synkretyzacji wierzeń (A. Posern-Zieliński), wreszcie
przebieg ewangelizacji i jej skutki społeczne, religijne i kulturowe dla
tubylczej ludności Meksyku oraz rola dawnych wierzeń indiańskich
w kształtowaniu się ludowego katolicyzmu (M. Frankowska i R. Tomic­
k i , który — choć nie jest pracownikiem Pracowni Etnografii w Pozna­
niu — to jednak wchodzi w skład amerykanistycznego zespołu badaw­
czego Zakładu Etnografii I H K M PAN). W ścisłym związku z tymi kwe­
stiami prowadzone są także studia mitoznawcze nad treściami wierzeń
prekolumbijskich społeczności Mezoameryki — Azteków i Majów
(M. Frankowska, R. Tomicki).
W związku z prowadzonymi w 1978 r. badaniami terenowymi w Peru
opracowuje się także zagadnienie: „Indiańska społeczność lokalna w kra­
jach andyjskich" (A. Posern-Zieliński), w ramach którego szczególną
uwagę zwraca się na rolę tradycji i przebieg procesów modernizacji spo­
łeczności chłopskich, kulturę materialną i gospodarkę, organizację wewnątrzwspólnotową i stosunki własności środków produkcji. Solidne
oparcie w terenowych penetracjach i studiach mają dociekania nad daw­
ną (prekolumbijską), kolonialną (synkretyczną) i współczesną sztuką (lu­
dową) Meksyku prowadzone nie bez związku z unikalnymi kolekcjami
meksykańskiego rękodzieła znajdującymi się w polskich zbiorach muze­
alnych (M. Frankowska).
Kontynuuje się również studia etniczne nad społeczeństwem północ­
noamerykańskim, w tym głównie nad teorią etniczności w zastosowaniu

P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŇ

213

do sytuacji pluralizmu kulturowego wywołanego procesem imigracji i nad
amerykanizacyjnymi programami i działaniami zmierzającymi do inten­
syfikacji przebiegu akulturacji grup etnicznych europejskiego pochodze­
nia w Stanach Zjednoczonych. Planuje się także rozpoczęcie studiów
0 charakterze porównawczym nad przebiegiem zmian kulturowych wśród
różnych zbiorowości etnicznych USA, by tą drogą ukazać kulturowo-etniczną złożoność społeczeństwa Stanów Zjednoczonych (A. Posern-Zie­
liński).
Nadal prowadzone są także studia w ramach tematu: „udział Pola­
ków w kontaktach społecznych, politycznych i kulturowych z Afryką
1 wybranymi krajami Azji i Ameryki Łacińskiej". Podobnie jak w la­
tach poprzednich, opracowuje się udział polskich podróżników, naukow­
ców i emigrantów w penetracjach i poznawaniu Nowego Świata oraz
w kształtowaniu obrazu latyno- i północnoamerykańskiej rzeczywistości
w polskim społeczeństwie, zwracając dużą uwagę na sposób przedstawia­
nia ludności indiańskiej obu Ameryk w dawnym polskim piśmiennict­
wie. Szczególną uwagę skoncentrowano na polskich podróżnikach i bada­
czach Meksyku i Ameryki Środkowej przygotowując jednocześnie d j
druku antologię relacji, głównie XIX-wiecznych, o mieszkańcach tego
regionu Nowego Świata. Zajęto się także sylwetką Krzysztofa Arciszew­
skiego — jednego z pierwszych Polaków, k t ó r y złączył swe losy { X V I I
w.) z dziejami południowoamerykańskiego kontynentu, przygotowując
obszerną biografię tej barwnej postaci (M. Paradowska).
Plonem aktualnie prowadzonych prac badawczych są liczne artyku­
ły oczekujące na publikację w czasopismach naukowych i pracach zbio­
rowych, a także kilka książek, których wydanie nastąpi w latach 19841985. Są to: Mitologia Azteków (M. Frankowska), W krainie Inkarri. Szki­
ce etnologiczne o Peru (A. Posern-Zieliński), Podróżnicy i emigranci.
Szkice z dziejów polskiego wychodźctwa do Ameryki Południowej (M. Pa­
radowska), Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej
(M. Paradowska),
i Zdobycie Tenochtitlanu (R. Tomicki). Przygotowano także znaczną licz­
bę haseł z zakresu religioznawstwa, problematyki etnicznej i teorii ewo­
lucji kultury (M. i A. Posern-Zielińscy) do Słownika pojęć etnologicznych
opracowanego przez zespół pod kierunkiem Zofii Staszczak z Instytutu
Etnolo£ii U A M w Poznaniu.
Trzeba także wspomnieć, iż osoby zatrudnione w Pracowni Etnografii
oprócz swych podstawowych zadań badawczych prowadzą także doku­
mentację zmierzającą do opracowania katalogu amerykanistycznych pub­
likacji znajdujących się w wybranych polskich bibliotekach, a także
wykłady i seminaria z amerykanistyki dla studentów U A M . Służą rów­
nież fachową pomocą dla wielu oficyn wydawniczych konsultując i re­
cenzując publikacje poświęcone etnografii powszechnej. Przy Pracowni
Etnografii w Poznaniu znajduje się także Redakcja Naukowa rocznika
„Ethnologia Polona" (redaktor —• M . Frankowska, sekretarz — A. Po-

214

A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI

sern-Zieliński) — jedynego obcojęzycznego periodyku polskich etnogra­
fów, którego 10 tom ukaże się w 1985 r.
Zważywszy, iż zespół etnografów skupionych w Pracowni Etnografii
I H K M P A N w Poznaniu wraz z prof. M . Frankowską — pełniącą po
przejściu na emeryturę funkcję konsultanta, liczy zaledwie 4 osoby, oce­
nić wypada jego dotychczasowe osiągnięcia jako rezultat dużego zaanga­
żowania w przedsięwzięcia badawcze i sporego naukowo-organizacyjnego
wysiłku wszystkich członków tej niewielkiej grupy.
Aleksander

Posern-Zieliński