e20fe1006c6d575785e9e29e9e8eb957.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1
P L I S S N 0071-1861
MONGOLIA
1980 —
BADANIA
TERENOWE
PAN
EKSPEDYCJI
ETNOLOGICZNEJ
Raz jeszcze gościnna ziemia mongolska przyjęła polskich etnologów, umożli
wiając n a m przeprowadzenie badań, zebranie nowych materiałów, dzięki którym
prace nasze będą mogły posunąć się zdecydowanie do przodu. Ekipa nasza skła
dała się z „etatowych" już niemal członków — dr. S. Szynkiewicza, dr. J . S. Wasi
lewskiego, m g r I . Kabzińskiej-Stawarz oraz prof. d r . W. Dynowskiego, który
od 1963- r. niestrudzenie przyjmuje na siebie obowiązki k i e r o w n i k a Ekspedycji.
Prof. D y n o w s k i prowadził także własne badania, szukając odpowiedzi na
pytanie, czy Mongolia, podobnie j a k inne w i e l k i e narody A z j i , niezależnie od
ustroju i stopnia zaawansowania technicznej modernizacji bytowania (np. Japo
nia, Chiny, Korea), pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawiła się na
oś inną, i w czym się to szczególnie jaskrawo przejawia. Obszarem tegorocznych
poszukiwań Profesora była m . i n . sfera twórczości k u l t u r a l n e j Mongołów — w y
dawnictwa, teatr, muzyka, sztuki plastyczne i t p .
Dr J . Wasilewski prowadził badania terenowe w północnej, tajgowej części
Mongolii (ajmak chubsugulski — somony Bajan Dzurch i Czandmań) wśród
tutejszych Darchatów oraz w części zachodniej, w górach Ałtaju. W t e j drugiej
fazie badań i n f o r m a t o r a m i b y l i przedstawiciele drobnych grup etnograficznych,
zamieszkujących ajmak kobdoski i bajan — fllgijski: Urianchajowie, Miangaci,
Eleci. Derbeci, a także reprezentanci nielicznej g r u p k i niemongolskiego pochodze
nia — Tuwijczyków-Monczog. Badania dotyczyły tradycyjnej k u l t u r y duchowej,
zwłaszcza magii pasterskiej oraz tych obrzędów i wierzeń, które dostarczają m a
teriału dającego się analizować w przyjętych przez autora wcześniej t e r m i n a c h
(wyjściowa para pojęć: opozycja binarna życie—śmierć, ten świat—zaświaty oraz
jej niektóre konkretyzacje, uszczegółowienia, świadomość—nieświadomość, w i e
dza—niewiedza, jawność—tajemnica itp.).
D r Szynkiewicz prowadził w y w i a d y z mieszkańcami Ułan Bator, szukając
odpowiedzi na pytania dotyczące obrzędowości rodzinnej Mongołów.
A u t o r k a sprawozdania, po przedłużającym się nieco okresie oczekiwania
na wyjazd w teren, dotarła do Tereldż. Tereldż, to brygada pasterska zajmująca
obszary położone w pobliżu Nałajchy (około 80 k m na północ od Ułan Bator).
W pięknej k o t l i n i e górskiej, której zbocza porastają lasy modrzewiowe i którą
przecina rzeka o tej samej nazwie, znajduje się ponadto kompleks eleganckich
domów wypoczynkowych i zabudowania bazy turystycznej. Doświadczenia człon
ków ekspedycji wskazywały, że domy wypoczynkowe są z n a k o m i t y m miejscem
pracy dla etnografa. Przebywają w nich bowiem starzy pasterze, którzy chętnie
poświęcają dużą część swego czasu badaczom. W Tereldż pasterzy nie było, w y
poczywała t u głównie młodzież, nie mająca wiele wspólnego z pasterstwem.
Badania przeprowadzałam więc wśród mieszkańców brygady, zamieszkujących
tereny przylegające do domu wypoczynkowego. Było i c h jednak n i e w i e l u t a k ,
296
KRONIKA
że po k i l k u dniach podjęłam decyzję o opuszczeniu Tereldż i przeniosłam się do
Nałajchy, skąd pojechałam pociągiem do c e n t r u m somonu Dałandżargałan w a j m a k u wschodniogobijskim (ponad 3 0 0 k m na południe od Ułan Bator). Badania
prowadziłam w c e n t r u m somonu oraz w p o b l i s k i m domu wypoczynkowym D a ł a n t i i r u u (gdzie, na szczęście, przebywało k i l k u pasterzy
— t y l k o k i l k u , późna
bowiem pora, koniec września, nie zachęcała już do odpoczynku, od 1 X dom
zamykał zresztą swe podwoje) i jego okolicach. W związku z b r a k i e m własnego
środka t r a n s p o r t u nie mogłam dotrzeć do pasterzy mieszkających w odległości
większej niż 5 - 1 0 k m od c e n t r u m somonowego. B r a k informatorów skłonił mnie
do p o w r o t u do Ułan Bator, gdzie prowadziłam badania wśród starych mieszkań
ców tego miasta, którzy p r z y b y l i t a m niejednokrotnie z różnych stron Mongolii
i należeli do różnych g r u p etnicznych (Chałchasi, Dzachczyni, Darchaci).
Badania moje dotyczyły zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Relacje
informatorów pozwoliły m i uzupełnić rejestr znanych mongolistom gier i zabaw
pasterzy, o k i l k a pozycji nie potwierdzonych w literaturze. Uzupełniłam też
informacje dotyczące reguł gier i zabaw opisywanych przez podróżników i bada
czy Mongolii. Jednakże zbieranie opisów gier nie było m o i m zasadniczym celem.
Starałam się przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, w j a k i m kontekście
k u l t u r o w y m występowały tradycyjne gry i zabawy, w j a k i sposób były one
powiązane z t a k i m i obszarami k u l t u r y , j a k gospodarka, wiedza o świecie, religia,
magia, obrzędy kalendarzowe, rodzinne i i n . Interesowały mnie ponadto funkcje
zachowań ludycznych, i c h cele (wybiegające daleko poza cele autoteliczne), sym
bolika i znaczenia,. Wiele pytań dotyczyło tzw. trzech gier mężnych (erijn
gurwaan naadam), t j . zawodów konnych, zapasów i strzelania z łuku, i c h s y m b o l i k i
i f u n k c j i pozaludycznych.
Jak zwykle w trakcie badań pojawiło się wiele pytań i wątpliwości, na
które odpowiedź będziemy musieli dać sami, nie mając możliwości skonsultowa
nia j e j z wypowiedziami starych pasterzy, wśród których znajdują się p r a w d z i w i
znawcy k u l t u r y , rozumiejący ją i widzący żelazne prawa, jakie nią rządzą. Był
to już bowiem ostatni r o k pracy Polskiej Ekspedycji Etnologicznej. Zakończy
liśmy szczęśliwie 16 sezonów badawczych, w w y n i k u których powstało około
70 pozycji n a u k o w y c h i kilkanaście artykułów popularnonaukowych, poświęco
nych temu pięknemu k r a j o w i i jego ciekawej kulturze. W przygotowaniu znaj
duje się k i l k a dużych monografii, którymi chcemy podziękować Mongolii za ciep
łe przyjęcie polskich badaczy. Chcemy też podziękować Polskiej A k a d e m i i Nauk,
która przez wiele lat była naszym mecenasem.
Iwona
Kabzińska-Stawarz
ZAKOŃCZENIE P O L S K I C H B A D A Ń W K U R D Y S T A N I E
IRACKIM
We wrześniu 1980 r. dobiegła końca kampania badawcza prowadzona od
jesieni r o k u 1977 w K u r d y s t a n i e i r a c k i m przez polski zespół urządzeniowo-rolniczy, działający na zlecenie Irackiego Ministerstwa Nawodnień. W skład ze
społu, złożonego głównie z pracowników I n s t y t u t u Rolnictwa i Leśnictwa Krajów
T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i Rolniczej i m . Hugona Kołłątaja w K r a
kowie, wchodzili specjaliści od szczegółowej u p r a w y warzyw, owoców, od mecha
nizacji, ochrony roślin, problemów zootechnicznych, ekonomiki rolnej i zagadnień
społeczno-kulturowych. Te ostatnie znajdowały się w gestii autora niniejszej
KRONIKA
297
n o t a t k i . Zadaniem zespołu było zarejestrowanie potencjału przyrodniczego i l u d z
kiego w y b r a n y c h obszarów śródgórskich, na których władze irackie planują
w przyszłości intensyfikację r o l n i c t w a poprzez systerhy sztucznych nawodnień.
Na podstawie studiów terenowych zespół polski miał obowiązek opracować wstęp
ne p r o j e k t y szacunkowe nawodnień i przebudowy r o l n i c t w a owych obszarów.
W jesieni 1977 r. przedmiotem badań była dolina pod miasteczkiem Zakho, n a
pograniczu I r a k u z Turcją i Syrią. Z wiosną r o k u 1978 przeprowadzono badania
n a j p i e r w nad górnym biegiem Wielkiego Zabu na wschód od A m a d i j a , potem
na północno-wschodnich brzegach Zalewu Dokan, następnie na pograniczu irań
s k i m w głębi gór Zagros pod miasteczkiem P a n j w i n , b y na koniec przenieść się
na nizinne obszary leżące na zachód od A r b i l u . Rok 1979, miesiące letnie, p r z y
niósł plony z obserwacji dokonywanych na t e r y t o r i u m zwanym Shahrazoor, p o
łożonym na zachód od Zalewu Dérbedikhan. Incydenty zbrojne przerwały jednak
kampanię badawczą na t y c h obszarach przed jej ukończeniem. M i m o pogarsza
jącej się sytuacji politycznej w tej części Bliskiego Wschodu podjęto w lecie
1980 r. studia terenowe nad ostatnim (siódmym) obszarem p r o j e k t o w y m , położo
n y m wokół miasteczka powiatowego Ranija, na północnych brzegach Z a l e w u
Dokan.
Badane obszary projektowe znajdują się w trzech północno-wschodnich p r o
wincjach I r a k u , tworzących t a k zwany K u r d y j s k i Region Autonomiczny: A r b i l ,
Sulajmanija i Dohuk. Każdy z obszarów obejmował od k i l k u do kilkudziesięciu
wiosek i przynajmniej jedno małe miasteczko. T a k zwany obszar p r o j e k t o w y
Ranija pokrywał ponad 20 tys. hektarów, chociaż zaledwie 8 tys. przeznaczono
w n i m pod przyszłe nawodnienia rolnicze. Znajdowało się na n i m .przeszło 30
wiosek i dwie osady mające już dziś charakter małych miast.
Niektóre z badanych obszarów nie mogły być z przyczyn o b i e k t y w n y c h
w pełni zbadane przez ekipę polską. Dotarcie do szeregu w s i było niemożliwe.
Nie pozwalały na to ani ograniczony czas badań, a n i względy bezpieczeństwa.
Zespół pracował na t e r y t o r i a c h przygranicznych (okolice A m a d i j a oraz P a n j w i n ,
a także Ranija) pod silną eksortą wojskową. Nie sprzyjały także badaniom długie
dojazdy do miejscowości badanych. W w y p a d k u obszaru Ranija wynosiły one- do
80 kilometrów. Specyficzne w y m o g i l o k a l n y c h władz bezpieczeństwa zmuszały do
zakwaterowania zespołu w wyznaczonych miejscowościach, które nie zawsze były
zlokalizowane najszczęśliwiej względem obiektów badań.
Nieustabilizowana już w r o k u 1977 sytuacja w K u r d y s t a n i e i r a c k i m ulegała
z biegiem lat dalszemu pogorszeniu, b y w szczególny sposób dać się we znaki
w r o k u 1980. Na szczęście t e r y t o r i a wokół Rañija były bardzo podobne zarówno
pod względem przyrodniczym j a k i społeczno-kulturowym do sąsiednich, znaj
dujących się po wschodniej stronie jeziora, badanych przez nas w r o k u 1978 dość
dokładnie. Pobyt zatem pod Ranija miał raczej charakter sprawdzający, przy
najmniej w zakresie stosunków ludnościowych i t y p u k u l t u r y badanych r o l n i
ków kurdyjskich.
Z końcem lat 50-tych naszego w i e k u dolinę Małego Zabu zamknięto wielką
tamą pod miasteczkiem Dokan i t a k powstał sztuczny zbiornik wśród gór, za
lewający dziesiątki wiosek. Dwie z nich były tuż przed zalaniem przedmiotem
badań etnograficznych duńskiej uczonej Henny H a r o l d Hansen. Ludność t y c h
zalanych jeziorem w s i albo wyemigrowała zupełnie albo też przeniosła się do
położonych wyżej miejscowości i zmieszała z i c h dawniejszymi mieszkańcami.
W 9 zbadanych miejscowościach obszaru projektowego Ranija (Kani Maran,,
K a r n i a w a , Seruchawa, K a f r a Doi, Boskin, Chwarkorna, Girdiżan oraz miasteczku
Ranija) natrafiliśmy na ludność kurdyjską należącą do k i l k u plemion, t a k i c h
j a k Bilbas, Hoszno, A k o , Mangur i Piszdar. Nigdzie natomiast nie zetknęliśmy
298
KRONIKA
się z mniejszościami etniczno-religijnymi t y p u O r m i a n , Asyryjczyków czy C h a l
dejczyków, t a k charakterystycznymi dla okolic np. Zakho. Ludność miejscowa
składa się obecnie głównie z rolników osiadłych, a t y l k o jej stosunkowo nieduża
część u p r a w i a półkoczownictwo. Zarówno osiadłym r o l n i c t w e m , j a k i nomadyzmem pasterskim zajmują się przedstawiciele t y c h samych plemion. Wieśniacy
tego obszaru żyją głównie z u p r a w sztucznie nawadnianego t y t o n i u i słonecz
nika. Tytoń uchodzi powszechnie za niemal jedynie opłacalną roślinę. Niewielkie
ilości w a r z y w u p r a w i a się wyłącznie na potrzeby domowe. Od szeregu l a t pod
upadły deszczowe u p r a w y pszenicy i jęczmienia. Głównym przedmiotem zainte
resowań wieśniaków są nieduże, sztucznie nawadniane poletka roślin przemysło
w y c h , które dają i m zysk.
Na północ od zasadniczego terenu badań, w okolicach osady Sangisar miesz
kają półkoczownicze plemiona Mangur. I c h t r y b życia wydaje się schyłkową fazą
dawnego koczownictwa kurdyjskiego, które na i n n y c h badanych przez ekipę
polską obszarach było w zdecydowanym regresie l u b też należało do przeszłości.
Obserwacje etnograficzne z obszaru Ranija znajdują swe szczegółowe o d
bicie w i n n y c h , obszerniejszych opracowaniach, gdzie prezentowanych jest parę
przykładowych faktów świadczących, iż tereny K u r d y s t a n u irackiego w rejonie
Zalewu Dokan są c i e k a w y m polem dla ewentualnych dalszych badań nad wsią
i miasteczkiem k u r d y j s k i m .
I t a k problem wypierania dawnych narzędzi przez nowoczesne maszyny
występuje t a m szczególnie jaskrawo, podobnie j a k zjawisko przemian c y w i l i z a
cyjnych, które niesie bezpośrednia interwencja władz bogatego k r a j u naftowego
w życie wieśniaka. Wszystkie zagrody badanych wiosek zostały zelektryfikowane
i każda rodzina otrzymała bezpłatnie telewizor. Zamożniejsi chłopi sprawiają
sobie do wnętrz przenośne, elektryczne k l i m a t y z a t o r y . Z drugiej strony takie
miejscowości j a k Chwarkorna, która jest ogromną (około 20 tys. mieszkańców)
,,wsią nowoczesną", zbudowaną niedawno przez władzę dla tysięcy chłopów prze
siedlonych siłą ze z l i k w i d o w a n y c h w s i nadgranicznych, stanowi prawdziwe labo
r a t o r i u m dla badacza losów t a k i e j nowej, wzorcowej osady. W rzeczywistości
w ciągu ostatnich d w u lat wybudowana na planie geometrycznym wieś obrosła
setkami przybudówek, stajni, ogródków i śmietnisk, stopniowo upodabniając się
do tradycyjnej osady k u r d y j s k i e j , t y l e że nie wzniesionej z g l i n y i kamienia.
Jej ludność przyniosła dawne umiejętności chałupnicze, j a k garbowanie skór
czy t k a n i e kilimów, które kwitną na n o w y m gruncie, znajdując chętną klientelę
wśród wieśniaków okolicznych wiosek.
Niemniej ciekawym obiektem badań mogłoby się stać stare, 15-tysięczne m i a
steczko powiatowe Ranija, które zawdzięcza swój b y t ogromnemu w y w i e r z y s k u
doskonałej wody. Jest ono miejscem h a n d l u i drobnych usług. T u przybywają
wiejscy handlarze sprzedający w y r o b y chałupników i i c h żon. T u t a j także do
cierają t o w a r y przemysłowe, przemycane z sąsiedniego I r a n u , poczynając od
syntetycznych koców i t k a n i n , a kończąc na elektrycznych samowarach i elek
tronicznych zegarkach z Hong-Kongu.
Nieustabilizowana sytuacja polityczna, trwająca na t y c h obszarach od w i e l u
lat prowadzi do powstawania zdegenerowanych f o r m k u l t u r o w y c h . Przyczynia
się do tego nadmiar rąk do pracy i b r a k racjonalnej p o l i t y k i rolnej władz oraz
ich praktyczna bezradność wobec rosnącego napięcia militarnego. Stacjonujące
t u oddziały bezpieczeństwa wewnętrznego z t r u d e m utrzymują ład i spokój
w ciągu dnia, wzdłuż szos i w obrębie większych miejscowości. Istnieją podstawy
do przypuszczeń, że odżył na gruncie niepewności i bezprawia pospolity bandy
t y z m , t a k t y p o w y niegdyś dla tej części Bliskiego Wschodu. Konfrontacja iracko-irańska pogarsza sprawę. Obie strony usiłują posługiwać się na terytoriach
przeciwnika g r u p a m i k u r d y j s k i c h dywersantów.
299
KRONIKA
Dlatego też m i m o obiecujących od strony naukowej zjawisk k u l t u r o w y c h ,
jakie zachodzą na t y m obszarze i pozornej dostępności K u r d y s t a n u irackiego,
nie wydaje się, b y jego t e r y t o r i a mogły w najbliższym czasie stać się terenem
dalszej penetracji polskich uczonych. Plon badawczy ekipy urządzeniowo-rolniczej z pobytów w ciągu ostatnich czterech l a t jest fragmentarycznym, lecz n i e
stety j e d y n y m materiałem n a u k o w y m , j a k i m dysponujemy z k r a j u , który po
nownie coraz szczelniej się zamyka.
Leszek
K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA B A D A N I O M K U L T U R Y
W KARPATACH I NA BAŁKANACH
Dzięgiel
LUDOWEJ
W dniach 13-14 maja 1980 r. w Błagojewgradzie, w południowo-zachodniej
Bułgarii, odbyło się międzynarodowe sympozjum na temat górskiego osadnictwa
rozproszonego na obszarze K a r p a t i Bałkanów, zorganizowane
przez I n s t y t u t
Etnografii i Muzeum Bułgarskiej A k a d e m i i Nauk, Międzynarodową Komisję do
Badania K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach ( M K K K i B ) , przy współ
udziale Rady K u l t u r y Okręgu Błagojewgradzkiego.
W i m i e n i u D y r e k c j i I n s t y t u t u otwarcia sympozjum dokonał St. Genczew,
podkreślając znaczenie tej narady dla rozwoju badań ziem górskich. Podziękował
on także miejscowym władzom za pomoc organizacyjną. Z ramienia M K K K i B
wystąpił sekretarz generalny V. Frolec. Przypomniał on podstawowe cele i zada
nia K o m i s j i , a szczególnie podjęte obecnie syntezy pasterstwa wysokogórskiego,
a r c h i t e k t u r y ludowej oraz f o l k l o r u zbójnickiego, podkreślając równocześnie wkład
badaczy bułgarskich w gromadzenie materiałów do t y c h tematów (Marinov, P r i movski, Vakarelski).
Wygłoszone referaty stanowiły w większości podsumowanie
dotychczasowych
badań nad osadnictwem rozproszonym w k r a j a c h objętych działalnością M K K K i B .
Duży nacisk położono na opracowania historyczne, dotyczące genezy osadnictwa
rozproszonego oraz uwarunkowań politycznych, społecznych i
gospodarczych,
które zaważyły na r o z w o j u tego osadnictwa w określonych rejonach górskich.
Najliczniejszą
grupę stanowiły referaty dotyczące obszarów bałkańskich,
przedstawione w większości przez pracowników I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i Muzeum
B A N w Sofii. A r c h i t e k t B. Georgijewa (Sofia) w wystąpieniu pt.
Charakterystyka
tradycyjnych
systemów osadnictwa
w Bułgarii przeprowadziła analizę osadnictwa
bułgarskiego w rozwoju historycznym podkreślając, iż największe przeobrażenia
w dziedzinie b u d o w n i c t w a następowały w okresie od X I V do X V I I w . w związku
z ekspansją turecką, kiedy to podupadło wiele miast i w s i l u b powstały nowe
osady; rozpoczęła się także niekontrolowana migracja ludności na obszary gór
skie, czego rezultatem był rozwój osadnictwa rozproszonego. Od 1878 г., t j . od
wyzwolenia Bułgarii, następuje — zdaniem r e f e r e n t k i — szczególny rozwój osad
rolniczych i rzemieślniczych. W powiązaniu z w y m i e n i o n y m i u w a r u n k o w a n i a m i
historycznymi Georgijewa przedstawiła 4 podstawowe f o r m y układów osadni
czych, występujących na terenie Bułgarii: 1) zagrody jednodworcze, bardzo liczne
jeszcze w latach 30-tych X I X w.; 2) małe przysiółki składające się z 3-5 zagród,
liczne w X I X w.; 3) większe osady skupione wokół c e n t r u m administracyjnego;
4) osady miejskie. Proces urbanizacji wsi, polegający na uregulowaniu i c h ukła
du osadniczego, rozpoczął się w Bułgarii w latach 30-tych naszego stulecia,
podczas gdy przebudowa miast — w końcu X I X w .
A. Sybewa (Sofia), w referacie
zatytułowanym Problemy
etnograficzne
300
KRONIKA
a struktura gospodarcza osad w Bułgarii przeprowadziła analizę nie t y l k o z p u n k
t u widzenia s t r u k t u r y gospodarczej, lecz także wpływów warunków geograficz
nych na kształt osadnictwa. Z kolei I . Nikołow (Sofia), omawiając Osady
przysiółkowe w Bułgarii, naświetlił genezę osadnictwa związanego z gospodarką
pasterską. W. M a r i n o v (Sofia) zreferował Praktyki
hodowlane
osad typu
roz
proszonego
w rejonie
Błagojewgradu, zwracając specjalną uwagę na tradycyjne
stosunki produkcyjne. A. M i e l o w (Muzeum w Błagojewgradzie), omówił Właści
wości górskiej struktury
osadniczej
w Pirynie
od roku 1878 do końca 1 wojny
światowej, kładąc szczególny nacisk na zależność r o z w o j u osadnictwa rozproszo
nego i przysiółkowego od l o k a l n y c h układów politycznych.
Na temat osadnictwa rozproszonego Bałkanów wygłosili także referaty przed
stawiciele ośrodków zagranicznych. V. Frolec (Brno) omówił Dwa typy zagród
we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, przedstawiając w ujęciu historycz
n y m f o r m y osad jednodworczych i przysiółkowych, na powstaniu których za
ważyły różnego rodzaju u w a r u n k o w a n i a (m. i n . gospodarcze, społeczne i geogra
ficzne). L . M a r k o w a (Moskwa), opierając się na w y n i k a c h badań etnografów
bułgarskich, w referacie pt. Górskie osadnictwo wiejskie
a układ gruntów •— na
podstawie
materiałów z obszaru Rodopów — do okresu socjalizmu,
zwróciła
uwagę na tendencje rozwojowe
tego osadnictwa w poszczególnych okresach
historycznych. Uzupełnieniem powyższej g r u p y referatów było wystąpienie P. K o ledarowa (Sofia) oraz A. Robka (Praga). W pierwszym z nich, zatytułowanym
Formowanie
się pojęcia Półwyspu Bałkańskiego, na podstawie materiału archeo
logicznego i historycznego, a także właściwości topograficznych, zostało przed
stawione kształtowanie się nazwy Półwysep Bałkański, która — j a k twierdził
referent — nie była znana do l a t 80-tych X I X w . D r u g i referat dotyczył wkładu
etnografów czeskich w badanie k u l t u r y ludowej mieszkańców Rodopów.
W następnej grupie referatów ukazano rezultaty badań prowadzonych na
obszarach karpackich. J . B o t i k (Bratysława) przedstawił Stan badań nad roz
proszonymi
osadami górskimi na obszarze Karpat w Czechosłowacji. Omawiając
rozwój badań, z uwzględnieniem i c h podstaw teoretycznych i metodologicznych,
przeprowadził on analizę osadnictwa rozproszonego w okresie od XV; w. do
czasów współczesnych. Ponadto wyodrębnił osadnictwo f i l i a l n e oraz czysto p a
sterskie, a także osady grup etnicznych (np. Cyganów, Żydów i in.), izolowane
na ogół od społeczności lokalnych. W k o l e j n y m referacie M . Gładyszowa ( K r a
ków) omówiła różne f o r m y i funkcje osadnictwa rozproszonego oraz kształtowa
nie się tych f o r m w zależności od l o k a l n y c h stosunków ekologicznych, j a k rów
nież p r a w n o - u s t r o j o w y c h , administracyjnych i społeczno-gospodarczych na p r z y
kładzie w s i Beskidu Śląskiego. Tytuł referatu Problematyka
osadnictwa
sezono
wego w Karpatach
Polskich.
D. T y l k o w a (Kraków), omawiając Typy osad roz
proszonych
w Beskidzie
Sądeckim stwierdziła, iż stopień rozproszenia zagród sta
łych w t y m regionie jest dość duży i scharakteryzowała miejscowości z d o m i
nującym osadnictwem z w a r t y m , gdzie osady rozproszone posiadają wyraźne cen
t r u m , z którym są związane szeregiem układów oraz inne nie mające wyraź
nego centrum. Zwróciła ona ponadto uwagę na różnorodne c z y n n i k i w a r u n k u
jące powstanie określonych f o r m osadniczych. N. Gracjanskaja (Moskwa), w r e
feracie p t . Typowe osiedla górskie na obszarze Ukrainy, przedstawiła dotychcza
sowe w y n i k i badań, zwracając uwagę na działalność szkoły antropogeograficznej,
uwzględniającej rolę czynników ekologicznych w procesie osadniczym oraz n o w
sze u k i e r u n k o w a n i a t y c h badań, przyznające właściwą rangę uwarunkowaniom,
społeczno-ekonomicznym. Omawiając f o r m y osadnicze, występujące w ukraiń
skiej części K a r p a t , wyodrębniła ona osadnictwo jednodworcze i przysiółkowe.
Bogaty
przegląd
wyników
badań
z różnych
regionów
Karpat
i
Bałkanów
301
K R O N I K A
pozwolił na stwierdzenie w i e l u analogii, j a k też l o k a l n y c h odrębności w f o r
mach osadnictwa rozproszonego. Umożliwił on także zapoznanie się z i n t e r p r e
tacją t y c h zjawisk reprezentowaną przez poszczególnych badaczy. Dyskusja po
referatach ujawniła konieczność uściślenia pojęć związanych z różnymi układa
m i osadniczymi.
Sekretarz generalny M K K K i B , V. Frolec, zamykając sympozjum wyraził n a
dzieję, że w czasie przyszłej konferencji (projektowanej w 1982 r. na Węgrzech)
będzie już można przystąpić dó przedyskutowania i ustalenia założeń syntetycz
nego opracowania dotyczącego osadnictwa rozproszonego na terenie K a r p a t i Bał
kanów.
W czasie sympozjum, pod przewodnictwem V. Froleca, odbyło się posiedze
nie k o l e k t y w u autorskiego jednego z podjętych przez M K K K i B opracowań s y n
tetycznych pt. Architektura
ludowa w Karpatach
i na Bałkanach, na którym
omawiano dalsze etapy prac związanych z realizacją I t o m u w/w syntezy, t r a k
tującego o b u d o w n i c t w i e mieszkalnym. W związku z t y m omówiono sposób
przygotowania do d r u k u b i b l i o g r a f i i dotyczącej budownictwa. Będzie to praca
zbiorowa, złożona z opracowań poszczególnych zespołów k r a j o w y c h , t j . Bułgarii,
Czechosłowacji, Polski, Węgier i ZSRR. Bibliografia ta w najbliższym czasie
ma być opublikowana w Czechosłowacji. Ustalono również zakres prac k a r t o
graficznych, niezbędnych do w y k o n a n i a przez poszczególne zespoły krajowe,
określając i c h formę i wspólną tematykę. Omówiono ponadto udział k o l e k t y w u
autorskiego w konferencji, która odbędzie się w X 1981 r. w Smolenicach (Cze
chosłowacja), na temat: Teoretyczne
i metodologiczne
problemy
studiów nad
kulturą ludową na obszarze Karpat i Bałkanów. Na konferencji tej zostaną prze
dyskutowane
założenia wszystkich syntez, przygotowywanych
obecnie przez
M K K K i B oraz projektowanych opracowań zbiorowych dotyczących osadnictwa
rozproszonego i f o l k l o r u muzycznego.
Maria
Gładyszowa, Danuta
Tylkowa
K U L T U R A I SPOSÓB Ż Y C I A P R O L E T A R I A T U PRZEMYSŁOWEGO I R O L N E G O
OD JEGO P O C Z Ą T K Ó W DO S C H Y Ł K U X I X W.
K O L O K W I U M N A U K O W E W K A R L - M A R X - S T A D T , 3-5 X I 1980 R.
W nauce Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej od k i l k u n a s t u l a t narasta
zainteresowanie w a r u n k a m i życia i kulturą miejskiego i wiejskiego p r o l e t a r i a t u
Niemiec w okresie od schyłku feudalizmu po czasy rozwiniętego k a p i t a l i z m u
i socjalizm, od X V I I I -w. do współczesności. Poprzedzone ono zostało edycją g r u n
townego opracowania dotyczącego położenia klasy robotniczej w Niemczech К U k a
zały się także prace odnośnie do klasy robotniczej i n n y c h krajów Europy.
W związku z rosnącym zainteresowaniem kulturą klasy robotniczej w latach
60-tych w C e n t r a l n y m Instytucie Historycznym A k a d e m i i Nauk NRD, przy współ
pracy etnografów i historyków i przy uwzględnieniu źródeł publikowanych, a r c h i
w a l n y c h i terenowych, podjęto przygotowanie programów badań nad w y b r a
n y m i zagadnieniami i obszarami NRD. Najbardziej zaawansowane są obecnie
zapoczątkowane w 1965 r. badania nad stosunkami społecznymi oraz w a r u n k a m i
życia i kulturą ludności pracującej na obszarze Magdeburger Borde, słynnej
z u p r a w b u r a k a cukrowego. Gospodarstwa obszarnicze oraz w i e l k i e gospodar1
J. K u c z y ń s k i ,
Die
Loge
der
1951 i następne wydania poszerzone.
arbeitenden
Klasse
in
Deutschland,
Berlin
302
KRONIKA
stwa chłopskie zatrudniały t a m wiele tysięcy pracowników najemnych, w t y m
również sezonowych robotników polskich. Dotychczas ukazała się pierwsza część
(w 2 tomach) zbiorowego opracowania, dwie następne części są na ukończeniu .
Jeszcze w 1972 r. ukazał się pierwszy, syntetyczny zarys h i s t o r i i k u l t u r y i spo
sobu życia klas i w a r s t w pracujących w Niemczech od X I w. do połowy X X w .
Zarys ten, mający jeszcze sporo w a d i l u k , stał się obiektem k r y t y c z n y c h dys
k u s j i . W r o k u 1979 ukazała się historia niemieckiej poezji ludowej, eksponująca
jej treści klasowe, w 1980 r. zaś — publikacja poświęcona niemieckiej pieśni
ludowej. Na 1981 r. zapowiedziany został kolejny, zbiorowy, t o m studiów .
Całość prac prowadzona jest przez berlińską pracownię Działu H i s t o r i i K u l
t u r y i Etnografii Centralnego I n s t y t u t u H i s t o r i i A N N R D (Wissenschaftsbereich
Kulturgeschichte/Volkskunde, Z e n t r a l i n s t i t u t f i i r Geschichte der A d W der DDR).
Drezdeńska pracownia tegoż działu zapoczątkowała przed k i l k u l a t y badania nad
w a r u n k a m i życia i kulturą ludności robotniczej południowej części Niemiec,
a zwłaszcza Saksonii, na przełomie epoki feudalnej i kapitalistycznej. Badaniami
objęto sposób życia p r o l e t a r i a t u miejskiego i robotników m a n u f a k t u r , r o b o t n i
ków górnictwa, czeladników oraz wyrobników na w s i i w mieście. Szczególną
uwagę zwrócono na mało zbadane zagadnienie zmian świadomości i postaw róż
n y c h kategorii p r o l e t a r i a t u pod wpływem m . i n . Rewolucji Francuskiej. W związ
k u z t y m badano pieśni oraz inne elementy f o l k l o r u , pochodzące ze schyłku epoki
feudalnej. Osobny dział obejmują badania nad kulturą ludności górniczej Saksonii
w tymże czasie, ze szczególnym uwzględnieniem j e j klasowej swoistości. Ważny
problem badawczy wiąże się t u z pytaniem, w j a k i e j mierze rozwijająca się
k u l t u r a p r o l e t a r i a t u k o n t y n u u j e pewne treści k u l t u r y ludowej, w j a k i e j mierze
zaś jest to k u l t u r a nowa, określona przez zmiany w stosunkach społecznych,
w a r u n k a c h pracy, sposobie życia i t p . Następnie zaś: jakie m a to konsekwencje
dla rozwoju i treści r u c h u robotniczego.
Zorganizowane przez wspomniany Dział H i s t o r i i K u l t u r y i E t n o g r a f i i A N
NRD, przy współpracy z sekcją etnograficzną Towarzystwa Historycznego NRD,
k o l o k w i u m naukowe (które odbyło się w dniach 3-5 X I 1980 r. w K a r l - M a r x Stadt) miało na celu przedstawienie niektórych -wyników badań, dyskusję nad
różnymi problemami badawczymi i porównanie osiągnięć i doświadczeń z badań
prowadzonych w i n n y c h k r a j a c h socjalistycznych. K o l o k w i u m zgromadziło ponad
60 uczestników, w t y m 8 z zagranicy (z Czechosłowacji, Polski, ZSRR i Węgier).
Na program złożyło się 10 referatów oraz blisko 20 komunikatów i przygotowa
nych wypowiedzi w dyskusji.
Referat wprowadzający wygłosił dr R. Weinhold, k i e r o w n i k pracowni drez
deńskiej. Przedstawił on stan badań nad sposobami życia i kulturą klas i w a r s t w
pracujących w okresie przejścia od feudalizmu do k a p i t a l i z m u , wraz z u w a g a m i
o zadaniach i problemach badawczych. Następnie przedstawiony został referat
dr. Benziena o robotnikach r o l n y c h M e k l e m b u r g i i na t l e postępu w r o l n i c t w i e
w 1 połowie X I X w. Kolejny referat — o sposobie życia i k u l t u r z e p r o l e t a r i a t u
wiejskiego i półproletariatu w Czechach w X I X w. — wygłosił doc. A. Robek
z Pragi. D r B. Schóne mówił o k u l t u r z e i sposobie życia wytwórców t e k s t y l i i
2
3
4
Seria Untersuchungen
zur Lebensweise
und K u l t u r der werkťátigen
Dorfbevblkerung
in der Magdeburger
Borde. Por. recenzję w „Ludzie", t. 64: 1980
s. 285-288.
Z u r Geschichte
der Kultur
und Lebensweise
der werktatigen
Klassen
und
Schíchten des deutschen
Volkes vom 11. Jahrhundert
bis 1945. Ein Abriss. Red.
B. W e i s s e 1, H . S t r o b a c h , W. J a c o b e i t , B e r l i n 1972; por. także
Kultur
und Lebensweise
des Proletariats,
Kulturhistorisch
— volkskundliche
Studies
und Materialien,
W. J a c o b e i t i U . M o h r m a n n , [red.] B e r l i n 1973.
Volksleben
zwischen
Zunjt
und Fabrik.
Studien
zur Kultur
und
Lebens
weise werktdtiger
Klassen
und Schichten
wahrend des iibergangs
vom
Feudalis
mus zum Kapitalismus,
R. W e i n h o l d [red.], Dresden 1981.
2
8
4
303
KRONIKA
w rejonach Erzgebirge i Vogtland w X V I I I i X I X w.; dypl. etnograf B. E m m r i c h — o aktywności w zakresie k u l t u r y duchowej kształtującego się p r o l e t a r i a t u
w Saksonii; dr S. K u b e — o biedocie rzemieślniczej Drezna w pierwszych dzie
sięcioleciach X V I I I w. oraz d r Kadeřábkowa z Pragi — o zróżnicowaniu społecz
n y m w s i środkowoczeskich oraz o w a r u n k a c h i możliwościach mieszkania.
W d r u g i m dniu k o l o k w i u m przedstawiono referaty 3 zagranicznych uczest
ników spotkania. Doc. A. Żarnowska z Warszawy omówiła stan i problematykę
polskich badań nad kulturą robotniczą w X I X i X X w., dr Moravcová z Pragi
scharakteryzowała kształtowanie się specyficznych cech sposobu życia proleta
r i a t u praskiego, dr L. Pogany z Budapesztu przedstawił zaś stosunki płacy, p r a
cy i życia robotników ziemnych zatrudnionych przy budowie kolei na Węgrzech
w latach 60-tych X I X w. Przyczynki l u b rozwinięte głosy w dyskusji przedsta
w i l i : prof, dr Z w a h r (wzajemne stosunki burżuazji i p r o l e t a r i a t u w procesie i c h
rozwoju), d y p l . h i s t o r y k Scheiderheinze (burzenie maszyn i jego przezwyciężenie
przez r u c h robotniczy), dr P l a u l (regionalne badania nad sposobami życia r o b o t
ników w i e j s k i c h w X I X w.) i d y p l . etnograf H e i n r i c h (sposoby życia robotników
sezonowych w Magduburger Bórde w X I X w.).
W k o l e j n y m dniu obrad doc. E. Pietraszek z Wrocławia przedstawił uwagi
o etosie p r o l e t a r i a t u na przełomie X I X i X X w., dr N. S. Poliszczuk z M o s k w y
mówiła o rozwoju życia społecznego robotników przemysłowych Rosji w okresie
między uwłaszczeniem (1861) a Rewolucją 1905 г., prof, dr Mühlberg zaś z a n a l i
zował przyczyny narastającego zainteresowania naukowców historią k u l t u r y k l a
sy robotniczej. K o m u n i k a t y i głosy w dyskusji dotyczyły: stosunku do pracy
niemieckich robotników przemysłowych w 2 połowie X I X w . (dr Dietrich), miesz
kań w i e l k o m i e j s k i c h robotników przemysłowych (dr Rohls), organizacji klasy r o
botniczej i proletariackiej pracy k u l t u r a l n e j (dr Groschopp) i początków foto
g r a f i i wśród robotników (dr Bohm).
Przedpołudniowe obrady 2 dnia k o l o k w i u m poświęcono sposobom życia i k u l
turze p r o l e t a r i a t u pozaeuropejskiego. W referatach ukazano m. i n . sytuację r o
botników pochodzenia indiańskiego w krajach A m e r y k i Łacińskiej (referat d r .
H a r t w i g a ) , omówiono też różne aspekty życia robotników tubylczych w Afryce,
na B l i s k i m Wschodzie i w M e k s y k u (6 obszernych wypowiedzi w dyskusji l u b
komunikatów).
T e m u ze wszech m i a r pożytecznemu k o l o k w i u m towarzyszyły ożywione dys
kusje, nie pozbawione elementów polemicznych. Należałoby też podkreślić, że
z wyraźnym zainteresowaniem przyjęto oba polskie referaty. Badania nad w a
r u n k a m i i sposobami życia ludności robotniczej w X I X w. (a nawet wcześniej)
okazują się nader pożyteczne dla etnografów. Pozwalają one bowiem na w y
kroczenie poza zwykły warsztat badań historycznych, na zebranie dodatkowych
materiałów w terenie, a także na poddanie nowej i n t e r p r e t a c j i materiałów a r c h i
w a l n y c h , statystyk oraz dawniejszych p u b l i k a c j i . W Polsce rozwijają się obecnie
etnograficzno-historyczne badania nad kulturą robotniczą Łodzi i Żyrardowa,
a także Górnego Śląska i Zagłębia. Zaangażowanie polskich etnografów i histo
ryków w badania tego rodzaju jest jednak znacznie mniejsze niż w N R D i Cze
chosłowacji .
6
Edward
Pietraszek
Por. informacje w „Etnografii Polskiej", t. 21: 1977, z. 1, s. 217-219; t. 24:
1980, z. 2, s. 175. W 1981 r. ukazała się obszerna synteza etnografii Pragi pod
redakcją A. Robka, obejmująca głównie sposób życia i kulturę robotniczej l u d
ności stolicy Czech do początku X X w . Poprzednio wydano k i l k a powielonych
tomów prac w serii Etnografie Delnictva. O stanie badań nad kulturą robot
niczą w Polsce patrz artykuł A. Stawarza — doktoranta doc. Zarnowskiej —
w bieżącym zeszycie naszego pisma.
6
20 — E t n o g r a f i a
P o l s k a t. X X V I , z. 1
304
KRONIKA
W Y S T A W A „ R Y T U A Ł Y ŚMIERCI" W MUSÉE D E L ' H O M M E
W 1980 R.
W PARYŻU
Znakomita ta wystawa ukazuje ścisłe powiązania pomiędzy kulturą mate
rialną, duchową i społeczną na przykładzie rytuału śmierci, czyli obrządków po
grzebowych i cmentarnych, w etnografii egzotycznej. Wystawa ta przygotowana
została przez L a b o r a t o r i u m Etnologiczne Muzeum H i s t o r i i N a t u r a l n e j , k i e r o w a
ne przez Jean G u i a r t , na podstawie zabytków i przy współpracy całego zespołu
naukowego Musée de 1'Homme. W związku z wystawą opracowano także zestaw
przezroczy ukazujących obrządki pogrzebowe w różnych k u l t u r a c h l u d o w y c h
świata. Ekspozycję otworzyła kolekcja talizmanów i amuletów chroniących przed
złem, chorobą i śmiercią, pochodzących z krajów islamu, z Syberii i różnych
części Europy. Pozostałe eksponaty ukazywały f o r m y pochówku w różnych r e l i
giach i stosunek do zmarłych, począwszy od Europy. Przedstawiono interesujące
sposoby oznaczania grobów zmarłych symbolami poszczególnych r e l i g i i i ideo
logii, opłakiwania zmarłych (Macedonia), dekoracji t r u m i e n (Bałkany), w s p o m i
nania zmarłych w określone dnie wraz z przynoszeniem jedzenia na groby (kraje
prawosławne, Hiszpania, Włochy), śpiewów żałobnych i lamentacji (Rumunia).
Przedstawiono też różne t y p y cmentarzy. Zilustrowano rytuały pogrzebowe u k a
zując też np. szczególny stosunek islamu do zjawiska śmierci jako przejścia do
lepszego świata (Północna A f r y k a ) . Ceremoniał pochówkowy inaczej wygląda
u sunnitów i szyitów. W części A f r y k i zamieszkanej przez ludność murzyńską,
obrządki pogrzebowe są mocno uteatralizowane. Część umarłych przechodzi do
g r u p y czcigodnych przodków plemienia przedstawianych za pomocą rzeźb i masek.
Szczególnie t r u d n y wybór obiektów m i e l i amerykaniści. Niektór.e k u l t u r y
ludowe (Meksyk, Gwatemala) są po prostu przesycone wyobrażeniami śmierci.
Wybrano więc obiekty najbardziej charakterystyczne, takie j a k np. wyposażenie
grobu peruwiańskiej kobiety ze wszystkimi przedmiotami z j e j życia codzien
nego. Najwięcej obiektów pochodziło z M e k s y k u i A m e r y k i Południowej, j a k
k o l w i e k starano się także ukazać t y p y pochówków indiańskich. Najbardziej bo
gata i różnorodna była ekspozycja dawnych k u l t u r i r e l i g i i A z j i . Na uwagę za
sługiwał np. pochód pogrzebowy z Wietnamu, papierowe ofiary w o t y w n e z k r a
jów Dalekiego Wschodu, ołtarz pogrzebowy z T a j w a n u , sposoby ukazywania zmar
łych i różnorodne t y p y kremacji. Wyróżniono poza t y m ceremoniał z Mada
gaskaru, podczas którego używa się prowizorycznych grobów i rzeźb cmentar
nych oraz różnorodne t y p y pochówków z Oceanii, Nowej G w i n e i i Indonezji.
Organizatorzy w y s t a w y starali się wybrać wiele obrządków i zabytków szcze
gólnie efektownych. Starannie opracowany katalog i rzeczowe objaśnienia połą
czone z eksponatami przynoszą ponadto coś więcej niż zwykłą popularyzację
rytuałów śmierci i pochówków różnych k u l t u r i r e l i g i i świata. Sugestywne ze
stawienie bogatego materiału etnograficznego przynosi wiele korzyści nawet spe
cjalistom — naukowcom. Należałoby sobie życzyć, aby wystawę mogło obejrzeć
j a k najwięcej osób z różnych części świata.
Irena
Turnau
W Y S T A W A F I Ń S K I C H KOBIERCÓW „ R Y I J Y "
W R E N W I C K G A L L E R Y W W A S Z Y N G T O N I E W 1980 R.
Renwick Gallery w Waszyngtonie należy do zespołu muzealnego Smithsonian
I n s t i t u t i mieści się w okazałym pałacu z ubiegłego stulecia. W części Galerii
mieści się muzeum sztuki zdobniczej. Najwięcej miejsca zajmują t a m t k a n i n y .
305
KRONIKA
Spośród w i e l u wystaw czasowych do najciekawszych należałoby zaliczyć dosko
nałą wystawę dawnych i współczesnych kobierców fińskich, znanych pod nazwą
„Ryijy"- Podobnie j a k inne wełniane kobierce skandynawskie, tkane już od
średniowiecza, „ryijy" różnią się swą techniką od kobierców wschodnich. W po
równaniu z n i m i , „ryijy" były tkane luźniej, z małą ilością węzłów. W katalogu
wystawy R i i t t a Pylkanen ukazała historię t y c h kobierców, począwszy od p i e r w
szych wzmianek z X I - X I I w. W niektórych częściach F i n l a n d i i tkano kobierce
wzorzyste z b a r w n e j wełny, w i n n y c h gładkie l u b o nieskomplikowanych o r n a
mentach technicznych. Najstarsze kobierce t k a n o z grubej wełny na lnianej
osnowie.
Część w y s t a w y ukazała dawne kobierce fińskie, część zaś nowsze w y r o b y
tkactwa artystycznego, nawiązujące do starych t r a d y c j i . W drugiej części k a t a
logu Anna-Lisa A m b e r g omówiła rozwój współczesnego kobiernictwa fińskiego.
Pierwsze przykłady tego t k a c t w a artystycznego sięgają końca X I X w. Kobierce
fińskie wzbudziły np. zachwyt na Wystawie Paryskiej w 1900 r. Przykłady u n i
k a l n y c h kobierców, jakie ukazano w Waszyngtonie, mają duże znaczenie a r t y
styczne. Stanowią one najlepszy przykład t k a n i n y użytkowej, służącej ozdobie
nowoczesnego wnętrza mieszkalnego.
Irena T u r n a i i
20 — E t n o g r a f i a
Polska
t. X X V I , z. 1