80cfc8e3e54e63ec09ae28061a6f41b2.pdf
Media
Part of Założenie badań nad mitologią narodową / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
- extracted text
-
„Etnografia
P o l s k a " , t.
XXIX:
1985,
z. 1
P L I S S N 0071-1861
ANNA
ZADROŻYNSKA
(Uniwersytet Warszawski)
ZAŁOŻENIE BADAŃ N A D MITOLOGIĄ NARODOWĄ
Badania nad mitologią narodową zostały podjęte w Katedrze Etno
logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w roku
1982. Dotychczasowe studia nad tak zwanym myśleniem mitycznym,
stworzyły podstawę do podjęcia tego problemu.
Publikowane do tej pory w y n i k i badań nad mitami społeczności tra
dycyjnych wydają się proste w porównaniu z podjętym tematem. Wszy
stkie te analizy i interpretacje (np. C. Lévi-Straussa czy R. Barthes'a)
opierają się na mniej więcej pełnych tekstach,samych mitów. W stosun
ku do mitologii narodowej takie właśnie teksty nie istnieją, a co więcej,
w takiej pełnej formie są one nie do odtworzenia, a być może w ogóle
nie istnieją w zwerbalizowanej formie podań mitycznych. M i t jednak
jest szczególnego rodzaju komunikatem; tekstem znaczącym, gdzie liczą
się tak znaki i znaczenia, jak treści znaczone. W t y m sensie badanie
mitologii narodowej w Polsce jest możliwe.
Proponowany cykl badań nad polską mitologią narodową odnosi się
głównie do kultury współczesnej, w której — jak się wydaje — demon
strują się niezwykle ważne zmitologizowane treści. Chodzi więc o to,,
by je odkryć i zanotować, by w miarę możności na ich podstawie doko
nać rekonstrukcji zbioru mitów narodowych. Będzie to jednak tylko
część zadania. W założeniu projektowanych badań jest analiza i wyjaś
nienie zrekonstruowanych mitów. To zaś odbywać się musi na co naj
mniej dwu płaszczyznach refleksji naukowej: formułowaniu teorii mitologii narodowej oraz, przy jej pomocy, odczytywaniu z kulturowej rze
czywistości tekstów poszczególnych mitów odnoszących się do narodu
polskiego.
Formułowanie teorii mitologii narodowej. Określenie: mitologia naro
dowa, jest dwuznaczne. Znaczyć może ono tyle, co nauka o mitach na
rodu. Oznaczać to może zbiór mitów tego narodu o nim samym. Oby
dwa te rozumienia są użyteczne i zostaną wykorzystane w trakcie studiów
nad tym problemem. Całość prowadzonych badań, analiz, interpretacji
i refleksji może zostać nazwana proponowanym terminem w jego pierw-
42
ANNA ZADHOZYÑSKA
szym rozumieniu. Końcowym jednak efektem każdego etapu poszukiwań
będzie pewien zbiór narodowych mitów, co koresponduje z drugim zna
czeniem tego określenia.
W antropologii kulturowej znane są analizy mitologii plemiennych,
które — jak uznano — stały się podstawą biologicznego i kulturowego
trwania społeczności, jaka je wytworzyła. Na podstawie tych analiz,
materiałów i interpretacji możliwe jest dziś opracowanie modelu struk
tury takich mitów, które utrzymywały społeczności w jedności, podtrzy
m y w a ł y ' wewnętrzne więzy, narzucały normy współżycia, uzasadniały
odmienności wewnętrzne i zewnętrzne, stymulowały agresję wewnątrz
i na zewnątrz grupy itd. Model taki powinien ustalać podstawowe „węz
ł y " struktury i relacje między nimi.
Pierwszym więc założeniem rozpoczętych już badań jest twierdzenie,
że możliwe jest opracowanie na użytek prowadzonych studiów wzorco
wego modelu mitologii społeczności będącej uzasadnieniem jej istnienia,
trwania, jedności, odmienności.
Wzorcowy ten model powinien pozwolić na wstępną klasyfikację zbie
ranych materiałów. Uniwersalne kategorie badawcze: czas, przestrzeń
i ludzie, powinny uzyskiwać w nim szczególne konotacje. Czas mitycz
ny, rozumiany jako czas kreacji, działań wielkich przodków, początku
i założenia wspólnoty może zostać przetłumaczony w mitologii narodo
wej jako czas powstania narodu, czas jego wielkiej historii, działań bo
haterów, powstania jedności narodu. Przestrzeń mityczna, rozumiana
jako miejsce naznaczone przez sacrum, środek świata cży przestrzeń
wyznaczona w czasie mitycznym może zostać przetłumaczona jako sac
rum ojczyzny, szczególność i sakralność miejsc wyjątkowo znaczących
w polskiej historii (stolice, miejsca kultowe itp.), a także jako swoiste
sacrum państwa, świętość jego granic itp. Ludzie, rozumiani jako boha
terowie mitu, założyciele wspólnoty w mitycznym czasie i na mitycznej
przestrzeni oraz ich potomkowie, mogą zostać przetłumaczeni jako bo
haterowie narodowi, a cały naród jako należący do „plemienia" bohate
rów. W stosunku do nich wyróżnia się wtedy „obcych" z innych prze
strzeni. Ci mogą w mitologii narodowej być tłumaczeni jako przedstawi
ciele innych narodów, innych grup etnicznych w państwie czy w ogóle
„innych" w zależności od wydarzeń historycznych.
Drugim więc założeniem badań jest twierdzenie, że istnieje możli
wość przetłumaczenia wzorcowego modelu mitologii społeczności na ję
zyk kultury współczesnej, gdzie podstawowym pojęciem staje się naród.
W historii polskiego narodu poszczególne te modelowe kategorie uzys
kiwały różne treści i przybierały różne znaczenia. Także ich wzajemne
usytuowania w strukturze zmieniały się wraz z dziejącymi się wydarze
niami. W okresie pierwszej połowy X I X w. kategorie te nabierają szcze
gólnego znaczenia, krystalizują się ich treści i zostają w swoisty sposób
połączone i rozpropagowane przez literaturę, sztukę, naukę. Tworzy się
M I T O L O G I A NARODOWA — ZAŁOŻENIA B A D A N
43
wtedy wzór postawy Polaka-patrioty, syntetyzujący elementy narodo
wego mitu. Kultura okresu polskiego Romantyzmu prezentuje podsta
wowy materiał egzemplifikujący wzorcowy model, który można by naz
w a ć modelem mitologii narodu polskiego. Na tej podstawie powinno być
możliwe opracowanie następnego, bardziej szczegółowego w stosunku do
poprzedniej propozycji, modelu współczesnej mitologii polskiego narodu.
Trzecim więc założeniem na użytek tych badań jest twierdzenie,
że model polskiej mitologii narodowej uzyskuje swą najpełniejszą w y
powiedź w kulturze polskiego Romantyzmu, w następnych zaś latach aż
po współczesność demonstrują się jego warianty.
Współczesna kultura Polaków i tkwiąca w niej mitologia narodowa
byłaby w ten sposób jednym z wariantów modelu romantycznego. Jako
zbiór mitów narodu o nim samym, mitologia ta powinna wyjaśniać czas
(historię i genezę), przestrzeń (ojczyznę, państwo) i ludzi (współziom
ków i obcych). Doszukać się w mej chyba można kilku par przeciw
stawień. Byłyby to: naród—ojczyzna, naród—państwo, naród—władza,
naród—Kościół, naród—inne narody. Istnieje też kilka wariantów zasad
niczych wymienionych t u przeciwstawień. Byłyby to na przykład: oj
czyzna—państwo, ojczyzna—Kościół, ojczyzna—władza itd. Każda z tych
par w modelu romantycznym i we współczesności bywa wartościowana,
a wartościowanie to ma szczególny walor wyjaśniający strukturę naro
dowych mitów.
Czwartym więc założeniem badań jest twierdzenie, że mitologia na
rodowa demonstruje w swych mitach przeciwstawienia pojęciowe o cha
rakterze opozycji (które w logicznym sensie opozycjami nie są; są nimi
natomiast w sensie mitycznym, co stanowi o istocie mitycznego komu
nikatu) oraz ich wyjaśnienia. Wynika z tego, że one to stanowią osnowę
narodowego mitu.
Odczytywanie z kulturowej rzeczywistości tekstów poszczególnych
mitów. Obrzęd, jak pisze C. Lévi-Strauss, jest mitem w akcji. Wynika
z tego, że przede wszystkim w obrzędzie trzeba poszukiwać treści zmitologizowanych i starać się powiązać je w mniej więcej całościowy
mityczny komunikat. Przedmiotem więc badania, także mitologii narodo
wej, muszą stać się obrzędy.
Pojęcie to jednak powinno być rozumiane możliwie jak najszerzej,
jeżeli ma być przydatne do badań nad kulturą współczesną. Obrzęd więc
może być pojmowany jako szereg zrytualizowanych zachowań dokony
wanych w szczególnym czasie (niecodzienności) życia narodu. Mają one
na celu rekreowanie ludzkiej rzeczywistości przez odwołanie się do
działań przynależnych wielkiemu czasowi riiitycznego początku. Obrzę
dowi towarzyszą próby przewidywania przyszłości, powołanie się na
wielkie dokonania bohaterów, a także świąteczna kreacja przestrzeni
i uczestniczenie tylko wtajemniczonych. Szczególną jego cechą i zara
zem wskazówką do badań jest niezwykłość czy szczególność czasu, od-
ANNA ZADROZYÑSKA
miennego od czasu codzienności. Ten to czas, jego odczuwanie przez
ludzi, pozwoli na wyodrębnienie zachowań mających podlegać studiom,
umożliwiające wyodrębnienie słów i gestów, odczytywanie komuniko
wanego znaczenia. Pojęcie czasu szczególnego odnosi się do wszystkich
niecodziennych sytuacji we współczesnych dziejach narodu, zarówno
tych związanych z kalendarzem, jak tych, które okazjonalnie, na skutek
rozmaitych wydarzeń, pojawiają się w naszym życiu. Badania więc
obejmują obrzędy sensu stricto i święta (kościelne i państwowe) oraz
zrytualizowane zachowania ludzi podczas szczególnych wydarzeń sytua
cyjnych, gdy spodziewamy się, że zademonstrują się mniej lub bardziej
całościowo mity uzasadniające istnienie narodu, jego trwanie, cechy
szczególne, a wyróżniające.
W pierwszym etapie, już rozpoczętym, istnieje możliwość zebrania
materiałów do rekonstrukcji mitów w zakresie mitologii istnienia i trwa
nia narodu, jego przeszłości i przyszłości, mitologii władzy i szczególnych
cech narodu. Jednocześnie też prowadzone będą prace nad naszkicowa
niem dwu rodzajów omówionych t u modeli.
Podstawę stanowić będą badania terenowe (w środowiskach miej
skich i wiejskich) na podstawie opracowanych dyspozycji i kwestiona
riuszy. Równolegle do tych prac planowane są analizy wybranych au
dycji radiowych i telewizyjnych, niektórych czasopism i gazet oraz jak
najszersze studia nad dostępną literaturą teoretyczną i materiałową w y
dawaną w Polsce i za granicą.