bc2a6bed46382fd1ac38ba6d993986ce.pdf
Media
Part of Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie pośmiertne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2
- extracted text
-
K A Z I M I E R Z MAJEWSKI (1903-1981).
WSPOMNIENIE POŚMIERTNE
W dniu 27 lipca zmarł profesor Kazimierz Majewski urodzony 25
marca 1903 r. w Brzeżanach. Jest rzeczą zrozumiałą, że utrwalenie
pamięci po zmarłym będzie wymagać wielostronnego naświetlenia i na
wiązań do poszczególnych ogniw, które łączyły prof. Majewskiego z róż
nymi dyscyplinami naukowymi i zespołami pracowników nauki. W t y m
miejscu chcę pożegnać nie tylko osobistego przyjaciela, lecz także inte
lektualnego partnera, z którym w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu
lat wielokrotnie sięgaliśmy głównych nurtów myślowych traktujących
o kulturze ich teorii i wyników utrwalonych w kręgu nauki polskiej.
Ze względu na swe powiązania przedwojenne prof. Majewski mógł
10
odegrać najkorzystniej rolę znaczącą w organizowaniu życia naukowego
i kulturalnego w powojennych warunkach odradzającej się państwowo
ści. Toteż w połowie lipca 1945 r. prof. Majewski działa już jako dele
gat Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki w zakresie ochrony zabytków mu
zealnych na Dolnym Śląsku. Równocześnie we Wrocławiu prof. Kazi
mierz Majewski przygotowywał podstawy organizacyjne uniwersyteckich
katedr archeologii, historii sztuki i historii starożytnej. Znajduje też
czas i siły, żeby w roku akademickim 1945/46 aktywnie kierować Wstęp
nym Rokiem studiów dla Wydziałów Uniwersyteckich, z t y m że w la
tach następnych 1946-1949 ogranicza się do opieki nad Wydziałem H u
manistycznym i Prawnym. Z prawdziwą jednak pasją prof. Majewski
zakłada podwaliny pod wydawnictwa z dziedziny archeologii. Z Jego
inicjatywy zostało na początku 1946 r. powołane do życia Polskie To
warzystwo Archeologiczne, w tym też Towarzystwie wybrano prof.
Majewskiego sekretarzem generalnym i redaktorem rocznika „Archeolo
gia" oraz serii wydawniczej „Biblioteka Archeologiczna".
Wybiegając myślą wstecz ku okresowi, kiedy w nowych, określonych
warunkach odradzającej się państwowości trzeba było wszystko zaczy
nać od początków, czy też od nowa, musimy sięgnąć także zakładania
zrębów pod zadominowanie myśli marksistowskiej.
Na tle różnych prób i poczynań przebudowy metodologicznej, wspar
tej na założeniach materializmu historycznego, działalność prof. Ma
jewskiego zasługuje na szczególną uwagę. Wraz z zespołem swoich ucz
niów i współpracowników prof. Majewski przy każdej nadarzającej się
okazji w dyskusjach, na konferencjach, w referatach i artykułach ostro
stawiał sprawę potrzeby unowocześnienia metodologicznego i przebu
dowy organizacyjnej archeologii w Polsce. Archeologia winna stać się
nauką historyczną — głosił prof. Majewski. Zbliżenie archeologii do
badań historycznych usunie linię podziału, dotychczas mniej lub bar
dziej wyraźnie odgradzającą sferę zainteresowań archeologów klasycz
nych od dotychczasowych zakresów poznawczych prehistoryków. Co
więcej, obciążając warsztat pracy archeologa klasycznego zazwyczaj nie
docenianą dziedziną historii kultury materialnej, przyczyni się do zli
kwidowania tradycyjnego ukłonu archeologii klasycznej w kierunku
badań sztuki grecko-rzymskiej.
Wizja uhistorycznienia archeologii klasycznej zarysowana przez prof.
Majewskiego stanowiła dla jednych niewątpliwie perspektywę kuszącą,
drugich zaś zmuszała do gruntowniejszych studiów historii technik pro
dukcyjnych, dystrybucyjnych i konsumpcyjnych dóbr materialnych.
A więc do odejścia od tego, co już było zdobyte i opanowane.
Czy opory ujawniające się w pewnych dziedzinach archeologii kla
sycznej przy proponowanym unowocześnieniu metodologicznym i poszu
kiwaniu kierunków przebudowy organizacyjnej archeologii w Polsce
były w sytuacji powojennej zjawiskiem powtarzającym się, powiedzmy
11
normalnym? Otóż nie. Profesor Majewski osiągnął liczący się postęp
przy likwidowaniu sztucznych barier podziału doprowadzając w 1953
roku do zlania się w jedną całość organizacyjną — Polskie Towarzy
stwo Archeologiczne — wszystkich archeologów i numizmatyków. Ten
sam kierunek działania cechował jego udział w pracach Kierownictwa
Badań nad początkami Państwa Polskiego.
Poszukiwanie dróg prowadzących do scalenia utrwalonych tradycji
i zasobów badawczych historii kultury materialnej z natury rzeczy m u
siał doprowadzić profesora Majewskiego do nawiązania ściślejszych i or
ganizacyjnych kontaktów z Etnografią. Pomimo bez mała wiekowej
tradycji gromadzenia materiałów z zakresu ludowej kultury material
nej i pomimo, że w okresie międzywojennym działało pięć katedr uni
wersyteckich wprowadzających do studiów i badań zjawisk kultury
metody naukowe czerpane z głównych kierunków światowej myśli etnologicznej i etnograficznej i wreszcie pomimo, że w kręgu etnografii
polskiej od momentu ukazania się w roku 1928 kapitalnego dzieła prof.
Kazimierza Moszyńskiego — Kultura ludowa Słowian, tom I Kultura
materialna — mocno utrwaliło się spojrzenie na korzyści naukowe pły
nące z intensywnych studiów wytworów kultury materialnej, ich wyra
zów ideowych i faz rozwojowych oraz umiejętności odczytywania za
sięgów terytorialnych typów i podtypów wytworów — nie był to jednak
stan rzeczy, który pokrywał się z planami prof. Majewskiego. Zdaniem
Jego dla zrealizowania wizji w pełni płodnych studiów historii kultury
materialnej również i etnografia, obok archeologii klasycznej i trady
cyjnej prehistorii, winna być wraz ze swoimi zasobami wiedzy o star
szych i świeższej daty składnikach ludowej kultury materialnej w i
dzianych w odpowiednich zespołach również przebudowana metodolo
gicznie na założeniach materializmu historycznego. Właściwą drogą pro
wadzącą do ujednolicenia metodologicznego ujęć kulturoznawczych by
łoby stworzenie odpowiednich ram organizacyjnych w nauczaniu i ba
daniu. Postulaty prof. Majewskiego zaczęły się urzeczywistniać w latach
1949-1954. W 1949 roku przy Wrocławskim Towarzystwie Naukowym
powstała Komisja Historii K u l t u r y Materialnej, w roku następnym zaś
Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego powierzyło profesorowi Majewskie
mu zorganizowanie Uniwersyteckiego Studium Historii K u l t u r y Mate
rialnej. Rekrutacja studentów na to Studium ustanowiona została
w trzech ośrodkach uniwersyteckich. Studia o wspólnym dla wszystkich
programie trwały trzy lata i dopiero na czwartym roku obowiązywała
specjalizacja z archeologii polskiej, etnografii z etnologią i archeologii
antycznej. Jednocześnie szukano rozwiązań dla kwestii, gdzie należało
by zatrudnić absolwentów tak pomyślanego Studium. Obok tradycyjne
go zatrudnienia w placówkach naukowych i muzeach w rachubę miały
wchodzić zakrojone na dużą skalę badania, np. Badania nad Początkami
12
Państwa Polskiego, oraz stała praca w nowym typie placów oświato
wych — Regionalnych Domach Kultury.
"W zagęszczającej się myśli wokół wcielania w życie zamysłów prof.
Majewskiego łączenia w studiach uniwersyteckich i przebudowie meto
dologicznej dotychczas odrębnych trzech dyscyplin naukowych nie spo
sób jest pominąć trudności, które w coraz ostrzejszy sposób dawały
znać o sobie. Pomijając sprawę trudności wynikających z przyczyn
obiektywnych, powiedzmy borykania się z doborem odpowiedniej kadry
pedagogicznej przede wszystkim, dawały o sobie znać w różnej postaci
zalążki zwątpienia w słuszność samego pomysłu. Narastanie oporów
w procesie przełamywania się dawnych nawyków z nowymi potrzebami
doprowadziły po paru latach funkcjonowania Studium Historii K u l t u r y
Materialnej do załamania się koncepcji studiów scalonych i powrotu
do nauczania według modelu studiów z okresu międzywojennego.
Jakże inaczej wypadnie spojrzeć — zwłaszcza oczami etnografa —
na działalność prof. Majewskiego i jej w y n i k i przy scalaniu trzech k u l turoznawczych dyscyplin w jedną naukowo-organizacyjną całość — I n
stytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk.
Po utworzeniu Instytutu (na bazie kierownictwa Badań nad Począt
kami Państwa Polskiego), prof. Kazimierz Majewski został mianowany
dyrektorem tej placówki naukowej. 'Funkcję tę pełnił do końca czerwca
1954 r. Jednocześnie prof. Majewski był kierownikiem Działu I I —
Archeologii Antycznej w Instytucie i niezależnie od wewnętrznych zmian
organizacyjnych kierował tą placówką i jej wydawnictwami do przej
ścia na emeryturę. Był to już ostatni etap w realizowaniu zamysłu prof.
Kazimierza Majewskiego połączenia pokrewnych dyscyplin naukowych
w jedną organizacyjną całość. Od momentu podjęcia prac w KO I H K M
sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w Instytucie została
postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej
placówki naukowej jeden z członów został wydzielony dla nauk etnologicznych jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V zaprezentowana jest
cała dyscyplina bez jakichkolwiek z góry ustanowionych ograniczeń.
Profesor Majewski dobrze widział potrzeby powołania czteroczłonowego Instytutu z naukami etnologicznymi łącznie. Ostrość tego spoj
rzenia szczególnie mocno zarysuje się, jeśli uświadomimy sobie, że na
I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie posiadała w ogóle wyraźniej
zaznaczonego miejsca.
Nauki etnologiczne w I H K M reprezentują w Polskiej Akademii Nauk
nową myśl naukową. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej
i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym
przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Wprowadzenie et
nografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności
stworzenia w P A N reprezentacji etnograficznej, reprezentacji dyscypli
ny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku naukowym, lecz przede
t
13
wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpowiednich wa
runków dalszego rozwoju.
Za zasługi wniesione do odbudowy i nowej organizacji nauki Kazi
mierz Majewski otrzymał najwyższe odznaczenia zarówno krajowe, jak
i zagraniczne.
Chyląc dzisiaj czoło nad t r u m n ą Profesora Majewskiego w kręgu et
nologów i etnografów odczuwamy nie tylko głęboki smutek wraz z Jego
najbliższymi, lecz także i świadomość mocno utrwalonej wdzięcznej
pamięci.
Witold
Dynowski