-
extracted text
-
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE JAKO PRZYKŁAD
WSPÓŁCZESNYCH PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H
Studia nad d a w n y m i w i e r z e n i a m i autochtonicznej ludności A u s t r a l i i
i Oceanii znajdują się do dziś w c e n t r u m zainteresowania szeregu r e l i
gioznawców i etnografów. Badania t y c h „pierwotnych", o ile je t a k
można nazwać, r e l i g i i czy systemów wierzeń posiadają duże znaczenie.
Ułatwiają one poznanie i zrozumienie różnorodnych f o r m r e l i g i i oraz
rzucić mogą n o w e światło n a i c h rozwój i genezę.
N i e można jednak ograniczać się wyłącznie do badań n a d archaicz
n y m i f o r m a m i wierzeń dzisiejszych ludów k o l o n i a l n y c h l u b t y c h , które
jeszcze wczoraj n i m i były. T a k j a k zmieniają się w a r u n k i życia I n d i a n
czy Melanezyjezyków, t a k też zmieniały się i c h wierzenia, zmieniało
się miejsce t y c h wierzeń w całokształcie nowego zespołu k u l t u r o w e g o ,
zmieniała się także i c h f u n k c j a społeczna. Dlatego też ważnym dziś
zadaniem d l a etnografa i religioznawcy jest śledzenie procesów powsta
w a n i a n o w y c h zespołów, n o w y c h f o r m wierzeń, n o w y c h r e l i g i i u ludów,
które do niedawna były uważane za t y p o w y c h wyznawców, być może
nawet najstarszych do dziś zachowanych f o r m wierzeń — t a k i c h j a k
np. t o t e m i z m , fetyszyzm l u b a n i m i z m .
Charakterystyczną formą nowo powstałych wyobrażeń r e l i g i j n y c h
na terenie M e l a n e z j i są m . i n . t z w . k u l t y cargo. Wokół pojawiających
się proroków, głoszących b l i s k i koniec świata l u b l o k a l n y w i e l k i k a
t a k l i z m w rodzaju powodzi albo trzęsienia ziemi, grupują się t u b y l c y .
Wierzą o n i , iż po t a k i e j k a t a s t r o f i e z j a w i się na ziemi „zbawiciel" bądź
to w postaci i c h zmartwychwstałych przodków, bądź też w postaci j a
kiegoś dawniejszego, dziś n i e m a l zapomnianego bóstwa, które przyniesie
s w o i m w y z n a w c o m szereg dóbr t y p o w y c h d l a „białej c y w i l i z a c j i " . W celu
ochrony swego życia od grożącego k a t a k l i z m u i przyśpieszenia p r z y b y c i a
mesjasza t u b y l c y organizują r e l i g i j n e stowarzyszenia. Ideą przewodnią
t y c h r e l i g i j n y c h ruchów występujących na terenie Melanezji o d połowy
350
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
X I X w . do czasów współczesnych jest pragnienie uzyskania wyższego
standartu życiowego, pragnienie posiadania i k o r z y s t a n i a z t y c h wszel-k i c h dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i technicznej X X w., które
„dziki człowiek" widział u swego białego pana — p l a n t a t o r a , urzędnika
a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , misjonarza czy żołnierza, a które d l a niego
p r a k t y c z n i e nie były osiągalne. Ponieważ Melanezyjczycy n i g d y nie spo
t y k a l i się z produkcją t a k i c h wytworów, j a k n p . samochód, radio czy
ubranie, dlatego też przypuszczali, że t o w a r y te są dziełem rąk jakiejś
nieznanej, n i e m a t e r i a l n e j , cudownej siły, która przekazała je w posia
danie białych l u d z i . Zakładając więc cudowne pochodzenie t y c h dóbr
t u b y l c y uważają, że równie dobrze w niedalekiej przyszłości nastąpi
okres, k i e d y ta nieznana siła, być może w postaci i c h przodków, przekaże z k o l e i i m t e wszystkie upragnione p r z e d m i o t y .
W i a r a , iż t o w a r y te przybyć mają, dzięki p r z o d k o m l u b z b a w i c i e l o w i ,
na w i e l k i m s t a t k u , wyraźnie łączy się z codziennym w i d o k i e m z a w i j a
jących z E u r o p y i A m e r y k i statków załadowanych najróżnorodniejszymi
produktami .
Ponieważ w języku hiszpańskim i a n g i e l s k i m ładunek s t a t k u okreś
l a n y jest jako cargo, dlatego też wspomniane wyżej r e l i g i j n e r u c h y n a
z y w a n o „kultami cargo".
Te powszechne na terenie Melanezji „kulty
cargo" zaliczają niektórzy badacze do k a t e g o r i i t z w . ruchów m i l l e n a r y
stycznych mających w pełni podstawę materialną, będących n i e r o z w i niętą i zaciemnioną przez religijną ideologię formą w a l k i n a r o d o w o w y
zwoleńczej. Słowo „millenaryzm" używany jest na określenie t y c h r u
chów r e l i g i j n y c h , które związane są z przywróceniem szczęśliwego o k r e
su „złotego w i e k u " . N i e należy jednak z b y t dosłownie interpretować
tego t e r m i n u , gdyż oczywiście n i e chodzi t u o okres a k u r a t tysiącletni,
lecz o t a k i e czasy, w których nastąpią gwałtowne z m i a n y w obecnej
s y t u a c j i politycznej, ekonomicznej i k u l t u r o w e j .
1
2
3
J a k i jest jednak cel badań tego t y p u r e l i g i j n y c h , czy też r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów? Czy mają one praktyczne znaczenie? Czy rzucić
mogą n o w e światło na dzieje wierzeń r e l i g i j n y c h ?
'J.
G u i a r t,
en Mélanésie,
P.
W o r s 1 e y, L a Repartition
, , A r c h i v e s de Sociologie
d r u k u , J . G i j a r, P. U o r s 1 i, Rasprostranienie
laniezii,
[w:]
v Mielaniezii,
2
P.
Uorsli,
Kogda
des Mouvements
Millénaristes
des R e l i g i o n s " n r 5: 1958; k o r z y s t a m z p r z e
wostrubit
millenaristskich
trúba.
dwiżienij
1 ssliedowanie
w
kultów
Miekargo
M o s k w a 1963, s. 352—353.
G . E c k e r t , Prophetentum
in Melanesien,
„Zeitschrift fiir E t h n o l o g i e " , t. 69:
1937, s. 140.
3
sia,
P.
W o r s 1 e y, The trumpet
London
termin
1957 (za U o r s l i ,
millenaryzm,
gdyż
jest
shall
sound. A s t u d y of „Cargo"
Kogda...,
on w g
s. 16). Z a W o r s l e y ' e m
mnie
najbardziej
n i a współczesnych r e l i g i j n y c h ruchów mających m i e j s c e
cult
in
przyjąłem
odpowiedni
na terenie
Melane
także
d l a określe
Oceanii.
t
MELANEZYJSKIE
RUCHY
MILLENARYSTYCZNE
351
W obliczu w i e l u faktów wskazujących, że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e
występowały w różnych okresach h i s t o r y c z n y c h , u różnych ludów, i t o
stojących na różnym s t o p n i u r o z w o j u stosunków społecznych, ważnym
zadaniem jest ustalenie regularności t y c h zjawisk, w y k r y c i e i c h zna
czenia i i c h związku z sytuacją społeczno-ekonomiczną, polityczną i k u l
turową.
Badanie n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i występującymi u ludów
tzw. k o l o n i a l n y c h w i c h najpóźniejszej fazie, t j . w X X w., posiadało
w rękach w i e l u badaczy j a k najbardziej p r a k t y c z n e znaczenie. D o s t a r
czały one k o l o n i a l n y m władzom niezbędnych wskazówek pomocnych
dla r e g u l o w a n i a t y m i r u c h a m i , ich ograniczania, a nawet l i k w i d o w a n i a .
W y k r y c i e źródeł t y c h m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów stanowiących przecież
swoistą formę p r o t e s t u p r z e c i w k o k o l o n i a l n y m stosunkom m a pierwszo
rzędne znaczenie d l a poznania ogólnych procesów kształtowania się w a l
k i narodowowyzwoleńczej. W y k r y c i e , dlaczego protest t e n przybrał f o r
mę religijną, stanowiłoby poważny wkład do badań n a d u s t a l e n i e m
stosunku ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h do i n n y c h przejawów ruchów n a
rodowowyzwoleńczych i ruchów czysto r e l i g i j n y c h .
Studiując współczesne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e posiadamy możliwość
śledzenia procesów p o w s t a w a n i a n o w y c h systemów r e l i g i j n y c h , posia
d a m y możliwość badania procesów s y n k r e t y z a c y j n y c h , procesów w z a
jemnego p r z e n i k a n i a się dwóch światów wyobrażeń r e l i g i j n y c h : chrześci
jańskiego i tradycyjnego — tubylczego. Tą drogą uzyskać możemy m a
teriał porównawczy, który p o z w o l i n a m także analizować podobne r u c h y ,
mające miejsce stosunkowo niedawno, n p . w X I X w., a o których ze
względu na niedostateczną ilość materiału n i e w i e l e możemy powiedzieć.
Studia n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i umożliwiają śledzenie współ
czesnych procesów k u l t u r o w e j d y f u z j i i p o w s t a w a n i a niezależnych od
siebie, a podobnych czy nawet i d e n t y c z n y c h wytworów k u l t u r y w w y
n i k u zbliżonych warunków .
4
W y k r y c i e ogólnych t e n d e n c j i i prawidłowości współczesnych ruchów
m i l l e n a r y s t y c z n y c h przyczynić się może do dalszego zrozumienia i n n y c h
podobnych l u b zbliżonych ruchów, nawet t a k i c h , które miały miejsce
w odległej przeszłości. Badania więc t a k ie rzucić mogą także nowe
światło na genezę chrześcijaństwa. Już dziś można wyróżnić pewne
wspólne cechy między rodzącym się chrześcijaństwem w I i I I w . n.e.
a m i l l e n a r y s t y c z n y m i r u c h a m i na N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i w w i e
kach X I X i X X , m i m o iż oczywiście w a r u n k i historyczne były całko-
4
s. 577.
R.
H.
L o w i e, An
Introduction
to Cultural
Anthropology,
N e w Y o r k 1956,
ALEKSANDER
352
POSERN-ZIELIÑSKI
w i c i e inne. Jednak i t u , i t a m występowano p o d wspólnym hasłem
c u d o w n e j d r o g i zbawienia n a r o d u od ciemiężycieli .
Badania n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i i r u c h a m i o zbliżonym cha
rakterze rozpoczęły się stosunkowo niedawno — na przełomie X I X
i X X w., m i m o t o jednak l i t e r a t u r a i m poświęcona jest dziś bardzo o b
szerna, lecz niestety u nas nie zawsze dostępna.
Po okresie zupełnego niezwracania u w a g i na takie r u c h y , j a k „kult
cargo", u k a z y w a n o i c h charakter w świetle nie zawsze właściwym. T r z e Ъа przecież pamiętać, że były to jednak r u c h y skierowane wyraźnie
przeciwko u s t r o j o w i k o l o n i a l n e m u . Dlatego też z jednej s t r o n y stoso
wano w stosunku do nich silne represje, z d r u g i e j zaś zaczęto je a n a l i
zować — podkreślając te cechy, które wskazywać miały na o b j a w y
n i e m a l p a t o l o g i i społecznej i r e l i g i j n e j . Często w y k a z y w a n o i w y s u
w a n o na p l a n pierwszy specyficzne psychiczne cechy osobowości p r z y
wódców poszczególnych ruchów. Starano się także zwiększyć w p u b l i
kacjach znaczenie momentów ściśle r e l i g i j n y c h , maskując l u b nie z w r a
cając u w a g i na społeczną i polityczną stronę t y c h ruchów . Współcze
śnie coraz więcej autorów ukazuje także na n i e r e l i g i j n e aspekty m i l l e
narystycznych ruchów . Szczególne jednak miejsce wśród n i c h zajmuje
angielski etnograf Worsley, stosujący w swoich n a u k o w y c h badaniach
metodologiczne podejście bardzo zbliżone do marksistowskiego. Dał on
dobrą monografię ruchów t y p u „kult cargo", ukazując je na t l e złożonej
s y t u a c j i społecznej, politycznej i ekonomicznej terenów Melanezji i N o
w e j G w i n e i od w i e k u X I X do czasów obecnych .
5
6
7
8
Celem uzyskania właściwego obrazu ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n a
leży korzystając bezpośrednio z materiału źródłowego w sposób m a k s y
m a l n y odrzucić tendencyjność opisu l u b i n t e r p r e t a c j i . Źródłami b o w i e m
prócz bezpośrednich badań t e r e n o w y c h czy autopSyjnych spostrzeżeń
A . L . К г o e b e r, Anthropology.
Race. Language.
Culture.
Psychology.
Pre
history,
N e w Y o r k 1948, s. 439—440; S . A . T o k a r i e w , Priedislowie
riedakcii,
[ w : ] U o r s l i , op. cit., s. 8 — 9 ; E . M. B a r t o s z e w i c z , Angiely,
siejuszcze
smierť,
M o s k w a 1965, s. 31—75.
5
P o r . A . M é t r a u X , The Guaraní, [w:] Handbook
of South American
Indians,
The Tropical
Forest
Tribes,
Smithsonian
Institution,
B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o
logy, B u l l e t i n 143, W a s h i n g t o n 1948, s. 93—94; A . M é ť r a u x, The
Tupinamba,
[w:] Handbook
of South, American
Indians..., s. 131.
6
P o r . F . M . К e e s i n g, The South
Seas in the modern
World, New Y o r k
1945, s. 77—79, 174—175; J . J . H o n i g m a n n , The World of Man, N e w Y o r k 1959,
s. 265—266; C . S . В e 1 s h a w, The Significance
of modern
cults in
Melanesian
development,
„The A u s t r a l i a n O u t l o o k " , t. 4: 1950, s. 116—125 (za Reader
in
Com
parative
Religion.
An Anthropological
Approach,
E v ^ n s t o n — E l m s f o r d 1962, s. 4 9 0 —
492.
7
8
W o r s l e y , op. ctí.
MELANEZYJSKIE
RUCHY
353
MILLENARYSTYCZNE
w y s z k o l o n y c h etnografów badających te p r o b l e m y , głównie w latach
trzydziestych i czterdziestych X X w., są, jeśli chodzi o okresy wcześniej
sze, różnorodne urzędowe r a p o r t y urzędników a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l
nej, w y r o k i sądów miejscowych, relacje i sprawozdania placówek m i s y j
n y c h , w s p o m n i e n i a w o j s k o w y c h biorących udział w działaniach z b r o j
n y c h p r z e c i w k o uczestnikom t y c h ruchów, czy też przypadkowe zapisy
w dziennikach i pamiętnikach t y c h Europejczyków, którzy m i e l i okazję
przebywać wówczas na terenie „czarnych w y s p " M e l a n e z j i .
R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e rozpoczęły się na terenie Oceanii około s t u
lat t e m u . Już w 1857 r. protestanccy misjonarze p i s a l i o t y m , że wśród
Papuasów zamieszkujących wybrzeża dzisiejszego I r i a n u Zachodniego
rozprzestrzeniał się m i t o powrocie jednego z k u l t u r o w y c h bohaterów .
W dziesięć l a t później na t y c h samych terenach pojawił się p r o r o k , w y
słannik t e j m i s t y c z n e j postaci. Skłaniał o n l u d z i do porzucania s w y c h
pól, gdyż już niedługo — j a k głosił — nastąpi okres tysiącletniego pań
stwa szczęśliwości, a k u l t u r o w y bohater p r z y w i e z i e ze sobą wszystkie
te rzeczy, których człowiek może pragnąć, a także t y l e jedzenia, iż
n i g d y ludzie nie będą cierpieć głodu .
9
10
O d tego też czasu r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e zataczają w M e l a n e z j i
coraz szersze kręgi. T u b y l c y wierzą przeważnie, że cargo — c u d o w n y
wynalazek X X w., jest dziełem i c h przodków. B i a l i t a k j a k u k r a d l i czar
n y m l u d z i o m ziemię, t a k też u k r a d l i i c h p r z o d k o m cargo. Dziś natomiast
ukrywają to i kłamią głosząc, że wszystkie t e p r z e d m i o t y w y k o n a l i sa
m i . Jednak p r z y j d z i e czas, k i e d y wszystko się z m i e n i , przodkowie p o
wrócą i cargo stanie się własnością tubylców. Biała ludność zginie l u b
zostanie wypędzona, albo też z m i e n i k o l o r skóry na czarny, a M e l a n e zyjczycy staną się b i a l i .
u
Wiele elementów t e j nowej ideologii pochodzi z okresu p r z e d k o l o n i zacyjnego, z okresu, k i e d y i k u l t u r a , i miejscowe społeczeństwo n i e
uległy jeszcze z m i a n o m pod wpływem europejskiego osadnictwa. Wszyst
k i e t e dawne wierzenia, t a k i e j a k n p . w i a r a w bohaterów k u l t u r o w y c h
i k u l t przodków, splotły się razem z k o m p l e k s e m chrześcijańskich r e l i
g i j n y c h wyobrażeń .
12
B o h a t e r k u l t u r o w y — m i t o l o g i c z n a postać o n a d n a t u r a l n e j s i l e , mająca
często l u d z k i e kształty. W i e l u mieszkańców A u s t r a l i i i O c e a n i i wierzyło, że b o h a
ter k u l t u r o w y żył niegdyś j a k człowiek n a z i e m i . Odchodząc przekazał l u d z i o m
w s z y s t k i e w y t w o r y k u l t u r y oraz nauczył i c h z n i c h korzystać.
9
W o r s 1 e y, op. cit., s. 62—68, H . D a m m, Kanaka.
L e i p z i g 1959, s. 315.
10
11
S. A .
W o r s l e y , op. cit., s. 299—301; J . J .
T о к a r i e w, Rieligija
w istorii narodów
F . R . L e h m a n n , Prophetentum
gie", t. 66: 1934, s. 262—265.
12
23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I
Menschen
der
Südsee,
Honigmann,
op. cit., s. 265;
mira, M o s k w a 1964, s. 73.
in der Südsee,
„Zeitschrift für E t h n o l o -
354
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
Ważną rolę w p o w s t a w a n i u t y c h s y n k r e t y c z n y c h kultów, obok n o
wego układu stosunków społecznych i ekonomicznych, spełnili k a t o l i c c y
i protestanccy misjonarze; szerząc nową wiarę i zakładając coraz to
więcej placówek m i s y j n y c h p r z y g o t o w y w a l i o n i o d p o w i e d n i g r u n t d l a
a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , włączającej wkrótce te t e r e n y w sferę eksploatatorskiej p o l i t y k i . T u b y l c y porzucając stare wierzenia i stare bóstwa,
które Skutecznie n i e stawiły czoła t a j e m n i c z y m siłom białych l u d z i ,
p r z y j m o w a l i stosunkowo chętnie wiarę chrześcijańską uważając, że da
i m to możliwość uczestniczenia w e w s z e l k i c h dobrodziejstwach c y w i l i
zacji. G d y jednak t o nie następowało, w t e d y występowali o n i p r z e c i w
k o m i s j i i m i s j o n a r z o m zarzucając i m k ł a m s t w o . Stare w i e r z e n i a
przodków zostały zdyskredytowane, nowe nie spełniły pokładanej w n i c h
nadziei, dlatego też t u b y l c y m u s i e l i stworzyć sobie inną postać wierzeń,
czerpiąc zarówno z d a w n y c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n y c h , j a k i z n o w y c h —
chrześcijańskich. W t e n sposób zrodziła się koncepcja cargo, w t e n też
sposób powstała nadzieja na przyjście nowego okresu — okresu „zło
tego w i e k u " .
T u b y l c y przedstawiają historię swojego l u d u przeważnie jako trój
s t o p n i o w y schemat mitologiczny. Pierwszy okres stanowią czasy sprzedeuropejskiej k o l o n i z a c j i . W oczach współczesnych tubylców uległ o n t a k
dalekiej idealizacji, iż uważają go o n i za u t r a c o n y „złoty w i e k " . D r u g i
okres to czasy kontaktów świata tubylczego z europejskim, czasy gwał
t o w n y c h z m i a n k u l t u r o w y c h i społecznych. Trzeci — t o czasy przyszłe,
te które przyniosą ze sobą w darze miejscowej ludności wszelkie b o
gactwa, władzę i p r z y w i l e j e — przeznaczone obecnie wyłącznie dla
Europejczyków .
Z w o l e n n i c y t y c h koncepcji, aby należycie przygotować się do p r z y
bycia zbawiciela, aby przyspieszyć nadejście w i e k u szczęśliwości, p o r z u
cają swoje codzienne zajęcia, wędrują w ustronne miejsca i t a m o d b y
wają swoje obrzędy. I n n i budują na brzegu morza duże magazyny,
które mają pomieścić przywiezione t o w a r y , przygotowują nadbrzeża, aby
umożliwić łatwe przybicie statku, konstruują specjalne
obserwacyjne
wieże, rozwieszają „anteny", za pomocą których nawiązują bezpośredni
k o n t a k t z p r z o d k a m i . W czasie zebrań, pieśni i tańców bardzo często
mają miejsce zbiorowe a t a k i h i s t e r i i , h a l u c y n a c j i , transu, w który w p r o
wadzają swoich wyznawców p r o r o c y i organizatorzy ruchów. Rekrutują
się o n i przeważnie z jednostek, które zetknęły się bliżej z cywilizacją
13
14
15
13
W o r s l e y , op. c i i . , s. 52—54; К е е s i n g , op. cit.,
С. V a 1 a n t i n e, U s e s
h i s t o r y " , t. 7: 1960, s. 1—28.
1 4
15
ą. 315.
Honigmann,
of Elnohistory
in
op. cit., s. 265; E c k e r t ,
s. 236—238.
an Acculturation
study,
„Ethno-
op. cit., s. 137; D a m m, op. cit.,
MELANEZYJSKIE
365
RUCHY MILLENARYSTYCZNE
Białych. Są to więc często b y l i żołnierze służący w czasie w o j n y w a r m i i
japońskiej l u b amerykańskiej, b y l i pomocnicy misjonarzy, niżsi urzędni
cy organów a d m i n i s t r a c j i . Przywódcy c i o w i e l e lepiej niż i n n i poznali
w a r u n k i życia ludności białej, wartość pieniądza i znaczenie e u r o p e j
skich produktów. O n i też głosili jako p i e r w s i hasła „kataklizmu", „zło
tego w i e k u " , o d w r o t n e j segregacji" i cargo. Prorocy oprócz s w y c h w r o
dzonych zdolności „szamanistycznych" posiadali także często t a l e n t
organizacyjny i p o l i t y c z n y . O n i też w sposób twórczy w p r o w a d z a l i do
melanezyjskich kultów elementy zaczerpnięte z opowieści b i b l i j n y c h ,
a w szczególności wątki apokaliptyczne.
R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e t y p u cargo i przybliżone rozpoczęły p o j a
wiać się w w i e k u X I X n a s k u t e k początkowej działalności k o l o n i z a t o
rów, którzy w p r o w a d z i l i na t e r e n y N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i e p i
demie, a l k o h o l i z m i spowodowali znaczne zmniejszenie się l i c z b y t u b y l
czej ludności na skutek podsycanych w a l k międzyplemiennych. Reszty
dopełniła akcja w e r b u n k u siły roboczej na powstające w i e l k i e p l a n t a
cje k o p r y i działalność m i s y j n a .
W t y m też czasie do najbardziej znanych ruchów zaliczyć należy
t z w . k u l t T u k a występujący w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych
latach n a w y s p a c h F i d ż i . Pod koniec X I X w . n a większą skalę r u c h y
m i l l e n a r y s t y c z n e pojawiać zaczęły się na wybrzeżach N o w e j G w i n e i .
Przykładem służyć n a m może r u c h p r o r o k a z zatoki M i l n e w południo
wo-wschodniej części w y s p y w r o k u 1893 .
Chociaż r u c h y te zapoczątkowane zostały w X I X w., to jednak i c h
największe nasilenie na terenie M e l a n e z j i miało miejsce w latach czter
dziestych i pięćdziesiątych X X w . W t e d y też najczęściej p o j a w i a l i się
zbawiciele i prorocy. Dzisiaj t r u d n o nawet ustalić dokładną liczbę t y c h
ruchów, dane b o w i e m są bardzo często niepełne i sprzeczne. T r u d n o też
ustalić ścisłą chronologię poszczególnych ruchów, gdyż mogły one p o
wstać o w i e l e wcześniej, niż mówią n a m to zapisy dokonane przez a d m i
nistracyjne władze. Jednak ogólna liczba znanych dziś ruchów m i l l e
n a r y s t y c z n y c h na terenie Oceanii sięga 70. N a j l i c z n i e j występowały one
na N o w e j G w i n e i , i to w j e j części północno-wschodniej, oraz na N o w y c h
H e b r y d a c h , Wyspach Salomona i Wyspach F i d ż i .
Do najbardziej powszechnych i daleko rozprzestrzenionych w M e l a
nezji elementów m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów należy zaliczyć pojawienie
16
17
18
19
16
W о г s 1 e y, op. cit., s. 41—60.
1 7
В e 1 s h a w, op. cit., s. 487; W o r s 1 e y, op. cit, s. 2 3 — 4 0 ; K e e s i n g , op. cit.,
s. 237.
18
W o r s 1 e y, op. cit., s. 65—68.
" Guiart,
s. 487—491.
Worsley,
op.
cit., s.
351—357 i
mapa;
В e 1 s h a w,
op.
cit.,
356
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
się m i t u o z m a r t w y c h w s t a n i u przodków, częściowy powrót o d chrześci
jaństwa k u d a w n y m , lecz z m o d y f i k o w a n y m w i e r z e n i o m , w y k o r z y s t a n i e
p e w n y c h p r a k t y k i d o g m a t y k i chrześcijańskiej, powstanie m i t u o cargo,
który m a być dostarczony na s t a t k u , samolocie l u b łodzi podwodnej,
pojawienie się m i t u o kosmicznej katastrofie, po której powstanie o d
w r o t n y do dzisiejszego układ h i e r a r c h i i między Białymi i C z a r n y m i ,
pojawienie się i d e i zbawiciela-mesjasza, występowanie polityczno-ekono
m i c z n y c h aspektów w ramach religijnego p r o g r a m u , wrogość d o E u r o
pejczyków połączona często z a k t a m i siły .
Worsley uważa, że r e l i g i j n o - m i s t y c z n a obrzędowość t y c h kultów w y
stępuje w największym s t o p n i u w t a k i c h regionach, gdzie nowe socjalno-ekonomiczne w a r u n k i jeszcze n i e spowodowały całkowitego rozkładu
miejscowej k u l t u r y . T a m natomiast, gdzie rozkład tradycyjnego społe
czeństwa już nastąpił, w ruchach t y p u cargo zmniejsza się r o l a c z y n n i
ków r e l i g i j n y c h . I n n y m i słowy r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e w swej drodze
ewolucyjnej posiadają tendencję przechodzenia od ruchów r e l i g i j n y c h
do r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h , b y wreszcie stracić całkowicie charakter r e l i
g i j n y i stać się świeckim r u c h e m a n t y k o l o n i a l n y m . T y p o w y m p r z y
kładem takiego r u c h u , w którym przywódcy z mistyków^proroków stają
się l i d e r a m i n o w y c h p a r t i i p o l i t y c z n y c h , jest r u c h P a l i a u mający miejsce
w latach 1946—1954 n a Wyspach A d m i r a l i c j i . Świadectwem, j a k dalece
elementy r e l i g i j n e splecione były z p o l i t y c z n y m i i społecznymi, jest f a k t ,
iż dość często na Zachodzie określano niektóre r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e
j a k o „komunistyczne" l u b będące inspiracją „komunistycznych agen
tów" .
20
21
22
23
Z d r u g i e j s t r o n y zachodzić mogą i procesy o d w r o t n e . Ruch m i l l e n a
r y s t y c z n y n a s k u t e k z m i a n y warunków miejscowych, na Skutek f o r m o
w a n i a się świeckich organów — p a r t i i p o l i t y c z n y c h z a n t y k o l o n i a l n y m
p r o g r a m e m — tracić może charakter w a l k i narodowowyzwoleńczej i po
w o l i przekształcać Się w r u c h sektancki, separatystyczny, nawet w r o g o
usposobiony w stosunku do sił postępowych .
24
W e w o l u c j i więc ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h zachodzi o d w r o t n i e p r o
p o r c j o n a l n y stosunek między sferą ideologii r e l i g i j n e j a walką a n t y k o lonialną. W czasach współczesnych s p o t y k a m y się najczęściej z fazami
E l e m e n t y te n i e muszą oczywiście
G u i a r t, W o r s 1 e y, op. cit., s. 355 i m a p a .
W o r s l e y , op. cit., s. 287—288.
2 0
występować
wszystkie
razem;
por.
21
W o r s l e y , op. cit., s. 228—241; D a m m, op. cit., s. 315; M. M e a d , New
lives
for old. Cultural
transformation.
Manus
1928—1953, N e w Y o r k 1956, s. 166 п.,
192—195.
2 2
2 3
В e 1 s h a w, op. cit., s. 491; К e e s i n g, op. c i t , s. 175.
2 4
В.
Afriki,
I . S z a r i e w s к a j a,
Staruje
i
nowyje
rieligii
tropiczieskoj
M o s k w a 1964, s. 269—270; W o r s 1 e y, op. cit., s. 287—288.
i
jużnoj
MELANEZYJSKIE
RUCHY
357
MILLENARYSTYCZNE
końcowymi r o z w o j u ruchów cargo. Tracą one jednak szybko swój b o
j o w y charakter i przekształcają się w s e k t y o o g r a n i c z o n y m zasięgu
i oddziaływaniu. Obok n i c h wyrastają nowe organy — już n i e r e l i g i j
ne, lecz polityczne, nie mające w zasadzie nic wspólnego z „klasycz
n y m " m i l l e n a r y z m e m prócz t r a d y c j i w a l k i .
R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e i i m p o k r e w n e podzielić można za W o r sley'em na a k t y w n e i bierne. A k t y w n e są te, które w s w y m programie
posiadają koncepcję gwałtownych z m i a n obecnie istniejącej rzeczywisto
ści, i to zmian, które nastąpić mają w stosunkowo b l i s k i m czasie. W prze
ciwieństwie do n i c h r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e określane j a k o bierne za
kładają w s w o i m programie, iż okres „złotego w i e k u " nastąpi, ale w d a
lekiej przyszłości, i to albo na ziemi, albo też w świecie życia
pozagrobowego. Społeczna r o l a t y c h ruchów jest oczywiście bez porów
nania mniejsza niż ruchów należących do pierwszej k a t e g o r i i .
2 5
R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i ode
grały dużą rolę w kształtowaniu się nowej świadomości tamtejszych
mieszkańców. Należy przecież pamiętać o t y m , iż etniczna s t r u k t u r a t y c h
terenów do okresu kolonialnego — to k o n g l o m e r a t setek najróżnorodniejszych p l e m i o n , z których n i e m a l każde stanowiło całkowicie odrębny
etnos. T o oczywiście n i e sprzyjało p o w s t a n i u nowego zintegrowanego
społeczeństwa, takiego społeczeństwa, które odpowiadałoby w a r u n k o m
społeczno-ekonomicznym n a r z u c o n y m przez władze kolonialne. Rozkład
jednak d a w n y c h stosunków społecznych na s k u t e k z m i a n k u l t u r o w y c h
zachodzących w w y n i k u zetknięcia się dwóch c y w i l i z a c j i , z których j e d
na — ta wyższa — uzurpowała sobie p r a w o do rządzenia tą niższą,
spowodował ożywienie kontaktów międzyplemiennych i masowe m i g r a
cje. Rozprzestrzenianie się m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów i uniwersalnego
języka, j a k i m jest „pidgin E n g l i s h " , w największym c h y b a s t o p n i u p o
łączyły mieszkańców. W i a r a w cargo wyszła b o w i e m poza r a m y starej
religii plemiennej.
N o w a sytuacja historyczna spowodowała, że po jednej stronie sta
nęli Czarni, po d r u g i e j zaś B i a l i . W t y c h n o w y c h w a r u n k a c h w obozie
Czarnych rodzić zaczęły się procelsy i n t e g r a c j i , powstawała n o w a świa
domość. W t e n sposób na t l e zaistniałych warunków społeczno-ekonom i c z n y c h i ruchów r e l i g i j n o - m i l l e n a r y s t y c z n y c h o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m powstały początki nacjonalizmu, które uzewnętrzniły się
w przejawach solidarności narodowej i dążeniach do państwowej samo
dzielności. R u c h y t e w g L o m m e l a
są nie t y l k o świadectwem w z r o s t u
nacjonalizmu, lecz także narzędziem jego u t w i e r d z a n i a . Oczywiście t y l k o
26
der
25
W o r s 1 e y, op. cit., s. 16.
26
A. L o r a r a e l ,
„Europaisierung
Der
„Cargo-Kult"
der Primitiven",
in Melanesien.
Ein
Beitrag
zura
Problem
„Zeitschrift f i i r E t h n o l o g i e " , t. 78: 1953, n r 1.
358
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
do czasu, dopóki odgrywają one wiodącą rolę w opozycji a n t y k o l o n i a l nej. W dalszej fazie b o w i e m muszą przekształcić się w separatystyczne
sekty o charakterze p a s y w n y m — w sekty o odmiennej r o l i i znaczeniu.
Na pozostałym obszarze Oceanii, poza t e r e n a m i N o w e j G w i n e i i a r
chipelagami Melanezji r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały stosunkowo
rzadko. Na Polinezji znamy zasadniczo takie r u c h y głównie z W y s p
T o w a r z y s t w a , Hawajów i N o w e j Z e l a n d i i . Wszystkie one jednak miały
miejsce nie w czasach n a m współczesnych, lecz w d r u g i e j połowie X I X w .
Do najbardziej znanych należał r u c h z w a n y H a u - H a u l u b P a i - M a r i r e
występujący w latach 1864—1868 na terenie N o w e j Z e l a n d i i . Był t o
r u c h z b r o j n y w y m i e r z o n y przeciwko A n g l i k o m , którzy w t y m okresie
przeprowadzali akcję odbierania M a o r y s o m ziemi. Był zorganizowany na
wzór w o j s k o w y z naczelnym r e l i g i j n y m przywódcą międzyplemiennym
prowadzącym oprócz działań w o j e n n y c h zakrojoną na szeroką skalę akcję
nawracania na nową wiarę. Ideą przewodnią t e j r e l i g i i było przekonanie,
iż dzięki magicznej sile o t r z y m a n e j za pośrednictwem kapłanów o d
bóstwa będzie można pokonać i wygnać z N o w e j Z e l a n d i i białych k o l o
nizatorów .
W X I X w . na Hawajach, w w a r u n k a c h szybkiego u p a d k u rodzimej
k u l t u r y i rozkładu tamtejszego społecznego systemu, stara w i a r a stawa
ła się anachronizmem. Dlatego najbardziej charakterystyczną formą
w a l k i narodowowyzwoleńczej było powstawanie szeregu sekt, których
d o g m a t y k a stanowiła k o n g l o m e r a t starych h a w a j s k i c h wierzeń ze spe
cjalnie pojętymi ideami chrześcijańskimi. R u c h y te miały także cha
r a k t e r społeczny, gdyż zwróciły się one przeciwko p r o t e s t a n c k i m m i s j o m ,
które sankcjonowały wewnątrzhawajskie r o z w a r s t w i e n i e klasowe, j a k
i panujące a k t u a l n i e stosunki k o l o n i a l n e . Wszystkie te r u c h y , określane
często w relacjach m i s j o n a r z y jako anarchia l u b rozpusta, miały ogól
n o n a r o d o w y charakter i p r o f i l wyraźnie a n t y m i s y j n y . Wszystkie one
zwalczane były zbrojnie przez kolonialne w o j s k a i w zasadzie po w i e k u
X I X już nie występowały; t u b y l c y b o w i e m na Hawajach i N o w e j Z e
l a n d i i s t a l i się mniejszością, która nie mogła nawet w sferze r e l i g i j n e j
przeciwstawić się n a p o r o w i przybyszów. „ W t e n sposób wyspiarze u t r a
c i l i swój pacyficzny r a j , j a k nazywano w Europie n p . Hawaje, ale za
to osiągnęli możliwość dostępu do r a j u w n i e b i e " .
21
28
2 7
czeskij
A.
I.
Blinów,
Sborník,
64—65, 84; A .
land,
Maorijskie
Trudy
bytnoj
(1843—1872),
R e i s с h e k, Sterbende
Welt.
D. D.
kultury
Zelandji,
Oceanijskij
Zwolf
Jahre
Forschleben
oj New
Zealand,
Etnograji-
1957, s. 57—61,
auf
Neusee-
L o n d o n 1960,
„Missye K a t o l i c k i e " , t. 18: 1899, s. 57—61.
T u m а г к i n, R o i amierikanskich
gawajskogo
[w:]
t. 38, N. S., M o s k w a -
L e i p z i g 1924, s. 148; K . S i n c l a i r , A history
s. 137—138, 140—142; Z Nowej
28
wojny
Instituía E t n o g r a f i i ,
missionierow
národa i ego kolonialnom
w razruszenii
poraboszczenii,
[w:]
samoProblemy
MELANEZYJSKIE
RUCHY
359
MILLENARYSTYCZNE
W ogólnym zarysie te m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y polinezyjskie były
bardzo zbliżone do r e l i g i j n y c h ruchów, z którymi s p o t y k a m y się w w i e
k u X X na terenie N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i .
Jednak nigdzie w t a k dużych r o z m i a r a c h nie występowały r e l i g i j n o -polityczne r u c h y , j a k w czarnej A f r y c e . T a m też sprzęgły się one n a j
silniej z walką narodowowyzwoleńczą. Można powiedzieć, że wszystkie
pierwsze masowe r u c h y Afrykańczyków mające n a r o d o w y charakter —
to r u c h y r e l i g i j n e . Przyczyną powstania t y c h ruchów, z których najsłyn
niejszy był t z w . „kinbangizm" w K o n g u , jest k o l o n i a l i z m , który spo
wodował upadek rodzimej k u l t u r y . W t e j atmosferze nowa w i a r a n a r z u
cona przez Białych była całkowicie niezrozumiała, można ją za to było
świetnie kojarzyć z k o l o n i a l n y m panowaniem. W t y c h w a r u n k a c h m i e j
scowa ludność, p o d w p ł y w e m pojawiających się masowo proroków
i zbawicieli, tworzyła nowe k u l t y o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m . Była
to oczywiście reakcja na panujące s t o s u n k i między białym k o l o n i z a t o
r e m , urzędnikiem i misjonarzem, a c z a r n y m r o b o t n i k i e m , służącym
i r o l n i k i e m . R u c h y te były w y r a z e m dążności do polepszenia swej s y
t u a c j i w n o w y c h dotychczas n i e znanych w a r u n k a c h . Interesująca
w t y m względzie jest uwaga Malinowskiego, który twierdził, że „Euro
pejczycy n i e p o w i n n i wszelkiej edukacji uważać za w i e l k i s k a r b ; lecz
zwrócić uwagę na to, że [. ..] to, co [. . .] bierze [ M u r z y n ] z k u l t u r y e u r o
pejskiej, może stać się d l a niego zawadą i przekleństwem i wyrządzić
m u krzywdę, jeśli o t w i e r a przed n i m h o r y z o n t y i r o z w i j a ambicje,
które n i e mogą być zaspokojone" .
Niestety, autor t e j c y t a t y n i e przewidział odmiennego r o z w o j u p o l i
tycznego, j a k i zaszedł krótko po I I w o j n i e światowej na c z a r n y m lą
dzie, zmian, które dziś n i e t y l k o rozwijają h o r y z o n t y i ambicje, ale
także zmierzają k u i c h b l i s k i e j realizacji.
W p i e r w s z y m okresie powstawania t y c h zbliżonych do m e l a n e z y j skiego m i l l e n a r y z m u ruchów, t j . w w i e k u X I X , związane one były
z głosami p r o t e s t u przeciwko naruszaniu plemiennej niezależności. O d
lat 30-tych X X w . tendencje a n t y k o l o n i a l n e , j a k zresztą wszędzie, tracą
całkowicie na znaczeniu, tracą b o w i e m tę funkcję na rzecz i n n y c h o r g a 29
3 0
31
istorii
i etnografii
narodów
Awstralii,
Nowoj
Gwiniei
i
Gawajskich
Ostrowów,
„Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 80, M o s k w a 1962, s. 251—255, 264.
29
E. A n d e r s s o n ,
Messianic
popular
movements
in the Lower
Congo,
Upsala
1958.
30
S z a r i e w s к a j a, op. cit., s. 17, 236, 239, 269—270, 301—302; E . G r e i v s -
- A b a í i 1, O moíem
otnoszenii
к christianstwu,
„Sowietskaja
Etnografija",
n r 6:
Szkice
teorii
1960, s. 142.
31
kultury,
B.
Malinowski,
Warszawa
Dynamika
1958, s. 196.
przemian
kulturowych,
[w:]
z
360
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
nizacji. W ostatnich czasach w związku ze z j a w i s k i e m przechodzenia
od aktywnego do biernego etapu r o z w o j u ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h ,
w A f r y c e — podobnie j a k i w Melanezji — s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m
j a k najbardziej s z k o d l i w y m — ze z j a w i s k i e m t z w . „czarnego r a s i z m u " ,
szowinistycznej d o k t r y n y dominującej dziś w w i e l u afrykańskich sek
tach
W A m e r y c e r u c h y , które można b y nazwać także m i l l e n a r y s t y c z n y
m i , występowały na dużym obszarze, m i m o to jednak do dziś są one
bardzo mało zbadane. Do najbardziej znanych zaliczyć należy t z w . „ta
niec duchów" — r u c h , który objął cały szereg północndkalifornijskich
plemion, a później rozprzestrzeniał się na t e r e n y n i e m a l wszystkich
rezerwatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h . Po k r w a w e j masakrze w y z n a w
ców „tańca duchów" wszystkie inne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie
A m e r y k i Północnej przybrały zasadniczo charakter pasywny, a I n d i a n i e
rozpoczęli organizować się w sekty t y p o w o pacyfistyczne. Przykładem
t a k i m może być p e y o t y z m .
Bardzo zbliżone do k u l t u t y p u cargo są r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na
terenie A m e r y k i Południowej, zaobserwowane n p . wśród p l e m i o n T u kuna, Guaraní, T u p i n a m b a . Pojawiający się t a m prorocy przepowiadają
bardzo bliską erę kataklizmów, w czasie której znikną „biali". Po niej
nastąpi okres n o w e j „złotej e r y " . Podobnie j a k w Melanezji, t u b y l c y
w i e r z y l i , iż z d a l e k i c h s t r o n przybyć mają s t a t k i załadowane pożądany
m i przez n i c h t o w a r a m i . W programie t y c h ruchów były także hasła
t y p o w o a n t y k o l o n i a l n e . P r o r o c y T u k u n a nawoływali do biernego, a n a
w e t czasami do zbrojnego o p o r u przeciwko p l a n t a t o r o m k a u c z u k u , w y
wołując oczywiście z i c h s t r o n y zaciekłą kampanię antyindiańską .
3 2
33
34
35
M i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y , charakterystyczne w zasadzie d l a ludów
t z w . „kolonialnych", występowały również t a m , gdzie masy chłopskie
znajdowały się w e wczesnym s t a d i u m organizacji p o l i t y c z n e j . Z t a k i m
t y p e m m i l l e n a r y s t y c z n y c h l u b bardzo do n i c h zbliżonych ruchów spotyS z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 270.
J . M o o n e y, The Ghost-Dance
Religion
and the Sioux
outbreak
of 1890,
[w:] Hth Annual
Report
of the Bureau
of Ethnology
to the Secretary
of the
Smithsonian
Institution,
t. 2, W a s h i n g t o n 1896, s. 641—1136.
W. L a B a r r e , The Peyote
Cult, Yale University
Publications
in
Anthropo
logy, t. 19, L o n d o n 1938; M . G U s i n d e, Der Peyote-Kult.
Entstehung
und Verbreitung,
Sankt Gabriel
Studien, Festschrift
zum 50-jahrigen
Bestandsjubilaum
des
Missionshauses
St. Gabriel,
W i e n 1939, s. 401—499; G . W a g n e r , Entwicklung
und
Verbreitung
des Peyote-Kultes,
„Baessler A r c h i v " , t. 15: 1932 z. 2 — 3 , s. 59—144.
M é t r a u X, The Guaraní, s. 93; M é t r a u x, The Tupinamba,
s. 131; M . V . de
Q u e i r ó z , К woprosu
o proroczeskich, vjiñienijach (miessianstwie)
sriedi Тикипоги,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1965, s. 72—80; C . N i m u e n d a j u , The
Tucuna,
[w:] Handbook
of South American
Indians, s. 724—725.
3 2
33
34
35
MELANEZYJSKIE
RUCHY
361
MILLENARYSTYCZNE
k a m y się w i e l o k r o t n i e śledząc historię średniowiecznej E u r o p y
lub
carskiej R o s j i .
M i l l e n a r y z m — określenie wprowadzone do l i t e r a t u r y przez oceanistów — nie znalazło do dziś jeszcze pełnej aprobaty. T e r m i n t e n b o
w i e m , oddający dość dobrze istotę współczesnych r e l i g i j n y c h l u b r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów n a obszarze Oceanii,
przetransponowywany
na i n n e t e r e n y wywoływać m u s i p e w n e zrozumiałe sprzeciwy. M i m o b o
w i e m w i e l u bezsprzecznych cech wspólnych o m a w i a n y c h ruchów szereg
z n i c h w y k a z u j e dość poważne różnice, w zależności o d miejsca i czasu
i c h występowania. Dlatego też adekwatne określenie dla jednej o g r a n i
czonej t e r y t o r i a l n i e i chronologicznie g r u p y t y c h ruchów nie w każ
d y m w y p a d k u może być stosowane do ruchów aczkolwiek wykazują
cych p e w n e cechy wspólne, lecz przecież n i e tożsame. Być może dalsze
badania porównawcze ustalą ogólną istotę t y c h w s z y s t k i c h ruchów n a
z y w a n y c h n i e k i e d y m i l l e n a r y s t y c z n y m i i umożliwią weryfikację stoso
w a n e j dziś t e r m i n o l o g i i .
Powszechnie używanym t e r m i n e m przez etnografów amerykańskich
jest „natywizm", rozpowszechniony przez L i n t o n a . „ N a t y w i z m " t r a k
t u j e o n j a k o specyficzną fazę zmian k u l t u r a c y j n y c h . R u c h y „natywistyczne" t o takie, które w w y n i k u zaistnienia n o w e j s y t u a c j i g l o r y f i
kują przeszłość i starają się ją przywrócić do życia — „starają się o o d
rodzenie p e w n y c h aspektów m i n i o n e j k u l t u r y " , „czynią świadome w y
siłki, b y ją przywrócić" .
T a k i e stanowisko kładzie nacisk na r e a k t y w o w a n i e przeszłości, w y
suwa na p l a n p i e r w s z y dawne, dziś nie progresywne, a regresywne ele3 6
3 7
3 8
39
36
W
W o r s l e y , op. cit., s. 27.9, 285; B a r t o s z e w i c z ,
szczególności
odnieść
w Anglii, T . Miinzera
to
w
należy
do
znanych
1525 r. w N i e m c z e c h
powstań
op.
cit., s. 78, 86—93.
W.
Tylera
w
1381 r.
c z y Taborytów w C z e c h a c h w
po
czątkach X V w .
3 7
P.
T o k a r i e w, op. cit., s. 157, 177—178; B a r t o s z e w i c z ,
W o r s 1 e y, Priedislowie
s. 12—13. W
wśród
szczególności
mniejszości
awtora
ruchy
narodowych
к russkomu
reformatorskie
carskiej
op. cit., s. 100—110;
izdcmiju, [w:] W o r s 1 e y, op. cit.,
religijno-polityczne
R o s j i . Oprócz
bowiem
występowały
klasowego
ucisku
związane one były także z dyskryminacją narodowościową i polityką c h r y s t i a n i z a cyjną. N a j b a r d z i e j
z n a n e to t z w . „kult C h e r i - M a p a "
u Nanajców (początek X X w.),
b u r c h a n i z m w górach A ł t a j u (pocz. X X w.), r u c h M o r d w y w pocz. X I X w . i s e k t a
„ K u g u - S o r t a " (70 l a t a X V I I I w . do końca X I X w.) n a Powołżu.
38
W p r o w a d z a o n także t a k i e t e r m i n y , j a k —
v a l i s t i c n a t i v i s m ) , w którym n a c i s k p o s t a w i o n y
„natywizm
uwieczniający"
(perpetuative
„natywizm o d r o d z e n i o w y "
n a t i v i s m ) , odznaczający
r y c h celem jest zachowanie
po w s z e
t o n , Nativistic
„American A n t h r o p o l o g i s t "
movements,
R e a d e r in comparative...,
39
R.
in Seven
(revi-
jest n a powrót k u przeszłości i —
t a k i e r u c h y , któ
c z a s y obecnego s t a n u k u l t u r o w e g o .
R.
Lin
t. 45: 1943, s. 230—240 (za
s. 466—468).
Linton,
Tłie Distinctive
American
Indian
Tribes,
Aspects
of Acculturation,
New York—London
[w:]
Acculturation
1940, s. 502, 517.
362
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
m e n t y k u l t u r y . Czy w ruchach t y c h rzeczywiście dominującą rolę o d
grywały elementy
przeszłości?
One istniały, ale były
twórczo
przekształcone, były dostosowywane do n o w y c h warunków, ciasno spla
tały się z elementami eurqpejskiej k u l t u r y . Doktryną w i e l u z t y c h
ruchów był powrót do „złotego w i e k u " , ale nie do takiego, j a k i istnieć
miał przed okresem kolonizacji. T u b y l c y dążyli do „złotego w i e k u " ,
w którym m o g l i b y korzystać z dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i ,
w którym rządziliby sami sobą i w którym k o n t y n u o w a l i b y swoje t r a
dycje. Czy ten jednak p r o g r a m nazwać można p r o g r a m e m r e a k t y w o
w a n i a przeszłości — p r o g r a m e m „natywistycznym"? W y d a j e się, że p o
dejście takie byłoby błędne.
Odrzucając t e r m i n „natywizm", należy także odrzucić i inne zwią
zane z doktryną L i n t o n a , t a k j a k n p . „ruchy odrodzeniowe", „ruchy
odświeżeniowe" czy „kryzysy r e l i g i j n e " — t e r m i n negujący postępowy
i społeczny charakter t y c h r u c h ó w .
Odmienne spojrzenie n a r u c h y „natywistyczne" m a F i r t h . Uważa on
je za „objaw trudności a d a p t a c y j n y c h " a nie za „powrót do dzikości
i atawistycznego sposobu myślenia". T r a k t u j e je b o w i e m jako „próby
rozwiązania poważnych trudności powstałych w okresie h a r m o n i z o w a n i a
starych i n o w y c h i n s t y t u c j i , p r a w i wartości" i uważa je za „pozytywną
reakcję, choć w f o r m i e p r o t e s t u " , a nie za przejaw jakiegoś k r y z y s u
czy p a t o l o g i i .
Jeszcze dalej w s w y c h poglądach na r u c h y religijno-wolnościowe p o
szedł włoski badacz L a n t e r n a r i . Używa o n t e r m i n u „ruchy prorocze",
słusznego wyłącznie w odniesieniu do t a k i c h , w których rzeczywiście
s p o t y k a m y się z postacią p r o r o k a . L a n t e r n a r i r o z p a t r u j e te r u c h y j a k o
„wyrażenie k u l t u r o w e g o zderzenia między l u d a m i o różnych stopniach
40
41
4 2
40
Odrodzenie
przeszłości j e s t j a k n a j b a r d z i e j
niejszych faz rozwoju
t y c h ruchów, później
c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a najwcześ
n a t o m i a s t jego z n a c z e n i e m a l e j e ,
nawet na tych wczesnych etapach znajdujemy
e l e m e n t y nowe,
ale
np. chęć u z y s k a n i a
p e w n y c h dóbr — d o t y c h c z a s całkowicie n i e z n a n y c h .
41
F o r m a „natywizm" w y d a j e
gdyż w
tej postaci n i e mówi
się być także n i e do przyjęcia w języku p o l s k i m ,
o n a n a m dosłownie n i c . T e r m i n
i „revivalizm" stosuje np. M é t r a u x ,
The
żeniowe" stosuje
Revitalization
A. F . C.
Wallace,
Guaraní,
„kryzys
religijny"
s. 93. T e r m i n „ruchy odświe
Movements,
„American
An
t h r o p o l o g i s t " , t. 58: 1956 n r 2.
42
szawa
R.
Firth,
ludzkie.
Społeczności
Wstąp
także s a m t e r m i n „natywizm" i w p r o w a d z a
cult"
do
antropologii
1965, s. 222. P o d o b n e s t a n o w i s k o r e p r e z e n t u j e
(R.
Piddington,
burgh—London
An
Introduction
z a m i a s t niego
to
Social
por. К r o e b e r, op. cit,
nowy
który
—
Anthropology,
1963, s. 735—743). I n n e t e r m i n y s t o s o w a n e
„nativistic e n d e a v o r s " ,
społecznej,
R. Piddington,
War
odrzuca
..adjustment
t. 2, E d i n
w t y m d u c h u to n p . —
s. 437, l u b „movement of e n t h u -
s i a s " , por. M e a d , op. cit, s. 373; M . D. S a h 1 i n s, Culture
and Environment.
Study
London
of
Cultural
Ecology,
[w:]
Horizons
of Anthropology,
The
1965, s. 143.
MELANEZYJSKIE
RUCHY
363
MILLENARYSTYCZNE
r o z w o j u i reakcją na to zderzenie" . T r a k t u j e on te r u c h y jako próbę
przystosowania r o d z i m e j k u l t u r y do n o w y c h warunków, p r z y j e d n o
czesnym zachowaniu k u l t u r o w y c h t r a d y c j i . Pomimo, że L a n t e r n a r i
zwraca już uwagę na a n t y k o l o n i a l n y wydźwięk w i e l u z t y c h „proro
czych ruchów", to jednak i c h zasadniczą podstawę w i d z i w r e l i g i i
i sferze t z w . „zderzenia k u l t u r " .
43
Najczęściej używanym t e r m i n e m obok t a k i c h , j a k m i l l e n a r y z m i „na
t y w i z m " , jest „mesjanizm". W i a r a w przyjście
mesjasza-zbawiciela
ludzkości może objawiać się w dwóch w a r i a n t a c h : 1) jako „mesjanizm
i n d y w i d u a l n y " (o i l e go t a k można nazwać), c z y l i w i a r a w przyjście
zbawiciela l u b k i l k u z b a w i c i e l i w postaci przodka, bohatera, boga, który
u r a t u j e swych wyznawców o d jakichś kataklizmów czy klęsk; 2) jako
„mesjanizm n a r o d o w y " — w i a r a w szczególne posłannictwo własnego
n a r o d u . T e n z k o l e i mesjanizm, n a z y w a n y także e t n o c e n t r y c z n y m ,
przekształcić się może w mesjanizm społeczny, którego p r o g r a m e m jest
w y z w o l e n i e w s z y s t k i c h uciśnionych bez względu n a przynależność pań
stwową czy narodową .
4 4
45
T e r m i n u „mesjanizm" używać można zasadniczo t y l k o w odnie
sieniu do t a k i c h ruchów, w których występowała koncepcja p r z y b y
cia mesjasza-zbawiciela. W i e l e jednak m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów zna
n y c h z terenów M e l a n e z j i i N o w e j G w i n e i nie posiadało t e j koncepcji,
m i m o że zakładało bliskie nadejście „złotego w i e k u " . Dlatego też t e r
m i n „mesjanizm" należy stosować wyłącznie w t a k i c h w y p a d k a c h , gdzie
idea zbawiciela l u b idea zbawienia odgrywała dominującą rolę.
W przedkolonizacyjnych wierzeniach w i e l u ludów Oceanii istniało
zjawisko „zmaterializowanej idei z b a w i e n i a " , c z y l i koncepcja w y b a
w i e n i a od k o n k r e t n e g o zła doczesnego, n p . choroby l u b śmierci. Z t a k i m
też pojęciem zmaterializowanego zbawienia s p o t y k a m y się i w później
szej fazie r o z w o j u t y c h wierzeń — w i c h fazie s y n k r e t y z a c j i z doktryną
chrześcijańską. Zbawienie nastąpić m a na ziemi, przyniesie ono z sobą
wolność, wszelkie pożądane dobra, obfitość jedzenia i szczęśliwość. D o
piero w późniejszych fazach r o z w o j u m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów t a idea
zbawienia przekształca się w ideę zbawienia niematerialnego.
46
Podobną ewolucję przechodził też t z w . „ekskluzywizm s o t e r y c z n y " —
idea przyznająca t y l k o ściśle określonej grupie l u d z i p r a w o do uzyskania
43
44
L a n t e r n a r i , Les
V.
peuples
opprimés,
Np.
mouvements
religieux
de Liberté
et de
salut
des
P a r i s 1962, s. 313, c y t . za S z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 17.
mesjanizm
afrykański
lub
doktryna
fílozoficzno-polityczna
w P o l s c e około połowy X I X w., głosząca m.in. wyjątkową
misję n a r o d u
istniejąca
polskiego
w d z i e j a c h świata.
Poniatowski,
Treść wierzeń
45
Z.
46
P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 273—274.
religijnych,
Warszawa
1965, s. 275.
364
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
zbawienia. O d e k s k l u z y w i z m u wioskowego, rodowego czy plemiennego
rozwój poszedł w r a z z p o w s t a n i e m świadomości narodowej i nacjona
l i z m u w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u narodowego i wreszcie w k i e r u n k u
e k s k l u z y w i z m u rasowego .
Związana ściśle z m i l l e n a r y z m e m i mesjanizmem koncepcja „złotego
w i e k u " znana jest n i e m a l w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Posiada ona w y
raźny aspekt społeczny polegający n a t y m , iż w r a z ze wzrastającym
podziałem k l a s o w y m , jeśli chodzi o procesy wewnątrz społeczne, l u b
też w r a z z p o d b i j a n i e m j e d n y c h ludów przez drugie musiało w określo
n y m społeczeństwie — a w szczególności w t e j jego w a r s t w i e , która n i e
osiągnęła wysokiego s t a n d a r t u życiowego — wzmagać się zaintereso
w a n i e t a k i m okresem, w którym wszystko było lepsze i inne. Okres
ten, t z w . „złoty w i e k " , umiejscawiano albo w czasach j a k najbardziej
odległych, albo też w dalekiej przyszłości . Natomiast r u c h y m i l l e n a
rystyczne w s w y m m e l a n e z y j s k i m w y d a n i u przybliżyły t e n okres wiecz
nej szczęśliwości n i e m a l k u czasom współczesnym. Dalszy j e d n a k i c h
rozwój — j a k w i e m y — przyczynił się do przeobrażenia t y c h m i l l e n a
r y s t y c z n y c h , mesjanistycznych lüb proroczych ruchów w separatystycz
ne sekty, które idee zbawienia i ideę „złotego w i e k u " odsunęły daleko
w przyszłość, tracąc przez to d a w n y a k t y w n y charakter, w którym w i
dzieć można p r z e j a w w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h i narodowowyzwoleńczych.
47
48
A l e k s a n d e r Posern-Zieliński
MELANESIAN
MILLENARIAN
OF
MOVEMENTS
CONTEMPORARY
AS AN
CULTURAL
ILLUSTRATION
CHANGE
S u m m a r y
S i d e b y side w i t h c h a n g e s i n the l i v i n g c o n d i t i o n s of some c o l o n i a l peoples or
peoples w h o h a v e b e e n c o l o n i a l u n t i l r e c e n t l y , c h a n g e s h a v e also been t a k i n g p l a c e
i n t h e i r beliefs, i n t h e p l a c e of t h e s e beliefs
i n t h e n e w c u l t u r a l setting, a n d i n
the s o c i a l f u n c t i o n of t h e s e beliefs. T h u s t h e e t h n o g r a p h e r
a n d e x p e r t on r e l i g i o n
m u s t face the u r g e n t t a s k of s t u d y i n g t h e processes w h e r e b y
some n e w r e l i g i o n s
or beliefs a r e born.
I n M e l a n e s i a t h e s o - c a l l e d " c a r g o c u l t s " a r e a c h a r a c t e r i s t i c f o r m of t h e n e w l y
emerging
religious
emerged
i n t h i s a r e a f r o m t h e m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y u p to t h e p r e s e n t d a y ,
ideas. T h e g u i d i n g
idea
of t h e s e r e l i g i o u s
movements,
which
is t h e d e s i r e to a t t a i n a higher, s t a n d a r d of l i v i n g , t h e d e s i r e to possess a l l those
t h i n g s w h i c h t h e w h i t e m a n uses. T h e " c a r g o c u l t s " w h i c h a r e c o m m o n l y found i n
T e n o s t a t n i występował b a r d z o często wśród mieszkańców środkowej A f r y k i
i w y s p M e l a n e z j i . Z b a w i e n i e i dostęp do „złotego w i e k u " uzyskać mogą wyłącznie
„czarni".
4 7
4 8
P o n i a t o w s к i, op. cit., s. 203—204.
MELANEZYJSKIE
RUCHY
365
MILLENARYSTYCZNE
M e l a n e s i a m a y be p l a c e d i n the category of the s o - c a l l e d " m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s "
which have a purely
m a t e r i a l base, a n d w h i c h a r e a n u n d e v e l o p e d
struggle
liberation.
for
national
The
new
ideology
is
a
form
of
the
conglomeration
of
old
beliefs a n d C h r i s t i a n ideas. T h e old beliefs of the f o r e f a t h e r s h a v e b e e n d i s c r e d i t e d ,
w h i l e the n e w
beliefs
h a v e not f u l f i l l e d
the hopes
placed in them, therefore
n a t i v e s h a v e h a d to c r e a t e beliefs
of a n o t h e r k i n d , d r a w i n g
thological
new,
"cargo"
traditions
and
and
on
the
like movements
that
is, C h r i s t i a n t r a d i t i o n s .
began to a p p e a r
most common
the
my
Millenarian
i n t h e 19th c e n t u r y as a r e a c t i o n
to the a c t i v i t i e s of the c o l o n i s e r s . T h e s e m o v e m e n t s
sity in Melanesia, however,
both on t h e old
r e a c h e d t h e i r greatest i n t e n
i n the forties a n d fifties of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e
e l e m e n t s of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s
in Melanesia
are: a myth
c o n c e r n i n g the r e s u r r e c t i o n of a n c e s t o r s , a p a r t i a l r e t u r n f r o m C h r i s t i a n i t y t o w a r d s
old, but m o d i f i e d beliefs, t h e a c c e p t a n c e of c e r t a i n C h r i s t i a n p r a c t i c e s a n d dogmas,
the m y t h of „cargo", t h a t is, the w o n d e r f u l
p r o d u c t s of w h i t e c i v i l i z a t i o n w h i c h a r e
to be b r o u g h t by s h i p , a e r o p l a n e or s u b m a r i n e , the m y t h of a c o s m i c c a t a s t r o p h e
w h i c h w i l l be f o l l o w e d by a h i e r a r c h y b e t w e e n
b l a c k a n d w h i t e the opposite
of
t h a t p r e v a i l i n g today, the idea of a M e s s i a h or s a v i o u r , t h e o c c u r r e n c e of p o l i t i c a l
and
economic
aspects
within
the
framework
of
the
religious
programme,
and
h o s t i l i t y to E u r o p e a n s , often c o m b i n e d w i t h acts of force.
I n t h e e v o l u t i o n of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s , t h e s p h e r e of r e l i g i o u s ideology
a n d the struggle a g a i n s t c o l o n i a l i s m are c o n v e r s e l y r e l a t e d . I n c o n t e m p o r a r y t i m e s
it is m o r e u s u a l for us to e n c o u n t e r " c a r g o " m o v e m e n t s i n t h e i r f i n a l p h a s e . T h e y
rapidly
lose t h e i r m i l i t a n t c h a r a c t e r a n d
e x t e n t a n d i n f l u e n c e . S i d e by
change
into sects w h i c h a r e l i m i t e d i n
side w i t h t h e m g r o w u p n e w
bodies t h a t a r e
not
religious, but p o l i t i c a l . T h e m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s h a v e p l a y e d a n i m p o r t a n t p a r t
i n m o u l d i n g the n e w ideas of the i n h a b i t a n t s of M e l a n e s i a t h r o u g h i n t e g r a t i o n a n d
the r i s e of n a t i o n a l i s m .
W e f i n d s i m i l a r r e l i g i o u s - p o l i t i c a l m o v e m e n t s also i n P o l y n e s i a , A f r i c a , a n d on
the A m e r i c a n c o n t i n e n t — w h e r e v e r c o l o n i a l i s m h a s been.
T h e q u e s t i o n of t e r m i n o l o g y
millenarianism,
has w o n
full
is s t i l l disputable. U n t i l n o w
approbation.
For
no t e r m , i n c l u d i n g
a t e r m t h a t is a p p l i c a b l e
to
one
t e r r i t o r i a l l y a n d c h r o n o l o g i c a l l y l i m i t e d g r o u p of t h e s e m o v e m e n t s is by no m e a n s
a p p l i c a b l e to other m o v e m e n t s t h a t a r e s i m i l a r but not i d e n t i c a l . T h u s a p a r t
from
" m i l l e n a r i a n i s m " , the l i t e r a t u r e on t h e s u b j e c t c o n t a i n s s u c h t e r m s as " n a t i v i s t i c
movements",
"revivalism", "revitalization movements",
"adjustment
cult",
"move
m e n t of e n t h u s i a s m " , a n d m a n y others.
Translated
by
Krystyna
Kozłowska
