-
extracted text
-
Z D O B I E N I E
RZEŹBĄ
W
D R E W N I E
C H A T Y
K U R P I O W S K I E J
CZ.
I.
SZCZYT
Chat
a
Kurpiowska
wg.
rysunku
W.
G
Г)
2
I 3 udownictwo kurpiowskie, wyodrębniające się
z całokształtu polskiej architektury ludowej ze
społem jemu t y l k o właściwych elementów, obej
muje z w a r t ą masą obydwie puszcze: Zieloną
i Białą. Odrębność tę, między innymi, wyrażają
proporcje, układ belek zacinanych na „jaskółczy
ogon", kąt nachylenia dwuspadowego dachu, czy
rozkład w e w n ę t r z n y , ale przede wszystkim pod
kreśla ją i uwypukla zdobienie rzeźbą w drewnie,
zwłaszcza ściany licowej chaty zwróconej szczytem
do drogi.
Silne więzy, jak w głównych założeniach archi
tektonicznych, tak i w zdobnictwie chaty, łączą
obie Puszcze z północno-zachodnimi terenami Pol
ski, a zwłaszcza z Mazurami Pruskimi dając do
wód wspólnoty etnicznej tych ziem z rdzenną Pol
ską; z drugiej strony, w rozwinięciu niektórych
elementów (np. koźlarz), sięgają terenów litewskoruskich.
Już w opisach wsi kurpiowskiej z pierwszej po
łowy X I X wieku, Gawarecki podkreśla schlud
ność i troskę o staranne wykonanie chaty u K u r
piów i wskazuje na podobieństwo z chatą Mazu
rów Pruskich ).
Poza tym, w najstarszym bodaj wizerunku
chaty kurpiowskiej z połowy X I X wieku prze1
kazanej nam
przez Gersona ), a narysowanej
na tyle szczegółowo, że uwzględnione
zostały
nawet błyszczące blaszki pod gwoździami, którymi
przybite są deski szczytu—chata już jest zdobiona
rzeźbą. Potwierdza to, zresztą Adam Chętnik ),
w swoim
opracowaniu, obejmującym
Puszczę
Zieloną, gdzie daje bogaty materiał dowodowy
w postaci fotografii i starannie wykonanych r y
sunków, wreszcie napotykane w okresie badaw
czym nieliczne już okazy w terenie.
3
W publikacji Gerarda Ciołka pod t y t u ł e m „Dach
w polskim budownictwie wiejskim'" ), autor szu
ka genezy zdobnego szczytu chat Niżu północnego
w chatach podcieniowych budowanych przy koń
cu X V I I I , a na początku X I X wieku, z nakazu
pana przez cieśli miejskich. Hipoteza ta znalazłaby
jeszcze jeden dowód nie tylko w szczycie, ale
i w innych elementach zdobienia chaty kur
piowskiej, jak w zdobnych nadokiennikach, obi
ciach naroży czy rzeźbionych gankach. Potwierdza
to cały szereg adoptowanych m o t y w ó w z drzew
nego budownictwa miejskiego Polski, spotykanych
w chacie kurpiowskiej.
1
Zdobienie chaty kurpiowskiej, w każdym okre
sie czasu znalazło inny wyraz; było — jak gdyby
„zamówieniem społecznym" dla potrzeb artystycz-
nych ludu kurpiowskiego, a możliwości technicz
ne, w p ł y w y budownictwa dworskiego czy miej
skiego, podręczniki ciesielskie, wszelkiego rodzaju
wzorce — były dotychczas czynnikiem drugorzęd
nym, p o d p o r z ą d k o w a n y m
zawsze dominantnej
woli twórczej cieśli, czy stolarza na Puszczy.
la
Przystępując do budowy chaty i omówienia wa
runków, gospodarz puszczański podkreślał cieśli,
że chce mieć chatę z ,,przystrójem". Cieśla, jeśli
nawet z sąsiedniego miasteczka lub terenów leżą
cych poza Puszczą, dostosowywał się do tradycji
miejscowych, k t ó r e musiał znać dobrze. Jak ma
być zdobiona chata — ustalał ustnie z właścicielem,
przy czym ten wskazywał upatrzony przez siebie
wzór, bądź też cieśla rysował na desce węglem
czy stolarskim ołówkiem ogólny szkic i wykony
w a ł go po akceptowaniu przez gospodarza. Doty
czyło to jednak ogólnego rysu, a nie szczegółów
ornamentacyjnych.
W stosunku do innych części chaty, cały wysi
łek twórczy był skierowany na ozdobienie ściany
licowej. Szczyt zwrócony na podwórze w wielu
chatach był wykonywany z prostych, pionowo uło
żonych desek, r z e ź b a
opasia ) i szczy
t ó w к i ) , była dużo uboższa, niekiedy brakło na
wet zdobionego nadokiennika. Rzadko spotykamy
chatę, gdzieby inne części były zdobione z t a k ą
samą starannością, jak strona licowa.
5
6
Zdobienie chaty kurpiowskiej rzeźbą drzewną
odbywa się niekiedy trzema etapami: pierwszego
dokonuje cieśla. W zakres jego prac przy stawia
niu zrębu wchodzi układ całego szczytu, rzeźba
opasia i szczytówki, wreszcie zakończenie szczytu
k o ź l a r z e m ,
czy ś p i с e m.
Okna zaś
i drzwi wykonuje i zdobi stolarz (niekiedy roboty
stolarskie wykonuje także cieśla). Wreszcie trze
cim etapem dla niektórych tylko chat jest robota
rzeźbionego ganku i obić naroży, dodanych
niekiedy dopiero w parę lat później i często
kroć wykonanych przez innego stolarza. I znowu
o wyborze wykonawcy decyduje tu często pięknie
rzeźbiony ganek widziany u sąsiada, czy nawet
w odległej wsi.
W każdym okresie chronologicznym ten cel
estetyczny osiągano innymi środkami. W chacie
z połowy X I X wieku efekty dekoracyjne uzyskiwa
no, jak w szczycie, tak i kompozycji drzwi jedynie
układem starannie obrobionych desek ułożonych
106
Ryc. 1. Wieś
Brańszczyk,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Ryc.
la.
Wieś
Niemiry,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Ryc. 2. Wieś
Budy,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
przed
1914 r. Ryc. 3. Wieś
Zarosłe
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
w 1916 r. Ryc.
4.
Wieś
Tuchlin,
powiat
Ostrów
Mazozowiecki,
dom
budo
wany
przed
1914 r. Ryc. 5. Wieś Budy powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom budowany
przed
1914 r. Ryc. 6.
Wieś
Budy powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom budowany
przed
1914 r. Ryc. 7. Wieś
Knurówiec,
powiat
Ostrów
Mazo
11
12
13
wiecki dom budowany
przed
1914 r. Ryc- 8. Wieś,
Zaros
łe, powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom budowany
w 1915 r.
Ryc. 9. Wieś Trzcianka,
powiat
Ostrów Mazowiecki,
dom
budowany
po
1918
r. Ryc.
10. . Wieś
Budy,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
przed
1914
r.
Ryc.
11.
Wieś
Budy,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
przed
1914 r. Ryc.
12. Wieś
Trzcian
ka,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
po
1918 r.
Ryc.
13.
Wieś
Trzcianka,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
po
1918
r.
w geometryczne motywy i linią koźlarza (tak zwa
nego w Puszczy Białej), czy ś p a r o g a w
Puszczy Zielonej). Dopiero w połowie X I X wieku,
aż do wybuchu pierwszej wojny światowej, poza
różnorodnością koźlarza, zaczyna się pojawiać
dążność do ożywienia monotonnych płaszczyzn
frontalnych belek wieńczących zrąb chaty t. zn.
opasia i szczytówki szeregiem prostych m o t y w ó w :
ząbków ostrych, kanciastych i okrągłych, oraz
d u c k ó w
g r a n i a t y c h i
p ó ł o k r ą
g ł y с h. Natomiast w odbudowującej się po
pierwszej
wojnie światowej wsi kurpiowskiej,
obok tych, zdobnych partii przybywa troska
o piękny gzyms nadokienny i obicia naroży,
wreszcie w chwili obecnej, w powstającej z po
piołów, nieraz trzykrotnie w ciągu ostatniej w o j
ny — palonej wsi kurpiowskiej, przeważa chata,
gdzie zaczyna zanikać zdobny gzyms nadokienny,
zamiast koźlarza coraz częściej widzimy rodzaj
pazdura, a cała staranność w zdobieniu przenosi
się na misternie profilowany szczyt i ganek. Pu
blikowane dotychczas materiały dotyczące zdo
bienia chaty kurpiowskiej pochodziły jedynie
z Puszczy Zielonej, podany poniżej m a t e r i a ł zo
stał zebrany na terenie Puszczy Białej i to z prze
wagą jej części północno-wschodniej. Puszczę Zie
loną reprezentuje
tylko grupa nadokienników.
T y m nie mniej podane poniżej rozważania nad t ą
g r u p ą twórczości artystycznej K u r p i ó w w oparciu
W W . -ммпг ».
W
W
1в
Ы1аГ
1 obejmuje g r u p ę krajów nadbałtyckich, na wscho
dzie sięga Wielkorusi. Choć spotykany w innych
częściach Polski (zasięg jego podaje Baehmann )—
na Kurpiach panował na wszystkich budynkach
i osiągnął t u największe bogactwo form i motywów.
19
1 © А Д ©AA©
0 m a t e r i a ł zebrany w Puszczy Białej i publiko
wany przez Chętnika dla Puszczy Zielonej —
mogą być przyjęte dla obu Puszcz z t y m jednak,
że droga w p ł y w ó w zda się iść z Zachodu na
wschód zacząwszy od Mazurów Pruskich po przez
Puszczę Zieloną aż do l i n i i Bugu. Czy źródłem,
tak jak dla innych zespołów sztuki ludowej, są
tu w dużej mierze Mazury Pruskie — wykażą
późniejsze badania.
Najstarszą zdobiną zda się być к o ź 1 a r z.
Koźlarz, koźlina, rogal, rogownik czy śparog —
to górna część dwóch krzyżujących się ozdobnie
wyciętych desek zwanych
w i a t r ó w k a m i ,
zakrywających strzechę od strony szczytu, umiesz
czonych po obu stronach kalenicy. Przypuszczalne
jego pochodzenie kultowe, którego ślady zdają się
tkwić w nazwie i formach, kazałoby szukać jego
genezy w czasach — być może —• pogańskich.
Zasięg jego przekracza nasze granice polityczne
«
20
21
10
JT-RJ~tj « S § § g »
12
J
ИППС
25
3
T
A
B
L
I
C
A
I
107
15
Ryc.
14. Wieś
Mazowiecki
Obryte
powiat
dom
budowany
Pułtusk
dom
w 1921 r.
budowany
po 1918 r.
Ryc.
Ryc.
16.
Wieś
Obryte
Pomimo, że zbiór śparogów w opracowaniu
Chętnika, obejmuje około 60 rodzajów, a Puszcza
Biała reprezentowana jest t u zaledwie 14 okazami,
to wszystkie one dadzą się t u ująć w cztery za
sadnicze typy i ich rozliczne warianty. Będzie to:
1) prosta deska ukośnie u góry ucięta, zaokrąglo
na, nieregularnie ząbkowana,
czy dziurkowana
(ryc. 1); 2) rogi baranie zakręcone na zewnątrz,
czy w e w n ą t r z (ryc. 1, 4, 11), czasem rozwidlone
na końcach;
3) toporki z ostrzem mniej lub
więcej urozmaiconym (ryc. 6, 7); 4) czy wreszcie
głowy końskie lub ptasie (ryc. 3, 9).
Bogata ich różnorodność pozwala znaleźć linię
rozwojową dla każdego typu. Da się ona prześle
dzić na wszystkich okazach zacząwszy od grubo
ciosanych prostokątnych
zakończeń o ostrych
konturach, nieraz nawet asymetrycznych (ryc. 5),
aż po miękkie linie wygięcia,
przypominające
kwietne łodygi (ryc. 12, 13), zacierające charakter
twardego, drewnianego surowca. (Koźlarza z krzy
żem czy chorągiewką pośrodku, podanych przez
Chętnika w Puszczy Białej nie spotkałam).
Najpospolitszym
motywem — to
koźlarz
w kształcie baranich rogów, czy sierpa księży
cowego. Widzimy go na każdym budynku gospo
darczym, bez względu na to, czy chata ma inny
rodzaj zakończenia dachu.
Obok koźlarza, w nowych chatach
występuje
teraz inne zakończenie szczytu, przeważnie przy
nadwieszonych dachach: jest to tzw. ś p i с
w kształcie pazdura wieńczący szczyt ostrą linią
iglicy (ryc. 14) — umocnionej dwoma ramionami
na w i a t r ó w k a c h . Pazdur ten być może — prze
dłużeniem tradycji starych, kurpiowskich, naci
nanych listew, pokrewnych pazdurom pomorskim ),
reprodukowanych u Chętnika ), być może — za
pożyczony ze wzorów obcych mu charakterem —
zyskuje całkowite piętno miejscowe przez dodanie
tak popularnego na Kurpiach motywu
dwóch
10
8
108
15. Wieś
powiat
Obryte
Ostrów
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
ptaszków umieszczonych po obu jego stronach,
żywo przypominających wycinankę (ryc. 15, 16).
Jak koźlarz, tak i śpic jest wykonany z płaskiej
deski sosnowej, ciosanej toporem, czy siekierą,
bądź wycinanej piłą. Połączenie wyciosanych
w i a t r ó w e k na skrzyżowaniu drewnianym kołkiem
odgrywa także p e w n ą rolę dekoracyjną w całości
szczytu.
Na ozdobny szczyt licowy chaty kurpiowskiej
składa się kilka elementów: gładkie, strugiem
obrobione deski u k ł a d a n e w geometryczne moty
wy, rzeźbione i profilowane listwy, wreszcie zwią
zane z n i m w organiczną
całość
dekoracyjną,
zdobiona rzeźbą szczytówka i opaś.
Charakterystyczną cechą szczytu chaty kurpiow
skiej jest jego dwudzielność. Ten zasadniczy po
dział, przez ogromną różnorodność u k ł a d u desek,
wysunięcie górnej części nad dolną, rozdzielanie
rzeźbionymi i profilowanymi listwami poszcze
gólnych partii, wreszcie nabijanie jednych na dru
gie na tzw. z a k ł a d ,
daje szerokie pole dla
rozwinięcia dążeń artystycznych cieśli kurpiow
skiego.
Założenia kompozycyjne obydwóch
części są
różne. Układ desek w g ó r n y m trójkącie ma cha
rakter centralny, zaś część dclna rozwiązana jest,
jako ornament pasmowy — ciągły.
Motywem najczęściej stosowanym w części gór
nej i zda się najstarszym, jest kwadrat, ułożony
z jednakowych desek, ustawiony na wierzchołku.
Późniejsze jest słońce, czy oko Opatrzności (ryc. 17,
18, 25), otoczone promieniami. Rzadko spotykany
motyw kładzionych na z a k ł a d
niewielkich
deseczek daje wrażenie łusek rybich (ryc. 26).
Dolna część szczytu — to przeważnie szereg
jednakowej szerokości desek biegnących jedna
za drugą; tę monotonię ożywia ułożenie ich na
z a k ł a d ,
profilowana, gruba listwa nabita na
l i n i i połączenia, tworząca czasem wraz z poprzecz-
ną, górną listwą rodzaj a r k a d o w a ń (ryc. 20), poza
t y m wycięcie dolnych ich końców w różnego
rodzaju ząbki (ryc. 20, 22). Wykończeniem zdo
bienia szczytu są na końcu nabijane, ząbkowane
listwy, które mają na celu z a k r y w a ć szczeliny
i chronić od wilgoci (ryc. 20, 22, 24, 25, 26). One,
biegnąc pod wiatrówkami—często także zdobiony
mi (ryc. 19, 21, 24), zamykają t r ó j k ą t n ą płaszczyznę
szczytu, rozdzielając część górną od dolnej, obej
mując nieraz podwójnym rzędem dolną partię.
Jeden, czy dwa otwory w kształcie koła, kwa
dratu, czy stylizowanego ptaka (ryc. 24), oświe
tlające strych, są jeszcze jednym akcentem de
koracyjnym w całości
szczytu. W niektórych
obecnie stawianych chatach pojawia się coraz
więcej nowych elementów obcych architekturze
kurpiowskiej, jak — między innymi — system
wieńczenia
zrębu szerokim pasem. Szczyt, od
strony licowej, łączy się z t y m pasem jedynie
u k ł a d e m zdobienia w jedną całość. W ten sposób
powstaje wrażenie, że duża jego płaszczyzna po
dzielona została na trzy części tak, jakby do daw
nego szczytu dodano jeszcze jedną część, usko
kiem schodzącą coraz głębiej, aż po mało w i
doczny, wąski opaś, k t ó r y staje się p i ą t y m stop
niem schodzącym do lica ściany. Uskoki podkre
ślają dzielące je, zdobione „w ząbki", listwy.
Układ ząbków w listwie bywa różny. W sta
rych chatach stosowano
najczęściej
jeden typ:
ostrych, półkolistych czy kanciatych (tabl. I.).
Dopiero w chatach nowszych cieśla łączy ze sobą
linie łamane, koliste, proste, uzyskując w ten spo
sób cały zespół nowych możliwości dekoracyjnych.
A więc ząbek ostry z półkolistym (tabl. I . 7, 8, 9),
czy kanciatym (tabl. I . 12), to znów półkolisty
z kanciatym (tabl. I . 16), przy czym stosuje tu różne
wielkości w t y m samym motywie wzbogacając
jeszcze bardziej swoje możliwości (tabl. I . 3, 13, 2);
wprowadza wycinek półkolistego ząbka i buduje
z niego stylizowany kielich kwiatu, co możemy
stwierdzić na poniżej podanych
interpretacjach
tych prostych m o t y w ó w (tabl. I . 18, 19, 20).
Zastosowanie tych samych elementów na szczytówce i opasiu, uzyskanych jedynie techniką rycia,
ciosania, żłobienia, czy nacinania w grubej warst
wie drzewnego bala, splata w jedną całość de
koracyjną szczyt i obydwie belki. Wtedy widz
otrzymuje wrażenie jednolitej kompozycji, zwłasz
cza, gdy pionowe deski szczytu koronką ząbków
z a k r y w a j ą miejsce zetknięcia się szczytu ze szczytówką, stając się jeszcze jedną linią profilu
(ryc. 25, 26, 27).
Układ zdobień na szczytówce i opasiu (czasem
tylko jedna belka bywa zdobiona), biegnie k i l k o
ma równoległymi pasami. Poziomy kierunek zdo-
Ryc. 17. W i e ś В r a u s z с zy k, powiał
M a z o w i e c k i ,
dom
b u d o w a n y
Ryc. 18. Wieś
w i e c k i ,
N i e m i ry, powiat
dom
b u d o w a n y
Ryc. J9.
Wie
i
M a z o w i e c k i ,
Ostrów
w
Trzcianka,
powiat
dom
b u d o w a n y
Ryc. 20. Wieś
Brańszczyk;
powiat
M a z o w i e c k i ,
dom
b u d o w a n y
Ostrów
1919г.
w
1 922
po
Mazo
r.
Ostrów
1918 r.
Ostrów
w I 92 I
r.
109
Ryc.
21.
Wieś
Trzcianka,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Ryc.
22. Wieś
Bielin,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Najstarszym
i
najbardziej
rozpowszechnio
nym
elementem
zdobniczym,
którego
naz
wę trudno m i było w terenie ustalić jest pas w y
cinany przy pomocy topora i ośnika, składający
się z dwóch części: ostro wciosanego zęba i dwa
lub trzy razy dłuższej, nieckowatej, w głąb ciętej
krzywizny (tabl. I . 22, 23). T y m dwurytmem, uzyska
na linia ciągła, przy zmianie proporcji obu części
składowych, jest może jednym z najbardziej cha
rakterystycznych m o t y w ó w .stosowanym na K u r
piach, a spotykanym dotychczas na wierzej ach
starych stodół i stajni. Ten sam zresztą r y t m ma
ornament wycięty na w i a t r ó w k a c h najstarszych
chat, występuje on nie tylko na Kurpiach, ale i
w chatach Kujaw czy Pomorza' ). Motywem sto
sowanym na szczytówce lub górnej części opasia
są "półokręgłe dłutkiem dłubane ducki" — jak
mówi cieśla Równy z Nagoszewa (tabl. I . 24).
Ryc. 23.
Mazowiecki.
Ryc.
25.
Mazowiecki.
Ryc.
26.
bienia podkreśla
jeszcze wysunięcie szczytówki
nad opaś. Przejście od wystającej szczytówki do
powierzchni ściany licowej łagodzi schodkowana
kanelura na opasiu lub zaokrąglona linia, jakby
wyciętych z papieru ząbków. W chatach okresu
międzywojennego niknie szczytówka, mało zresztą
rozpowszechniona- w Puszczy Białej. Spod pio
nowych ząbkowanych desek szczytu widoczny jest
lekko nadwieszony nad licem ściany zdobiony opaś
(tabl. I . 3, 6, 7).
Wieś
Turzyn,
powiat
Ostrów
1
Wieś
Trzcianka,
pow.
Ostrów
Mazowiecki.
ww-MwmMtwmw
Ryc.
24.
Wieś
Budy,
pow.
Ostrów
Wieś
Turzyn,
pow.
Ostrów
Mazowiecki.
Р Е З Н Ы Е УКРАШЕНИЯ КУРПЕВСКОЙ ХАТЫ.
К у р п е в с к о е з о д ч е с т в о отличается от всей
польской н а р о д н о й архитектуры целым ря
дом элементов, а п р е ж д е всего у к р а ш е н и е м .
Радиус его характерных о с о б е н н о с т е й с о е
диняет о б е пущи с т е р р и т о р и е й прусских
М а з у р о в на з а п а д е и Подлясьем на востоке.
Подчеркивая д о м и н и р у ю щ у ю украшений роль
ф а с а д а хаты, автор делит е е на три состав
ные части, поскольку это касается украше
ний, и затем анализирует их по порядку.
Именно: „козляж" — сбитые на крест доски
вверху избы, который с в о е й ф о р м о й и назва
нием „сьпарога" в З е л е н о й п у щ е восходит,
кажется, к языческим временам, где имел
культовое значение; трехугольная плоскость
верхушки вместе с двумя балками, венчаю
щими с р у б — как в т о р о е
композиционное
ц е л о е и, наконец, карниз над окном и оков
ка углов. Рассматривая о т д е л ь н ы е элементы,
автор о б р а щ а е т внимание на в о з м о ж н о с т ь
р а с п р е д е л е н и я всего огромного р а з н о о б р а
зия украшений на несколько основных групп,
в рамках которых п о м е щ а е т с я все богатство
видоизменений.
Путем взаимного сопоставления
отдельных
мотивов, в целом орнаментика п р и о б р е т а е т
с в о е о б р а з н у ю красоту.
ORNAMENTATION
SCULPTEE
DES
CHAUMIERES
Ryc.
2 7. Dom
B. Br a lews
kiego
N i e m i г у
p o w.
O s t r ó w
P
R
Z
Y
P
I
bud.
w 1930 r.
M a z o w i e c k i
S
Y
1) Cawarecki
Hipolit
Kurpie.
Pamiętnik
historyczny,
płocki,
1830 r.
2) Zygmunt
Gloger
„Budownictwo
drzewne
w
daw
nej Polsce"
— str. 137.
3) Adam Chętnik.
Chata hinpiowska,
Warszawa
1915.
4) Gerard
Ciołek.
Dach
w polskich
budownictwie
wiejskim.
Polska
Sztuka
Ludowa
styczeń
1948 г., str. 16.
5) Belka
kładziona
na część szczytową
zrębu,
lekko
wysunięta.
6) Dolna
belka szczytu
spoczywająca
na
opasiu.
7) Kazimierz
Moklowski.
Sztuka
Ludowa
w
Polsce.
1903 г., str. 67 i 101.
8) Bachmann.
Dach w budownictwie
polskim
(mapa).
9) Chętnik,
op. cit., str. 56.
10) Mokłowski,
op. cit., st. 279. "
11) Ciołek,
op. cit., ryc. 40 i Mokłowski,
op. cit., wiz. 54.
12) Władysław
Matlakowski.
Zdobienie
i sprzęt
ludu
polskiego
na Podhalu,
Warszawa
1915, str. 19, ryc. 31.
Lwów
KURPIE.
I . Partie. Sommet
La c o n s t r u c t i o n des
h a b i t a t i o n s des
serie d ' e l e m e n t s et
a v a n t t o u t de
de
la
Masovie prussienne a
Kurpie
se
d i s t i n g u e de
1'ensemble de
l ' o r n e m e n t a t i o n . C'est le t r a i t
l'ouest, et
de
la
l ' a r c h i t e c t u r e p o l o n a i s e par
d ' u n i o n e n t r e les
Podlasie a l'est. L ' a u t e u r s o u l i g n e l e r o l e d o m i n a n t de
t a t i o n de la p a r t i e f r o n t a l e de l a c h a u m i e r e , et d u p o i n t ae v u e
(Bouvier)
et
,,Sparog", ce
dernier
chant
—
la
plateforme
triangulaire
paganisme
qui
l'a^ait
rendu
sacre
dans
la Foret
avec d e u x p o u t r e s s u r m o n t a n t le reste et faisant u n t o u t et e n f i n
tissage des
une
contrees
l'ornemen
de l ' o r n e m e n t a t i o n l a d i v i s e en t r o i s p a r t i e s .
Le c r o i s e m e n t des p l a n c h e s au s o m m e t d u t o i t , a p p e l e „Kc z l a r z "
au
toute
d e u x F o r e t s avec les
Verte,
l a c o r n i c h e a u — dessus des
nom
se
du
ratlasommet
fenetres et le
ser-
angles.
L ' a u t e u r e x p l i q u e les e l e m e n t s s i n g u l i e r s et c r o i t p o s s i b l e de g r o u p e r l ' i m m e n s e d i v e r s i t y d ' o r n e m e n t s d'apres t r o i s
t y p e s p r i n c i p a u x d o n t les cadres r e n f e r m e n t une
L ' a r r a n g e m e n t des
motifs
ORNAMENTATION
OF
richesse de v a r i e t e i n c o m p a r a b l e .
s i n g u l i e r s d o n n e a u t o u t d ' o r n e m e n t a t i o n une
KURPIE
COTTAGES
WITH
marque distinctive du
cru.
CARVINGS.
Part I . T h e
The
Kurpie
c o n s t r u c t i o n s s t a n d out
from
the
Summit.
rest of P o l i s h b u i l d i n g s because of a w h o l e series of e l e m e n t s
,and
scope of t h e i r c h a r a c t e r i s t i c t r a i t s u n i t e s b o t h F o r e s t s w i t h the l a n d of P r u s s i a n M a s s o v i a n s W e s t , a n d
the
to b e g i n w i t h , of o r n a m e n t a t i o n .
The
F o r e s t C o u n t r y East.
The a u t h o r insists o n the d o m i n e e r i n g p a r t p l a y e d b y the
des
it into
t h r e e c o m p o n e n t s as
T h u s the „ K o ź l a r z " (Ram)
r e g a r d s the
f r o n t of the c o t t a g e as r e g a r d s o r n a m e n t a t i o n , a n d
species of o r n a m e n t a t i o n to be a n a l y s e d b y her
c r o s s i n g of p l a n k s o n the roof, w h o s e
seems to reach far b a c k to the p a g a n times w h e n i t h a d
form
the t w o beams c r o w n i n g the s u m m i t as a s e c o n d c o m p o s i t i o n - w h o l e ,
the
angles.
The
a u t h o r discusses s i n g u l a r e l e m e n t s a n d
riety
of
ornaments i n a few
T h r o u g h the
principal
d r a w s a t t e n t i o n to the
t y p e s i n the
m u t u a l a r r a n g e m e n t of s i n g u l a r m o t i f s
and
name
a s a c r e d m e a n i n g , the
then
the
possibility
„śparog"
in
in
the
Green
t r i a n g u l a r p l a n e of the
cornices
above
of c o l l e c t i n g the
divi
turn.
Forest,
top
with
windows
and
w h o l e great
va
the
f r a m e s of w h i c h a l l the r i c h n e s s of v a r i e t y is c o n t a i n e d .
the
o r n a m e n t a l w h o l e a t t a i n s a specific b e a u t y .
Ill
