320994074ce34da5eadda19611a8aeef.pdf
Media
Part of Ozdobne ule skrzynkowe/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4
- extracted text
-
Jerzy
OZDOBNE
ULE
II. 1. Ul malowany.
pow.
Brzesko.
Wl.
w
Krakowie.
Przybyslawice,
Muz.
Etnogr.
Z u ż y w a n y c h przez pszczelarzy form u l i — ule
skrzynkowe są formą najmłodszą, k t ó r a w ś r ó d ludu
zaczęła r o z p o w s z e c h n i a ć się dopiero od k o ń c a X I X w .
Zgodnie z n a z w ą , ul taki s k ł a d a się ze skrzynki zbitej
/. desek, posiadającej kształt p r o s t o p a d ł o ś c i a n u zbu
dowanego na podstawie p r o s t o k ą t n e j , rzadziej k w a
dratowej.
Skrzynka ula wzniesiona jest zwykle nad
po
w i e r z c h n i ę ziemi dzięki czterem niezbyt wysokim
nóżkom, k t ó r e niekiedy zastępują w b i t e w ziemię
p a l i k i lub kamienie. Od g ó r y ule skrzynkowe zabez
piecza dach najczęściej dwuspadowy; k r a w ę d z i e da
chu, wypuszczone szeroko na z e w n ą t r z , o c h r a n i a j ą
budyneczek od deszczu. Dachy p r z e w a ż n i e wykony
wane s ą z desek, często dodatkowo nakrytych p a p ą
lub gontami. Rzadziej użyty jest inny m a t e r i a ł , jak
"blacha, d a c h ó w k a lub słoma, a jeszcze rzadziej —
p ł a t y kory, k t ó r ą często nakrywano ule kłodowe.
O p r ó c z dwuspadowych znajdujemy czasem dachy pół
o k r ą g ł e lub czterospadowe, jak np. na ulu z Przybysławic.
Podobnie jak to bywa z u l a m i plecionymi ze słomy
lub u l a m i k ł o d o w y m i w y k o n a n y m i z pnia — tak
i ule skrzynkowe są niekiedy traktowane w sposób
dekoracyjny. Idea zdobienia u l i nie jest nowa. W y
daje się, że z p o c z ą t k a m i zdobienia m o ż n a z e t k n ą ć
się już przy oznaczaniu w ł a s n o ś c i o w y m barci, prze
c h o d z ą c y m na ulach kłodowych w mniej lub więcej
206
Czajkowski
SKRZYNKOWE
skomplikowane wzory zdobnicze, co m o ż n a s p o t k a ć
z a r ó w n o na terenie Polski jak i pobliskiej Słowacji.
Jeśli chodzi o ule skrzynkowe, tendencje zdobnicze
w y r a ż a j ą się niekiedy w sposobie traktowania ogól
nej formy budynku. P r z y k ł a d e m jest np. ul z Przyb y s ł a w i c (pow. Brzesko), k t ó r e m u dano p o s t a ć wieży
z poziomą g a l e r y j k ą umieszczoną w połowie wyso
kości ( i l . 1), lub m a ł y u l dla k r ó l o w e j , wykonany
przez Franciszka Markowskiego z M r o k o w a (pow.
Garwolin), w k t ó r y m dwuspadowy, ł a m a n y dach autor
z a o p a t r z y ł w w y m y ś l n ą , a ż u r o w a n ą s t e r c z y n ę , a cały
budyneczek w s p a r ł od d o ł u na skomplikowanej pod
stawie. Przyozdobianie u l i dekoracjami o charakterze
architektonicznym ma u nas dość odległe tradycje.
J u ż w pasiece Jana Dzierżonia, s ł y n n e g o t w ó r c y no
woczesnego pszczelarstwa, z d a r z a ł y się ule ozdobione
na szczytowych k r a w ę d z i a c h dwuspadowych d a s z k ó w
(podobnie ozdobiony jest współczesny u l z Białego
Boru, pow. Mielec — i l . 2).
Niekiedy zdarza się, że na powierzchni ula w y s t ę
p u j ą dekoracje plastyczne wykonane t e c h n i k ą sny
cerską. Na Podhalu spotyka się obecnie ule skrzyn
kowe, k t ó r e na ś c i a n k a c h m a j ą w y r y t e cyrklowe ro
zety i leluje, j a k b y przeniesione bezpośrednio z r y
zowanego s o s r ę b u ( i l . 3). Wzory wykonane s ą t u przy
pomocy d ł u t a . Ryt nie jest głęboki, a w z ó r rodzimy,
p o d h a l a ń s k i . Z tego samego terenu znany jest r ó w -
II. 2. Ul
zdobiony
rzeźbą. 1930 r. Wyk.
Józef Mazur,
Bobro
wa, pow. Dębica. Wl.
Władysława
Cronia,
Biały Bór, pow. Mie
lec. II. 3. Ul zdobio
ny ryzowaniem.
Zaskok,
pow.
Nowy
Targ.
2
nież (reproduKowany w pracy T. Seweryna') u l kło
dowy z k o ń c a X I X w. z ryzowanymi m o t y w a m i r o ś
l i n n y m i i geometrycznymi, co w s k a z y w a ł o b y na ciąg
łość tradycji w snycerskiej dekoracji powierzchni u l i .
Prócz ozdób plastycznych wykonanych bezpośred
nio na ścianie ula, spotyka s i ę r ó w n i e ż płaskorzeźbione dekoracje przymocowywane na jego ścianach,
szczególnie z a ś przy otworze w l o t o w y m , czyli tzw.
„oczku". Ozdoby takie dosyć często w y s t ę p u j ą j u ż na
ulach k ł o d o w y c h , czego p r z y k ł a d y znamy z a r ó w n o
z terenu P o l s k i j a k S ł o w a c j i , czy M o r a w . B y w a j ą
wypadki, że — podobnie j a k ornamenty ryzowane —
ozdoby te p r z e c h o d z ą ze starszych u l i k ł o d o w y c h na
skrzynkowe. P r z y k ł a d e m może być nie istniejący j u ż
dziś u l W ł a d y s ł a w a Gronia z Białego Boru, pow.
Mielec ( i l . 2 ) . Ozdoby z tego ula, w postaci d w u
rzeźbionych masek, z n a j d u j ą s i ę dziś w Muzeum" Etno
graficznym w K r a k o w i e . Rzeźby te s ą bardzo ciekawe
i zasługują na szczegółowy opis. Jedna z nich przed
stawia twarz „ C h i ń c z y k a " , druga z a ś „Żyda". W y k o n a ł
je Józef Mazur z Bobrowej (pow. Dębica) w roku 1937.
2
3
4
5
G ł o w ę „ C h i ń c z y k a " (wys. 24 cm, szer. 22 cm)
cechuje spłaszczony nos, lekko s k o ś n e oczy, wydatne,
ale płasko cięte usta z widocznymi z ę b a m i i szeroka,
spłaszczona t w a r z o silnie zaznaczonych kościach po
liczkowych. Realizm r z e ź b y p o w i ę k s z a j ą włosy, w y
r a ż o n e d r o b n y m i i gęstymi nacięciami na powierzchni
drewna ( i l . 4).
G ł o w a „Żyda", wykonana — podobnie j a k poprzed
nia — z drzewa olchowego, potraktowana została
przez r z e ź b i a r z a w sposób nieco groteskowy. Poszcze
gólne elementy twarzy, jak nos. oczy, usta, s ą p e ł n e
1
T. Seweryn, Ludowa
świecka rzeźba
monumen
talna, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1955. nr 2, s. 69, ryc 3.
Jw., s. 71, ryc. 5 1 6.
R. Bednarik,
Slovenske
ule, Bratislava 1957,
a. 104, 120.
Np. pasieka z u l i k ł o d o w y c h ozdobionych mas
kami w Muzeum w Roznovie
2
ekspresji. D u ż e oczy mają czarne, poszerzone źrenice,
a siłę wzroku s k o n c e n t r o w a n ą w jednym punkcie
podkreślają mocno zaznaczone l u k i b r w i o w e i b r w i .
W olbrzymich, p ó ł r o z w a r t y c h ustach t k w i jeden z ą b .
wykonany z gwoździa. G ó r n ą w a r g ę zdobią sumiaste
wąsy, pomalowane, podobnie jak b r w i . czarna farbą.
Najbardziej w y d a t n y m punktem twarzy jest krogulezy
nos, k t ó r y w swej. podstawie odstaje od twarzy 6 c m .
Jest on dorobiony z innego k a w a ł k a drewna l i i M
Obie głowy przybite były (za u s z y ) do ścian ula.
Zwyczaj przybijania u wlotu do ula figurek wy
obrażających postacie ludzkie, orła, sowę, gęś. ko
guta — T. Seweryn tłumaczy chęcią ochrony za war
tości ula przed złodziejami ». Wydaje się jednak, że
oprócz tego rodzaju w y j a ś n i e n i a m o ż n a by w z i ą ć [xxi
uwagę
również
pragnienie
pomnożenia
dobytku
w sposób magiczny; wydaje się to n i e w ą t p l i w e szcze
gólnie w odniesieniu do postaci koguta, wiadomo bo
wiem, że w magii ludowej gra on rolę czynnika
w z m a g a j ą c e g o p ł o d n o ś ć ' . Ten sam cel mogło mieć
umieszczanie Wlotu do ula w ś r o d k u między rozwar
t y m i nogami przybitych na z e w n ą t r z ludzkich postaci.
W czasach dzisiejszych magiczny charakter wspom
nianych t u w y o b r a ż e ń zupełnie z a t a r ł się w ś w i a d o
mości pszczelarzy. Właściciel i ofiarodawca rzeźbio
nych masek z Białego Boru. W ł a d y s ł a w Gron, i-oltj
ich t ł u m a c z y ł w sposób bardzo prosty: ..podobało mi
się j a k pszczoły wchodziły do gęby''.
Daleko bardziej od u l i zdobionych p r z y pomucy
technik snycerskich rozpowszechnione są na terenie
Polski ule skrzynkowe barwnie malowane. Kiedy lei.
zwyczaj p o j a w i ł się w ś r ó d pszczelarzy, trudno d o k ł a d 5
Odkryty w 1950 r. w czasie badan terenowych,
prowadzonych przez Sekcję Badania F l a s t y K i Luo<>wej IS P A N w Krakowie.
3
4
8
7
T. Seweryn, op
J. Gajek,
L w ó w 1934.
Kogut
clt.. s
w
77
wierzeniach
ludowych.
20-
H. 4. Głowa Chińczyka.
II. 5.
Głowa
Żyda.
Rzeźby
z ula.
Biały Bór, pow. Mielec.
Wyk.
Józef Mazur. Bobrowa,
pow.
Dębica.
II. 6. Ul malowany. Pielgrzymka,
pow.
II. 7. Ul malowany z pasieki Sebastiana
Jurgów, pow. Nowy Targ.
Gorlice.
Górki.
I
I
U. 8. Ul malowany.
Skawa
Dolna, pow. Sucha. II. 9. Ul
malowany. Lubla, pow. Strzy
żów. 11. 10. Ul malowany. Ho
la, pow. Włodawa.
11. 11. Ul
malowany.
Wandalin,
pow.
Opole Lubelskie.
II. 12. Ul ma
lowany. Niewino Stare. pow.
Bielsk
Podlaski.
niej określić. Skoro jednak ule skrzynkowe rozpo
w s z e c h n i a j ą s i ę na wsi dopiero pod koniec ubiegłego
wieku, m o ż n a przypuszczać, że kolorowe zdobnictwo
uli zjawiło się nie wcześniej niż ok. I wojny ś w i a t o
wej. Obecnie z malowanymi r ó ż n o b a r w n i e ulami
skrzynkowymi spotykamy s i ę na terenie całej Polski,
zawsze jednak s ą to b ą d ź pojedyncze pasieki ( K r a
kowskie, Rzeszowskie e t c ) , b ą d ź nawet pojedyncze
ule w pasiekach. Nigdzie natomiast zwyczaj różno
barwnego malowania u l i nie p r z y j ą ł s i ę tak szeroko,
a b y ś m y go mogli n a z w a ć powszechnym.
Często m ó w i się o t y m , że malowanie u l i jaskra
w y m i kolorami ma na celu u ł a t w i a n i e pszczołom tra
fienia do w ł a ś c i w e g o ula. Czy pszczoły istotnie potrze
bują tego rodzaju ś r o d k ó w pomocniczych, wydaje się
co najmniej w ą t p l i w e . Skoro pszczoła t r a f i a ł a do swo
jej barci zagubionej w ś r ó d t y s i ą c a identycznych pra
wie drzew w puszczy, skoro trafiała do swego ula
w olbrzymich pasiekach podolskich, złożonych cza
sem z setki i więcej jednakowych p n i , t y m bardziej
potrafi z o r i e n t o w a ć s i ę w o b r ę b i e tych k i l k u u l i
skrzynkowych, k t ó r e s k ł a d a j ą się dziś na p r z e c i ę t n ą
pasiekę. Przeloty pszczoły rzadko p r z e k r a c z a j ą od
ległość 3—4 k m od ula. Dzięki przeprowadzonym
badaniom nad życiem pszczół wiemy, że posiadają
one d o s k o n a ł ą p a m i ę ć miejsca . że z w r a c a j ą u w a g ę
na znaki orientacyjne, j a k gałęzie, kołki, d e s k i , nie
8
9
8
K . Frisch, Zycie pszczół.
s. 51, 65.
St. Mendrala, Pszczoły,
Warszawa 1947. s. 249.
9
Warszawa [bez daty],
m ó w i ą c j u ż o prawdziwych znakach topograficznych,
jak domy, drzewa i t p .
Większe bodaj znaczenie od orientacji wzrokowej
ma u pszczół doskonale rozwinięty zmysł powonienia.
P o m i j a j ą c jednak to ostatnie, z w r ó ć m y u w a g ę na spo
sób reagowania pszczół na barwy. Jest dowiedzione,
że w i d z ą one kolory, nieco inaczej jednak n i ż oko
człowieka. Nie r e a g u j ą na fale długości ponad 650 m i l i m i k r o n ó w , natomiast w y c h w y t u j ą fale ultrafioletowe
długości 365—300 m i l i m i k r o n ó w , k t ó r e nie są j u ż do
s t ę p n e dla oka ludzkiego. W kolorach w y g l ą d a to
n a s t ę p u j ą c o : w i d z ą „[...) na pewno kolor żółty, błę
k i t n y i biały, przy czym biel o ł o w i a n a wydaje się
pszczołom jako biała l u b jasnoszara, zaś na biel cyn
kową, t y t a n o w ą i t i t o f a n o w ą reagują tak samo j a k
na niebieskozieloną. Podobnie j a k żółty, w i d z ą t a k ż e
kolor zielony. P o m a r a ń c z o w y i cynober wydaje się
pszczołom jako ś r e d n i o i ciemnobrunatny", kolor czer
wony widzą jako czarny, a na purpurowoczerwony.
m a j ą c y d o m i e s z k ę niebieskiego i fioletowy
reagują
j a k na ś r e d n i o i ciemnoniebieski, biel zaś w naturze
widzą jako niebieskozieloną .
10
Mając w ten sposób w y ł o ż o n ą reakcję pszczół na
kolory, widzimy, że malowanie u l i może m i e ć pewien
sens racjonalny. Z drugiej strony, nie jest to bez
względnie konieczne, gdyż — j a k mówi K Frisch —
„zapach jest d l a pszczół bardziej p r z e k o n y w a j ą c y " .
1!
10
11
ich życie
i
Jw., s. 246, 249, 250; K . Frisch. op. cit.. s. 53.
K . Frisch. op. cit.. s. (if).
produkty.
209
T a k ż e wiele najnowszych p o d r ę c z n i k ó w pszczelarskich
malowanie u w a ż a g ł ó w n i e za sposób konserwacji ula,
n a d a j ą c y m u estetyczny w y g l ą d lub c h r o n i ą c y przed
d z i a ł a n i e m słońca (malowanie na b i a ł o ) .
Obecnie d u ż y procent pszczelarzy ludowych korzy
sta z l i t e r a t u r y fachowej (periodyki, książki), s t ą d
też p o g l ą d y ich na znaczenie malowanych u l i nie
różnią się zbytnio o d naukowych, tak j a k i metody
hodowlane nowoczesnego, racjonalnego pszczelarstwa.
Charakter malatur na ulach wskazuje ponad w s z e l k ą
w ą t p l i w o ś ć , że na plan pierwszy w y s u w a j ą się tu
momenty estetyczne. W dotychczasowej literaturze
poświęconej sztuce ludowej nie spotykamy pracy po
święconej malaturom na ulach, m a ł o też uwagi po
ś w i ę c a n o temu zagadnieniu w czasie b a d a ń tereno
wych. T y m w i ę k s z ą w a g ę posiadają dla nas m a t e r i a ł y
zebrane z tego zakresu przez Sekcję Badania Plastyki
Ludowej IS P A N w K r a k o w i e (posłużyły one r ó w n i e ż
za o s n o w ę przy opracowaniu niniejszego szkicu).
I2
Na podstawie posiadanych m a t e r i a ł ó w ilustracyj
nych i opisów, w ś r ó d malowanych u l i skrzynkowych
wydzielić m o ż n a k i l k a grup, różniących się od siebie
sposobem r o z w i ą z a n i a dekoracji malarskiej. Najlicz
niejszą n i e w ą t p l i w i e
g r u p ę s t a n o w i ą ule, k t ó r y c h
skrzynka posiada ś c i a n y jednolicie pomalowane na
r ó ż n e kolory, np. front na niebiesko, boki na b r ą z o w o
czy biało. W grupie tej odmiennym kolorem pod
k r e ś l a się k r a w ę d z i e b r y ł y budynku, deseczkę poniżej
„oczka", czasem p r o s t o k ą t n e pola zdobnicze, k t ó r e
s t a n o w i ą pojedyncze ściany, dzieli się na d w i e r ó ż
nego koloru
powierzchnie, s t y k a j ą c e się ze sobą
w z d ł u ż p r z e k ą t n i . Trudno jest oczywiście rozstrzygnąć,
w jakiej mierze w tej grupie malownych u l i malatura
w y n i k a z podniet estetycznych, a w jakiej jest w y r a
zem potrzeb czysto praktycznych, j a k chęć konserwacji
drewna czy też u ł a t w i e n i e orientacji pszczołom.
D r u g ą g r u p ę s t a n o w i ć b ę d ą ule, na k t ó r y c h po
wierzchni, zagruntowanej t y m czy i n n y m kolorem,
p o j a w i a j ą się elementy o n i e w ą t p l i w i e dekoracyjnym
charakterze. W ś r ó d tych u l i pewna, dosyć zresztą
p o w a ż n a część zdobiona jest w sposób abstrakcyjny,
przy pomocy rytmicznie rozplanowanych e l e m e n t ó w
geometrycznych. Najprostszym p r z y k ł a d e m z tej grupy
będzie ul z Pielgrzymki (pow. Gorlice), k t ó r e g o po
wierzchnia pokryta jest w całości
równomiernie
rozłożonymi niebieskimi kropkami ( i l . 6). Z w y k l e de
koracja w tej grupie u l i bywa jednak bardziej skom
plikowana, co w y r a ż a się z a r ó w n o przez z r ó ż n i c o w a
nie kolorów tła, j a k i przez szerszy wachlarz elemen
t ó w zdobniczych, w ś r ó d k t ó r y c h obok kropek poja
w i a j ą się t r ó j k ą t y i półkola ( i l . 7) lub starannie roz
planowane motywy pasowe złożone z ł u k ó w ( i l . 8),
co upodobnia ten u k ł a d ornamentu do n i e k t ó r y c h
u k ł a d ó w w y s t ę p u j ą c y c h na żelaznych okuciach.
I n n ą g r u p ę s t a n o w i ą ule, na k t ó r y c h powierzchni
znajdujemy m o t y w y r o ś l i n n e lub antropomorficzne.
M o t y w y r o ś l i n n e b y w a j ą b ą d ź silnie zgeometryzowane,
j a k to m o ż n a s t w i e r d z i ć na ścianie ula z L u b l i (pow.
Strzyżów, i l . 9), b ą d ź traktowane w s p o s ó b schema
tyczny, ale m i m o to z pewnym zacięciem realistycz
n y m ( i l . 10). Tematyka figuralna z a r ó w n o antropoj a k i zoomorficzna nie b y ł a dotychczas notowana
w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h u l i malowanych. Raz jeden
tylko na frontowej ścianie ula z Wandalina (pow.
Opole Lubelskie) spotkano kompozycję d e k o r a c y j n ą ,
k t ó r ą s t a n o w i ą d w i e umieszczone nad sobą, w ą s a t e
twarze ludzkie, wykonane w sposób skrajnie sche
matyczny ( i l . 11).
Czasem zdarza się, że m o t y w y geometryczne oraz
mniej lub więcej dekoracyjnie traktowane motywy
r o ś l i n n e w y s t ę p u j ą na malowanych ulach obok siebie.
Spotykamy się z t y m w pasiece z M r o k o w a (pow.
Garwolin), k t ó r e j ule odznaczały się nie spotykanym
wprost bogactwem malarskiej dekoracji. Pasieka ta
ma zresztą z u p e ł n i e w y j ą t k o w y charakter, podobnie
j a k i jej t w ó r c a , niedawno z m a r ł y Franciszek So
chacki.
1 3
Z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o ula skrzynkowego do
domu mieszkalnego prowokuje niejako, aby je t y m
bardziej p o d k r e ś l i ć przez odpowiednie malowanie.
S t ą d na ś c i a n a c h u l i spotyka się malowane okna, za
rysy murowanego fundamentu ( i l . 12), a w wypadkach,
gdy budynek ula wykonany jest w kształcie np. wieży
(il. 1), c a ł e ściany malowane są w sposób m a j ą c y
n a ś l a d o w a ć bloki kamiennego m u r u .
D o b ó r i zestawienie k o l o r ó w zależą od i n d y w i
dualnego podejścia pszczelarzy-malarzy. Pytany o to
pszczelarz z Podhala w y r a z i ł się w ten s p o s ó b :
„pszczoły l u b i ą te kolory na ulach, k t ó r e najczęściej
s p o t y k a j ą w przyrodzie". Jest to zupełnie naturalne,
ale niezgodne z i n t e n c j ą : „ m a l u j e m y po to, by
pszczoła ł a t w i e j z n a l a z ł a d r o g ę p o w r o t n ą do ula",
podczas gdy stosowanie k o l o r ó w najczęściej spotyka
nych w przyrodzie powinno raczej u t r u d n i a ć owadowi
trafienie do swego ula. Sądząc z przeprowadzonych
r o z m ó w i obserwacji, najczęściej stosowanymi kolo
rami s ą : niebieski, zielony, żółty i , o dziwo, kolor
czerwony, to jest ten, którego pszczoła nie rozpoznaje,
w i d z ą c go jako czarny. Wymienione kolory w y s t ę
p u j ą w najrozmaitszych odcieniach. Poza t y m spo
tykamy kolory: brązowy, biały, czarny, różowy, fio
letowy i inne.
O b s e r w u j ą c rozwój malatur na ulach skrzynko
wych, u c h w y c i ć m o ż e m y c i e k a w ą ewolucję, k t ó r e j
proces bynajmniej nie został jeszcze zakończony. W i
dzimy bowiem, j a k z prostego pokrywania powierzchni
ula farbą, podyktowanego przede wszystkim momen
tami praktycznymi, zaczyna p o w s t a w a ć nowa gałąź
ludowej sztuki dekoracyjnej.
12
[Zbiór.] Pszczelarstwo,
Warszawa 1951, s. 71;
rzbior.] Poradnik
Pszczelarza,
Warszawa 1952, s. 135;
M . Janiszewski, Ule i sprzęt pasieczny, Warszawa 1957,
s. 24.
13
W jednym z najbliższych n u m e r ó w p o ś w i ę c i m y
temu t w ó r c y specjalny a r t y k u ł . Red.
Fot: Jerzy Czajkowski — il. 6, 7, 11; Stefan Deptuszewski
— il. 1, 4, 5, 8, 9, 12; Maria Przeździecka
— il. 3, 10,
— il. 2; Michał
Maśliński