-
extracted text
-
T
„ETNOGRAFIA POLSKA", I. XXXV; 1991, z. 1
PLISSN 0071-1861
Iwona Kabzińska-Stawarz
(II-IKM PAN, Warszawa)
Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina
deficytowa etnologii i
I
W latach sześćdziesiątych kraje Europy zachodniej i U S A przeżyły okres
fascynacji Orientem. Z pewnym opóźnieniem moda na Orient dotarła także do
Polski, gdzie trwa w ł a ś c i w i e do dziś. Druga połowa X X w. nie była pierwszym
w historii Europy i Ameryki Północnej okresem zetknięcia się z kulturami
Wschodu lub raczej z niektórymi ich dziedzinami. Nigdy wcześniej jednak zja
wisko to nie wystąpiło w tak masowej skali. Objęło ono bowiem przede wszy
stkim liczne grupy młodzieży określone mianem kontestujących lub alterna
tywnych, w y c h o d z ą c poza jednostki zainteresowane naukowymi badaniami
Orientu, katedry językoznawstwa, seminaria historyków, literaturoznawców,
muzykologów, warsztaty artystów. Młodzież zaadaptowała elementy filozofii
orientalnej relicii muzyki tańca literatury sztuki stroili medycyny parapsy
chologii Gorliwie uczyła się technik wschodnich sztuk walki- judo karate ken¬
do vietvodao wushu i in Nauczycielami bvli początkowo mistrzowie oaziatyckim rodowodzie, a później - ich europejscy lub amerykańscy .wychowankoJapońskie, chińskie, wietnamskie itp. wzory zachowań, przeniesione na cał
kowicie obce dla nich podłoże i - podobnie jak inne elementy kultur oriental
nych - oderwane od w ł a ś c i w y c h dla nich filozofii, religii, obyczajowości, nie
były jednak całkowicie zrozumiałe dla mieszkańców innych kontynentów, a ich
przeszczepianie miało charakter powierzchowny (szerzej na ten temat patrz np.:
Tokarski 1985). Dla ludzi wychowanych z dala od kulturowych w z o r ó w A z j i '
najważniejsza stała się technika, fascynowano się ponadto w i d o w i s k o w o ś c i ą
sportu w y w o d z ą c e g o się z tradycji sztuk walki Wschodu. Nasuwa się jednak
pytanie, czy Europejczyk lub Amerykanin jest w stanie zgłębić tajniki kultur
Wschodu i czy jest on g o t ó w podjąć ten wielki wysiłek, by zrozumieć obce
koncepcje filozoficzne, religijne, sztuki walki i in? Iluż wybierze drogę Herrigela - niemieckiego uczonego, który wykładał filozofię na uniwersytecie tokij
skim w okresie międzywojennym - zdecydowanego na wieloletni bój z samym
sobą i obciążeniami własnej kultury tylko po to, by pojąć, czym jest japońskie
łucznictwo. Ilu tak naprawdę zrozumie formułę mówiącą, że „łucznik mierzy
w siebie samego - a jednak nie w siebie samego; trafia w siebie samego - a jed
nak nie w siebie samego. W ten sposób staje się on jednocześnie celem i tym,
który celuje, strzelcem i strzałem. Bądź też - by ująć rzecz w słowach mistrzom
174
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
najdroższym - łucznik, chcąc nie chcąc, stawać się musi niewzruszonym cen
trum. I wtedy zdarza się cud ostateczny, cud najwyższego rzędu: sztuka staje
się «sztuką, w której niczego sztuką nie dokażesz», strzelanie przeradza się
w nie-strzelanie, w strzelanie bez łuku i strzały. Nauczyciel z n ó w staje s i ę ucz
niem, mistrz początkującym, koniec - początkiem, a początek doskonałością"
(Herrigel 1987, s. 13-14). Ilu naśladowców znajdzie inna reprezentantka filo
zofii niemieckiej Lies Groening, której, jako jednej z niewielu, udało s i ę zro
zumieć i przeżyć filozofię zen do tego stopnia, by zasłużyć na pochwały japoń
skich mistrzów (Groening 1988).
Jak pisał S. Tokarski, jeden z autorów książki pt. Budo , „Obserwując od
ćwierćwiecza narastanie kolejnych faz fascynacji sztukami walki, stwierdzam
coraz w i ę k s z ą łatwość definiowania, czym jest budo. Już od pierwszego trenin
gu adepci rozprawiają o filozofii swej dyscypliny, o jej sztuce czy technice. Ja
o tych rzeczach dowiedziałem się po kilku latach treningu, a m ó w i ć i pisać za
cząłem po dwudziestu i wciąż jeszcze mam wątpliwości, czy dobrze pojąłem
japońską lekcję" (Sikorski, Tokarski 1989, s. 166).
Cytowaną pracę uważam za ważną - także dla etnologa - próbę poszukiwa
nia sensu walk Wschodu i prześledzenia ich ewolucji. Autorzy korzystali ze
źródeł historycznych i różnorodnych, j u ż istniejących, opracowań ( g ł ó w n i e
z kręgu anglosaskiego i japońskiego). Sięgnęli również do azjatyckich filozofii,
religii, mitów i wierzeń, z niewielkim zainteresowaniem odnieśli się natomiast
do zagadnienia roli sztuk walki w kulturze, ich związku z obrzędowością, świę
tami itp.
2
Ogromne zainteresowanie sztuką walk Wschodu sprawiło, ż e na świecie
(także w Polsce) ukazują się co roku dziesiątki podręczników przeznaczonych
dla instruktorów i adeptów tej sztuki. Ich zadaniem jest przede wszystkim pre
zentacja odpowiednich technik, choć czasem można w nich znaleźć interesują
ce dane o genezie i rozwoju p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin sportu. Stosunkowo
rzadko natomiast dostarczają one informacji o kulturowych funkcjach sportu,
jego znaczeniu, np. magiczno-symbolicznym, kontekście sakralnym itp. Chcia
łabym przy tym zaznaczyć, ż e doceniam potrzebę wydawania tego typu prac,
zwłaszcza gdy nadaje im sięatrakcyjną edytorsko formę. Przykładem m o ż e być
m. in. książka tureckiego autora Dursuna A l i Pehlivana (1985), która zawiera
1600 fotografii ilustrujących 218 technik zapaśniczych (rzecz dotyczy współ
czesnych zapasów w stylu wolnym). A ż e nawet najpiękniej wydany podręcz
nik stylów walk Wschodu nie jest w stanie zadowolić etnologa, to już specyfika
dyscypliny i ukształtowanego przez nią sposobu myślenia i postrzegania rze
czywistości oraz stawianych pytań badawczych.
M o ż e go natomiast zainteresować praca Pronnikova i Ladanova (1983),
którzy potraktowali japońskie sztuki walki jako jeden z zasadniczych elemen
tów obrazu Japończyka, część japońskiego charakteru narodowego. Ukazali
ponadto ewolucjęobrazu samuraja i zaprezentowali samurajski kodeks bushido
- drogę wojownika - i jego moralny drogowskaz. Nieco uwagi poświęcił też
temu zagadnieniu L . Frederic (1971, s. 134-158). Duch bushido o m ó w i o n y zo
stał również w pracy J . Nitobe (1977).
175
SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI
Zrozumienie wschodnich sposobów walki nie jest m o ż l i w e bez odwołania
się do idei filozoficzno-religijnych, kształtujących określony sposób myślenia,
widzenia rzeczywistości. Na związki te zwraca m. in. uwagę Tokarski (1989),
cytując zarazem bogatą literaturę (patrz też np. Cyboran 1986).
II
Kontynent azjatycki od dawna pociągał Europejczyków. Różne jednak były
źródła tych zainteresowań i powody, dla których wyprawiali się do Azji kupcy,
misjonarze, żołnierze, zesłańcy i naukowcy. W poznawczym przybliżeniu Azji
do Europy znaczny udział mają także Polacy. Długą listę nazwisk otwiera Be
nedykt Polak, który towarzyszył posłowi Innocentego I V do Wielkiego Chana.
Poczynając od X V w. polscy podróżnicy docierają do Palestyny, Syrii i Libanu,
z czasem - dalej: do Chin, Indii i Japonii (szerzej sylwetki polskich badaczy
Azji przedstawia np. Słabczyński 1988). Wśród odkrywców Azji w y w o d z ą c y c h
się z polskich ziem, s z c z e g ó l n e miejsce przypada tym ludziom, którzy zetknęli
się z nią nierzadko wbrew sobie, w tragicznych okolicznościach - zesłańcom.
Wielu z nich pozostawiło dzieła o wielkiej wartości: pamiętniki, listy, prace
naukowe, opisy podróży, informacje z zakresu historii, geografii, gospodarki,
przyrody, meteorologii, ponadto - wierzeń, obrzędów, folkloru, tzw. kultury
materialnej, rodziny. Wśród bezcennych danych rzadko trafiają się, niestety,
informacje o grach, zabawach, sporcie i innych zachowaniach ludycznych. Wy
jątkiem są w tym przypadku m. in. prace B . Grąbczewskiego, A . Januszkiewi
cza, J . Kobyłeckiego i A . Kamieńskiego-Dłużyka.
Zagadnienia sportu i - generalnie rzecz biorąc - zachowań ludycznych nigdy nie należały do wielkich tematów etnologii. B y ć m o ż e poważnym na
ukowcom wydały s i ę o n e błahe, niegodne zainteresowania, śmieszne... Nie zna
lazły się one nie tylko w większości zapisków polskich odkrywców Azji z 2 poł.
X I X - początku X X w., którzy notabene nie mieli z reguły przygotowania et
nograficznego, lecz także nic zyskały uznania współczesnych uczestników pol
skich ekspedycji ctnologicznych, penetrujących różne obszary Azji. Tematyka
ta pojawiła się wprawdzie w pracach wypraw organizowanych przez Polską
Akademią Nauk do Mongolii, nastąpiło to jednak już u schyłku działania eks
pedycji (lata 1975-1980) co w znacznym stopniu ograniczyło m o ż l i w o ś c i ba
dań i sprawiło, ż e wiele pytań musiało pozostać bez odpowiedzi.
Dzięki uczestnictwu w pracach polskiej ekspedycji w Mongolii m o g ł a m
choć w niewielkim stopniu przyczynić się do poznania i zrozumienia tradycyj
nych dyscyplin mongolskiego sportu (zapasy, wyścigi konne i łucznictwo) oraz
innych zachowań ludycznych, podejmując m. in. próbę ukazania ich funkcji
magicznych, bogatej symboliki, udziału w procesie komunikowania itp. Waż
niejsze wnioski z tych badań przedstawiłam w kilku artykułach (patrz np: Kab3
zińska-Stawarz 1987, 1988), a także w swej pracy doktorskiej .
1 76
IWONA KABZ1ŃSKA-STAWARZ
III
Gdyby na podstawie stanu badań etnograficznych wysnuwać wnioski o obe
cności sportu w życiu różnych ludów Azji, byłyby one nieprawdziwe i mylące.
We wszystkich krajach azjatyckich sport zalicza się bowiem do ulubionych roz
rywek ludności. Odpowiedź na pytanie, dlaczego nie znalazło to potwierdzenia
w pracach etnografów nie jest jednak łatwa. Godnym uwagi wyjątkiem s ą m.
in. monografie Chao Weipanga (1943,1944) poświęcone w y ś c i g o m „ s m o c z y c h
łodzi", organizowanych w Chinach na początku lata, jak też książka Fu Quifenga (1985) zawierająca informacje o gimnastyce chińskiej i niektórych jej
funkcjach, np. magicznych, symbolice pewnych zachowań itp. W i ę k s z o ś ć zna
nych mi prac, jakie powstały w kręgu etnografów azjatyckiego pochodzenia
traktuje jednak sport marginalnie. Najczęściej też brakuje wzmianek o nim np.
w opisach świat dorocznych rodzinnych ceremonii religijnych gdy skądinąd
wiadomo ż e różnego rodzaju współzawodnictwa sportowe stanowiły istotny
element obrzędowości, np. cyklu kalendarzowego. Bywa też i tak, ż e powstają
monocrafic ukazujące tvlko niektóre dvscvnlinv charakterystyczne dla narodowei tradycii nie wsnominaiac o innych wydawałoby sie nie mniej ważnych
N a o r z y k ł a d w zbiorach eier wydanych w Phenianie (1964) i Seulu (1982} obydwa w iezvku koreańskim o m ó w i o n o m in nrzec heanie liny puszczanie
latawców ary z lampionami huśtanie sie na huśtawkach oomiiaiac z nie wviaśnionvchnrzvcźvn rozmaite sztu'ki walki Wschodu Inna snrawa uWnrzydat
n n ś ć T a ^
W Mongolii no powstało
l^ń7elTl^
„ 1 n Z n\
lody badawcze
nie
„
Z
ni Z T n Z W tltrLlltl
P » ^ z c g o l n c h autorów, jak
y
Zr
- stosowane me¬
W krajach Azji działają placówki naukowe powołane do badania sportu.
Spełniają one wielce pożyteczną rolę, prowadząc m. in. prace dokumentacyjne
na lemat rozwoju poszczególnych dyscyplin, organizacji zawodów, śledząc za
leżności między uprawianiem sportu a procesami zachodzącymi w organizmie
człowieka; z pola widzenia badaczy umyka natomiast najczęściej kulturowa
rola sportu, jego związki z określonymi sposobami pojmowania rzeczywistości
4
itp .
Niedostatek rodzimych badań etnologicznych nad sportem w poszczegól
nych krajach Azji w jakimś stopniu rekompensują prace obcych badaczy. Poza
monografiami kultury, w których znaleźć można mniej lub bardziej dokładne
informacje o tej sferze zachowań, by wspomnieć tu takich „klasyków", jak: S.
Culin (1958), W. Eberhard (1942, 1968, 1977), M . Granet (1973), C h . Bell
(1968), J . Auboyer (1955, 1956, 1968), C . Osgood (1951), na u w a g ę zasługują
także prace mające na celu prezentację jednej lub kilku dziedzin sportu. Wy
mienię tu np. W. Azoya (1982), C . W. Bishopa (1938), J . Cornisha (1957), L .
Ludovici (1973), przede wszystkim jednak G . Aijmera (1964), którego studium
177
SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI
w y ś c i g ó w „ s m o c z y c h łodzi" wydaje mi się najbliższe ideałom etnograficznego
opisu i interpretacji materiałów. Autor korzystał ze źródeł chińskojęzycznych
i europejskich, przede wszystkim jednak bazował na wynikach własnych ob
serwacji i badań terenowych. Poza informacjami o organizacji z a w o d ó w , cha
rakterze uczestnictwa, podziale ról pełnionych przez zawodników, sposobach
dekorowania łodzi, rekwizytach, starał się ukazać i zrozumieć symbolikę ob
serwowanych zachowań występujących w ściśle określonym kontekście cza
sowym. Sięgał przy tym do wierzeń, magii, z ł o ż o n e g o wizerunku smoka w kul
turze chińskiej, informacji o stosunku Chińczyków do przodków i natury, nie
lekceważąc historyczno-genetycznego aspektu zawodów. Jest to ten s z c z e g ó l n y
sposób prezentowania dziejów widzianych oczyma z w y k ł y c h ludzi, przekazy
wanych przez mity, legendy i wierzenia, które - bywa - nadają rywalizacji spor
towej istotne znaczenie społcczno-kulturowe, a także wyjaśniają np. o b e c n o ś ć
rozmaitych w s p ó ł z a w o d n i c l w w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym.
Dla polskiego badacza kultur Wschodu niemałym problemem staje się do
stęp do dorobku naukowego krajów tego obszaru. Większość „egzotycznych"
wydawnictw nie dociera do naszych bibliotek. Wynika to nie tylko z braku szer
szych kontaktów naukowych owocujących m. in. wymianą publikacji, lecz tak
że z określonego priorytetu zakupu wydawnictw zagranicznych. Sprawa ceny
jest przy tym nierzadko drugorzędna. Ważne jest przede wszystkim to, czy po.zycja m o g ą c a z a i n t e r e s o w a ć w ą s k i e grono e t n o l o g ó w znajdzie uznanie
w oczach osób podejmujących decyzje o zakupach wydawnictw. Takie przykre
doświadczenie było mi dane przeżyć...
Żyjemy w czasach, w których ucieczka od polityki wydaje się niemożliwa.
Jej elementem staje się też sport. Nie omijają go wydarzenia o zasięgu świato
wym (przykład - odwetowe akcje terrorystyczne na stadionach), jest on także
częścią polityki lokalnej. Jak wynika m. in. z badań J . Riordana (1977, 1986
i in.) sport - zwłaszcza w krajach rozwijających się - ma nie tylko znaczenie dla
higieny i stanu zdrowia, lecz jest silnie związany z obronnością, patriotyzmem,
integracją społeczeństwa, gospodarką, prestiżem międzynarodowym, identyfi
kacją kulturową i narodowościową. Pełniąc rolę czynnika zmian s p o ł e c z n y c h
sport m o ż e mieć również znaczenie rewolucyjne.
W krajach Azji co jakiś czas odbywają się wielkie dni narodowego sportu.
Festiwale te są okazją do znakomitej zabawy, współzawodnictwa pozwalające
go na wyłonienie najlepszych zawodników. Organizatorzy pragną j e d n o c z e ś n i e
pobudzić zainteresowanie sportem, zwłaszcza u mieszkańców w s i . Niekiedy
jednak imprezy mające służyć np. integracji różnych grup etnicznych stają s i ę
źródłem zjawisk negatywnych, m. in. pogłębienia istniejących j u ż antagoni
z m ó w narodowościowych. Na niebezpieczeństwa, jakie niesie bezpośrednia ry
walizacja między sportowcami w y w o d z ą c y m i się z różnych grup etnicznych
zwraca np. uwagę Ch. Hann , pisząc o chińskich festiwalach mniejszości.
5
6
Jak inne dziedziny życia, tak i sport podlega daleko idącym zmianom. Ode
rwany od w ł a ś c i w e g o dlań np. jeszcze na przełomie X I X i X X w. kontekstu (m.
in. o b r z ę d o w e g o ) utracił on w s p ó ł c z e ś n i e wiele pełnionych niegdyś funkcji
178
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
i bogactwo znaczeń. Obserwujemy też odwrót od sportów tradycyjnych, cha
rakterystycznych dla ludów Azji i działania zmierzające do upowszechnienia
dyscyplin o obcym wprawdzie rodowodzie, lecz dających namiastkę nowoczes
ności, wielkiego świata. Przykładem takich działań m o ż e być m. in. południowo-koreańskie Towarzystwo „Sport dla wszystkich", które równolegle do apeli
o aktywne uczestnictwo w sporcie rozbudowuje w Korei obiekty służące ma
sowemu uprawianiu joggingu, pływania, gry w tenisa i badmintona. Spośród
dyscyplin obecnych od w i e k ó w w kulturze koreańskiej działacze Towarzystwa
dostrzegli jedynie łucznictwo, przyznając mu również znaczenie dla rozwoju
fizycznego ludności . Czy jednak to „zrównanie w prawach" znajduje odbicie
w konkretnych zachowaniach? Według Sikorskiego i Tokarskiego (1988, s.
10), „jesteśmy świadkami «wielkiej ucieczki»". W samej Azji bowiem wiedza
o tak charakterystycznych dla tego kontynentu sztukach walki „nie zawsze ma
szansę przetrwania. Praktyki walki giną, bo nie ma warunków dla ich rozwoju,
a często i chętnych do ich kultywowania. Zachodnia moda niesie zapotrzebo
wanie na europejskie sporty i atrakcje fascynujące młodzież japońską, chińską,
czy koreańską. Ich pęd do n o w o c z e s n o ś c i jest tak wielki, jak nasza fascynacja
ich tradycją. By przetrwać, dzisiejsi mistrzowie często emigrują, zaprzedają
duszę i ciało kinematografii, szukają zachodnich sponsorów, starają się unowo
cześnić swe praktyki, nadać im atrakcyjną formę i nie znany dotąd smak".
7
Zachodzące w szybkim tempie przemiany są zarazem sygnałem dla etno
grafów, by (póki jeszcze można) rejestrować zachowania i zjawiska związane
z przeszłością, rodzimą tradycją, by - jeśli nie jest za późno - pytać o ich zna
czenia, cele, reguły uczestnictwa, gromadzić rekwizyty, kostiumy, rejestrować
na taśmach wszelkie rodzaje współzawodnictw, przede wszystkim zaś docenić
sport i jego miejsce w kulturze ludowej.
IV
S z c z e g ó l n i e predysponowana do badania Azji wydaje się etnografia ra
dziecka, dynamicznie rozwijająca się w ostatnich latach i mająca wieloletnie
tradycje m. in. organizowania wypraw terenowych. Część obszarów Z S R R leży
na kontynencie azjatyckim. Radzieccy etnografowie prowadzą także prace poza
granicami kraju: w Indiach, Chinach, Korei, Wietnamie i Mongolii. Od lat dzia
łają ekspedycje etnograficzne, gromadzące materiały „z pierwszej ręki"; nie
stety, nieliczni badacze uczestniczący w pracach tych ekspedycji poświęcili się
badaniom sportu. Do tych, którzy uczynili to ze szczególną pasją i osiągnęli
interesujące rezultaty należy przede wszystkim leningradzki etnograf G . N. Simakow. Jego praca prezentująca różne formy gier i z a w o d ó w sportowych Kir
g i z ó w z przełomu X I X i X X w. nie ma sobie równych. Simakow nie tylko od
szedł od opisowego sposobu informowania i koncentracji na regułach zawo
dów, lecz wskazując na wielorakie funkcje sportu ukazał, iż ta sfera życia może
być nie tylko elementem wychowania fizycznego i estetycznego, edukacji mło
dego pokolenia (jak to czyniono przez lata w literaturze radzieckiej), lecz także
SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI
179
- istotnym składnikiem obrzędów, zwłaszcza rodzinnych, c z ę ś c i ą magii, wido
wiskiem, pełniącym również ważną rolę w s p o ł e c z n y m komunikowaniu (Simakov 1984) .
8
W okresie powojennym etnografia radziecka, jako nauka historyczna, skon
centrowała wysiłki na badaniu specyfiki etnicznej, gospodarczej i kulturowej
p o s z c z e g ó l n y c h ludów, śledząc procesy zmian i rozwoju, drogi formowania s i ę
etnosów, kształtowania specyfiki językowej i kulturowej w procesie dziejo
wym. Badania te traktowano jako uzupełniające źródła historyczne, m ó w i ą c e
o etnogenezie i tradycjach ludów zamieszkujących m. in. obszary Z S R R . Spe
cyfikę tę miały określać następujące elementy: język, kultura materialna, ob
rzędy, sztuka i folklor. Znaczącymi pracami w pierwszym okresie powojennym
etnografii radzieckiej były: Etnografija narodov SSSR, S. A . Tokariewa (1958)
oraz seria Narody mira, ukazująca się w latach pięćdziesiątych-sześćdziesiątych.
W obszernym opracowaniu Tokariewa znalazłam zaledwie jedno zdanie „o
różnych rodzajach sportu u Tadżyków i rozrywkach ludowych" (s. 344). Pisząc
0 sporcie u Turkmenów, Tokariew podaje natomiast, ż e ich ulubioną rozrywką
były zapasy i wszelkie współzawodnictwa (s. 370). Nieco szersze, choć zara
zem o s z c z ę d n e dane o sporcie u ludów Azji pojawiły się w serii Narody mira.
Pozwalają one na sporządzenie pewnej typologii podstawowych dyscyplin
sportu. Informacje o nim znajdują się w różnych rozdziałach - wśród opisu ob
rzędów rodzinnych, świąt, np. kalendarzowych, lub tam, gdzie m ó w i się o zmia
nach kulturowych, jakie zaszły na obszarach Z S R R od Rewolucji 1917 r. Z tych
rozrzuconych danych kształtuje się jednak pewien obraz, na podstawie którego
m o ż e m y m. in. w n i o s k o w a ć o podobieństwach i różnicach między p o s z c z e g ó l
nymi grupami etnicznymi w dziedzinie sportu. Jest to wiedza podstawowa, nie
zbędna dla ogólnej orientacji, pierwszy krok ku dalszemu poznaniu tej sfery
zachowań.
Wprawdzie w pracach syntetycznych poświęcono niewiele uwagi sportowi,
informacyjną lukę wypełniają jednak różnego rodzaju opracowania monogra
ficzne. Ukazują one najczęściej podstawowe zasady organizacji z a w o d ó w i re
guły p o s z c z e g ó l n y c h dyscyplin. Pomijane są natomiast przeważnie sprawy
kontekstu i relacji między sportem a np. wierzeniami i obrzędami, rzadko też
materiał opisowy poddawany jest s z c z e g ó ł o w e j analizie i interpretacji. Istnieją
poza tym wyraźne dysproporcje w ilości literatury na temat sportu (przy czym
myślę tu nie tylko o pracach etnografów), które moglibyśmy nazwać dyspropo
rcjami etnicznymi, regionalnymi itp. Stosunkowo najwięcej prac poświęcono
- jak mi się wydaje - sportowi ludów zamieszkujących obszary radzieckiej Azji
Środkowej (lista nazwisk i tytułów jest tu dość obszerna i jej przytaczanie nie
jest, jak sądzę, konieczne). Poza pracą Simakowa brak jednak w etnografii ra
dzieckiej ważniejszych analiz ukazujących m. in. pozaludyczne funkcje sportu
1 jego miejsce wśród innych dziedzin kultury. Zagadnienie to zostało też ledwie
zarysowane w pracy zbiorowej Kalendamye obyćai i obrjady... (1985, 1989)
oraz w interesującym artykule B . C h . Karmyszewej (Karmyśeva 1987).
180
IWONA K ABZIŃSK A-STAWARZ
Przez wiele lat powojenna etnografia radziecka (podobnie jak wzorująca się
na niej nauka mongolska, chińska, północnokoreańska, wietnamska i in.) skon
centrowana była na badaniu współczesności. Wynikało to m. in. z założenia, że
„powinna ona odpowiadać na zagadnienia wysunięte przez praktykę budownic
twa socjalistycznego oraz ruchów n a r o d o w o w y z w o l e ń c z y c h i rewolucyjnych
na świecie" (twierdzenia te sformułował S. P. Tołstow; za: Dynowski 1963, s.
21). Wspomniana tu seria Kalendarnye obyćai - ukazująca s i ę od lat siedem
dziesiątych (pierwsze tomy poświęcone zostały Europie) - stanowiła rezultat
przełomu w stosunku etnografów do badania tradycji oraz wykorzystania no
wych metod poznawania kultury. Oddano też należne miejsce obrzędom, wie
rzeniom, religii, dostrzeżono sferę gier, zabaw i sportu, choć w c i ą ż jeszcze sta
nowi ona tylko pewien margines zainteresowań radzieckich badaczy.
Na szerszą skalę prowadzone s ą natomiast w Z S R R badania gier dziecię
cych. Prym wiodą tu pedagodzy i psycholodzy, przyznający tej formie zacho
wań zasadnicze miejsce w systemie wychowania młodego pokolenia i jego roz
woju. Dla etnografów interesujący m o ż e być syntetyczny przegląd gier prezen
towanych w układzie odpowiadającym podziałowi państwa na republiki {Igry
narodov SSSR, 1933 oraz praca o tym samym tytule lecz innej zawartości wy
dana w 1985 r.). Sami etnografowie przyczyniają się również do poznania pew
nego modelu wychowania, w którym ważne miejsce zajmują zachowania ludyczne, różnorodne ćwiczenia fizyczne i u m y s ł o w e . W ostatnich latach ukazały
się np. trzy tomy Etnografii delstva (1983a, b, 1988) poświęcone g ł ó w n i e ludom
Azji oraz praca Tradicionnoe vospitanie dętej u narodov Sibiri (1988).
W modelu wychowania wielu kultur świata kładziesię nacisk na harmonijny
rozwój sprawności fizycznej i umysłowej oraz duchowej. Cechy te odnajduje
my zarówno w filozofii zen, jak i w myśli konfucjańskiej, w greckim ideale
obywatela i średniowiecznych wzrorach europejskiego rycerstwa . W sposób
idealny model ten realizowany jest m. in. przez bohaterów różnych form twór
czości ustnej i literackiej. Wzorowi takiego bohatera u wybranych ludów Azji
zamierzam poświęcić oddzielne opracowanie.
9
V
Na świecie ukazało wiele dzieł, których tematem jest historia sportu i wy
chowania fizycznego. S z c z e g ó l n i e bogato są tu reprezentowane opracowania
ukazujące dzieje igrzysk starożytnych Greków i Rzymian. Niewiele miejsca
poświęcono natomiast igrzyskom ludów Azji.
Moją uwagę zwróciła praca Geschichte des Sports aller Völker und Zeiten
(1926). Pięknie wydana, pisana gotykiem, wydała mi się interesująca nie tylko
ze względu na zawarty w niej materiał. Jest ona bowiem przykładem pewnego
spojrzenia na dzieje sportu i jego genezę: od zachowań powszechnych, wspól
nych wielu ludom, a także ludziom i zwierzętom, do nowoczesnych, ujętych
w określone reguły form współzawodnictwa. Wskazano tam również na zwią
zek sportu z magią, religią i mitologią, choć zagadnienie to zostało zaledwie
1
SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI
181
zarysowane. Przypomnę, że w lalach dwudziestych naszego stulecia o g ł o s i ł też
swe tezy E . Piasecki, pisząc o wspólnych ludziom i zwierzętom popędach na
turalnych leżących u podłoża rozwijających się przez wieki dyscyplin sporto
wych. Piasecki twierdził leż m. in. że poszczególne kultury, reprezentowane
przez plemiona, narody i inne grupy, nadały z czasem tym pierwotnym zacho
waniom zróżnicowany charakter, łącząc je z rozmailymi obrzędami, kultami,
wierzeniami i mitami (Piasecki 1922, 1928 i in.)
Badacze zwracają uwagę na związki sportu z utyli taryzmem typu militarne
go. Interesującą koncepcję walk turniejowych przedstawia też np. I. Eibl-Eibcsfeld (1987), traktując te w s p ó l n e ludziom i z w i e r z ę t o m formy walki jako
szczególny sposób wyładowania agresji. Zawody sportowe są - w e d ł u g niego
- rodzajem zaworu bezpieczeństwa, który pozwala w s p o s ó b pokojowy (np. po
jedynkami sportowców lub śpiewaków) regulować kłótnie Nic jest to koncep
cja całkiem nowa. Przypominają się bowiem np. słowa Konfucjusza, który m ó
wił, żc nic można bez końca napinać łuku i że konieczne jest stwarzanie pew
nych sytuacji wentylujących napięcia społeczne. Tu została ona jednak uszcze
gółowiona i odniesiona do walk turniejowych. Zilustrowano ją ponadto cieka
wym materiałem etnograficznym (nieslcty, spoza Azji).
Badając genezę azjatyckiego sportu naukowcy wskazują wprawdzie na jego
związki ze sferą sacrum, z obrzędami, milami, wierzeniami ilp., zagadnienie to
nic zostało jednak dotychczas s z c z e g ó ł o w o opracowane w literaturze. Skąpe są
leż na o g ó ł informacje o sporcie ludów Azji w źródłach historycznych, np. kro
nikach. Nierzadko ograniczają sie one do jednego zdania, informującego np.,
że ulubioną formą rozrywki ludu, będącego przedmiotem opisu kronikarza lub
podróżnika, s ą zapasy, w y ś c i g i wielbłądów, ćwiczenia koni i in. Czasem wy
mienia się rodzaje broni występującej na badanym obszarze lub wspomina o za
miłowaniu danego ludu do jazdy konnej lub łuczniclwa. '
Szukając informacji o sporcie ludów Azji przcwcrlowalam łomy: opisy po
dróży, dzienniki, pamiętniki, kroniki, monografie mające charakteryzować kul
turę wybranego ludu, kraju, regionu i in. W większości z dostępnych mi prac
nie znalazłam niestety niczego, co mogłoby być przydatne do g ł ę b s z e g o pozna
nia interesującego mnie zagadnienia. Bez trudu też dawał się w y c z u ć brak za
interesowania znakomitej większości badaczy sprawami kultury (w tym rów
nież sportu) opisywanych ludów.
Postawowych informacji o rozmaitych dyscyplinach sportu dostarczają wy
dawnictwa encyklopedyczne, m. in. Encyclopedie des sports (1924), Sport-Le
xikon (1933), Sportwissenschaflliches
Lexikon (1972), Encyclopaedia
of
Sports, Games and Pastimes (1935), Enciklopedićeskij
slovarpo fizićeskoj kul 'iure i sportu (1961). Można je także znaleźć w opracowniach z zakresu dziejów
wychowania fizycznego i sportu, np. w: History of Physical Education and
Sport (1977), w pracach Halina (1929), Dalena, Mitchcla i Benetto (1953), Narity (1967), Oslerloffa (1976), Wroczyńskiego (1985), Rajagopalana (1962),
Wildta (1980) i iri.
Jednakże dane tego rodzaju nie zasiąpią rzetelnych, najlepiej terenowych,
badań etnograficznych i poszukiwania odpowiedzi na pytanie o znaczenie spor-
184
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
* O b s z e r n ą recenzję z pracy Simakowa z a m i e ś c i ł a m w „Etnografii Polskiej", t. 30: 1986, z. Z s. 191-199.
9
P o ł ą c z e n i e łych e l e m e n t ó w m o ż n a z n a l e ź ć np. %ve w s p ó ł c z e s n y c h o g ł o s z e n i a c h z a c h ę c a j ą c y c h do udziału w z a j ę c i a c h którejś
z licznych sekcji sztuk walki Wschodu. Żeński klub karale-do próbuje np. p r z y c i ą g n ą ć adeptki lej sztuki, obiecując: „ P o z n a s z s a m ą
siebie, zapanujesz nad swoimi nerwami, z d o b ę d z i e s z kondycje fizyczna, poznasz szybka i skuteczna f o r m ę obrony". Warszawski klub
Karale-do Tsunami wola natomiast z ogromnych plakatów, rozmieszczonych m. in. na przystankach tramwajowych: „Tsunami - wielka
lala, lo kierunek p o l e g a j ą c y na wykorzystywaniu w walce realnej zasad wszystkich s t y l ó w . Zapewniamy naukę skutecznej sztuki walki
i systematyczne ć w i c z e n i a medytacyjne!" (Warszawa, w r z e s i e ń 19S9 r.).
1
0
W Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu w ostatnich latach p o w s t a ł y np, następujące prace z w i ą z a n e tematycznie
ze sportem azjatyckim: l . M a h m o u d
r.; 2. M o h a m m e d S o u d
patriotyczne
irackich
Nagi
H a s s a n, Geneza i rozwój
O s h a i s h , Rozn-ój
piłki
i rola mchu sportowego
nożnej
i narodowe
młodzieży;
3. T \ k h a y e k h B a I a s h S a I i h, Motoryczue
do gry w piłkę
koszykową;
4. S h a h t u l
uprawiających
grew pilke nożną.
Abid
Kadhum,
w wbranyeh
i młodzieżowego
Sprawność
w Irahi
krajach Zatoki Arabskiej
i ich wpływ
i somatyczne przesłanki
fizyczna
i budowa ciała
na
doboru
irackich
do
wychowanie
chłopców'
zawodników
Symptomatyczne, ż e żadna z wymienionych tu prac doktorskich nie dotyczy dyscyplin o stosunkowo
dawnym rodowodzie w kulturze p a ń s t w arabskich (np. z a p a s ó w ) . C ó ż , jak pisał cytowany j u ż J. Riordan (19S6, s. 297), „dla wielu ludzi
( z w ł a s z c z a m ł o d e j generacji) w krajach rozwijających się, zachodni sport, podobnie jak zachodni s p o s ó b ubierania, jest synonimem
p o s t ę p u i cywilizacji,
ma też istotne znaczenie dla k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i jako droga do s ł a w y " . Korzystając z okazji,
c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p. Faustynie J a ś k o w s k i e j za daleko idącą pomoc w moich poszukiwaniach. Oddzielne p o d z i ę k o
wania n a l e ż ą s i ę też p. dyr. S t a n i s ł a w o w i D r ą ż e w s k i e m u z Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie oraz p. Annie S k ł a d k o w s k i c j Wrzeszcz z O ś r o d k a Informacji Naukowej A W F w Warszawie.
1
' I. T a l a r z y ń s k a jest r ó w n i e ż autorką pracy magisterskiej pl.: Obchody świąt i zabnny w Stambule na przełomie
Zakład Turkologii U W , 1974 r.
XIX i XX wieku,
Literatura cytowana
Ackcr
W.
[^t).r.w.j! J apdfiGsts AtcfiŁły
A i j mer
i Tokyo.
G.
1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China.
A Study of Ceremonialism of the Transplanlion of Rice, The Ethnographical
Museum of Sweden, Stockholm, Monograph Scries Nr 9.
A u b o y e r J.
1955 Some Games in Ancient India, „East and West", vol. 6, nr 2, s. 123¬
137.
1956 Archery: A Royal Sport and Sacred Game in Ancient India, „Arts and
Letters", vol. 301, s. 3-12
1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa
Azoy
1982
W.
Buzkashi: Game and Power in Afghanistan, Philadelphia: University
of Pensylwania Press.
Bell
Ch.
1968
The People of Tibet, Oxford
^OWLo^Hmises
Chao Wei-pan
1943
and Dragon Boats, ..Antiquity'" vol. X I I , nr 4.
<T
The Diagon BoaI Race in Willing, „Folklorc Studies , vol. 2, nr 1.
•
185
SPORT W KULTURACH LUDÓW AZJI
1944 Games at the Mid-Autumn Festival in Kuangtung, „Folklore Studies",
vol. 3, nr 1.
C o r n i s h J.
- 1 ( J O Fly a J^i tcy ^N*i turd 1 ł~Tislo ry ^ vol. (yCy, n r 4.
C u 1 i n S.
1958 G a m ^ of the Orient, Rutland.
C u y l e r P.
1979 Sumo, London.
C y b o r a n L.
1986 Klasyczna
jof^a indyjska,
Wttrsz*iw<i.
D a 1 e n B., M i t c h e 1 E . D., B e n c 11 L .
1953 A World Histoiy of Physical Education
Diem
New York (wyd 2
1971)
C
1960 Weltgeschichte des Sports unci der Leibensiibimgen.
D r a p cr p r D
F
1973 Classical
Budo, Tokyo.
Stuttgart.
D 6 b 1 e r H. F.
ł ^70 Kul(at
and Siticn^cscfiicJiic
n
I963 Z ^iedlu7deficylowych
s. 15-30.
dc/ VVL//, N4uncticn
etnografii polskiej, „Etnografia Polska",.. 7,
E b e r h a r d W.
1942 Lokalkulturen
im allen China, t. 1, Leiden, t. 2, Pekin.
1968 Local Cidtures of South and Easi China, Leiden.
1977 Kitajskieprazdniki,
Moskva.
Eibl-Eibeisfeld
I.
1987 Mi/oid i nienawiść,
Warszawa.
Enciklopedićeskij slovar...
1961 Enciklopedićeskij
slovar po fizićeskoj
kid'ture i sportu, Moskva.
186
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
Encyclopaedia...
1935 Encyclopaedia of Sports, Games and Pastimes, London.
Encyclopédie...
1924 Encyclopédie
des sports, i. 1-2, Paris.
Étnografija detstva...
1983a Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej ipodrostkov M narodov Perednej iJuïnojAzii, I.S. Kon (red.), Moskva.
1983b Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Vostocnoj iJugo-VostocnojAzii, I. S. Kon (red.), Moskva.
1988 Étnografija detstva. Tradicionnye formy vospitanija detej i podrostkov u narodov Juźnoj iJugo-Vostocnoj Azii, I. S. Kon, A. M. Resetov (red.),
Moskva.
F r é d é r i c L.
1971 Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów (1185-1603), Warsza¬
wa.
F r o m m A., S o a m c s N.
1982 Judo: the Gentle Way, London.
Fu Qu i fe n g
1985 Chinese Acrobaties through the Ages, Pekin.
Geschichle...
J
1926 Geschichle des Sports aller Völker und Zeiten, G. A. E . Bogeng (red.),
Leipzig.
G r a ne I M.
1973 Cywilizacja chińska, Warszawa.
G r ą b c z e w s k i B.
1958 Podróże po Azji Środkowej,
Warszawa.
G ro e n i n g L.
1988 Bezdźwięczny
glos jednej klaszczącej dłoni, Warszawa.
H a h n M.
1929 Die Leibensübiingen
im mittelalterlichen Volksleben, Langensalza.
H e r r i g c 1 E.
1987 Zen w sztuce luczniclwa, Warszawa.
SPORT W K U L T U R A C H L U D Ó W AZJI
187
H a r r i s o n J.
1979 The Fighting Spirit of Japan, London.
History...
1977 History of Physical Education and Sport, Tokyo.
Igry narodov...
1933 Igry narodov SSSR. Sbornik materialov, Moskva.
1985 Igry narodov SSSR, L . V. Byleeva, V. M. Grigor'ev (red.), Moskva.
J a n u s z k i e w i c z A.
1861 [zob,] ZywotAdolfaJanuszkiewicza i jego listy ze stepó kirgiskich,
Beriin-Poznań.
W
Kabzinska-Stawarzl.
1987 Erun gurvan naadam - three games of the Mongols, „Ethnologia Po
l o n a m i . 13, s. 45-89.
1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich
sezonowości, „Etnografia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169.
Kalendarnye...
1985 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Novyj god, R.
Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva.
1989 Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Godovoi cikl,
R. Ś. Dzarylgasinova, M. V. Krjukov (red.), Moskva.
K a m i e ń s k i - D ł u ż y k A.
1874 Dyaryusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc, Poznań.
VvlpZl
U87
o'k^Lom znaćenii konnych igr w SrednejAzii [w:] ProSloe Srednej Azii, DuSanbe, s. 231-242.
K o b y ł e c k i J.
1837 Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1833,
1834 przez Józefa Kobyłeckiego, Warszawa.
L u d o v i c i L.
1873 Sport and Games of the Singhalese, „Journal of the Ceylon Branch of
the Royal Asistic Society", vol: 1, s. 17-41.
N a r i t a J.
1967 Illustrated World History of Physical Education, Tokyo.
ta
188
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
N i l o b e J.
1977 Buskich: The Soul of Japan, Rutland.
O p l c r M. K.
1945 A Suno Tournament at Tule Lake Center, „American Anthropologist",
vol. 47, n r l , s . 134-139.
O s g o o d C.
1951 The Koreans and their Culture, New York.
O s t e r 1 o f f W. K .
1976 Historia sportu, Warszawa.
P e h 1 i v a n D. A.
1985 Cagdus serbest gures leknikleri (współczesne
lu wolnym), Ankara.
P i a s e c k i E.
1922 Badania nad genezą
ćwiczeń
V., L a d a n o v
w sty
cielesnych, Poznań.
1928 Dalszy ciąg badań nad genezą
Pronnikov
techniki zapasów
ćwiczeń
cielesnych, Poznań.
I. D.
1983 Japoncy. Etnografi&eskie ocerki, Moskva.
R a j a g o p a 1 a n S.
1962 Brief History of Physical Education in India, Delhi.
R a t t i O.
1979 Aikido and the Dynamics Sphere, London.
R c i d H . , C r o u c h e r M.
1979 The Way of Warrior, London.
R i o r d a n J.
1977 Sport in Soviet Society, Cambridge.
1986 State and Sport in'Developing Societies,
Sociology of Sport", vol. 2q, nr 4, s. 287-303.
R o s z k o w s k a H.
1978 Sport w starożytnej
Anatolii, „Przegląd Orientalislyczny", nr 1, s. 66-6&
S hao We n1 iang
1986 Sports in Ancient China, Beijing.
kii
„International Reviev for
SPORT W KULTURACII LUDÓW AZJI
Sikorski
189
W., T o k a r s k i 'S.
1988 Budo, Szczecin.
S i m a k o v G . N.
1984 ObSćestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlećenij
naćaleXXw.,
Leningrad.
Siabczyński
W.
1988 Polscy
'olscy pod/óżnicy
?933
v końce XIX
Sport-Lexikon,
iodkiywcy.
Warszawa.
Leipzig
Sportwissenschaftliches...
1972 Sportwissenschaftliches
Tatarzyńska
Lexikon, Stuttgart.
I.
1975 Mesir - tureckie święto
wiosny, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3,
s. 75-77n
T o h c i K.
1975 Tins is j\ifcićiOf Tokyo.
T o k a r e v S . A.
1958 Etnografija narodov SSSR, Moskva.
T o k a r s k i S
1985 Orient i kontrkullury, Warszawa.
1989 Sztuki walki Ruchowe formy ekspresji filozofii Wschodu Szczecin.
T i ' '
1988 TrTdZionnoe vospitonia dt lej u fiQrodov'Sihiri
I S K.on C jN4 T'i
ksami (red.), Leningrad.
T s u n o d a R.
10^0
C / - J U F Y V V />/' I'nnniwvf
%- s
O C / l l I Ks Ł. ii
J
Mj
\f Li l/Łl
f (v,L)C
Ni>u/ Y o r k
Trnrl'ttinnv
J- I I I C i i-i U / i
^ 1 " v >V
Jl. \r I r*v.
Wildt K.C.
1980 Daten zur Sportgeschichte,
cz. 4, Asien, Afrika, Australien
und Se
eland bis 1900, Schorndorf bei Stuttgart.
Wroczyński
R.
1985 Powszechne
dzieje wychowania Jizycznego i sportu, Wrocław.
190
IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A.
1970 Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska",
t. 14, z. 2, s. 207-214.
Iwona Kabzinska-Stawarz
Sport in the cultures of the people of Asia another „deficit subject" to be studied in ethnology
Summary
The term "deficit subject" was first used by Witold Dynowski (1963) with reference to the
interests of Polish ethnographers in primitive (tribal) societies. It meant first of all the lack of
research traditions and significant results within that field of studies. The same notion was
applied again by Anna Zadrożyńska- Barącz (1970) who wrote about the condition of Polish
studies on the ethnography of Europe. The term "deficit" refers to research techniques and
methods, scholars involved in those subjects as well as international exchange and possibilities
of obtaining original source materials. According to the author of this article we can speak in
the same terms about the ethnological knowledge of the problem of sport in the cultures of
Asiatic people.
In the 60-ties of our century, in the USA as well as in Europe there appeared a considerable
interest in Oriental cultures (specially among young generation). Along with the elements of
philosophy, religion, music and art, dance and literature the Eastern art of fighting has been
adapted. The same phenomenon - although about ten years later - appeared in Poland too.
Numerous sport clubs and sections were organized whose task as to teach Eastern techniques of
sports. Yet small attention was given to those philosophical, religious and ethnic ideas which,
for the Asiatic peoples are closely connected with sport fights. But here a question arises: are
non-Asiatic people able to go deep into the mysteries of cultures of the East? Are they often
readv to eneaee in such an effort as that of Herrieel (1987 German edition 1953) or Groenine
(1988, German edition 1983)?
The Asiatic continent has appealed to the Europeans for a long time. The origins of those
interests were of different kind and there were different reasons why merchants, missionaries,
soldiers, explorers and political deportees undertook ardous journeys. The Poles contributed to
a considerable extent to the explorations of Asia, and as early as-in the 15th century they had
reached Middle East and later India, China and Japan. Especially important was the contribution
of political deportees and exiles - the patriots persecuted for their struggle in great national
uprisings in the 19th century and the participation in the national movements. They left works
of ereat value - in eeoeraphv meteoroloev historv bioloev linguistics and ethnography Amona
others there were also reports on sport and games of the people they stayed with The author
mentions here: B. Grąbczewski, A. Januszkiewicz, J. Kobyłecki, A. Kamieński-Dłużyk.
The problem of sport of Asiatic people, as it seems, has never belonged to the significant
concerns of the travelers and explorers. It was at best a narrow margin of their interests. Neither
was it given due attention by the participants of recent ethnographical expeditions organized by
Polish scholars to the Middle East or to the middle-Asiatic republics of the USSR. True enough,
that subject has been included into the research project of the expedition to Mongolia organized
by the Polish Academy of Sciences but only in the last years of the investigations (1975-80) so
there was not enough time to collect adequate data concerning that sphere of the Mongolian
pastoralists'life. The Mongolian sport became the focus of interest of the author of the paf)»
(Kabzińska-Stawarz 1987, 1988). She was surprised to realize that even horse-races, archery
and wrestling which are regerded by the Mongolians as their national sport have not met with
much interest of the ethnographers, neither Mongolian nor the Soviet ones, although the latter
had been researching Mongolia for many years.
_
SPORT W KULTURACH L U D Ó W AZJI
191
The author points out that the achievements of the Astatic ethnographers in the research of
sport in traditional cultures were inadequte. Even though there are some field records, their
interpretations are missing. In such situation the more significant would be the researches by
foreign scholars, especially Soviet ones. The author mentions some works coming from the
USSR but here again no deeper analyses can be found, aiming at the problems of the function
and meaning of sport in particular Asiatic cultures. The only exception among the works
showing, first of all, the technical and organizational aspects of the games is the book of G . N.
Simakov (1984). Basing on his field data from Kirgisia and on archival documents he pointed
out various cultural functions of sport: educational, aesthetic, recreational, magic and the
function of social communication.
Only children's games are the subject of research on a broader scale in the USSR, owing to
educationists and psychologists who consider games as a significant element in the process of
education. The ethnographers deal with the traditional system of education in which sport has
its important place. The results of those researches are presented in the recent publications:
Etnografija detstva (Ethnography of childhood) (1988a, b, 1988) and Tradicionnoe vospitanie
u narodov Sibiri (The traditional upbringing by the Sibirian people) (1988).
^_
Of numerous works on the history of sport the author points at Geschichte des Sport aifer
Volker und Zeiten (1926). It presents a rather typical approach to the origin of sport and its
evolution - starting from the forms of behaviour common to pepple and animals to the modern
competitions basing on strict rules. There had been a stage in that evoluation closely connected
with military militarism. Later there came also connections with magic, religion, mythology etc.
The Polish researcher E. Piasecki (1922,1928 et. al.) indicated the instincts, common for peopte
and animals, underlying the development of many sport discipline. Particular cultures of tribes,
nations and other groups had formed those primitive forms of behaviour into more di Iferentiated
ones. Sport compe- titions had been included into rituals and ceremonies and became significant
components of cults, beliefs, myths etc.
Modern sport becomes more and more an area of politics. Sometimes of violent political
actions - we know terrorism on sport stadiums. An example of a pacific character of sport are
the national days uf sport in particular Asiatic countries or the activity of associations like the
South Korean "Sport for All" Unfortunately sport games can also contribute to deepening of
national conflicts (for instance the Chinese festivals of national minorities).
Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek
Pasterze mongolscy mówią:
„Zima nie jest czasem gier, bo wtedy tarbagany śpią"
Kiedy natomiast powinno się grać i dlaczego? Jakie znaczenie mają
poszczególne gry w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym? Czym
były dla Mongołów „trzy gry mężów" (zapasy, luczniclwo, wyścigi koni)?
Odpowiedzi na tc i wicie innych frapujących
pytań znajdą Państwo w książce
IWONY KAHZ1ŃSKIE.J-STAWARZ
GAMES O F MONGOLIAN SHEPHERDS
będącej pierwszą w literaturze analizą zagadnienia roli gier w
kulturze mongolskiej, bogato dokumentowanej materiałem terenowym
Biblioteka Etnografii Polskiej nr 45
Letter Quality, Warszawa 1991
