94aa25416f5c92cd852c9716694c1c5a.pdf
Media
Part of Ojczyzna w pieśniach i wierszach chłopskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3
- extracted text
-
Jerzy Bartmiński
O J C Z Y Z N A W PIEŚNIACH I W I E R S Z A C H CHŁOPSKICH
R o z w ó j pojęcia ojczyzny w polskiej kulturze l u d o w e j przebie
e m b r i o n a l n e , r o d z i n n e znaczenie ojczyzny
ludzie
wychowani
gał inaczej niż w kulturze o g ó l n o n a r o d o w e j - c h o ć o c z y w i ś c i e
w kulturze w i e j s k i e j z a c h o w u j ą niekiedy bardzo d ł u g o : „ W m o j e j
vv p o w i ą z a n i u z nią. Był w y p a d k o w ą zapożyczeń, p r z e w a r t o ś
w i o s c e p o d K r a k o w e m - stwierdza w s p ó ł c z e s n y autor, profesor
c i o w a ń i w ł a s n y c h d o k o n a ń . Na l u d o w e dzieje ojczyzny
u n i w e r s y t e t u - d o m r o d z i n n y n a z y w a się ojczyzną. B y ł o t o dla
się b o w i e m recepcja działań p r o p a g a n d o w y c h
składa
patriotów
od
końca X V I I I w i e k u poczynając, znajdująca o d b i c i e w fascynacji
programem n a r o d o w y m w r ó ż n y c h j e g o w e r s j a c h p o l i t y c z n y c h
m n i e przez w i e l e lat j e d y n e znaczenie s ł o w a ojczyzna. Z n a c z y ł o
o n o d o m . Po prostu d o m . "
1 1
W d o k u m e n t a c j i hasła ojczyzna
zgromadzonej w krakowskiej
i samorzutne rodzenie się w ś r ó d c h ł o p ó w poczucia w s p ó l n o t y
p r a c o w n i s ł o w n i k a g w a r p o l s k i c h P A N , znaczenie „ o j c o w i z n y "
ponadregionalnej i p o n a d k l a s o w e j połączona z b u d o w a n i e m
i l o ś c i o w o z d e c y d o w a n i e przeważa nad znaczeniem „ o j c z y z n y
radykalnego p r o g r a m u r u c h u c h ł o p s k i e g o , i wreszcie dramatycz
n a r o d o w e j " (które jest d o k u m e n t o w a n e ś l a d o w o ) - ale jest t o
ne d o c h o d z e n i e d o w ł a s n e j w e w n ę t r z n e j dojrzałości, oparte na
użycie w ł a ś n i e p o t o c z n e , c o d z i e n n e .
u g r u n t o w a n y c h w a r t o ś c i a c h tradycji k u l t u r o w e j . Przetwarzanie
1 2
Jeśli s i ę g n i e m y p o f o l k l o r p i e ś n i o w y , t j . l u d o w ą poezję ustną,
koncepcji n a r o d o w y c h w d u c h u c h ł o p s k i e g o systemu w a r t o ś c i
t o s t w i e r d z i m y , że ojczyzna
i religijno-ludowej waloryzacji świata i człowieka, doprowadziło
z d u m i e w a j ą c o rzadko. W d o k u m e n t a c j i
do u f o r m o w a n i a
d u j e m y ją w ż a r t o b l i w e j c h ł o p s k i e j piosence: Umar Maciek
umar,
daj mu
jego™
w ł a s n e g o w a r i a n t u pojęcia ojczyzny,
który
wobec j e d n y c h k o n c e p c j i e l i t a r n y c h s t a n o w i k o n t r p r o p o z y c j ę ,
Boże
niebo,
- „ o j c o w i z n a " p o j a w i a się w
a ja będę
Kolbergowskiej
mieszkał
niej
znaj
na ojczyźnie
wobec i n n y c h - r o z w i n i ę c i e , d o p e ł n i e n i e . Nurt k u l t u r y l u d o w e j
i w weselnej p r z y ś p i e w c e : Podajcie
spotkał się z s i l n y m o s t a t n i o n u r t e m o g ó l n o n a r o d o w y m , „ m i ł o -
dwoje,
s z o w s k i m " , w szukaniu dla ojczyzny w y z n a c z n i k ó w b l i s k i c h ,
j e d y n e d w a p o ś w i a d c z e n i a na p o n a d d w a d z i e ś c i a tysięcy pieśni
1
w p o w r a c a n i u d o idei ojczyzny p r y w a t n e j i „ m a ł y c h o j c z y z n " .
Chcę w t y m szkicu o b s e r w o w a ć przemiany t y t u ł o w e g o pojęcia
na materiale t z w . t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , t j . t r a d y c y j n y c h
pieśni
co ja sobie
podweselę
mi skrzypce,
za ojczyznę
zapisancych w c a ł y m „ L u d z i e " !
1 5
podajcie
swoje"
mi
- to bodaj
M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że
w tradycyjnej pieśni l u d o w e j ojczyzna
w znaczeniu „ o j c o w i z n y "
nie f u n k c j o n u j e .
l u d o w y c h , a także ( n a w e t przede w s z y s t k i m ) - pisanej poezji
F u n k c j o n u j e n a t o m i a s t w pieśniach ojczyzna
narodowa, ideo
chłopskiej. Poezja ta w o s t a t n i m czasie w r a c a d o źródeł, d o
logiczna. W k r o c z y ł a t a m już w X I X w i e k u j a k o element u r o c z y s
swoich p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i . Ojczyzna t o j e d e n z p o d s t a w o
tego słownika patriotycznego i obywatelskiego, jako synomim
wych jej t e m a t ó w . Taki t y t u ł nosi n i e d a w n o w y d a n y z b i o r o w y
Polski w z y w a j ą c e j s w o j e dzieci d o w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć . Jest
tom wierszy w s p ó ł c z e s n y c h a u t o r ó w c h ł o p s k i c h i -
licznie p o ś w i a d c z a n a w materiałach z a p i s y w a n y c h przez Kolber
zdaniem
w y d a w c y - j e s t t o „najtrafniejsze u o g ó l n i e n i e i w s p ó l n y m i a n o w
ga o d p o ł o w y w i e k u , częsta też jest w pieśniach p ó ź n i e j s z y c h .
nik w y p o w i e d z i p o e t y c k i e j p o d s t a w o w e j części p o e t ó w l u d o
J e d n a k bliższe przyjrzenie się K o l b e r g o w s k i m z a p i s o m pokazuje,
J
w y c h " . Liczne - d a w n e i n o w e - wiersze z ojczyzną w t y t u l e
że nie są t o b y n a j m n i e j teksty czysto l u d o w e , lecz niemal bez
znajdujemy
w
1830-1980
J . S z c z a w i e j a , np. Połączenie
retrospektywnej
Antologii
3
ludowej
w y j ą t k u teksty „ p r z y n i e s i o n e " : z w o j s k a
z ojczyzną
Michała
z Legionów, z szeregów powstańczych:
naszą
Wojciecha
Lengowskiego, Uczmy
się kochać
Nosala, Ziemia
J ó z e f a Ś w i d e r s k i e g o , Pożegnanie
ojczysta
czyzny Piotra Piecha, Ojczyste
W ojczyźnie
mojej
ojczyznę
poezji
strony
Stanisława Palecznego,
S t a n i s ł a w a B u c z y ń s k i e g o , Kocham
Stefana C e b u l s k i e g o , Że ty jesteś
oj
moją
ojczyzną
ojczyznę
J a n a Pocka.
Bartosie,
Bartosie,
nę nam zbawP*
My
Polaki,
ocalenie
Kościuszkowskiego,
nie traćmy nadziei. Bóg pobłogosławi,
nieboraki,
swą
krew
na plac
toczyć
stawać
będziem"
będziem.
-
Żegnam was, kraino żyzna i ty mi bądź zdrowa,
ojczyznę
od zguby
Byłeś, Polsko,
wolną
Ojczyzna ma w s w o i m d o r o b k u kilkudziesięciu p o e t ó w c h ł o p s
mnie płynie
siła, wszak
rwana w i ę ź ojczyzny
z rodziną i d o m e m j a k o w y z n a c z n i k a m i
Podstawowymi j e g o treści.
zniosę
to dla ojczyzny™;
utworach traktowana
niech
narodowa
blizny,
niech
krwi
ze
itp.
ojczyzna jest w
tych
„ p o w i n n o ś c i o w o " , d o m a g a się ofiary,
n i e p o d l e g ł o ś c i o w o - p a t r i o t y c z n y przy t y m p o ułańsku splata się
t u z e r o t y c z n y m (Bo
takiemu
Historycznie p i e r w o t n e znaczenie s ł o w a ojczyzna
dom dziedziczony
a proś Boga,
spełnienia p a t r i o t y c z n e g o o b o w i ą z k u , p o d j ę c i a w a l k i . W ą t e k
Przede w s z y s t k i m w kulturze l u d o w e j n i g d y nie została ze
1
była, chętnie
Zapożyczona z zewnątrz
Przechodziło o n o w czasie?
przez
zachowa'";
z latami p o p u l a r n o ś ć t e m a t y k i ojczyźnianej rośnie. Wiersze pt.
Co składa się na l u d o w e pojęcie ojczyzny i jakie m e t a m o r f o z y
ojczyzny
w y d a w c ę j a k o pieśń „ k o ś c i u s z k o w s k a " ;
Podobny obraz dają liczne i n d y w i d u a l n e i z b i o r o w e publikacje,
kich'.
Za
kwalifikowana
takie jak Wieś tworząca*
czy Złote ziarna*. O d n o s i się wrażenie, że
ojczyz
- to wariant znanego „krakowiaka Kościuszki";
po ojcu", „ojcowizna" -
-
które
kochanka
kto
krew
ochoczy
30
nie żałuje
wianka ),
za ojczyznę
broczy,
o b r o n a kraju jest na
„grunt
s p o s ó b r o m a n t y c z n y t r a k t o w a n a j a k o t y t u ł d o c h w a ł y (O
zaczęło
nie i o sławie
nuci
młodzież
2 1
po Warszawie... ' ),
ojczyź
a sama śmierć
zamierać w polszczyźnie o g ó l n e j j u ż w w i e k u X V I , w kulturze
z b r o n i ą w ręku w
ludowej i j ę z y k u w s i b y ł o n i e z m i e n n i e ż y w e i w d u ż y m s t o p n i u
o c z y w i ś c i e ) jest ż o ł n i e r z o w i miła: Za ojczyznę
Pozostało aktualne d o dziś. Z n a c z e n i e t o m i a ł o silne z a k o t
koszą polegnę ,
wiczenie ż y c i o w e , b y ł o w r o ś n i ę t e w c o d z i e n n ą g w a r ę , p o t o c z n e
Ten u ł o ń s k o - r o m a n t y c z n y sztafaż, zachęcający d o w a l k i , silnie
*Vobrażenia, w n o r m y z w y c z a j o w e i p r a k t y k i . C h ł o p s k i e p o
rzekadło Cyja pańscyzna,
1
tego i ojcyzna
przyznawało prawo do
Dfuntu o j c o w s k i e g o t e m u , k t o o d r a b i a ł d w o r s k ą
Щяугпе
o d r ó ż n i a n o o d babizny:
powinność.
„ D w ó c h braci mieszkających
22
b o : na [...] grobie zejdą kwiatki
patosu
w trywialny kontekst przyśpiewkowy:
• ' A tj. mając t y l k o p o j e d n y m k o n i u , łączą je w parę dla o b o p ó l n e j
być ojczyźnie
mnie
zrodziła,
to
a kochance
wyssałem:
wiernym,
stałym.
" • " u c h o m e d z i e d z i c z n e " , o d r ó ż n i a n o o d mienia n a b y t e g o , czyli
Napijmy
się,
kumo,
^upizny.*
napijmy
się
obie,
Na Kurpiach o m ł o d o ż e ń c a c h m ó w i o n o , że zamiesz-
*"И na ojczyźnie,
4 1 1
jeśli szli mieszkać u r o d z i c ó w m ł o d e g o , l u b jeśli
do r o d z i c ó w m ł o d e j , że o n ożenił
się do niej.™
Itp. T o
23
ojczyzny
Polka
czyli „ m i e n i e
z roz
zapłaczą .
f o l k l o r nie cofa się przed w p r o w a d z e n i e m n o b l i w e j
z mlekiem
- ojcowiznę
i Polki
k o n t r a s t u j e ^ tragiczną t o n a c j ą X I X - w i e c z n e j a u t e n t y c z n e j l u d o
• " • d Raby etnograf - dla ł a t w i e j s z e g o o b r o b i e n i a roli ((sprzęgają
8
dziewczyny
i za ciebie
w e j pieśni o w o j n i e . R ó w n o c z e ś n i e nie a k c e p t u j ą c y
• s ą s i e d z t w i e , j e d e n «na ojcyźnie», d r u g i «na babiźnie» - n o t u j e
•'Otrzeby." Na innej zasadzie ojczyznę
o b r o n i e Polski (i u k o c h a n e j
bo nam ta nie
dadzą,
gorzałecki
grobie. *
w
2
D o k o n u j e się też prozaizacji p o d n i o s ł e g o s ł o w a w c i s k a j ą c je
Wyssałem
w ż a r t o b l i w y refren:
Więc „wszystkie
Porodzśla
Niemca
koza,
a Moskala
świnia,
a Polaka
Poznaniaka,
porzĄdna
Ojczyźnie
siły jej składam
ojcz.izna
kochana}*
Choć my tacy, lecz
Dumni
z naszej
śpieszając d o j r z e w a n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j w ś r o d o w i s k u
Co ojczyznę
c h ł o p s k i m , sprzyjała asymilacji n o w e g o pojęcia. N a s t ę p o w a ł o t o
I piosenki
mi p o s t a w
chłopów
w
żywi
w świat
uroni.
Polskim p o u w ł a s z c z e n i u - pisze Helena B r o d o w s k a - mieli o n i
26
Potwierdzają tę o p i n i ę o p u b l i k o w a n e
w W a r s z a w i e w 1 9 1 2 r o k u Wspomnienia
z roku
1863,
chłopa
niowym.
C h ł o p s k i e m u w r a s t a n i u w e w s p ó l n o t ę n a r o d o w ą d ł u g o prze
szkadzało p o c z u c i e k r z y w d y społecznej i k o n f l i k t y o p o d ł o ż u
k l a s o w y m . Zasadniczy d y l e m a t p a t r i o t y z m u c h ł o p s k i e g o : być
Polakami razem z klasą „ p a n ó w " czy też odrzucając szlacheckie
tradycje samodzielnie b u d o w a ć ojczyznę c h ł o p s k ą , przewija się
latami przez p r o g r a m o w e w y p o w i e d z i i osobiste w y n u r z e n i a .
Rozstrzygnięcie radykalne s f o r m u ł o w a n e o k o ł o p o ł o w y w i e k u
XIX ( „ O j c z y z n a nasza, t o jest L u d polski, zawsze była o d ł ą c z o n a
2 7
o d ojczyzny szlachty p o l s k i e j " ) przetrwało p o czasy
Leona K r u c z k o w s k i e g o ( 1 9 3 2 ) , Ojczyzny
Kordiana
Wandy Wasi
lewskiej ( 1 9 3 5 ) by z a o w o c o w a ć p o j ę c i e m „ O j c z y z n y L u d o w e j "
w okresie f o r m o w a n i a PRL i wierszami t y p u Ojczyzny
Para-Hejki (Moja
Ojcyzna
o chłopskich
zgrubach
... chłop
na
Józefa
2
gęb/e... *).
Koniec tradycji szlacheckiej d e k r e t o w a n o w poznańskiej przy
Umie oddać
krew
ni
bo w naszej
chłopka,
czy
swoją
nie podlegająca w
najmniejszym s t o p n i u
zakwestionowaniu.
J e g o s y m b o l e m jest przede w s z y s t k i m k o s a , narzędzie z a r ó w n o
w a l k i , jak pracy - z h i s t o r y c z n y m r o d o w o d e m sięgającym Rac
ł a w i c i Kościuszki: gdy
w porannym
kawic,
Wtedy kosiarz, pieszczący
myśli:
o tej spod
niemowlę
Racławic.
Ojczyzny,
słońcu
klingę
[...]
a dla siebie
padnie
snop
błys
na kosisku,
O innej
kosie
chłopskie
ręce
kosiły
którą
-przywoływały
lepszą dolę. ( J .
3 6
Z y c h , ur. 1 8 9 5 ) . Jest przy t y m w y r a ź n i e określana motywacja
i d e o w a tej p o s t a w y w a l k i : wyraża ją hasło nie tyle niepodległości,
c o w o l n o ś c i , łączące w sobie sens z a r ó w n o n a r o d o w y , jak
społeczny:
silnie wierzę, że to orlę nasze Powstanie
ze snu i wolność
zadnieje
э т
( W . Z a w a d a ur. 1 8 7 0 ) ;
będzie wolna Ojczyzna
/ wtedy będziesz szczęśliwa
( H . Waligóra,
3 8
ur. 1 9 2 9 ) ;
Twe płakały,
wzdychały
do Boga.
przelana
za wolność
ojczyzny
ojczyźnie,
Ojczyzno!
Wolna
tyś! To nie złudzenie!
bez
bata,
co przez
grozy
wolności
3 9
chłopska
tysiąclecie
Broniely
Silami (K. Z a b o r o w s k a , ur. 1 8 8 2 ) ;
1920)
W rzeczywistości j e d n a k „ s z l a c h e t c z y z n a " nie t y l k o nie zginęła,
serce
Etos ten jest zawsze t r a k t o w a n y j a k o w ł a s n a c h ł o p s k a tradycja,
krew
ślachetczyźnie. .
sochą.
i
parobka,
a
już po
Ojczyźnie
( M . K o z a c z k o w a , ur. 1 9 4 7 ) "
wszystkiemi
gospodarza
3 4
poniewierce.
traktorem
Dzieci
ś p i e w c e z lat siedemdziesiątych:
Nie trzeba się wstydzić
w
Orząc ziemię praojców
powstańca
I g n a c e g o Drygasa, parobczańskiego syna, który
przedostał się z Prus, b y w a l c z y ć o Polskę w P o w s t a n i u S t y c z
i chama
( J a n t e k z Bugaja, ur. 1 8 7 4 )
dłoni
broni,
Królestwie
ś w i a d o m o ś ć p a n o w a n i a o b c y c h na ziemiach Polski, którą ś w i a t lejsi n a z y w a l i o j c z y z n ą . "
3 3
szczęśliwi,
chłopskiej
s t o p n i o w o na d ł u g o przed o d r o d z e n i e m się p o l s k i e g o p a ń s t w a .
podstawie znanych
ofierze"
( W . B r e o w i c z , ur. 1 9 0 2 )
dana
Sytuacja n i e w o l i n a r o d o w e j i k o n f l i k t ó w p o l i t y c z n y c h , przy
„Na
spłacić...
w
dzewcz.ina,
dana ci jest
u
nakaz: - Dług
twarz
(S. Klimas, ur.
1
(Z. Kupisz, ur. 1 8 9 4 ) * ;
świśnie
( M . Burzyńska, ur. 1 9 1 7 )
-
otośmy
wolni
na
4 2
ale s t o p n i o w o przekazując s w ó j etos p a t r i o t y c z n y rodzącej się
P u n k t w i d z e n i a o b r o ń c y s p r a w i a , że ojczyzna stale j a w i sie~
inteligencji, zaczęła f o r m o w a ć także c h ł o p s k i e pojęcie ojczyzny
c h ł o p s k i e m u poecie jako w a r t o ś ć zagrożona przez otaczających
- P o l s k i . Silnie o d d z i a ł y w a ł y - p o d k r e ś l a c y t o w a n a H. B r o d o w s k a
ją w r o g ó w : Pilnować
- takie c z y n n i k i , jak miłość d o ziemi o j c ó w , niechęć d o zaborcy,
Sięgną po ojców
religia, język, tradycja n a r o d o w a , o ś w i a t a zwłaszcza tajna, na
w s k i , ur. 1 9 0 7 , Ojczyzna) .
ziemiach r u s y f i k o w a n y c h i g e r m a n i z o w a n y c h .
30
Odrodzenie Pol
ski i znaczący udział c h ł o p ó w w jej życiu p o l i t y c z n y m p r o w a d z i ł y
jak relikwii
moich spuściznę.
43
Poszedłem
walczyć
I bronić
muszę, gdy ręce
Mojej
Ojczyzny
A gdy Ojczyznę
czyja-
(S. Komonie-
palii wróg
przeklęty.
o Polskę nad Odrą ( W . B r e o w i c z ur. 1902) **,
itp.
d o utożsamienia p o w i n n o ś c i o w e g o etosu ojczyzny z p r z y j m o w a
D e f i n i t y w n ą p r a w d z i w o ś ć t y c h deklaracji s ł o w n y c h poświad
niem o d p o w i e d z i a l n o ś c i za kraj. W i t o s o w ą k o n c e p c j ę ojczyzny
czył rzeczywiście m a s o w y udział c h ł o p ó w w partyzantce w okre
j a k o p a ń s t w a należącego d o całego narodu poeta c h ł o p s k i uznaje
sie I! W o j n y Ś w i a t o w e j , kiedy - w e d l e s ł ó w K. Zaborowskiej
za realizację i n t e r e s ó w także s w o j e j w a r s t w y społecznej:
- Biedne
Wyszedłeś
z Wierzchosławic
nie po strzępy
sławy,
to biedy
uzely, Ale dlo ojcyzny
to
zawieść
do własnej
/ rzekłeś swoim:
„Ilekroć
ojczyzna
wiersze przyjmujące formę żołnierskiego m e l d u n k u : Rozkaz
mych
niony.
wiedzcie,
do drzwi
O jednym
przede
że niepodległość
wszystkim
pamiętać
jest
ojczyzny
nawet
oddać
by bronić
jej przed
trzeba,
własne
spełniony)które
d o k o n a ń literackich: wiersze stają się e k w i w a l e n t e m literacki!*
musicie,
c z y n u p a t r i o t y c z n e g o , p o d o b n i e jak d o k u m e n t o w a n i e - poprzej
przedłużają działanie rzeczywiste na tereflM
zapis kronikarski, elegię, w s p o m n i e n i e - b o h a t e r s k i c h сгупбш—
cenie,
życie
zatraceniem.
( W ł a d y s ł a w R u t k o w s k i , Wincenty
Witos)
31
t y c h , c o w a l c z y l i o Polskę (por. wiersze: Kościuszko
S. Palec*-*
nego.
Westerplatte
Racławickie
duchy
W „ p o w i n n o ś c i o w ą " k o n c e p c j ę ojczyzny n a r o d o w e j został
j e d n o z n a c z n i e w p i s a n y o b o w i ą z e k służby i ofiary. Etos służby
ojczyźnie - o b r o ń c y , a z czasem także ż y w i c i e l a - s t a n o w i
w c h ł o p s k i c h w y p o w i e d z i a c h o ojczyźnie t r w a ł ą i niezmienną
k o n o t a c j ę i nadaje t y m w y p o w i e d z i o m w a l o r szlachetnej d y d a k
t y k i patriotycznej:
Jeszcze
Polski
się Ojczyźnie
S.
Cebulskiego,
J . M o d r z e j e w s k i e g o , Hel A. Piepera, Nad
S. K a p ł a n o w e j , Za drutami
Nie posiądzie
speł
(F. Ł o j a s - K o ś l a , ur. 1 9 4 6 , wiersz RozkeĘ_.
[...]
w najwyższej
że za wolność
Ojczyzno!
przyznam,
was dla niej oszukam!"
państwa
[...]
zapuka,
że nie wam, jej pierwszeństwo
a gdy trza będzie,
chetnk-
Poetycką k o n s e k w e n c j ą o d d a n i a się w służbę ojczyźnie st,
tylko by chłopów
z całym narodem
ojczyzny.
partyzanty
s/uze/y**.
grobem
partyzantt
4 7
0
F. Raka i t p . ) . D o t e g o g a t u n k u P * ^
u ż y t k o w e j należą apele i manifesty patriotyczne, z d o m i n o w a n e j
przez p o c z u c i e o b y w a t e l s k i e g o o b o w i ą z k u , o d k t ó r y c h roi sie "f***
w e w s z y s t k i c h trzech w y d a n i a c h Antologii
poezji
ludowej
JeeJffr
Szczawieja - j e d n a k jak się zdaje nie bez inspiracji i udzie*!**
redaktora, s p o ł e c z n e g o a k t y w i s t y . C h ł o p s k i p a t r i o t y z m zostaje t f r
przełożony na p r o g r a m p o l i t y c z n y ł a t w o w c h ł a n i a j ą c y aktualnfc.
obca nam
chłopska
и
и
ohyda.
treści p r o p a g a n d o w e , k t ó r y m nb. ś w i a d o m o ś ć „ t w ó r c ó w ' ^ * * *
kosa
w y c h " zawsze ulegała silniej niż ś w i a d o m o ś ć i n n y c h ś r o d o w * e r
przyda.
(F. Kuraś, ur. 1 8 7 1 )
3 2
społecznych.
*
Jak w okresie w a l k i o Polskę za p o d s t a w o w y o b o w i ą z e k poeta
c h ł o p s k i uznaje ofiarę k r w i , tak w czasie p o k o j o w y m - g ł ó w n y m
hasłem staje się dla n i e g o p r a c a - praca dla ojczyzny: Idę
budować ojczyznę. Oto ja dąb. ( J . Ś w i d e r s k i , ur. 1 9 0 3 ) *"; Mej
ojczyzny postać nowa w treści życia, a nie słowach,
radość,
piękno twórczej pracy, która kraj mój wciąż bogaci, i tęczowy
pracy znak, i dni nowych nowy tad ( S . C h o j n o w s k i , ur. 1 9 2 6 ) ;
Ze syćkiemi wami sie dziełem, nomilejsi bracio rodocy, i zycem
pomocy boskiej w tyj spólnej pracy. Co jom konomy lo
ojcyzny
(A. F l o r e k - S k u p i e ń , ur. 1 9 0 2 ) .
W a r t o ś c i o w a n i e sakralne i a n i m i s t y c z n e ziemi s t a n o w i p o m o s t
w p r o w a d z a j ą c y ojczyznę w sferę l u d o w e g o k u l t u r e l i g i j n e g o ,
k u l t u maryjnego. A b y o d t w o r z y ć te l u d o w e d r o g i r o z w o j u pojęcia
ojczyzny zatrzymajmy się w i ę c przy t y m j e g o f u n d a m e n t a l n y m
w y z n a c z n i k u , j a k i m jest ziemia.
W c h ł o p s k i c h wierszach „ z i e m i a i ojczyzna p o j m o w a n e [są]
4 9
5 0
Na drodze t e g o n u r t u p o w i n n o ś c i o w e g o czai się j e d n a k
deklaratywizm p o l i t y c z n y : Moja ojczyzna
to zieleń i
czerwień
Pierwszego
Maja, i wielkie święto lipcowe - Manifest,
wolność
dla kraju (K. W i ś n i e w s k a , ur. 1 9 2 1 ) P o l s k o Ludowa,,
Ty
Kwitnąca Różo ( W . J a r e c k i , Wiersz o Ojczyźnie) ;
Dla
ciebie.
Ojczyzno, wioskem porzucił. Rodzeństwo,
ojca i matkę.... Do hut
poszedłem i do kopalni. By kraj nasz w przemysł wzrastał ( B .
Pietrak, Dla ciebie.
Ojczyzno)
- a także n i e b e z p i e c z e ń s t w o
akceptacji ograniczenia w ł a s n e j roli d o w ą s k i c h ram w y z n a c z o
nych „ c z ł o w i e k o w i w s i " przez oficjalną i d e o l o g i ę i rozminięcia
się z l u d o w ą hierarchią w a r t o ś c i , z nakazem „ b y c i a c z ł o w i e k i e m " .
Wiele wierszy t e m u n i e b e z p i e c z e ń s t w u ulega.
52
M
Wizerunek „ p o w i n n o ś c i o w y " ojczyzny p r o w a d z i w s p o s ó b
konieczny d o pytania o t o , c o ojczyzna ma w zamian d o dania
swoim o b r o ń c o m i s ł u g o m , d o p o s t a w i e n i a p r o b l e m u p r a w , d o
sprecyzowania o c z e k i w a ń i nadziei. Pytania te stają się o d
pewnego czasu stałym s k ł a d n i k i e m l u d o w y c h w y p o w i e d z i o o j
czyźnie. G o r z k i m r a c h u n k o m i p o c z u c i u n i e s p r a w i e d l i w o ś c i -Nie
dala Ojczyzna
mi szczęścia, pasanie
stada tylko znalem
(B.
Rosiński, ur. 1 9 2 6 ) " - t o w a r z y s z y postulat p e ł n e g o u c z e s t n i c t w a
we w s p ó l n o c i e historii i kultury, aspiracje bycia nie t y l k o t y m i , c o
„żywią i b r o n i ą " , ale p o p r o s t u p e ł n o p r a w n y m i o b y w a t e l a m i : Do
pojęcia ojczyzny
należy książka - pisał w okresie o k u p a c j i
a n o n i m o w y c h ł o p z Prus W s c h o d n i c h .
C h ł o p s k i e nadzieje
wobec idealnej ojczyzny zawierają się w s ł o w a c h t a k i c h , jak
radość i pokój ( W . J a r e c k i ) , zgoda i pokój (A. F l o r e k - S k u
pień) , radość, praca (S. C h o j n o w s k i ) , praca i prawa
(A.
F i l i p ) , przede w s z y s t k i m j e d n a k - jak p o w i e d z i a n o w y ż e j
- w o l n o ś ć (rozumiana w sensie s p o ł e c z n y m ) : W
ojczyźnie,
w której się najadłem bólu jak koń siana [...] muszę być - jak szary
derkacz na polnej miedzy - wolny i muszę mieć serce
radością
i szczęściem rozkwitłe - p o d s u m o w y w a ł u kresu XX-lecia m i ę
dzywojennego c h ł o p s k i e d o ś w i a d c z e n i a i nadzieje J a n Pocek
(Muszę być) "°.
M
n i e j e d n o k r o t n i e j a k o s y n o n i m y " (S. W e r e m c z u k ) ; Pocek „ m i ę
dzy k u l t e m ziemi a p o s t a w ą
[...]
znak
r ó w n o ś c i " (A. A l e k s a n d r o w i c z ) . O ojczyźnie m ó w i ą
patriotyczną
poeci
c h ł o p s c y u ż y w a j ą c metaforyki c h t o n i c z n e j : pachnie
kwitnie
łanem i lasem
Ojczyzno
- schedo)
65
5 5
M
59
Etos służby ojczyźnie nie przerodził się na g r u n c i e l u d o w y m
w „re'igię p a t r i o t y z m u " , jak się t o zdarzało w ś r o d o w i s k a c h
romantycznych b o j o w n i k ó w o Polskę. Nie t y l k o z p o w o d u
gorszej społecznej pozycji l u d o w e g o p o w s t a ń c a , szeregowca,
lecz i d l a t e g o , że w c h ł o p s k i m kościele miejsce na ołtarzu b y ł o
zajęte. Ojczyzna n a r o d o w a m o g ł a się t a m znaleźć t y l k o w p i s u j ą c
'ię w ś w i a t u z n a n y c h w a r t o ś c i r e l i g i j n y c h . O w s z e m , obser
wujemy w poezji c h ł o p s k i e j t e n d e n c j ę d o sakralizacji ojczyzny,
jednak sakralizacja ta następuje zupełnie inną, s w o i s t ą d r o g ą :
prcez nawiązanie d o t r a d y c y j n e g o w a r t o ś c i o w a n i a ziemi j a k o
fundamentu c h ł o p s k i e g o ś w i a t a , miejsca pracy, źródła życia.
W n o w s z y c h wierszach c h ł o p s k i c h r o z w i j a n i u idei ojczyzny
towarzyszy r ó w n o l e g ł e w y a r t y k u ł o w a n i e archaicznego agrarneflo mitu ziemi; ziemi ś w i ę t e j , z i e m i - m a t k i . W tradycji l u d o w e j mit
'en znajdował w y r a z raczej p o z a s ł o w n y , poprzez w i e r z e n i a , ryty
' n o r m y z a c h o w a ń . Teraz jest g ł o s z o n y w p r o s t :
0 grudko
mojej
0 relikwio
orny,
zagon
uprawny,
w mojej
niepojęta!
pracy, dostarczycielka chleba. D o m i n u j ą c y t y p l u d o w e g o wiersza
K o n o p n i c k i e j (Co ojczyzna?)
czy A. O p p m a n a (Twoja
ojczyzna)
- zawiera obrazy miejsc s w o j s k i c h , k t ó r y c h i n t y m n y stosunek
z c z ł o w i e k i e m jest o p a r t y na w y s i ł k u , na ludzkiej pracy, dającej
poczucie pełnej h a r m o n i i z o t o c z e n i e m :
To jest
wieś moja - dalej, kościół
Oto południe
lipcowe:
zmęczeni
żniwiarze
z komina
dymu rozp/ot
z wiadra
niebiesko
sennym
[...]
pragnienie
żurawia,
gaszą:
zostawia...
twoje,
moje,
nasze.
od pogody,
słodko
od kwitnących
powietrzem
smak chleba
-
skrzypienie
w górze ślad
Oto jest życie biblijne:
Jest
i cmentarz
przy chacie
pszczeli
świeżego
brzęk się
niesie;
idzie od zżętego
żyta...
Teraz już wiesz, jak to wszystko
zwie
Ta przestrzeń,
sobą
co widzisz
- to moja ojczyzna
przed
jest!
lip,
się?
To nasza
Rzeczpospolita!
(F. Beciński, ur. 1 8 9 7 )
W tym modelu
utworu
cieszy
się
niesłabnącą p o p u l a r n o ś c i ą , s t a n o w i ą c s w o i s t ą społeczną
(w
opinii wielu t w ó r c ó w -
„ o j c z y ź n i a n e g o " , który
6 6
oczekiwaną)
legitymację
tożsamości
pisarza l u d o w e g o , o g r o m n ą rolę gra t o p o g r a f i a , w y l i c z a n i e i o p i
sanie s k ł a d n i k ó w
najbliższego otoczenia. Nie c h o d z i
jednak
wcale o wierność fotograficzną, doborem szczegółów
rządzi
zasada semiotyczna i f u n k c j o n a l n a . W obrazie ojczyzny p o j a w i a j ą
się p r z e d m i o t y - s y m b o l e , p r z e d m i o t y , które w o b e c c z ł o w i e k a
funkcjonują pozytywnie: zapewniają mu bezpieczeństwo i ciepło
( d o m ) , zaspokajają g ł ó d (zboża, pola, p r z y s ł o w i o w y
zagon),
dostarczają w r a ż e ń estetycznych
ojczysty
( k w i a t y , ptaki) i t d .
Integrują ś w i a t rzeczy ze ś w i a t e m ludzkich potrzeb i w a r t o ś c i .
Powstaje s ł o w n i k z n a k ó w , s y m b o l i , s t e r e o t y p ó w i m i t ó w k u l t u r o
w y c h , z b u d o w a n y z szeregów e k w i w a l e n t n y c h m o t y w ó w :
dzinny
zagon,
żniwiarze,
woń
pola
chleb
miodu,
i łąki, ziarno,
wioska,
żyto,
(praca na r o l i ) , lipy, topole,
ptaki
( p r z y r o d a ) ; lasy
( u k s z t a ł t o w a n i e t e r e n u ) ; ziemia
czyste,
kłosy,
dom rodzinny
i gaje,
polska,
pszenica,
kwiaty,
góry,
( m i e j s c a ) ; kościół,
pszczoły,
rzeki
kraj, region,
ro
kosa,
i
jeziora
strony
cmentarz,
oj
kości
( o b i e k t y i pamiątki k u l t u r y ) . D w a szeregi o szczególnej pozycji
t w o r z ą ojciec
i matka,
zwyczaje,
historia,
ojczysty
dom, ojczysty
bracia,
sztandary,
e m o c j o n a l n y c h : miłość,
dzieci,
bitwy...
wnuki...
oraz:
mowa,
Częstość najwyższą osiąga
zagon i Wisła. O s o b n o stoi szereg w y r a ż e ń
szczęście,
radość,
tęsknota,
ból i t d .
Do ojczyzny - „ z i e m i m o j e g o n a r o d u " ś w i a d o m o ś ć c h ł o p s k a
krew
Bo te soki
żywotne.
Co dajesz
obficie.
Иг" krew
się we mnie
pisze badacz poezji o k u p a c y j n e j -
w
oczach
partyzanta o g r o m n i e się rozrasta, bohater idzie c o p r a w d a w a l
dłoni
To przecież
dają mi
łan, a w i ę c
o ojczyźnie - oparty na k o n w e n c j i „ k a t e c h i z m o w e j " , znanej z M .
c o «swoje» -
czyć na «głos ziemi» w ł a s n e j , ale przecież celem j e g o p o c z y n a ń
moja.
Ta krew, co we mnie
1
niwa,
przestrzeń o s w o j o n a , bliska, przyjazna, ż y c i o d a j n a , miejsce
w y p r o w a d z a c h ł o p s k i e g o partyzanta z o j c o w i z n y w ś w i a t . „ T o ,
Jakaś siła nas razem łączy
Ty czujesz
( J . Król,
d o c h o d z i przez c z y n zbrojny okresu II w o j n y ś w i a t o w e j . W o j n a
ziemi,
święta!
Jak krew krąży
chlebem,
, jest chlebna
itp.
Ojczyzna t o grunt
-
ы
(Pocek, Musimy)
5 5
57
stawia
ю
jest w y z w o l e n i e c a ł e g o kraju. A w i ę c w y o b r a ż o n y m , i d e a l n y m
tętni.
terenem j e g o działań przestał być obszar ziemi, o której z n a j g ł ę b
Twoja.
szym przekonaniem m ó g ł d o t ą d p o w i e d z i e ć , że t o ziemia «moja»
l u b «nasza». Wszak «kraj» l u b «ojczyzna» t o z e t n i c z n e g o p u n k t u
w i d z e n i a teren nieznany m u i n a p r a w d ę o b c y . "
zmieniają
6 7
J a k o miejsce życia ziemia „ o j c z y s t a " jest w i ę c dla piszących
życie.
6 1
(Paulina H o ł y s z o w a , ur. 1 8 9 5 ) .
c h ł o p ó w przestrzenią rozszerzającą stale s w ó j h o r y z o n t . „ W i ę k -
11
szość t y c h p o e t ó w jest zakochana w s w o j e j małej ojczyźnie i daje
na p o w i n n o ś c i ) s t a w i a c e c h y „ ż e ń s k i e " , „ m a c i e r z y ń s k i e " (oparte
t e m u w y r a z . Nie są t o j e d n a k poeci r e g i o n a l n i . Nie c h c ą b o w i e m
na bliskości, akceptacji i w s p ó ł o d c z u w a n i u ) .
ograniczać się d o przypisanego im z natury rzeczy f o l k l o r u . Są
Przypadający na lata osiemdziesiąte w y r a ź n y n a w r ó t poezji
lokalni na t y l e , na ile konieczne t o jest, żeby nie być n i j a k i m i .
c h ł o p s k i e j d o t r a d y c y j n e g o e t o s u , oznaczający „ n o w e przewar
U t r w a l a j ą urodę s w o j s k i e g o krajobrazu, o k o l i c y , w i d z ą przecież
t o ś c i o w a n i a " " i o ż y w i e n i e z a i n t e r e s o w a ń ź r ó d ł a m i w ł a s n e j kul
dalej i szerzej" - pisała recenzentka Antologii
Szczawieja, Barbara
tury i jej w a r t o ś c i przynosi w z m o c n i e n i e n u r t u a u t o n o m i c z n e g o ,
M i c h a ł o w s k a •*. J . A d a m o w s k i , k o m e n t u j ą c zebrane z r ę k o p i s ó w
rdzennie c h ł o p s k i e g o w m y ś l e n i u o ojczyźnie. Reprezentuje go
w y p o w i e d z i p o e t ó w z a m o j s k i c h , zauważa, że „ D l a c h ł o p a
oj
w najczystszej postaci J a n Pocek, nie bez p o w o d u nazywany
- t o przede w s z y s t k i m ziemia, którą u p r a w i a . [...] w n a
„ k s i ę c i e m p o e t ó w c h ł o p s k i c h " . Pocek „ z a w i e s z a j a k b y wzór
czyzna
7
stępnej k o l e j n o ś c i poezja c h ł o p s k a p r z y w o ł u j e i b u d u j e pojęcie
myślenia o ojczyźnie u p o w s z e c h n i o n y przez lektury
„ o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " , której zakres g e o g r a f i c z n y u w i d o c z n i o n y
i chama,
jest np. w tytulaturze n i e k t ó r y c h wierszy: Ziemia
(M.
w y c h cieszył się z n a c z n y m p o w o d z e n i e m , o d c h o d z i także o d jej
ziemia (A. Kotlińska) itp. I jest w r e s z
p o w o j e n n y c h rozmaitych ideologizacji. W y b i j a się na niezależ
S i t a r c z y k ) , Hrubieszowska
Zamojska
cie w tej t w ó r c z o ś c i pojęcie ojczyzny rozumiane j a k o : kraj, n a r ó d ,
Kordiana
wzór, który w m i ę d z y w o j e n n y c h ś r o d o w i s k a c h w i c i o
ność, d e f i n i u j e pojęcie ojczyzny p o s w o j e m u . W wierszach poety
69
państwo, a więc ojczyzna-Polska."
z Kalenia treść s ł o w a ojczyzna
- w e d l e s ł ó w krytyka - „ n i e ma
i n n y c h w y r ó ż n i k ó w p o n a d te, które zawierają się w s ł o w a c h :
T o przyrastanie przestrzeni ojczystej nie osłabia j e d n a k pozycji
k o ł y s k a - d o m - t r u m n a - w i e c z n o ś ć . Nie ma t u m o w y o patriotyz
c e n t r a l n e g o c z ł o n u , j a k i m jest d o m i najbliższa o k o l i c a . Z n a j
mie j a k o z a d a n i u , j a k o i d e o l o g i i . Jest natomiast ojczyzna jako
d u j e m y t u t ę samą zasadę k o n c e n t r y c z n o ś c i , która p o r z ą d
w i e c z n e t r w a n i e . Poeta j a k b y pragnął „ r o z t o p i ć " znaczenie tego
kuje przestrzenny w y m i a r ojczyzny na g r u n c i e
słowa w
świadomości
ś w i e c i e c a ł y m , który jest ostatecznie
równoważny
7 0
o g ó l n o n a r o d o w e j , a r ó w n o c z e ś n i e w c h ł o p s k i e j poezji „ o j c z y ź
„ c z t e r e m ś c i a n o m najprostszej o j c z y z n y "
n i a n e j " o b o w i ą z u j e zasada transferu w a r t o ś c i , ich przenoszenia
Pojęcie ojczyzny pojawia się w m o m e n t a c h zagrożenia, w momen
z kręgu d o m o w e g o ( r o d z i n n e g o ) na kręgi dalsze - r e g i o n u , kraju.
tach p r z e ł o m o w y c h , w o b l i c z u narodzin i umierania. Jest ono
W
całokształtem w i d z i a l n e g o i o d c z u w a n e g o świata. Jej treść jest
ten sposób
pojęcie ojczyzny
(także n a r o d u ) ,
w y s o c e p o z y t y w n e charakterystyki „ e l e m e n t ó w
dziedziczy
pierwszych",
z m y s ł o w a , a nie i d e o l o g i c z n a . "
79
(Ojczyzna
i
chłop).
R ó w n o c z e ś n i e c h ł o p s k i poeta
d o m u i rodziny, w s i rodzinnej i społeczności s w o j a k ó w , krajan,
przemawia j a k o Polak, ś w i a d o m y w ł a s n e j tradycji narodowej,
z i o m k ó w . Wszystkie te składniki z a c h o w u j ą miejsce w p o j ę c i u
umiejący ją postrzegać na tle szerokim, p o n a d n a r o d o w y m :
ojczyzny n a r o d o w e j , k o n t r o l u j ą j e g o r o z w ó j i przekazują jej s w o j e
wartościowanie.
7 1
Ziemia t o nie t y l k o przestrzeń, t o także ż y w i o ł ,
namacalny
i bliski, jak p o w i e t r z e , w o d a , o g i e ń . Nosicielka t a j e m n i c y w i e c z n i e
o d r a d z a j ą c e g o się życia, j e g o początku i k o ń c a . Ź r ó d ł o - matka
w s z y s t k i e g o , c o żyje, i ta, która przyjmuje z p o w r o t e m d o s w e g o
w n ę t r z a ; ta, która leczy; która jest ż y w a jak c z ł o w i e k i w r a ż l i w a
moralnie: jęczy z b ó l u , drży i trzęsie się z g n i e w u , rozstępuje
i p o c h ł a n i a złych ludzi, w y r z u c a z w ł o k i grzesznych; miejsce
nie pisaliśmy
- jak żydzi -
biblii
nie bijaliśmy
- jak grecy
persów
w czterech
ścianach
przysięgliśmy
dlatego
najprostszej
wierność
dzisiaj
ze złotych
-
kosturem
mamy
białych
i - to co nic nie daje najwyżej
wierszom
coś w sobie
pszenic
ojczyzny
polom
jest
jabłoni
kochamy
w
dłoni
( J . Pocek,
spełniania się ł a d u świata. Ziemia ś w i ę t a , p r z e d m i o t czci.
Przysięgliśmy)"
U ś w i ę c e n i e pojęcia ojczyzny o d b y ł o się w m y ś l e n i u l u d o w y m
P o w r ó t ze świata d o siebie, odnalezienie w ł a s n e j wartości
poprzez w p i s a n i e jej w sakralną ( n a t u r a l n o - r e l i g i j n ą i chrześ
i w o l n o ś c i , w i d z e n i e w p r z e d m i o t a c h bliskich ś w i a d k ó w historii
cijańską) k o n c e p c j ę ł a d u ś w i a t a , w grę p i e r w i a s t k ó w żeńskiego
dalekiej, k r a j o w e j i „ ś w i a t o w e j " , o d n a j d u j e m y też u pisarzy nurtu
i m ę s k i e g o , o p o z y c j ę ziemi i nieba, m a t k i i ojca, matki i syna.
wiejskiego:
C h ł o p s k a ojczyzna staje w z m i t o l o g i z o w a n y m szeregu po stronie
żeńskości, macierzyńskości, ziemskości, w opozycji d o t e g o c o
męskie, o j c o w s k i e . Ostatecznie znajduje s w ó j wyraz
w
kulcie
maryjnym,
religijny
tak charakterystycznym dla polskiej
k u l t u r y l u d o w e j . Kult B o g a r o d z i c y - p r z y p o m i n a ostatni t ł u m a c z
chyli się słońce
i zapada
już dotyka
rejtana
Księgi M ą d r o ś c i - był p o p r z e d z o n y w Europie przez najstarszą
nad wawelem
nad
stodoły
ojczyzną-ojcowizną
głowy
mojego
ojca
stojącego
u wrót
[...]
( J . Baran, Chyli się słońce
nad Wawelem
stodoły)"
religię (starszą niż indoeuropejska i n w a z j a ) , religię M a t k i - Z i e
mi.
7 2
Matecznik
W s p ó ł c z e ś n i l u d o w i poeci zwracając się d o ziemi
używają
f o r m u ł sakralnych, zaczerpniętych z m o d l i t w d o M a t k i Bożej:
Bądź pochwalona
nie z gwiazd
próchnicy
ziemi) ;
w ramiona
na nas głodu
gdzie
pełen
ziemi
w
potęgę
[...] nie strasz tak swego
kona. Niebo
Chleborodzicy
Nowotarska
gotem
I pelnaś
/ B/ogos/awionaś
chleba
w miłości
/ radości
i słońca
d o k t r y n y , i d e o l o g i e , s e z o n o w e k o n i u n k t u r y . Ludzie bez «mateczn i k ó w » t o masa w y d a n a na żer i d e o l o g i o m , a zarazem gleba, na
której kiełkują tak ł a t w o najróżniejsze t o t a l i z m y . "
8 2
7S
ziemię
Ogromnym
wieńcem
n
Moja
ty / skowronka
świer
/ Matka
«pałubiczny», przez który przepływają s w o b o d n i e najróżniejsze
Modlitwa) ;
przygrania
( W a n d a Czubernat, Moja Dolino
z «matecznika», ten okrada się z «siebie», przybiera kształt
narodu.
(Ksenia P i r o g o w i c z ,
( W ł a d y s ł a w S i t k o w s k i , Na dróg rozstaju) ;
Dolino
I surowa
[...] jestem
welo
Ziemio,
(S. B u c z y ń s k i , Wierzę
Chrystus
I dary składa
z ziół i pszenicy
ka)
tęsknotę
O ziemio pszeniczna,
Na dróg rozstaju,
w
( J . Pocek, Bądź pochwalona) ;
ciepła jak ręce matek,
śmierć,
Nie dopuszczaj
ziemio dziewico
13
złotych
pełna,
- na życie,
7t
- bądź pochwalona,
M . Pilota zawiera p o d o b n e przesłanie. Komentator
określa je następująco: „ Kto daje się w y p ę d z i ć z «małej ojczyzny*,
wśród
matek
Nowotars
77
.
Takie broniące się przed nadmierną ideologizacją i upolitycz
nieniem p o j m o w a n i e
ojczyzny jest w y n i k i e m
wewnętrzneflO
r o z w o j u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , osiągania w ł a s n e j dojrzałości P°
d ł u g i m okresie h i s t o r y c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o j m o w a n i e to zara
W t y m m o m e n c i e ojczyzna zmienia na g r u n c i e l u d o w e j k u l t u r y
zem k o r e s p o n d u j e z t e n d e n c j a m i , które wyraziście z a r y s o w a ł y * ?
s w o j e oblicze, w y ż e j niż d o t y c h c z a s o w e c e c h y „ m ę s k i e " , „ o j
w literaturze n a r o d o w e j , w t w ó r c z o ś c i Czesława Miłosza, Stanis
c o w s k i e " ( u t r w a l o n e w e t y m o l o g i i s ł o w a , oparte na o b o w i ą z k u ,
ł a w a Vincenza, J e r z e g o S t e m p o w s k i e g o .
12
PRZYPISY
1
S. O s s o w s k i , Analiza socjologiczna
pojęcia ojczyzny,
„Myśl
W s p ó ł c z e s n a " 1 9 4 6 , nr 2; przedruk w : S. O s s o w s k i , O ojczyźnie
j narodzie. Warszawa 1 9 8 4 , s. 1 5 - 4 6
Ojczyzna. Antologia
współczesnej
poezji ludowej.
Wybór,
o p r a c o w a n i e , p o s ł o w i e i indeks S t a n i s ł a w W e r e m c z u k , L u b l i n
1987, s. 2 5 1 (dalej O A W P L ) .
III w y d a n i e w 1 9 8 5 r o k u , I - 1 9 6 7 , 1 1 - 1 9 7 2
* Т. I p o d red. A l i n y A l e k s a n d r o w i c z - L u b l i n 1 9 6 2 , t. I I - V I I p o d
red. Elżbiety i R o m a n a R o s i a k ó w - L u b l i n 1 9 6 6 - 1 9 8 3
* Złote ziarna. Antologia
współczesnej
poezji ludowej
ziemi
zamojskiej p o d red. J a n a A d a m o w s k i e g o , L u b l i n 1 9 8 6
• Pozostaje t o w z w i ą z k u z o r g a n i z o w a n i e m t e m a t y c z n y c h
konkursów i ankiet przez redakcje p i s m i organizacje społeczne.
Ankietę w ś r ó d p o e t ó w na t e m a t ojczyzny o g ł o s i ł y „ R e g i o n y " na
60-lecie odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i Polski ( 1 8 w y p o w i e d z i o p u
blikowano w nrze 4 z r o k u 1 9 7 8 ) ; w 1 9 8 8 r o k u k o n k u r s dla
l u d o w y c h p l a s t y k ó w pt. „ M o j a mała O j c z y z n a " o g ł o s i ł y : Z G
Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h i NK Z S L .
Słownik gwar polskich J . Karłowicza (dalej SG P ) , 111,424; o d
Międzyrzeca.
„ M a t e r i a ł y A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficz
ne", (dalej M A A E ) , I I , cz. 2, 1 4 7 - 1 4 8
• Tamże, s. 1 9 4
0 . Kolberg, Dzieła wszystkie,
(dalej K o l b ) , t. 2 7 ,
Mazowsze
4,224
Tadeusz Styczeń, w : T. S t y c z e ń , E. Balawajder,
Jedynie
prawda wyzwala. Rozmowy
o Janie Pawle II, Roma 1 9 8 6 , s. 7 4
L u d o w a rzeczowość w w i d z e n i u świata przydaje niekiedy
wyrazowi ojczyzna jeszcze inne interesujące znaczenie, i n t e r p
retujące pojęcie w s p ó l n o t y ludzkiej poprzez w i ę ź b i o l o g i c z n ą ,
mianowicie znaczenie „ m ę s k i e g o narządu r o d n e g o " . W kartotece
słownika g w a r o w e g o w K r a k o w i e ma o n o d o k u m e n t a c j ę z W i e l
kopolski, o d Ś r e m u , O b o r n i k , W ą g r o w c a , Wrześni (zapisy A .
Tomaszewskiego).
Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie
2, nr 541 (zapisy z lat ok.
1883-1884).
Kolb t. 1 2 , Poznańskie
4, 265 ( 1 8 7 9 ) .
Informacja z kartoteki s ł o w n i k a s t e r e o t y p ó w j ę z y k o w y c h
UMCS.
" Kolb t. 6, Krakowskie
2, nr 7 0 7 ( 1 8 7 3 ) .
" Kolb t. 4 1 , Mazowsze
6, nr 1 1 8 4 (zapis z lat 1 8 4 3 - 1 8 6 9 ) ;
tamże w a r i a n t p o d nr 1 1 8 5 ; też Kolb t. 3 9 Pomorze,
nr 2 1 5 ,
(1875).
Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie
2, nr 6 1 3 (zapis z lat
1883-1885).
" Tamże, nr 6 0 9 (zapis z lat 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) .
Kolb t. 6, Krakowskie
2, nr 6 4 2 (zapis ok. roku 1 8 7 3 ) .
Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie
2, nr 6 1 0 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) .
Tamże, nr 6 1 3 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) .
Tamże, nr 6 1 3
Kolb 4 6 , Kaliskie i Sieradzkie,
nr 5 5 2 (mat. z lat 1 8 4 3 - 1 8 8 6 ) .
Ł. Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego
1936, nr 1 2 0 ;
podobny refren w pieśni w s p ó ł c z e s n e j zapisano w r o k u 1 9 5 1 ,
por. L. Bielawski i A. M i o d u c h o w s k a , Kaszuby, m p s , nr 6 1 9 B.
H. B r o d o w s k a , Chłopi o sobie i Polsce, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s.
16
27 Lud
polski
na emigracji
1835-1846,
Jersey
1854,
s.4
38
OAWPL 70
Kolb t. 1 2 , Poznańskie 4 , nr 5 2 7
H. B r o d o w s k a , o p . cit., s. 13
OAWPL 209-211
Antologia poezji ludowej
1830-1980.
W y d . III p o p r a w i o n e ;
2
3
7
8
10
11
12
13
14
18
18
20
21
22
23
24
28
rozszerzone, opr. J a n S z c z a w i e j , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 6 6 (dalej
APL).
APL 417
APL 186
APL 556
APL 300
A P L 162
O A W P L 69
OAWPL 227
APL 803
APL 275
OAWPL 224
APL 489
APL 421
APL 206
O A W P L 67
APL
APL 462
APL 846
» APL 444
' OAWPL 84
O A W P L 77
OAWPL 82
APL 857
J . Jastrzębski, Między apologia a negacją. Kultura
ludowa
w polemikach
1939-1948,
W a r s z a w a 1 9 8 7 , s. 1 3 0
O A W P L 77
APL 444
APL 846
OAWPL 225
J . Pocek, Poezje wybrane. W a r s z a w a 1 9 8 8 , s. 1 0 5
P. H o ł y s z o w a , O grudko mojej ziemi. W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 9
Posłowie d o : O A W P L 1 9 8 7 , s. 2 5 1
W e Wstępie d o : J . Pocek, Poezje. L u b l i n 1 9 8 0 , s. 4 2
OAWPL 232
O A W P L 81
A P L 341
J . Ś w i ę c h , Pieśń niepodległa.
Model poezji
konspiracyjnej
1939-1945.
Warszawa 1 9 8 2 , s. 2 7 6 - 2 7 7
Trza łapać nowe, „ P o l i t y k a " 1 9 6 8 , nr 2 9 ; cyt. za A P L 3 8
J . A d a m o w s k i , Posłowie d o : Złote ziarna. Antologia
współ
czesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej,
L u b l i n 1 9 8 5 , s. 3 0 9
J . B a r t m i ń s k i , Jak biegną drogi ojczyzny?,
„ E t h o s " nr 5,
1 9 8 9 , s. 1 6 8
Por. J . B a r t m i ń s k i , Niebo się wstydzi.
Wokół
ludowego
pojmowania
ładu świata, [ w : ] Kultura, literatura, folklor. Prace
o f i a r o w a n e P r o f e s o r o w i C z e s ł a w o w i H e r n a s o w i . Red. M . Graszewicz i J . K o l b u s z e w s k i , Warszawa 1 9 8 8 , s. 9 6 - 9 7
Cz. M i ł o s z , Przedmowa
d o : Księga Mądrości.
Tłumaczył
z greckiego i k o m e n t a r z e m opatrzył Cz. M i ł o s z , Paris 1 9 8 9 , s. 37
Poezje 1980, s. 8 0
O A W P L 231
Nad ołtarzem pól. Antologia
religijnej poezji ludowej
lubelszczyzny. W y b ó r i s ł o w o w s t ę p n e M . L e s i ó w , L u b l i n 1 9 8 6 , (dalej
NOP), 98
NOP 117
O A W P L 75
S. W e r e m c z u k w Posłowiu
O A W P L 251
R. S u l i m a , Po jasnej stronie świata. [ W s t ę p d o : ] J . Pocek,
Poezje wybrane, o p . cit., s. 1 6 - 1 8
J . Pocek, Poezje wybrane, s. 1 0 4
„ R e g i o n y " , 1 9 7 8 , nr 4 , s. 5
R. S u l i m a , Male ojczyzny, „ R e g i o n y " , 1 9 8 9 , nr 3, s. 1 0 4
3 3
3 4
3 5
ж
3 7
3 8
3 9
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 8
4 7
4 8
4 9
1
5 2
5 3
5 4
5 5
5 6
5 7
5 8
8 9
6 0
6 1
62
6 3
8 4
6 5
6 6
6 7
68
6 9
7 0
7 1
7 2
73
7 4
75
7 6
7 7
7 8
7 9
8 0
8 1
8 2
13