-
extracted text
-
N
E
K
R
O
L
O
G
I
„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Prof. dr Alicja Iwańska
(1918-1996)
26 września 1996 r. zmarła w Londynie p. Alicja Iwańska. W nekrologu zamieszczonym
przez rodzinę i przyjaciół w jednej z warszawskich gazet przy Jej nazwisku podano: żołnierz
AK, socjolog, pisarka, poetka. Jak to zwykle bywa, gdy przychodzi ująć życie człowieka w kilku
wyrazach, ich dobór jest sprawą trudną i bardzo indywidualną. Niechaj wolno będzie piszące
mu te słowa uzupełnić powyższą charakterystykę o jeszcze jeden, własny element. Odeszła
bowiem od nas osoba, która była również antropologiem, mającym na swym koncie naukowym
wieloletnie studia nad indiańską ludnością współczesnego Meksyku, bodaj najintensywniejsze,
jakie były dziełem Polaków zajmujących się tą tematyką po I I wojnie światowej.
1
Alicja Iwańska urodziła się 13 maja 1918 r. w Gardzienicach (pow. krasnystawski) . Dzieciń
stwo i wczesną młodość spędziła w Gardzienicach oraz w Mikorzynie i Rzetni w Poznańskiem.
Gimnazjum, rozpoczęte w Ostrzeszowie i Poznaniu, ukończyła w Warszawie. W 1935 r. debiuto
wała jako poetka; pierwszy tomik wierszy wydała w 1938 r. Od 1936 r. studiowała filozofię na
stołecznym Uniwersytecie oraz na Universitě Libré w Brukseli. Okres okupacji przeżyła głównie
w Warszawie, gdzie zamieszkała wiosną 1940 r. po wysiedleniu jej rodziny z Poznańskiego.
Uczestniczyła w tajnych seminariach filozoficznych i zebraniach literackich. W 1941 r. uzyskała
magisterium z filozofii z rąk profesorów T. Kotarbińskiego i W. Tatarkiewicza. Od 1940 r. działała
w antyniemieckim ruchu oporu jako żołnierz Z W Z i A K . Po upadku powstania warszawskiego
pozostała w służbie aż do formalnego rozwiązania A K , następnie zaś przeszła do konspiracji
antykomunistycznej. Jesienią 1946 г., zagrożona aresztowaniem przez U B , wyjechała do U S A .
W Stanach Zjednoczonych odbyła studia w zakresie socjologii na Uniwersytecie Columbia
w Nowym Jorku i na tej samej uczelni uzyskała w 1957 r. tytuł doktorski. W sumie mieszkała
w U S A przez trzydzieści dziewięć lat, z czego, jak sama obliczyła, przez trzydzieści pięć uczyła
„cudze dzieci" na ośmiu uniwersytetach, „od najlepszych jak University of Chicago do najgor
szych jak kalifornijski uniwersytet stanowy w Sacramento" . Najdłużej związana była z Nowo
jorskim Uniwersytetem Stanowym w Albany. Oprócz pracy dydaktycznej realizowała rozmaite
projekty badawcze, których efektem były publikacje książkowe - Contemporary Poland: Poli
tics, Society, Economy (1955), Good Fortune - Second Chance Community (1958), Exiled
Governments: Spanish and Polish. An Essay in Political Sociology (1981), British American
Loyalists in Canada and U.S. Southern Confederates in Brazil: Exiles from the United States
(1993). W 1968 r. pracowała jako ekspert U N E S C O w Chile. Największą Jej pasją badawczą
był jednak bez wątpienia indiański Meksyk, którym zajmowała się przez kilkanaście lat,
poświęcając mu wiele prac naukowych i włączając go do swej twórczości literackiej na skalę
niespotykaną ani wcześniej, ani później w polskim piśmiennictwie.
2
1
Dane biograficzne podaję według A. Iwańskiej, Potyczki i przymierza. Pamiętnik
1918-1985, Warszawa 1993. Mylna jest więc zapewne data urodzenia - 17 maja - w Małym
słowniku pisarzy polskich na obczyźnie, 1939-1980, red. B. Klimaszewski, E . Nowakowska,
W. Wyskiel, Warszawa 1992, s. 138.
A . Iwańska, Uniwersalność wyższej uczelni (inauguracyjny wykład - PUNO 26.10.1985),
„Przegląd Powszechny" (Londyn), 1985, nr 12, s. 12.
2
216
NEKROLOGI
W 1985 г., po przejściu na emeryturę, Alicja Iwańska wróciła na stałe do Europy i zamiesz
kała w „przedsionku Polski" - Londynie. Jej związki z Anglią były wcześniejsze. W 1980 r.
została honorowym profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) z siedzibą
w Londynie, tam też, jeszcze przed opuszczeniem U S A , wydawała swoje pisane po polsku
książki - bardzo osobistą dokumentację intelektualnego i emocjonalnego związku z pierwszym
mężem, Janem Gralewskim, zatytułowaną Wojenne odcinki (Warszawa 1940-1943) (1982) oraz
mocno zakorzenione w meksykańskich doświadczeniach Karnawały (1980) i Ucieczki (1983).
Po osiedleniu w Anglii poświęciła się przede wszystkim pisarstwu. Dużo publikowała. W latach
1987-1995 ukazało się sześć Jej książek, w tym tomik poezji Niektóre (1991), utwory proza
torskie Niezdemobilizowani (1987; 1988) i Baśń amerykańska (1988), szkic autobiograficzny
Właśnie tu! Rzecz o dziewiętnastowiecznym Jean Marie Guyau i dwudziestowiecznej sobie samej
(1992), pamiętnik z lat 1918-1985 pt. Potyczki i przymierza (1993) oraz wspomnienia wojenne
Kobiety z firmy: sylwetki pięciu kobiet z AK pracujących w wywiadzie i kontrwywiadzie (1995).
Niektóre z tych pozycji miały swe pierwsze lub drugie wydanie w Polsce.
Wydarzenia, jakie nastąpiły w 1989 г., umożliwiły Alicji Iwańskiej kilkakrotne odwiedzenie
Ojczyzny. Na stałe powróciła do Warszawy dopiero 18 czerwca 1997 г., gdy urna z prochami
byłego porucznika A K o pseudonimie Wiewiórka, odznaczonego Krzyżem Walecznych, spo
częła w kwaterze pułku „Baszta" na powązkowskim Cmentarzu Wojskowym.
*
Meksykańskie badania Alicji Iwańskiej są w Polsce właściwie nieznane. Wprawdzie w powsta
łych w kraju opracowaniach poświęconych działalności Polaków w Ameryce Łacińskiej można
znaleźć Jej nazwisko wraz z informacją: „etnolog [sic!], wybitny znawca i badacz kultury
indiańskiej [w Meksyku]", a także jedną czy dwie noty bibliograficzne , lecz lakoniczność tych
wiadomości, niezmienna na przestrzeni wielu lat, mówi sama za siebie, dowodząc faktycznej
nieobecności i osoby, i jej dorobku w polu widzenia krajowej korporacji etnologiczno-antropologicznej . Zapewne przyjdzie jeszcze czas na zlikwidowanie tej zasmucającej z wielu powodów luki.
Tymczasem poprzestać trzeba na przybliżeniu kuku najbardziej podstawowych faktów.
Meksyk pojawił się w życiu Alicji Iwańskiej przypadkowo, za sprawą Jej drugiego męża,
Philipa Wagnera, geografa, zaangażowanego w interdyscyplinarne badania prowadzone w tym
kraju przez Uniwersytet Chicagowski. Najpierw przebywała tam jako turystka, nawet bez
znajomości hiszpańskiego; wkrótce potem, w 1961 г., już jako badacz relacji między Indianami
a ladinos, współpracujący z Chiapas Project kierowanym przez Normana A. McQuowna. Był
to Jej pierwszy bezpośredni kontakt z indiańskim Meksykiem i jego problemami, ale także
3
4
3
M . Paradowska, Los polacos en México y América Central y sus trabajos etnográficos,
„Etnologia Polona", t. 9: 1983, s. 193; M . Paradowska, Pobkie obserwacje i badania etno
graficzne w Meksyku i Ameryce Środkowej, „Etnografia Polska", t. 28 (2): 1984, s. 148;
M . Paradowska, Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrockw-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Ł ó d ź 1985, s. 140, 356; M.Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy
Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992, s. 205.
To samo powiedzieć można o historykach-latynoamerykanistach, por. M . Kula, Ameryka
bliska i daleka, [w:] Ameryka Łacińska w relacjach Polaków. Antologia, wybór, wstęp, komentarze
i przypisy M . Kula, Warszawa 1982, gdzie w charakterystyce powojennej aktywności w Ameryce
cińskiej Polaków żyjących poza krajem odnotowano, iż „Kilka osób poczuwających się do
związków z polskością interesowało się żywo losem Indian" i wymieniono wśród nich wyłącznie
dwóch filmowców, A. Halika i T. Bortnowskiego, oraz dwóch uczestników pierwszego kongresu
araukanologicznego w 1962 г., R. Białousa i W. Ostrowskiego (s. 12-13). W ostatnich latach lukę
tę częściowo wypełnił pracujący na emigracji E . S . Urbański szkicem pt. Prof. dr. Alicja Iwańska
w Hispanoameryce, [w:] tenże, Sylwetki polskie w Ameryce Łacińskiej XIX-ego i XX-ego wieku.
Uczeni, literaci, artyści, kler i wojskowi, Stevens Point 1991,1.1, s. 183-184.
4
217
NEKROLOGI
pierwsza okazja do bliższego przyjrzenia się pracy amerykańskich antropologów - ich etosowi,
wzajemnym stosunkom i podejściu do Indian, będących obiektem badań. Doświadczenia
wyniesione z tego sezonu prac terenowych w Chiapas były gorzkie, po części wręcz traumatycz
ne. Ich literacką transpozycją stała się napisana w 1982 r. powieść Ucieczki.
Meksykański bakcyl - mimo wszystko - został połknięty. Od 1962 r. Alicja Iwańska
rozpoczęła samodzielne badania antropologiczne w środkowym Meksyku, wśród Indian Mazanua,
koncentrując swą uwagę na niewielkiej, liczącej około pół tysiąca ludzi społeczności zamieszkującej
wioskę „El Nopal". Pod kryptonimem tym kryło się jedno z barrios miejscowości Temascalcingo,
ośrodka municypium o tej samej nazwie, położonego w stanie México, na północny zachód
od Toluca, w odległości około 160 km od stołecznego miasta Meksyk. Okres szczególnie
intensywnych badań wybranej społeczności przypadł na lata 1962, 1963, 1965 i 1966.
W ogłoszonym w 1971 r. studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of
Mexico, badaczka tak oto przedstawiała swe pierwotne plany związane z Meksykiem:
„[...] zaabsorbowanie 'wizją świata' oraz 'ideologią' stanowiło istotę mojego zainteresowania.
Pojechałam do Meksyku z nader ambitnym marzeniem: poznać sposób, w jaki wielokulturowy
kraj, taki jak Meksyk, zdołał osiągnąć narodową unifikację. Interesowały mnie zwłaszcza zróżni
cowanie kulturowe i jedność ideologiczna tego kraju, gdyż myślałam błędnie, że owa jedność
istnieje. Pragnęłam dowiedzieć się, jak meksykańska ideologia narodowa, wspierana przez insty
tucje państwowe, wyrastała z licznych autochtonicznych kultur tego kraju (kształtując je zarazem);
chciałam zobaczyć, jak ją transmitowano do ludzi, dla których została zaprojektowana, jakie im
dawała korzyści, jak ich zmieniała, jak przekształcała ich w meksykańskich obywateli" . Bliższe
zapoznanie się ze społecznością z „El Nopal" spowodowało jednak, że ostatecznie z początko
wego zamierzenia ostała się tylko kategoria 'wizji świata', sprowadzona dodatkowo na poziom
konkretnej grupy ludzi, żyjących tu i teraz, borykających się na co dzień z licznymi problemami,
wśród których kwestia zachowania własnej tożsamości etno-kulturowej, choć nie zawsze
jasno artykułowana, nie należała bynajmniej do mało ważnych. Nie było w tym nic z klasycznych
etnograficznych dociekań nad kulturą tradycyjną. Autorkę interesowała głównie dynamiczna
teraźniejszość. W rezultacie powstało studium o zmieniającej się stale, w określonych warun
kach historycznych, wizji świata Indian Mazahua, w szczególności mieszkańców „El Nopal".
5
Zetknięcie z Meksykiem i zbliżenie do Indian Mazahua stały się dla Alicji Iwańskiej niezwykle
silnym impulsem twórczym. Począwszy od 1962 r. powstaje szereg artykułów naukowych, ogłasza
nych w Meksyku, USA, Niemczech i Włoszech, a także - co znamienne - tekstów literackich,
pisanych po polsku, będących w naszym piśmiennictwie jedynym w swoim rodzaju świadectwem
prawdziwego zapętlenia się uprawianej w terenie antropologii z osobistym życiem antropologa.
Kompletna bibliografia owych prac jest ciągle zadaniem do wykonania; materiały do niej, na
pewno z lukami, zwłaszcza (być może) w zakresie publicystyki, poezji i prozy literackiej, zawarte
zostały w aneksie do niniejszego tekstu. Nie zwalnia to z obowiązku wspomnienia w tym miejscu
o dwóch przynajmniej, bodaj najważniejszych pozycjach. Pierwsza to powstały w 1965 r. Świat
przetłumaczony, wedle określenia samej Autorki - „powieść", w rzeczywistości - sfabularyzowany
dziennik z badań wśród Mazahua, wydany w 1968 r. przez Instytut Literacki w Paryżu i uhonoro
wany w 1974 r. emigracyjną nagrodą literacką Fundacji im. Kościelskich. Druga to wzmiankowa
ne już studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico (1971), szybko
przetłumaczone na hiszpański (1972), które odkryło przed antropologami ciągle żywą w swej
odrębności kulturę Indian Mazahua, co podkreślił Sol Tax w słowie wstępnym do książki, bez
kurtuazji i bez przesady, albowiem - w istocie - przed Alicją Iwańską mało kto prowadził po
ważniejsze badania wśród tej żyjącej na zapleczu wielkich miast, silnie spauperyzowanej i sproletaryzowanej grupy etno-językowej. Nie od rzeczy będzie tu dodać, że cały dochód ze sprzedaży
tej ostatniej książki, jak również następnej, poświęconej indiańskiej inteligencji, przekazany
został na rzecz Funduszu Kształcenia Dzieci Mazahua, stworzonego przez Autorkę w Meksyku.
5
Cytuję za hiszpańskojęzycznym wydaniem wspomnianej pracy: A. Iwańska, Purgatorio
у utopia. Una aldea de los indígenas mazahuas, México 1972, s. 14—15.
218
NEKROLOGI
Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych nastąpiła przerwa w badaniach tere
nowych. Z pewnością miał na to wpływ wyjazd do Chile i przygotowywanie książki podsumo
wującej wyniki badań z lat poprzednich. Jednak wygłoszony w 1969 r. na X X I I I Kongresie
Międzynarodowego Instytutu Socjologii w Rzymie referat pt. Ideology and the Mexican Indians
zapowiadał powrót do kwestii indiańskiej i to w zarzuconym niegdyś wymiarze - w zestawieniu
z meksykańską ideologią narodową.
Latem 1972 r. Alicja Iwańska po raz ostami zajęła się problemami „swoich Mazahua",
tym razem koncentrując uwagę na sytuacji emigrantów żyjących w mieście Meksyk. Prawdo
podobnie wtedy też zrodził się pomysł poddania badaniom takiego sektora indiańskiej lud
ności, który potrafił wyrażać swe poglądy, potrzeby i interesy w języku zrozumiałym dla całego
świata zewnętrznego. Nie można było powiedzieć tego - Jej zdaniem - o mieszkańcach wsi, bo
to z pewnością ich właśnie miała na myśli, pisząc w 1971 г.: „Indianie, podobnie jak wielu
uchodźców politycznych, są obywatelami państw, w których często czują się ustawicznymi
cudzoziemcami. Gdyby mogli wyrazić swe odczucia w języku zrozumiałym nie tylko dla
antropologów, lecz dla każdego przeciętnego uczestnika kultury zachodniej, prawdopodobnie
złożyliby protest przeciw formalnej afiliacji narodowej, przez nich nie wybranej, domagając się
uznania własnej tożsamości, jak również pełni swoich ludzkich praw" . Te przypuszczenia,
sformułowane na gruncie wcześniejszych doświadczeń i obserwacji, mogły być zweryfikowane
poprzez objęcie badaniami Indian, którzy posiadali wyższe wykształcenie, a mimo osiągniętego
statusu społecznego, nie przyjęli „ideologicznego zaproszenia" do roztopienia się w meksykań
skim narodzie metysów. Wiosną 1973 r. Alicja Iwańska rozpoczęła realizację takiego projektu,
poddając analizie drogę życiową, poglądy i działalność przedstawicieli indiańskiej inteligencji
skupionych w dwóch, pod wieloma względami przeciwstawnych organizacjach - „realistów"
z Meksykańskiego Stowarzyszenia Indiańskich Fachowców i Intelektualistów oraz „utopistów"
z na poły jawnego, na poły utajnionego rewiwalistycznego Ruchu Odrodzenia Anahuaku.
Wyniki paroletnich nowatorskich studiów przedstawione zostały w książce opatrzonej wymownym
tytułem The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico (1977).
6
Przy końcu dekady lat siedemdziesiątych indiański Meksyk zniknął z warsztatu badaw
czego Alicji Iwańskiej. Co prawda w 1992 r. ukazał się w warszawskim czasopiśmie „Hemispheres" jeszcze jeden tekst z tego zakresu, lecz był to niepublikowany fragment dawniejszych
opracowań. Zasadnicza część Jej dorobku antropologicznego, nie zawsze dostępnego w krajo
wych bibliotekach, pozostaje - jak dotąd - w zapomnieniu. Powiedzieć tu tylko i wyłącznie
- szkoda, to w tym przypadku zdecydowanie zbyt mało.
*
*
*
Materiały do bibliografii Alicji Iwańskiej: publikacje meksykanistyczne
1962
• Meksyk (I), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 5, s. 41-59.
• Meksyk (II), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 6, s. 26-41.
1963
• El concepto del indígena en dos distintas regiones de México, „America Indígena", t. 23 (4):
1963 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] .
• New Knowledge: The Impact of School upon Traditional Structure of a Mexican Village,
„Sociologus" (Berlin), 1.13 (2): 1963, s. 137-150.
•
1964
The Mexican Indian: Image and Identity, „Journal of Inter-American Studies" (Miami), t. 6
(4): 1964, s. 529-536.
6
A. Iwańska, América Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1046.
219
NEKROLOGI
Las mentiras en la investigación social, „Revista Mexicana de Sociología", rok X X V , t. 26
(2): 1964, s. 484-490.
1965
Świat przetłumaczony, „Kultura" (Paryż), 1965, nr 10, s. 54-64.
The Impact of Agricultural Reform on a Mexican Indian Village, „Sociologus" (Berlin), 1.15
(1): 1965, s. 54-67.
1966
Division of Labour among Men and Women in a Mazahua Indian Village of Central Mexico,
„Sociologus" (Berlin), t. 16 (2): 1966, s. 173-186.
1967
Mazahua Purgatory: Symbol of Permanent Hope, „America Indígena", t. 27 (1): 1967 [tekst,
do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ]
Świat przetłumaczony,
1968
Paryż: Instytut Literacki, 1968 (Biblioteka Kultury, t. 158).
1970
Ideology and the Mexican Indian, [w:] Actes du XXII Congres de 1'Institut International de
Sociologie, Rome 15-21 Septembre 1969, vol. I I , lére partie, „Revue Internationale
de Sociologie" (Rzym), seria I I , t. 6 (1-3): 1970, s. 216-232.
Relaciones entre el arte popular y el arte culto, [w:] Estudios sociológicos sobre sociología del
arte, México: Sociedad Mexicana de Geografía y Estadística, 1970, s. 135-144.
1971
Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico. Foreword by Sol Tax, Cam
bridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1971.
Without Art, „The British Journal of Aesthetics" (Londyn), 1.11 (4): 1971, s. 402-411.
America Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1045-1048.
1972
Purgatorio y utopía. Una aldea de los indígenas mazahuas. Prefacio de Sol Tax, México:
Secretaría de Educación Pública, 1972 ( S E P / S E T E N T A S nr41).
1973
Emigrantes o commuters? (Indios mazahuas en la Ciudad de México),
t. 33 (2): 1973, s. 457-469.
Indiańscy intelektualiści
„America Indígena",
1974
(I), „Kultura" (Paryż), 1974, nr 5/320, s. 41-53.
1977
Crosses and Souls, [w:] E . Sevilla-Casas (ed.), Western Expansion and Indigenous Peoples,
The Hague: Mouton, 1977, s. 211-220.
The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico, Cambridge, Mass.:
Schenkman Publishing Co., 1977.
Indiańscy intelektualiści (II), „Kultura" (Paryż), 1977, nr 10/361, s. 19-33.
1980
Karnawały, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1980.
1983
Ucieczki, Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1983.
1992
Collaboration and Resistance, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies" (War
szawa), t. 7: 1992, s. 85-89.
Ryszard Tomicki
„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Dr Kazimierz Jagiełłą
(1.12.1939 - 22.04.1996)
W dmu 22.04.1996 roku, po długiej i ciężkiej chorobie, odszedł od nas dr Kazimierz
Jagiełłą, wieloletni pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (daw
niej Instytut Historii Kultury Materialnej).
Dr Kazimierz Jagiełłą urodził się 1.12.1939 r. w Starokrzepicach w woj. częstochowskim.
Egzamin dojrzałości złożył w Liceum Ogólnokształcącym w Lądku Zdroju. Następnie podjął
studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, na którym
w 1965 r. uzyskał stopień magistra etnografii przedstawiając pracę Chłopskie budownictwo
podcieniowe w Polsce i w krajach sąsiednich.
W latach 1965-1970 oraz 1977-1980 dr K . Jagiełłą zatrudniony był w Pracowni Atlasu
Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu, zaś w latach 1970-1976 r. w Muzeum Etnograficz
nym w tym mieście. Był wówczas współautorem opublikowanego w 1975 r. informatora do
wystawy Dawna wieś Dolnośląska. W następnym roku w „Rocznikach Jeleniogórskich"
(t. 14:1976) ukazał się artykuł Najstarsza Dolnośląska pasieka we wsi Dworek kolo Lwówka
Śląskiego.
W 1979 r. na Uniwersytecie Wrocławskim obronił pracę pt. Zróżnicowanie i funkcjonowa
nie stępy w ludowych kulturach Europy środkowo-wschodniej, uzyskując stopień doktora nauk
humanistycznych. Promotorem pracy była prof, dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska.
Z końcem 1980 roku (ze względów rodzinnych) dr Kazimierz Jagiełłą przeniósł się do
Krakowa, gdzie początkowo pracował w Muzeum Etnograficznym na stanowisku kustosza,
a od 1.03.1983 r. do chwili śmierci zatrudniony był w Pracowni Etnologii I A E P A N .
Zainteresowania naukowe dr Kazimierza Jagiełły koncentrowały się wokół zagadnień
dotyczących chłopskiej gospodarki agrarnej, przetwórstwa żywnościowego, architektury ludo
wej i obrzędowości.
Rezultatem szczegółowych dociekań naukowych są wartościowe artykuły oparte na wnik
liwych badaniach i przemyśleniach. Wymienić by tu można artykuły zamieszczone w opraco
waniu zbiorowym Pożywienie ludności wiejskiej (Kraków 1973), a mianowicie Typy maślnic
i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz Stępa w Polsce,
a także opracowanie pt. Formy stęp w Polsce i ich występowanie, które ukazało się w czaso
piśmie „Lud" w 1973 r. (t. 52). W tym samym czasopiśmie w 1972 r. zamieszczony został
artykuł na temat pewnych form budownictwa ludowego, a mianowicie Kilka uwag o szerokofrontowym domu ze ślepym pseudopodcieniem szczytowym.
Praca dr Kazimierza Jagiełły w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu zaowoco
wała przygotowaniem następujących map: Chalupy z podcieniami w ścianie szczytowej (РАЕ
z. I I I : 1968, mapa 183); Formy zrębów węglowych (РАЕ z . I V : 1971, mapa 191), Budownictwo
sumikowo-łątkowe
(РАЕ z. I V : 1971, mapa 192); Nasilenie występowania chalup zrębowych
(РАЕ z. I V : 1971, mapa 193); Rozplanowanie wnętrza chalup wąskofrontowych
(РАЕ
z. I V : 1971, mapa 219); Chałupy podcieniowe (РАЕ z. I V : 1971, mapy 220-223).
W 1994 r. ukazała się publikacja książkowa pt. Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż
na wsi polskiej, w serii Etimológica, t. 2 (Acta Universitatis Wratislaviensis, No 1553), której
dr Kazimierz Jagiełłą był współautorem, przygotowując opracowanie dotyczące narzędzi do
przeróbki ziarna zbóż.
NEKROLOGI
221
Należy dodać, że zostały też przygotowane do druku dwa artykuły dotyczące obrzędo
wości weselnej, a także zagadnień związanych z ich symboliką, oraz opracowanie na temat
jarzm w Europie środkowo-wschodniej w aspekcie etnogenezy Słowian.
Z chwilą zatrudnienia w Pracowni Etnologii I A E P A N w Krakowie dr Kazimierz Jagiełłą
został włączony do prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową Karpat Polskich i był
autorem artykułów w kolejnych tomach stanowiących monografie regionalne wymienionego
obszaru. W pracy Górale Beskidu Żywieckiego (Kraków 1992), zamieszczone zostały dwa
artykuły Jego autorstwa: Budownictwo ludowe oraz Ogólna charakterystyka regionu, przygoto
wana do druku architektura ludowa Podhala ukaże się natomiast w tomie poświęconym
kulturze ludowej tego regionu.
Dr Kazimierz Jagiełłą - jako członek Polskiej Komisji Karpackiej - został włączony do
prac związanych z przygotowaniem syntezy budownictwa gospodarczego i opracował obszerny
artykuł na ten temat z terenu polskich Karpat. Praca ta wykonywana była w ramach Między
narodowej Komisji do badania Kultury ludowej Karpat i Bałkanów.
Dr Kazimierz Jagiełłą kontynuował współpracę z Pracownią Atlasu Etnograficznego I A E
P A N we Wrocławiu. Jej wynikiem były opublikowane komentarze do map Polskiego Atlasu
Etnograficznego zawarte w I I i I I I tomie tego wydawnictwa. Dotyczyły one domu z pod
cieniem szczytowym, budownictwa sumikowo-łątkowego, formy węgłów chałup zrębowych,
rozplanowania chałup wąskofrontowych (t. I I : 1995) oraz stęp i maślnic (t. I I I : 1996). Do
tomu I V przygotował obszerny komentarz pt. Jarzma ijarzmice.
Wypada jeszcze dodać, że był On członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Zainteresowania dr Kazimierza Jagiełły związane były również z muzyką i instrumentami
muzycznymi. Sam grał na skrzypcach, przygotowywał artykuł na temat gęśli. Interesował się
ponadto filozofią i dialektologią. Był wielkim miłośnikiem gór. W pracy naukowej cechowała
go sumienność oraz umiejętność stawiania i rozwiązywania podejmowanych zagadnień badaw
czych. Był człowiekiem o dużym poczuciu odpowiedzialności, a także serdecznym i życzliwym
kolegą i jako taki pozostanie w naszej pamięci.
Danuta Tylkowa
Krystyna Hermanowicz-Nowak
„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Dr Jarmila Paličkova-Pátková
(5.IX.1930 - 19.V.1996)
Polscy etnografowie żegnają z ogromnym żalem przyjaciółkę wielu z nas dr Jarmilę
Paličkova-Pátkova. Związana z naszym krajem od lat pięćdziesiątych, mówiąca po polsku,
znająca naszą literaturę dr Jarmila Paličkova-Pátková współpracowała z wieloma polskimi
etnografami. Szerokie zainteresowania naukowe przyczyniły się do Jej bliskich związków
zarówno z badaczami kultury ludowej Karpat, etnografami zajmującymi się współczesnymi
przeobrażeniami wsi polskiej, jak i specjalistami z zakresu rzemiosła i sztuki ludowej. Moja
współpraca z Nią przez trzydzieści kilka lat dotyczyła zarówno historii ubiorów jak i skórnictwa.
Jarmila Paličkova-Pátková urodziła się w 1930 roku w Bzencu na Morawach. Dzieciństwo
spędziła w Bratysławie. Jej dypolomowa praca w zakresie etnografii, L'udovy odev v okoli
Trnavy została wydana w 1957 r. W 1961 r. dr Paličkova-Pátková uzyskała tytuł kandydata
nauk. W dalszych swych badaniach naukowych łączyła ona zainteresowania ludowymi tech
nikami, zwłaszcza w zakresie włókiennictwa i skórnictwa, z badaniem funkcji tych przed
miotów w życiu wsi i z ich walorami estetycznymi. Świadczy o tym jej doskonała książka
o kuśnierstwie ludowym w Słowacji, wydana w 1981 r. (L'udové kožušníctvo na Slovensku).
Przedstawiono w niej historię tego rzemiosła od okresu późnego średniowiecza, zmiany w or
ganizacji pracy i powolne zanikanie jego ludowych form. Szczegółowo opisano technikę
produkcji, krój i zdobnictwo wyrobów, ich funkcję w życiu wsi, wraz ze słowniczkiem zawodo
wych terminów. Podobnie opracowana została słowacka wytwórczość ludowa (L'udová výroba
na Slovensku) wydaną w 1992r. Szerokie zainteresowania różnymi ludowymi wyrobami
sprawiły, że współpraca dr Paličkovej-Pátkovej z wydanym w 1990 r. Etnograficznym atlasem
Słowacji i z Encyklopedią ludowej kultury Słowacji (1995) była niezbędnym i podstawo
wym wkładem. W wielu dziesiątkach artykułów i większych rozpraw dr Paličkova-Pátková
przedstawiała wyniki swych badań nad rzemiosłem i sztuką ludową. Brała udział w zbioro
wych studiach nad Horehroniem. W licznych recenzjach udostępniała najnowsze prace etno
graficzne z całej Europy.
Wszechstronność zainteresowań badawczych dr Jařmili Paličkovej-Pátkovej i jej ogromne
doświadczenie uzyskane w wieloletnich badaniach terenowych sprawiają, że jej brak będzie
stale odczuwalny w słowackiej etnografii. Jej zapał i energia organizacyjna pozwalały na
dotarcie do twórców ludowych i zachęcały do uprawiania dawnych technik zdobniczych.
Umiała ona łączyć teorię z praktyką. Ostatnio wspópracowała z biuletynem „Folk Art and
Craft News" poświęconym tradycyjnej wytwórczości rzemieślniczej w całej Europie. Jej zainte
resowania sięgały daleko poza własny kraj, którego polityczne i gospodarcze losy mocno
odczuwała. Pracowała do ostatniej chwili swego tak czynnego życia. Także w Polsce jej
przyjaciele i czytelnicy znakomitych prac opłakują jej stratę!
Irena Turnau
