41eb6b55cb5cf0c8a74671eae7c3a6b3.pdf
Media
Part of Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga / LUD 1980 t.64
- extracted text
-
Lud,
.:\G:\T:\
t. 64,
1980
SKRUKWA
l.'iATEHIAŁY
ŁUŻYCKIE
W ZBIORACH
FOLKDORYSTYCZNYCH
OSKARA KOLBERGA
Zain'teresowania
etnDgmficzne
Oskara
Kolberga
dotyczyły
ziem etnic'znie polsk!ich ma'z tych krajów,
które wchodziły
w skład dawnej
R:oeczypos.polilej
Ukraj,ny,
Brał'orus'ii
niesłQwUańskiej
Litwy.
Inne ludy
i kraje slowi!ańske
pozoslClJwaly w zasadzie
'P0ZIa Ikręgi'em
,eldytorskich
i zbieracki'ch
prac Kolberga.
J'eg<o p~a:ny wydawnicZJe li inne, zlC\cihowalne
'Ci() dziś dokumenty,
pozwalają
slwi,erclzić,
żenict-'lanolwał
nigdy w ramach Ludu czy Obrazów
eLnogmficznyciL
opU'olikcTvV'31l11i,amateri'31ów
z krajów zachodnio
i po'łud'l1'i,awo-sJ.cwim'lS'kich.
Wia,domo jednak,
że materi.a!y taikie, główni:e pile.śni, grOlmaidził VI swych t:ek?ch, zwła-szez:a w okre:;ie, gdy jego eeazas'aid!rui'C'zy Istanowił·o U'p()lwszecl1l1!ietni'e melodii ludowych, tj. or~enta'cyjnie
w lataich ~8łO - i82G .. Materiały
Le skł.adają
się
7. je'go
własnych
wp.usów terenowych,
odpisów
'z ,publikacji
polskich,
przekładów
'Pra,c ·obcych, a także IZ!ai)isaw \'\spółpracownikaw
czy innych
iolklorystó'vv,
,od~;mych muprze-z
'autorów,
bą-d;-: w inny sposób przekazanych do jegć) z!bioraw. Znajdujemy
\\":i~c w tekad1 Kulberga
obok melodii i teksUJiv sbweńskich,
chorwackich,
słC';-ack~ch i czeskich, ta'kże ma_
teriały h:i.yckie.
Z 1!er'enc,w Łużyc
brak z'a'pi;sów wł;:::.;ny(;h Kolherga.
Nie pl'owadził
tam nigdy badań, nie wi1aidomo lilIa'\VIe't,'czy z'etk,nąłsię
'z Łużyezana:mi
w ich Gj-c'zyż,nie. Co najmniej
dwa ra'zy r?L:d~a\.~ G'kalzj~ -\V
'L 1841,
gdy jechał
z BerEna
do Mapj:ail:s.kJieh Lażll.i, j'i
,"~o HlIS,
gdy 'Nl'a,cał
z Paryża
'Pl'Ze:, Lipsk 'i Berlin
do Kra'ka·.,·,a. C~:"Yje:in'o\K zatfzymał
siG
'\vtedyw
Budz.iszynie
luib Choei'€ibużu, ri'? VV;J:c",~mo.Pl"ZY'f,u57.c;;ać nale'ży, że nie, pcniS'\W1Ż\V ma'teriałach
etnrograJic'IlJ-f\l'kk}"y~!tyc!znY2ti
bi')graLcznych
bralk :',ladów bo'zpośr2'dini'ch i:JL, ,eJ",' .;~.';:-:::2'1'g.a z Ll1;:ycza:lain:. Wzmianka
w liście K'c'lhel'ga -ct.u ,. c
i;
lJ8:c r.: "L'::'
Z;;()!7eillic miaJ.eś Pan Jechać do Budz;iszyr;:;.
',~'!y t,,; i1C1"st,!pił,o? Zał()'ivalbym mocno, gdybyś pominął
Budziszyn,
gdzie za<wsz'e warto było wstąpić' i chociażby
z pół dnia się zatrzymać,
DO'll1<lĆ
p. Haupta,
'księgarnię
rniej'sC'o\rvq
i l{~a.J.end;~:ll":/: :p·an.13 Pa~"'ez,e\y.si]{Jieg'c" 1 Y'{;~C.':2~;~~b::r
':=il~~':~I"OV~··~:Ć,:l·e ·był
t
dencja
List O. K-olbC';,·g.a do Izydonl.
Ko[}or:niekiego
O. J{o/.!JcI'ga CI-. II, DWOK, i. (;.), s. 654.
'15 "Lud"
-
tom 64
:': 20
caja
1882
f.,
Koresp:m-
226
AGATA
kiedy~
V.i
!,,()Z·lT.ÓW
i.e ·wrspmn.nialnY'111
Buci'i',iszyni'e
SKRUKWA
i sam
pozna l Jbu:pta.
ale ,j(";i to lac'/ej
rei\eb
Jjś'cj{~ AlfuIl1!s'em'Fcll'czcv.-skim
2. F'c,;-c:,>::·,\.':il·;L
j~,kc ooiOTy znajomy
i KoJbErg;l i Kc:pernlid;.ie~;·c), :;lÓgt .,ou L;'.'.C;)ly:1)
pn:'d~;aza:~ vi'ieJe jnf;or~ma;c.j-i -o "k'iu'alnym
życiu umyslrV\vy.m oj kuHural\V
nyrn ŁlUŻy·C.
Zaimere;31CJWu:nic
Kulhe;'ga
Łu·życami
modzielnych
hadaniach,aJ-e
wyraz swój
~l'ośC'i prz'ckladów,
odpisów :,;litemturyi
j~'lc'ści<)womalt-e6ały
LJ'1k11orysLyczne
i'esp'O'!",Cł;n!} ·czesk·~rni, slc!\vri:~j!2k·Lrni -czy
sic; ,::ticm w saigr.,lnlcl::1::l"niu SiJ;)]'cj
l'ęk'opisówinnych
bad:.h:zy. Ub'Z Łużyc górujq
n:ift ;l,n"-llo~~lC7,:1yrni
p·o-1ud,nli,u\Ąru ·S'ł,()'\\!i~uńs.k;j.rni. I.~~~tj:iujqnie
po.cjc1'\-v:il·()
znalazło
VI
cym!i :sit~ w t-:::ika·chK·cQ,i:';'0i'ga.
Wi.ększośĆ' ręko:pis6w dotyną'cY'ch
LL.lżyc przechowywuna
jc'si vv' tece
;-HJ ]}li::;cellanea)
-która
w v'l~yka::t:ll~h :sp':~rząd"z<JnY'l~h jes/C'z2 :({.) iYC;~l K·oliberg3 nosil0 tytuł następujący:
"l\1.isceUunc!1
9.Luż.i/cc . .'i/owaki. CzccllY.
Moskwa.
Drobne varia" :1. Tu znajdujemy
duży zespól rękopisów
niekolhergowsbch
z lat 1'826 - 1827 orćiZ znacz.nq CZ(;-SC i~T/ekL'dów
i od.p:.,;Ó\\·
z Pjesnićek
... s.moJe,rj'a·i IIaup;a 4. Dniga,,}bjr;i~;.~l i~)'VJ() i.l1';~·i'nie ~ki'cmlIi,eJ~z:a
0Z~ŚĆ pTzek-b:-t,dó'\N i '\v}pci'1.Z!1·\N i-,na.i'duj e s:i(-~ '\\i
ec'e () /.a t.y lu Ll \"'Llnej !)rvsy Zachodnie.
Kas:c'Uby. Pcłaby. Łużyce.
?,n,ad:L·:l w Ieee :: 1 llIisceUcmeu, L;;nvie1'2j'iCej wylącznie
spisy bibliograficzne,
jest kilkanaście
zDpilSów d<oty'czqcyc'h Lużyc. Pozycje
~e wyb:ane
zc;slaly i·'lc7cj;)l'zypad
..
}(O\;\'o, \V trakcie
kwei'2'ndy cZ'a:->o:pism :poh.lkich. (ldnolto\-v,;]
Ni(;c KO'iberg
kil'ka ;:"rtykułów
'z :prasy pólskiej
z lat 18:2.J- la8], m. i;J1. I ..I)z.jcnnik:l
VvTil-e~'l~;kl'eg:o'JI ,,~8i'blilc-tek:i WaTs;z.a\v·skie.i:1~ ~~=-)l·:/.yj(lLi('!a l~u:=i:.!}·.
parl;
prac r.i<.:::mieckich, nie zetknął się je,dna'k (aleC! nie :':'acl'u;'v,',,1:; si:.; l1Jika
bibl.) I;']'P. Z 'pra,c<1 Wilhelma
Bogusław~;kieg,j
Rys clzicj(JW
.'{('rLuia".:yci(ich
(PcLcrsburg
1861), dość wysoko
c:enionq prl!ez scnnych Lużyc7an.
Ze zl1'anychsohi,e
i idoiS'tępnyc:h op i aOOW:H1 .n",;";· C1/;:'j wykol'zyS'Lil
i:oi:ó;' pie::~n'i S.mo~erj(ł ii II~~Lepta, a '\vlaśrci wlj·e j eg~) d r~J'b~l c:':!;:~~~~
]-)roz,nicki dolojcl1o~erskeg(J
I'Lltin. Prz,etlu:maczyl
l.aic V/proi.c/ci.:Cllic
(~. 5 - 1S),
ze szczegółOiwym
umówieniem
bnetyki
języka dolnolużyd;iego.
W caL;ś'ci też ;pr:z,e!tłLlma-czył
ZJKI'jid'Ują<cy 'Się w Dodatku
olpis wespLI.
Zg\xinie
z ol'ygindem
'pozostawił
w języku
łużyckim
pieśni, 'przelTlOwy weselnc,
iycWl1lia itp. teh;ty,
'c1oci«jąc Humaczeni·e
i.ch na język
'[;\l1s'ki. WLiczył
też 'te .pieśni, do kt.ÓTyc:'h (}d!sylała'..ltcJT <>pisu, w sumie ;n 'Ie:\sU;w z meIodi:a:mi z I l II częśc'i zbioru. PnY\'vlie w cal'ości -Pl'zebży!
ny:,:~i7iał o p'vJ•.
2 A'lrol1s
Parczow3.ki (1849 - 1S'33), pra:wHik,
u:Lrzyrr:'ani"8. ś\v·ia\do'm,o~;ci
nUITodC\\vej
Łużyczan,
his·tory'k,
fil.
ill.
CZylllly
z jego
dz,ialacz
i'Il!'l'}aty\vy
dolnołużycki kalcudc;rz "Iba'tyja".
~ Zob. Korespondencja.
O. Kolberga c'z. III, DWOK, t. (Hi, s. 74a.
• L. Ha.•v,pl, J. E. Smal0rj, Pje.snićki
hornych
a (i d IlJjcil L/(ziskich
cz. I -II,
Gry:mi !841 - 1843.
l1a
l'zel
z
\vy'da\vany
by!
Seruow
;\1alnia:)J
lużyckie
:::biorach
'LV
Oskara
227
Kolberga
zostalusciach
lllilo1;;'giisłowiaJ1skicj,
.a \ve frćxgme,nta'ch {) z'wy-ez:aja·ch dorucznych
i <.al~cClch. Z rOl.jzi~lłów o mieszkaniu
i pożywieniu
poczynił
ty:k:) l'ctatki
slowniKowe,
'C':;;ę~ci,o'Vv"o
streścił
joe pJ niem'iecku.
PrzE'Pisał
;~Cl1ó!.j:u;;\\ pie,~lni nieub;~zCid{)"vVych doln::J- i górnołużyckich.
ZMÓWl10 t!umac?enia
tckS'Lówopisowych,
jak ipie:;ni,
sq jq7.ykuwo
i :;tyli,;tycznie
nied;:;i!l'3{'O'wal:1e, s'.ł to wyridźnie
przekłady
l\Jhcczc,
r:.ie
pl'ie'lr.·,"'~!;;ne d'\) druku.
Pl'zypu~zcn1ć
możnd, że KCIlberg poczynił
to,kie
wypisy,
j,lkie pl'zydatne
mu być mogły do 'por6wnań
i o'desłań
przy
orJ'rucuwywa:ni';J
maleriału
polskie.go.
Drobnej
wsik,;::ZÓ\o\ikico do ukresu,
w którym ~r-,)wstały te odpisy i przeJdHdy, ci<cs't:arcza fakt,że
Dbok tekstu
jednej z f'icsnizanotow'al
Kolberg:
"P.ewno t'o Elę ·oalnes; -do jakiej
gry
l ... 1, cb. Lud IX sir .. " Gry (Żyd, pi,erści'onek)" ;'. To, że Kolberg nazwy gier pud~d nied,uikbdnie
i nie w,pisał hczby .stwn,świo.dczy,
że prace
autorskie
nad rGk~)'pisem tomu dziewiąte'g:J
Ludu były Już ;pravviezakoilczone, a prace pDligraficzne
jeszcze się nad nim nie rozpoczęły,
a w każdym razie nie osi~1gnGły nawet
fazy korekt 6. Na innej karcie
w tym
samym zespole n;kopisów
z teki 6 (sygn. i 1,55) wpłótł Kolberg
między
notatki z rmjziału
V (w II części zbioru Smulerja)
Powoslunki
starodawne/w slou;janskeilO
nClboźeństwa
... zapis bibliograficzny
pracy Hicharda
,\nctree Wend.isdte
Wcuderstuiien.
Zur Kunde del' Lausitz und del' Sorbenwpndell,
wydolnej w StuL<.garcie iW 1374 1'. Można zatem przy'puszczać,
że pl'z'yn~l.irnniej
c7.ę,~i: odpisów
pows1Jała około rciku 13'15 łub Krótko
przed nim. Jest to dkres,w
którym
'z:auważyć moŻinaslo'i1ni'O'vV'c narastanie
u Klllberga
zainteresowania
tymi ziemia,mi
polskimi,
któreO'd
p:::ru wieków
pozos'lawałypod
panowaniem
niemieckim
(Ślą:~l:, PGmoriC.
Mazury).
Prawdcpud'Oibne
jest, ż.e 'WYlpisy ite j :przekłady
przygot'ow~:J - nie maj~lc na własnośćegz,emplarza
książki
do pra,c pOTÓ'Wnaw'uych
I
przy r·edta.gowanriu za'plaino'Waonych
monografii
zachodnich
kre:,;~w Polski, azwlaólzcza
;po21'an.~c'Z'neg.o Łużycom
Śląska 8.
" Notatka
Smr.k:ja
na
cz.
:'. 2;j9 - 2(;1) maj.:
n Tern
k.
I, s.
~ygln.
1);');\
gry
w
li
[:i2):
ilaz.wy
te
,.()bl·<lL~ka'·
~) LI((I11, ('I.yli
[,7.(;';(:
na
J.Fjczqlku
roku
1872 u
Vi k{)ilCU UJ7;') r. w Krakowie.
l
w
lal,!ch
uks/;tal'\owaniu
lo:ih - lilii;;,
go. Po·g·Jqd
laki
slG
tj. miqdzy
wy •.·aża
A.
proce
O"i;nrll
Ko!i>ergn
Op:l!'!
~jG
pO'N;erzchownym
l.
i
2.)
!la
{'jcslli('cl;,.
m'az
i "G'm
w Żydów".
ks.
W.
na
w
Jank
pieśni
jJoznmiskicgo,
(w
uk"l:l.al
z{}stal
do
jednak
siG
autO'rytatywne
mial
decydujące
KOilbcTgows.kiego
mode'lu
monogmfii
w
42, cz.
polskiego
Wp/yw
a'I'tykulUw
1956, t.
porównaniu
'zawartości
fragmenc.,je
Ii'5Itu
M.
druku
s;tw~erzna-
)',egiona l,nej
i Sandomierskie-
Łużyczan.ina
I, s. 421 - 424).
t. 9,
dopioro
można
Smoi'erj.a
w}"da·!1.;·e.m PieśnJ. ludu
zbi·orze
LZ. I, DWOK,
oddany
Poznaniu,
Żid
a
(fJozna7is'!cie
Kolberga
znaleźć
przez
Haupia
i
C1:a'pa
(.,Lud'·
odpisu
9 Ludu
:Vle'r",~JacłNl
• W li:l'l"~lturze
c]o\yczqcej
dZl'nil',
:i.e Zb"H
p'('';.I1i wydany
('ZC'nil~ dla
ohok
tomie
Smolcrja
Autor
na
tej
koncepcji
Sandomierskiego
(DWOK,
Akj'ellL'wl'c.za
(a
nie
s'ameogo
228
AGATA SKRUKWA
ZnaoZJnieibardzi'ej tinteresują'cy dLa foHcrllOrystówJest zespól rękopisóv.'z lat 1826 - T827, :prZ!8chowywany w tece 39 MisceLLanea, a pochodzący
najprawdo,po:dohI1liej'z archiwum AndrzeJa Klltchar:s!kie'g'o.Skł.ardlasię nań
g l kart rozdzielonych między trzy podteC'ziki(sygnatury 1137 - 1139), a w
ich ramach na lill!1liejszejednostki ,sy'gnow<:lIneA, E, C itd. Częściowo
są 170 ca,lastki 'kil'k!us:tDonicowe,częś6owo lużne a:r'kusze c'ze,~paneg!Qpapieru, a talk~emniJejlszle kartki li karleC'zkii. Bez sp'Ccj'a,li'slty'C'znej
analizy
gmfologiJcZinrejnie ida się ustalić, He rą!k zapełniło te arkusze, było ich
na pewno Coo.najm'Iliej :kJilka,1ecz ty,łko dwu autorów 'znanych jesl z naL wis:'k.a.
Ze względu 'IliaTóż:!1li.ee
W chara'kterZJe pisrnra oraz linne ce'chy zewnętrzne ręk,o:pisó.w,a itakżeich tI'eść i loka!hzację geog:raIilC'zną,którą w paru przypadkaich można llIStalić dość dokładnie, ;po wstępnym z,a;poznaniu się z tym Ziespole:m'moŻina w~odrę'bn:ić w nim dZliewiętnnśC'iecałostek lO różnej ohjętośtCIi- lic'zących od jednej do dwuidzii'estu trzech kart.
Całostiką taką będ:óe 'n'p. zeszycik 'zawierający teksty ;pięLnastu :pi'eśni
górnołużyckich z licznymi uwagami IW językach polskim, górno- i dolnołużyck:ilm i niemre<cki:m i(1139 E, k. 8 - 24), albo trzy luźne arkus.ze
z z,a:pisami idwudzi1estulpi'eśn:i'dolnlOłu(życkichz me1oci:i'ami(sygn. 11:37A,
k. 7 - 12) a ta~że Jedna karta z zamotowaną pieśnią z niemieckim tytułem "Ein wendis'Ches Volkslied", podpisana przez .J. B. IJejkę i dC\tovvk.1.na
na 25 Jpaź:dz:rerni'ka1826 r.
Szczegółowy qpiskol'ej:nych Irękopilsów z podaniem ,lochcech charakteryst~cznych, uwag li notatek na marginesa'ch itp.,z.a:mies'Z'c'Zuny b(;dzie we wstępie 'edytorskim do tomu Dziel wszystkich
Kolberga zaw'ie_
rającego materiały łużycbe 9. Tu można jedynie omówiit: pokrótce ich
z;.alwarto:ść,,a p'Iwede wszyst!bm 'U'zalSlaldinić
twierdzenie, że rękopisy te
pOichordzą'Ze'z!bio:rówAnk:lr:oej:aKll'charsruiego, zhiorów uznanych za pnepadle db nauki ;pooskiej.
Kolberga) do M. Wolonczewskiego
z 1856 r. 'Wniosek, że "za wz6r pisania prac:
swoich obrał Kolbel'g dzi€ło() Smo}.eri'a", pr.zy tak n'i,kłym ma,teria].c dowodowym
nie wydaje się u za'S'aodtniony. P,oc!stawowe źródła i,n:;lpim'cji dla swej pracy te'rcnnwcj i edytorskiej
znalazł on w innydl,
znacznie wez'eśl1iicjs:z:yc:h pr,og!'iJ'rnnch
nau:ko'\vy,ch. Podobnie nie uzasadniony
je9t v""niosek, ;i.e K1oolbC'r.gnie \\.rl:jc.zył dr>
Rwych planów monog,rafiii Łużyc z,e w,z.g,lędl'l na is-tnlionic do.skollillej pracy SmoIerja. Z dOlty,cihc'Za:so'wychbadal1 nad Sipuś6ziI1:j edy!l,ors:ką i n;.l;qpiśmicnn'l
Kolberga wY'nika, że chcli,ał on opracować
monctrJm'f:ie regio:na;iI1c ziem na'lcżący.:h
przed rozbuorami do RJwczY'Pospohtej, s,tąd z:nal,rzła siG w jego 91an<lch Bi:.Jloru.~.
~dzie własnych badań pra'1\ltycz:nie nic prowadził, a nie by]'o w !lich Łużyc, do
których mi'a1 materi'aly zl1ia,czni.eecnn'iea:s.z,e,a nic zna,ne A. Gbpic.
8 Zob, M. Gła,dY'~z, "Slą.sk"
Oskara
Kolberga, [w:] O. Ko,lbcrg, Ś'lqsk, DWOK.
t. 43, s. XIII.
9 Materialy
do etnografii
Slowian
Zachodnich
i Po/.uc1niow!Jch,
DWOK, t. 59.
Materiału
luilJekie
UJ
zbiorach
Oskara Kolberga
229
,Jak j uż. w.~,,]omnicm(), w tece :39 znajduje
się g'l 'kart z zapisami dotyczcicymi folkloru iużyc'kiego. Osie!mdzliesiąt Z nich Izawierawyłą·cznie,
a dwie częściowo zapisy pieśni. Na pozostałych
kartach znajdują
się zestawieY;lira tCpO[['Cffi'C1lstyczne.i różne nO'tatki slO'wniko"vve, wśród :nich rozmowy ,:-la jarmaTkuit~p.,
a bakże 0poiwiadaini'a. Te rOsbatnie nie zawsze
zawieraj'l w:itki folklorystyczne
- część zanotowana
została jako próba
utrwalenia
żY',vego języka z okolic Chociebuża i Drjowka. Objętościowo
przewa'żaw
tych 7'''pils'a ch materiał do'luolUlżycki.
W śród pieśni również z.nacznie wrięcej j elst 'tekrstów d:olril'ołużyckich.
Z Górnych ł-lUżyc jest w sumie 57 rpieśni, w ty:m dwa większe zespoły
po 19i 1,5 pie.śni. Część tych zaJpisów ma bliżej 'określoną pl'lowreniencję·
Grupa dZliewiętnalstu pieśni zapisanych
jedlną ręką ma no:tratki: "Delanska, wszystkie 'tam'te Hojr'e'C'1ce"o'raz "baż rSlarmaod kat'ol[ii'ka] budzyszyńskiego", ponad tu jeden za1pi:s IPochoci'zli Z Budziszyna,
jeden 'Z Wojerecy
(Hoyerswerda),
sześć pieśni pmwdopodorbnie
zaPiilsrano w m:iejsoowlQś'Ci
Zuryce, reszta te!ksrtówi melodii ni'e jest z}oikalizrQlw<ana.Aulbol"zy zapisów określeni
są dwa l"a'ZY. Tekst po:pularnej
pieśni o pta'Slim wes1elu,
zWlią'zanej z cha.rakterystycznym
tylkio dla Łużyc zwyczajem,
podipisany jest: "Budissyn,
d. 25 Oct. 1(826, Mitg1ebeilt v-olneill1'em wendischen
Exz.i'mmergesellen
(jeJtz deu'tscher)
Journa1i:st u. :PorstaIIll'tS'ze!itungsexpediteur Johann Gott'lob Doeke" 10. Inny zalpi!s wa'r~antu tej samej pieśni
opairZlQlny jest dedykacją:
"Dem Herr[n] ProfessloT v. Kuchal1sky zum
Andenkcn
an mcin Jugendland,
Berlin,
den 22-sten
Februar
1827,
Kop£" 11.
1
Dolnołużycbch
pieśni i melod:iJi jest dkoło li8D. Bhzls'Ze informacJe
mamy o dużym zespo'le blisko pięćdziilesięciu tlekstów, gdz:i'e na rpierwlsz'ej
stronie widnieją na'zwy kilku miejs'C'owości: "Dreb'ka'u, Lube:nau, Vetschau, StraupiLs0h, Kalau, Hoyerswenda,
Spr<emberg, Inste", a na jednej
z dalszych karL no'taitka: "X. K'orn w Kotibu:s". Si'edem piieślni zlarnot'O'wanych jest dialektem
z 'okoli-c wsi ,J'ans'ojoe, co pot\\li'erdza nobat:ka oibok
,jednej z -dalszych pieśni: "Ikuldy = kużdi = ik'elidy w JansliO'wioa,ch".
Przy jednej z pieśni w innych zespole zapisów widnieje niezibyt czytelna
notatka, z której można wnioskCJIwać,że dyl1<t>o'Wlała
tekst ADina Końcakroje
z Ochozy, u waga tla może dotyczyć też IpozrOrsltalychpieśni z tej 'i z są)·ied:nich kart. K'i'lka mzyspot)"kaIffiY
też okreś~lelliiie "dolnołużyckie"
lub
ogólniejs/€,np.:
"Wenrdiisrche Tiintze", ,,'w Łużyoalch".
Na pra wie wszy,stki-0h ręlwpisa'ch, i tych zawierających
pieśni, i po:ic'tałych,
widoczne są pro,prawrki, 'nlota1tki, dopisiki itp. czynione
C'zęst,o
10 .)an Bohuchwał
Dejka (1779 - 1853), z zawodu cieślra, pierwszy
luiyck:i. od 1809 r. wydawał czasopismo ,.Serbski powed-ar a kurer".
11 Prawd.n,podl>bniC' był to Da"N'id Ko'pf (1778 - 1(65), nauczyciel.
dziennika'rz
230
AGATA
SKRUKW.\
inną l'ęk:l, .niż pierwotny
zapis, <.i przynajmniej
innym piórcm
i <ltrameniem (czyli póżniej). Uwagi te i .popl'Rwkl są w języku poi's.kim, niel1lie·ckim, r'zali'z:iej ,po łużycku.
PrzYPusi:ez.ac mO'żna, że autor:tmi
c;:t;sci
lapisó'w, a także autorami
póżniejszych
notat·ek byli Polacy,
lub co
najml1iejc-s'cby
·debrze znające język polski. Uwagi Ko:jbergn widniejcl
rn kilku zDpisach, z reguły są to zanotowane
ołówkiem ohoik melcdii od:.:yłaczcdo
zbioru pieśni Srnolerja.
Kilkakrotnie
sq til też wy::c\śnienia
SłO\W1ikowe. Posiadcmie tych rekcpisów
:i próba cpr<lc(Jwaniil ich m:;giy
być: też przyczyną,
.dla której K:)lberg sporządził
omóv,"ionc IXlpr?e:lni;)
odpisy i iłumaC'zenia ze zbi'oru Smolerja.
Kolberg :był niewątpliwi'e
ostatnią
osobą pracującą
nad 'lyn:i !'(;KOpis:arni, w jego archiwum
,przetrwały
bowi,em do dzif; .. leg:J [ujxzdniklem zaś i pierwszym
właścicielem
zbioru, a w cZGści chyba i :1Utore'111.
był ndjpmwdiaprQIdobniej Andrzej Kucham:ki.
Andrz.ej Kucha:rski
(17g5 - 1862), f'ilolog, w ła lach 1825 - 18:30 odbył
długą naukową
:podróż po krajac.h za'chodnl,o i południowo-shJwj;'tl':skich.
iN programie
,miał studia na,d językami
i 'piśmienn:idwem,
;któ-re miały
go :przyg'otowac do oDjęci'a katedry
literatur
slowim'lskich Ina Uni","'crsytecie WarsZia'wskim. Wiadomo,
że m. i,n. interesował
się on folklorem
.i zapisywał
t'eksty 1'u:dowy.ch pieśni. Wybuch Powstani'a
Lisilo:r:ld0wego
i w konsekwencji
zaimknięeie
Uniwersytetu
Wann<.l'w,sbegn
uniemożliwiły Kucharskiemu
Ikarierę ndukową, a ni:eznaiue hliiżej przyczyny
spowodowały,ż·e
w za!i:;adz;i:enie opubliik,ował wyników
swych pięc,j'oletnich
badań arehi'walrnych
i terenowych
w różnych kmj'alC'h slowitańskich l~.
Nd Łużyc'd'ch Kucharski
przelbywał l~ od prollowy września
1326 r.
do lutego 1827 r. W liście z Wi'ednia z 4 lipca 1827 1'. pisał: "N8jpic;kniejszym
atoli zabytkiem
język'a, hteratury
i shwożytności
serbskiej
sq
piosnki tego ludu. Małą bardzoi,ch
liczbę zna1bzłem zebrane) przez KrajO\N'CÓW;'większą nierównie
sam, widzą'c, iż ni,ezadługo mQ'że mi,nqc ,pora
l'ch zb~oru, spi'salem z melodiami
'z różnych
tutejszej
Serbi,i okolic i nie
żałuję łożonego rna ,to ,cz:a:su; W'szystki,e prawie są treśeier'otyczncj.
Pi(~kniejsze 'Z nich 'będą '",,'krótce drukowarne
w 4 tonnie zbioru pi'eś':1i Sl:l'vV'iańs:kich Iprzez Czelako\vskie,go
w Pradze
wyda'womych" 14 H;~e2/'yWIsme, w czwdrtym
roczni'ku "CasopiS'u Sp,)jecnosti
VlaslenskćhD
Mu12 Zob.
J.
Matr~micki,
stO/.L:ni!~ biograficzny,
1800 - 1363,
Klwharski
t. XVI, Wroclaw
\Vl·ocl<'lw-Warszawcl-Krakow
slawianowedcnije
konca
XVIII
i pierwoj
Anrlr.:ej
(Jędr:(!j)
1971. s. 4(j - 47:
EJIO.
c.:etwedi
s.
!<'n!1icźs:e!:.
D::i~je
"~J; W.
XIX
CLX - CLXIV.
13 Zob. W. A. Francew,
op. eil., s. 421 - ·n2.
1-1Cytow2no l:a: Podróze Poiaków
na Łu:yc(! w XIX
'wal A. Zil'Lliski,
Wroclaw 197-\ s. 47.
[w:1
Polski
fo/klorysiyki
jJoL;i,icj
.'\.
{':,/sl;oj"
sI.. Pnga
wicinI,
!"r<l'I{'C'w,
I!~()I;.s. :\7(, - 4~i1.
\\i."h:·;d
i (»J:·;tl·"-
i\lu[erio.ly
u; :::bioruch
Ii.L±yckie
Osko.ra
KOLberga
231
'opublik~)'vVc~~ C=~'el.ak{)'vv~ki .-;'e:den'Ciscie lTl·esn
r~
I". Eesz,tCl
::~'~'l:l\',u.rn 1~:Pl'hCll\~l\.
Die Llka7aLl si{? :druk:ielTI i 'p()'z:o\,~tałLl niC'z'1Ll.na.
,I :d ,,,it'lL! \c11. u\Va:i.cwcl była z:a;;clginioną.
'V p:Jp> ..r:lch osubistych,
korespondencji
i w całej spUSC1Zme
.lcn
ł(clbel'g:~ni't-~
;:,naJdujenly
ża<d.n'egodro:kurnenLu
CE'~~.)
.J:lkic')'~ J~i\vlek ~-:"-:.'Gb:ste
lub st\.vi:crd'Tct-::~:: 1-':;}1.hc l·.r~-~ u< }'?,)' lTlal j ~likie'ś
czy jegD
si~,~<ik>hiel'C{')\v . .J~:d_n'a!i~ \V tc:k,}ch I(olberg;J
dują
się
z archiwum
Kuch~lrskiego.
Na trzech
rękolpis,ach
~lU k~l!.l~'k.cg,:,
~-l'-\od :: p:Jłuc1nil.n.\/ej
ISLYvvi~l
i po jednyrrl
ze
i
Si;\"
j
j
z l{usli C'lcrwuncj.
\vidnie.i'l nobtki
Kolberga:
"lX1K.uc lar·sJen," :\a n;kopis,adl
lu.:i:yckid1 niema
takich Illobt,elk, j'ed')ak,
już
\"~mo, ;:a;)is tek,,:tu .itdnej
"'śni dc.:lyko\v,:my
jest Kuchal'ćkicmu
l j2;llCl z"pcwne
był wręcz'ony.
Na kilku kar:ach
z zapic;'ami łu:i~Y'ck,imi zanoto'Wane
są ,daLy, chronologicznie
ukbd:l.F!
sit; 'Ime następująco:
21 i 25 :pażdziernika
(BL;ciz)szyn). 9
15 _. IG grudnia
(m. in. Dr}oWk i Chociebuż)
1826 roku i :j styc/Hia
(m. i,n. Ochoza),
22 'lutego '(Bel'hln) 18~!.7 roiku. Darty te
7.o:,;7:no s'l z ukn.'scm
pobytu Ku'charskiiegonCl
Górnych
'i Dolnych
Łuzycc:ch, który l"CJzpucz,!ł się przy.iazdelm
If: Dr,ezna
do Budziszyna,
a w.kOl1czył w lutym
1827 r. wyjazdem
do Berlina.
Te dwa fa'My dedykac.iacJb
Kucharskiego
i zgodność dat -'przemawiaj:l
bardziCl wyrażnie
za słus'Zno.~ci'l hip:)tezy,
że rękcpisy
dotycz;:jce
Łużyc,
przecho"..vy\vane
w tece ~9 K()J.oe:'gćl, p()lchudzć\z archiwum
Kuchars'kiego.
Mniej bezs'PDrnylni
dowodami
są zaś dwi'e cechycharćlkterystyczne
tego zespołu
rękopisó\v.
PieT\v!sza to 'Wyrazni'ewi!d:ocznyzaikr'es
7aintere~:J'W'uli c:-;ocy, 'która go zgr:omadzil'a:
pieśini ludowe
i zagadnienia
ję7:Y1\::"\\'e, w nich szczególnie
toponomastyka,
myli te właśnie
problemy,
kV:;re Kuch:lrs'!<.:iego specjalnie
interesowały.
Przytl}czyć
tu moż,nain:ny
fragment
cytow:mcgo
już listu z 4 lipca 1827 r.: "byłem nareszcie
w stanie ułożyć' spis niemiecko-serbski
wszelkich
miej~c zamieszkanych
przez
Serbów,
najważniejszy
dla geografa
słowiaóski:ego"
16. Dwa
zacho\vane
zesta \'lien ia t<l'pU;1umDstyc7:ne, w których
podane są hlżyckienc\'Zwy
miejscowo(;ci i ich lllemiec1kie odpowiednik!i,
mogły ibyćmateri,ałem
dCl takeg:) spisu.
Drug,! cech,! ?Immienn:!
dla materiałów
łużyckich
jest wie1ośćchar:;kteró"\,, pisma pojdwiajqca
się na tych 91 'kartach.
Dodać trzeba,
że
rękopisy
"pll Kucharskim"
z Kaliiskiego
mają trzech
a'u1torów dwaj
:)e'iJl'(\
"
1:'
skeh(J
11l
.~\.
':
CecbJ'C:h"
!)
/c,
!'ro.'umCiroc!nj
;\luSl"JITl
Cyiov.':lrlO
\v
/bioru
pjsnć
w C('chach".
{,.Cl:
!a:'C}
r.
/\nc'
1
;1
Slowo.ml
W
R IV, Praga
Pod ró:c Polokó7() ...
Luzici
doln),
"Cas'opis Spolccnosti Vla"ten-
1330, s. 3'79 - 406.
, s. 47.
232
AGATA
SKRUKWA
są pcd:pisani (Bog:dlań'S'ki i Fisch), trzeci n.iezna,ny i7; podobnie
rqkopisy
"po Kucharskim"
dotyczące
terenów Jugosławii
są !dziełem dwu co najmnli'ej -autorów. Charak1terystyczne
jest też, że Ko:liberg HCI tych n;kopisa'ch da'W'al notkę ",po Kuchars'kim",
choć wwypadiku
n-,.kc:tpisó\Vróżnychkiol'espOIndentów
terenowych
czy -w:spó~pmoO'wlliików pi.sal \I.rp'ro:;~
ich nCl'ZwiJsko. 'W tym wYP<lJdku zaś arlbo chcialzaznaczyć,
że otr?y!)":;)ł
te mait,eriały IPośmi'erei
K uchaTsbego,
alb;) chciał odróżnić przynależność do z:hiorów od rau'torstwa zapi'sów.
N,iemo'żliwe jest chyba do u!stalenia, jak duża część archiwum
Kuchars:bego
tmfHa do 'Zbiorów KGlherga. Nie da si.ę bowiem ust<dic nClwet, czy obecny stan tek kolhergowsbch
jest zgodny z tym, co przekaz.a ł 'on testamen tem A'lmdel'Ilii Umie j ę t'l1'O'ś'Ci.Ni:e d yspan uj em y ż.ad.nymi ,dokumentami
Ipozwalającymi
dokladniepooz:nac
:z,a'wartoś2 tek w chwili śmieró
KolJberga. Opisy Izydora Kotpennicbego
wykolIliawcy testamentu K'Olherg'a znajdujące
'się w Muzeum EtnO'graf'icznym w Kl'akowie, są 'Ogólne li .ni'e dlO'irwtaly 'C1onlalS.zychc'zlasów w kOll11ipleci>e,a spisy
irrw'entaryza,cyjne
wyk!cmane w {Jikr,ei.."li'e
międzywojennym
n:i,e'siety z.aginęły.
Prowdopod!ohne
jelSt przypus'Zczenie,
że Koltherg ctl"Zy:mał jedynie
część ·a1"chiwum KuchanS:bego.
Z 'Wypowiedizi t'ego ostatlruiego wynika,
ż,e w cZGsie ;pobytu na Łużycach
S1pi:sywał .pi'eśni, bajki itp., że prac'Ował
w bibhotelmch
·izrohił
wi'el-e nQlt'ate.k z druków ·i ręk!opisów rom pnechO'wyw:amych,że
wykonał
spisy slowi,ańs·kj.ch nazw miej.scowosci
na
Górnych
,i DoUnych Łużyoach,że
uikłtaida'ł jakies babele fone1yez.ne itp.
OWie 9i1 zwchrolW!ćmyohkart zra'Wiero zaś, jak już wspomniano.
przc:de
wszystkim
teiksty pieśni, a i to prawdopdobnie
ni'e są wszystkie
zapisy
tekstów 'zgromadizone przez Kucharskiego.
Pewną prz elSlalnką jest zhieżn()'ść trekstów pieśni QPuhl:ik:01w'any,ch :przez CzerlGko'wskiego w r. 1830
z z,a'pi.s.a:mi z teki 29 K,olherga. Spośród }ed,ena1stu pies ni drukowtanych
w "Ca:sopisie" siedem jest identycz:nych
z zapisami '7. teki 39, dwie mają
w nich b:liJsikioewa:ri:anty. dl'a dwu nie ocitn:łleZliono w ręko'Pis:ach odp,)wiedników. Jeżeli Kucharski
dał CZiel,akowslkiemukO'pie
swych 7api,só\\' t2renawyeh,
oryginały
zaś 'zlćJ:ch{)'wał'SJOIbiew 'calośc:i, fakt, że dla czterech
druko1wcmychpieśni
nie znaleziono
źroola w ręlwpisach,
byłby dowodem, 'że rękopi1sy te nie .są kompletne.
Ki,edy :mater·ialy te 'Z<OlstałyI'dekO'mpletowaillle, ,czy jeszcz·e za ży·ci:a Kucharskiego,
ezy wt·edy, gdy 3yspono\vał Inimi Kolberg, czy wreszcie w latach ],SgO - 19.45, nie \vi,)(lomo
i wątpLiWie jest, czy uda się to ustalić.
Da.lszych badań v.rymagają jeS'zGZJedwa inne pr:oblerr.y, których
,'DZwiąz.am;'e ro!kuje większe nadzieje.
Spra'\vl{}izić trzeba. które z r(~k(;!I;;';(J"V
1
17
Zob. O. Kolberg,
Kaliskie
i Sieradzkie,
DWOK. t. 4ti. ,. 46:~. 47(;. 47n i ~;,d
MateriaŁy
Łu.iyckie
tv ::biorach
Oskara
233
Kolberga
łużyckich, zachowanych
w Kolherg,owskiiej
tece ;)9, wyszły ~iipod pióra
Kucharskiego.
W ma'tel'iała'ch tych 'Widać wyre7.n:ie, że zapisy wykonało
kilkw:l:3'ście różnych osób, wśródni.ch
b)'l1i niewqtpl'i.wie
Po:laqr. PraiVclc'P'o-dobne jest, Ż2 K'uchaT':;~i korzydał
,;la Łużycach
z POU11'ocy osób
do'bl'2:e znajD,cych tel'en 18 (ohcy przecież dla n:i'eg:o), zwlaS'z,cza gdy chodziloo
w:pisywanie
tekstów folkkl:rystyn.nych.
Cytowane
ju.ż jego słowa: "sam [... l s;pisale.rn zmelodiiarni"
Lll'a'czylyby w <C'zęśei 'przynajmniej, że "'kło'n:iłk'ogoś do zaDldtowa·ni!3. interesują'Cych
go :pieśni. Część
jednak z.apisów mógł KU'chal~ski wykOTtać sam, 'Co ulst:ałić będzie ffioJ'Żna
po uzyskalnliu materialu
poró'vviITIawC'zlego,tj. autentyozne.g'o l'ęk'()JpjiS'~ Kuchmsbeg{). Wyja:śnićbeż
trz.eba, ja1kq dnJgą ręi<tOpisy te do'tla'T'ly do rą:k
KDlberga, aby z jednej strony - ,pełniej udokumentować
tezę, że
pochodzą one z 'archi WUnl Kucha f'.%:iego, 'z drugi'ej zaś poszerzyćinforma.cje o 'krm!a,ktalCfł Kolherga zwspól'Czesnymi
mu folklo'I'yJstJa'mi.
AGATA SKRUKWA
LUSATIAN
MATERIALS IN THE FOLKLOHISTIC
OF OSKAR KOLBERG
COLLECrrON
(Summ'ary)
There are two groups of Lusatian materials to be found in the manuscl'iptal
posthumous works of Oska'r Kol'b~r-,g. The Hm! gr·oup consi'Sts of tm'n;sj'aticms and
c-apies of various h'agmonts of Pjesnicki
hornych
a delnych
Łuziskich
Scrbow
by
Smol ery and I-I;lUpt (Grymi lS41 - 1843) as well as original, so far, unpublished
reca.l'ds of Lusatian "Gng:s. Osk:ar K.olbcTg made t'he tm!TI'slations nnd c,ap1ic.s of
Pjl!sllii':l\.i. " m(."t probably
to have some cOlnpa:rativ.e da!ta uO be i:nCllu·dDdin
a m(;nograph nr the western regions of Poland, especially Silesia.
Tlw se('(l;ld group co sists of 57 Low-Lusatian
and ;',bout ] SO Upper-Lusatian sor-gs, a:; well a, some other texts. They were recorded <.11. tbe end oj' 1826
and ;~t till' beginning of lt27. The dates, notes and other characteristic
features
o[ the--c m;1!lw;cripts prove that they corne from Andrzej Kucharski's
archives.
i\ndrzcj Kucharski (liH5 - 1862), a philologist and an expert o I Slavistic studies, had carried out in the years on 1825 - 1830 some studies the language, literalu!'l' and [olklo]'(~ of western and s'outhoI'n Slavonic na:tli,o'l'ls.However, he did
not publishe,d hls ['t'cOl'ds. and fo!' ma.ny years they wore consic!cred to bo:: 10s'1.
These texts. 10Ul'd i~l O:,kar Kolberg archives, will be published in the 59th
volume of O;;kar Kolberg's Works which shall be titled "JVIateriały do etnografii
SIOWl;Ul Zac!l,~dt1il'h i l'dudniowych"
(Materials of the Ethnography
of Vllestern
a d S"uthcrn Sl;lvs). These records are of gn~at importance as far as the studies
on Lu:;atian folklore arc concerned.
IS
Zejler
Teowal'zyszem
m.
in.
(l3C4 - lon),
der
SoriJi.;;clwn
Volksdichlllll.Q,
Kl1chaT:;kicg'o w podróży po Łu·życac·h byl
poela gÓI'nołu:i,ycki. Zob. P. Ncaa, Grnndriss
Bau:tJwn 1956, s. 62.
Handrij