-
extracted text
-
„ E t n o g r a f i a Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
M I R O S Ł A W A C. DROZD
SYTUACJE KONFLIKTOWE POWSTAŁE N A TLE WYKROCZEŃ
PRZECIW NORMOM SPOŁECZNYM
Na przykładzie
społeczności
wiejskiej
powiatu
otwockiego
Współczesne analizy i teoretyczne rozważania etnograficzne niejedno
krotnie podkreślają istotne znaczenie badań nad postawami i zachowa
niami społecznymi w układzie konfliktowym. Rzeczywista sytuacja spo
łeczna zawiera bowiem zawsze elementy konfliktowe. Społeczny system
interakcji funkcjonuje w oparciu o wzajemne oddziaływania bodźców
i reakcji w stosunkach między jednostkami i grupami. Opozycja, której
szczegółowym typem jest właśnie k o n f l i k t , stanowi jeden z głównych
procesów społecznych, przeciwstawiający się współdziałaniu — koope
racji.
Normy regulujące zachowanie jednostki w grupie, a w szczególności
stopień zgodności zachowań członków grupy z normatywnymi wzorami
k u l t u r o w y m i , determinują nasze oczekiwania co do postaw innych l u
dzi. Na straży tych zachowań — obok powszechnej aprobaty i nieadmix
2
1
Rozumiany jako zachowanie opozycyjne, k t ó r e nie odpowiada ogólnie przy
j ę t y m normom, gdzie p r z e c i w s t a w i a j ą c e się strony, osoby lub grupy dążą do w z a
jemnego udaremnienia swoich w y s i ł k ó w , w y r z ą d z e n i a szkody, unicestwienia itp.,
przy czym zazwyczaj m a j ą t a k ż e inny d r u g o r z ę d n y cel. W r o z w a ż a n i a c h teoretycz
nych na temat k o n f l i k t u spotykamy się z chaosem i p o p l ą t a n i e m 3 jego o d m i a n :
a — k o n f l i k t u w znaczeniu psychologicznym (czyli zderzenie się a n t a g o n i z m ó w
pozbawione rzeczowej podstawy); b — k o n f l i k t u w znaczeniu niepsychologicznym
(czyli zderzenie z w i ą z a n e np. z niepodzielnością pewnych d ó b r czy i c h niedostat
kiem, niekoniecznie połączone z w r o g o ś c i ą ) ; с — k o n f l i k t u łączącego dwie poprzed
nie wersje. Por. też M . O s s o w s k a , Normy moralne. Próba systematyzacji, W a r
szawa 1970, s. 167.
Przy czym s t o p i e ń integracji normatywnej będzie w y n i k i e m w i e l u czynni
ków, m.in. w e w n ę t r z n e j zgodności z l e ż ą c y m i u podłoża podstawowymi systemami
wartości, j e d n o z n a c z n o ś c i n o r m zinstytucjonalizowanych w istniejących społecznych
organizacjach, społecznego zdyscyplinowania c z ł o n k ó w grupy i t p .
2
58
MIROSŁAWA С. DROZD
nistracyjnych sankcji — stoją wyspecjalizowane instytucje (m.in. pra
v/ne), zajmujące się nie tylko ochroną norm (przyjmując w tym wypa
dku funkcje całej zbiorowości), ale i ich monopolistycznym ustanawianiem.
W tych warunkach może zaistnieć sytuacja, że zbiorowość nie akceptuje
danej reguły postępowania i w maksymalnym stopniu jej nie przestrze
ga, choć jest ona poparta sankcją instytucji państwowych. Stopień spo
łecznego urzeczywistnienia się danej normy zależy bowiem od dwóch
podstawowych warunków: sprawnie zorganizowanej sankcji oraz skali
akceptacji społecznej (wewnętrznej w przeżyciach i zewnętrznej w za
chowaniu) . Zadanie prawa zasadza się więc przede wszystkim na nie
dopuszczaniu do konfliktów lub ich rozstrzyganiu w wypadku zaistnie
nia. Przy czym przyjmuje ono szeroko stosowaną metodę rozładowywa
nia antagonizmów na drodze uciekania się do kompromisu proponowanego
zwykle przez osobę postronną, w konflikcie nie zaangażowaną .
3
4
Wśród społeczności wiejskiej obserwuje się szereg sprzeczności i kon
fliktów, przybierających formy wyraźnej wrogości i agresywnych dzia
łań, jak też i mających łagodniejszy, niedrastyczny przebieg. Jest bowiem
zrozumiałe, iż mimo skrajnych uczuć antagonistycznych nie zawsze
dochodzi do czynnej reakcji (rękoczynu czy innych szkodliwych dzia
łań), a tym bardziej do regulowania przedmiotu sporu na drodze praw
nej w sądownictwie karnym (w wypadku np. naruszenia nietykalności
osobistej) czy cywilnym (gdy chodzi o formalne uregulowanie sytuacji
niejasnej lub spornej).
Zazwyczaj złagodzony charakter przybierają sprzeczności przeja
wiające się w rodzinie i społeczności wiejskiej, m.in. między postawami
różnych pokoleń w stosunku do pracy w gospodarstwie rolnym; war
tością ziemi i wartością zawodu rolnika a innymi zawodami; dawnymi
i nowymi obowiązkami rodzin chłopskich (np. wobec kształcenia dzieci);
między całokształtem zjawisk tworzących dotychczasową istotę gospo
darstwa chłopskiego i istotą nowoczesnego przedsiębiorstwa z wysoką
techniką i społecznym podziałem pracy etc. W większości wypadków
wrogie działania nie towarzyszą również grupie spraw rozpatrywanych
przez sądownictwo cywilne , a mianowicie sprawom o wyjawienie ma5
3
Por. J . K o w a l s k i , Psychospołeczne
podstawy norm prawnych, [w:] Z za
gadnień teorii prawa i teorii nauki Leona Petrażyckiego,
Warszawa 1969, s. 50.
Por. O s s o w s k a , Normy..., s. 170.
Według B. M a l i n o w s k i e g o (Prawo, zwyczaj, zbrodnia w
społeczności
dzikich, Warszawa—Poznań 19319, s. 44-45) reguły prawa cywilnego dotyczą głównie
„usług ekonomicznych, kwestii własności i sposobu w y w i ą z y w a n i a się z osobistych
zobowiązań. Siła prawa zasadza się tu na systematycznej współzależności... G ł ó w
nym polem etnologicznego prawoznawstwa jest zatem analiza wszelkich stosunków
społecznych".
4
5
59
SYTUACJE KONFLIKTOWE
jątku, zezwolenie na zawarcie małżeństwa, wyznaczenie opiekuna, przy
sposobienie, o niedotrzymanie umowy o pracę czy odszkodowania za
wypadki drogowe. Wyjątek stanowią tu długotrwałe procesy spadkowe,
podczas których dochodzi do licznych rękoczynów między zainteresowa
nymi stronami.
Drastyczne formy przybierają natomiast konflikty przejawiające się
w sporach o granice posiadłości, o ziemię, o dożywocie, czy też wcho
dzenie zwierząt w szkodę, rozgrywające się zazwyczaj wśród członków
najbliższej rodziny lub sąsiadów.
W problematyce współczesnych konfliktów na wsi szczególnie inte
resujące były dla autorki drastyczne przejawy antagonistycznych dzia
łań i reakcji, w konsekwencji których miało miejsce złamanie jednej
z podstawowych norm współżycia społecznego — normy prawnej . Przy
czym przedmiotem analizy były przede wszystkim sytuacje konflikto
we, gdzie przedmiotem sporu jest ziemia. Dlatego też we wstępnej fazie
badań zastosowano metodę analizy materiałów s ą d o w y c h
Szczegóło
wymi rozważaniami objęto akta sądowe Archiwum Sądu Powiatowego
w Otwocku za lata 1945, 1969-1971 wydziału karnego i cywilnego огаг
materiały referatu scaleniowego trzech wsi pow. otwockiego z Prezy
dium Powiatowego Biura Geodezji.
6
7
8
6
Rolę i znaczenie badania norm prawnych dla zrozumienia zasad i mecha
n i z m ó w funkcjonowania społeczeństwa podkreślał mocno M a l i n o w s k i , Prawo...,
s. 45, 46, 51, 83. Na podstawie badań nad izolatami doszedł on do stwierdzenia,
że „konstelacje i konfiguracje reguł zawierających się w jakiejś instytucji" okre
ślają moc prawa. Dlatego też nie należy się ograniczać do „studiowania sztywnych
reguł lecz badania, jak reguły te funkcjonują, jak uchybienie im rodzi różne kon
sekwencje" i reakcje przeciwko winnemu. Najważniejsza jest w i ę c nie forma pra
wa, ale jego działanie. Specyfiką reguł prawa jest fakt uważania ich i odczuwania
przez społeczność za „zobowiązanie jednej osoby oraz uprawnione roszczenie i n
nej". Znajdują one s w o j ą sankcję „nie tylko w motywach natury psychologicznej,
ale także w określonym mechanizmie społecznym" siły wiążącej, opartym „na wza
jemnej zależności", który wyraża s i ę w r ó w n o w a ż ą c y m szeregu wzajemnych usług"
oraz w „połączeniu takich roszczeń w sploty wielostronnego stosunku".
7
Metoda ta z metodologicznego punktu widzenia ma charakter obiektywnych
badań materiałowych. Opiera s i ę bowiem na materiale, do którego można p o w r ó
cić, a zatem na danych, które nie uległy zniekształceniu w trakcie samego procesu
badawczego, ale które są wyrazem subiektywnych postaw osób wmieszanych w prze
słuchania i procesy. Wywody oskarżonego, oskarżyciela, a w niektórych sytuacjach
i sędziego, są zdeterminowane przez rozmaite czynniki indywidualno-sytuacyjne.
Można w i ę c powiedzieć, ż e badania oparte na aktach s ą d o w y c h mają do czynienia
ze zobiektywizowanym materiałem subiektywnym. Por. też A.
Podgórecki,
Zarys socjologii prawa, Warszawa 1971, s. 217.
O wyborze powiatu otwockiego jako terytorium badań zadecydował fakt pro
wadzenia na tym obszarze od kilku lat monograficznych etnograficznych badań
terenowych.
8
60
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
9
Znamienne jest, że we wszystkich analizowanych przypadkach , bez
względu na obiektywny fakt złamania określonej normy współżycia spo
łecznego, opatrzonej sankcją administracyjną (w postaci odpowiednie
go przepisu czy paragrafu), doszło do wykroczenia antagonizmu poza
bezpośrednio zainteresowane strony i społeczność wiejską oraz szuka
nia rozwiązania poprzez werdykt instytucji państwowej •— sądu czy
instancji partyjnych. Można by przypuszczać, że nieadministracyjny na
cisk i sankcje społeczności wiejskiej były w tych wypadkach zbyt sła
be lub też dana społeczność nie chciała albo nie potrafiła interwenio
wać w konflikcie. Chociaż w większości wypadków formalną przyczyną
agresji były drobne spory i nieporozumienia, rozstrzygnięcie ich, nie
zważając na koszty, powierzano instancjom sądowniczym lub też wyż
szym instancjom partyjnym.
Następnie w toku prac terenowych starano się wyjaśnić jakie były
obiektywne podstawy konfliktu, czyli warunki, które doprowadziły do
wrogich uczuć i zachowań oraz ich widocznych przejawów . Sądzono,
że uzyskanie odpowiedzi na to pytanie przyczyni się do zbliżenia i roz
wiązania generalnego problemu pracy, a mianowicie ukazania mechani
zmu powstawania i funkcjonowania
antagonistycznych postaw społecz
nych we współczesnej
wsi
podwarszawskiej.
W oparciu o badania terenowe starano się wyjaśnić:
1. Czym różnią się wypadki konfliktowe znajdujące odbicie w ak
tach sądowych od konfliktów zachodzących na wsi w ogóle, a więc
w jakiego typu wypadkach konfliktowych dochodzi do bezpośredniego
odwoływania się do instancji sądowniczych i innych, czego się po ich
werdykcie oczekuje, jaka jest reakcja na ten wyrok, w jakich okolicz
nościach wyroki sądowe nie są respektowane, jaka jest tradycja roz
wiązywania sporu na drodze sądowej?
2. Jaka jest rola instytucji wychowawczych (szkoła, kościół) oraz
wynikających z działalności tych placówek norm postępowania (np. mo
ralnych) w już zaistniałych sytuacjach konfliktowych, czy instytucje
te spełniają, i do jakich granic, rolę czynnika wpływającego na wzoro
wanie norm?
3. Jakie inne czynniki (społeczne, ekonomiczne, kulturowe) zmu
szają jednostkę do podporządkowania się obowiązującym normom po
stępowania (poza sankcjami administracyjnymi). W jakich wypadkach
mają one moc obowiązującą i czy rzeczywiście reguły postępowania są
10
9
Efektem analizy poszczególnych akt s ą d o w y c h było m.in. wytypowanie do
szczegółowych badań terenowych kilkudziesięciu wsi powiatu otwockiego, gdzie
konflikty przybrały najbardziej drastyczne formy.
Por. też O s s o w s k a , Normy..., s. 161.
1 0
SYTUACJE
61
KONFLIKTOWE
przestrzegane, co grozi za uchybienie im, jakie czynniki wpływają na
dokonywane wybory (motywacje)?
Niezależnie od przeprowadzenia analizy wybranych sytuacji starano
się ustalić rejestr przepisów prawnych o charakterze administracyjnym
oraz zwyczajowych nakazów i zakazów regulujących w tradycji normy
zachowania jednostki, jak również wzajemne stosunki między jednost
kami, pomiędzy społecznością lokalną i państwem. Następnie starano
się zwrócić uwagę na to, jaką rolę odegrały w interesujących przypad
kach tradycja i nieaktualne już podziały społeczne (wsie na t y m terenie
należały do różnych typów własności — były tu wsie folwarczne, chło
pskie, mieszane).
Z akt sądowych wynika jasno, że określone osoby, nie zawsze zwią
zane więzami rodzinnymi z procesującymi się stronami, bez względu na
konsekwencje, składają zeznania tendencyjnie korzystne dla jednej z nich.
Sprawia to wrażenie istnienia ekonomicznych bądź pozaekonomicznych
powiązań. Charakter tych powiązań starano się wyjaśnić m.in. uzysku
jąc odpowiedzi na pytania: jaka jest rola czynników psychologicznych
i jednostkowego nieprzystosowania (frustracji)
w zaistniałym konfli
kcie, jak również jaka relacja zachodzi między wykształceniem a czę
stotliwością działań antagonistycznych, z procesami sądowymi włącznie?.
Odpowiedzi na postawione pytania starano się uzyskać na drodze
rozpatrywania zespołów czynników egzo- i endogennych wpływających
i warunkujących określone zachowanie i zmienność postaw. Najważniej
sze z nich to: 1 — czynniki ekonomiczne; 2 — czynniki społeczne; 3 —
czynniki psychologiczne (emocjonalne); 4 — czynniki kulturowe (np.
trwałość wzorów tradycyjnych, wykształcenie); 5 — czynniki interwen
cyjne (administracji państwowej).
Całość rozważań, jak m i się wydaje, pozwoli na wykazanie istnieją
cych na wsi postaw antagonistycznych na tle interakcji społecznych,
określić rodzaje, konfliktów w i e j s k i c h
i ich rolę w funkcjonowaniu
1 1
12
1 1
Ostatnio psychologia s p o ł e c z n a k ł a d z i e nacisk na frustrację, nieprzystosowa
nie (doznanie z w i ą z a n e z udaremnieniem) j a k o j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn
agresji, W nauce polskiej t w ó r c ą p ł o d n e j koncepcji s t w a r z a j ą c e j p r z e s ł a n k i do zro
zumienia psychologicznego mechanizmu n o r m s p o ł e c z n y c h b y ł Leon P e t r a ż y c k i .
Z w r ó c i ł on u w a g ę na dynamiczne stany organizmu w y w o ł y w a n e b e z p o ś r e d n i o
d z i a ł a n i e m jakiegoś b o d ź c a (postrzeżema l u b w y o b r a ż e n i a ) , dla k t ó r y c h współcześni
psycholodzy u ż y w a j ą nazw: popędy, atrakcje l u b stany dynamiczne.
W nauce k o n f l i k t klasyfikowany jest różnie, np. p r ó b o w a n o go p o r z ą d k o w a ć
w g tego, co się z czym zderza (V. Aubert) l u b w g stosunku zachodzącego m i ę d z y
partnerami (L. Coser). W klasyfikacji V. Auberta k o n f l i k t y dzielą s i ę na: a — k o n
f l i k t y w zakresie w a r t o ś c i (wspólnych w a r t o ś c i i r ó ż n y c h w a r t o ś c i ) ; b — k o n f l i k t y
i n t e r e s ó w — zazwyczaj p o ł ą c z o n e ze zgodnością i niezgodnością w zakresie w a r
tości, ale nie m u s z ą b y ć antagonistyczne; с — k o n f l i k t y p r z e k o n a ń , na ogół ostrzej1 2
62
MIROSŁAWA С. DROZD
tej społeczności, przyczyny oraz warunki w jakich dochodzi do ujaw
nienia uprzedzeń i wrogości przejawiających się w gwałtownych dzia
łaniach jednostkowych i między grupowych. Szczególny nacisk starano
się położyć na uzyskanie danych pozwalających na wysunięcie wnio
sków co do nasilenia i tendencji (kierunków), jakie przybierają konfli
kty wynikające z określonych wzorów postępowania danej społeczno
ści wiejskiej.
sze niż konflikty wartości, ale dające się szybko usunąć w przypadku, gdy te prze
konania są sprawdzalne. Por. też O s s o w s k a , Normy..., s. 161-163; oraz V. A ub e r t , Competition and dissensus: two types of conflict and of conflict
resolution,
„The Journal of Conflict Resolution", March 1963, vol. 7, nr 1.
