e1d67f96cff9c08578e201ccd9eb9926.pdf
Media
Part of Małe miasto w badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
- extracted text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X :
P L I S S N 0071-1861
1985,
z, 1
BOŻENA BEBA, HALINA MURAWSKA
(Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie)
MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH
Miasto jako przedmiot badań naukowych na gruncie polskim od wielu
lat absorbowało uwagę przedstawicieli nauk społecznych. Pierwsze opra
cowania monograficzne miast, w t y m również miast małych, ukazały się
w okresie międzywojennym 4 Okres powojenny obfitował w liczne opra
cowania zarówno o charakterze monograficznym, jak i prace koncentru
jące się na wybranych aspektach życia miasta poddając analizie jego
funkcje, perspektywy rozwojowe czy też określone zjawiska społeczne.
Dotyczyły one głównie lat 60-tych, które w Polsce charakteryzowały się
intensywną urbanizacją, powodującą wzrost ludności zatrudnionej w usłu
gach i innych pozarolniczych działkach gospodarki. Lecz nie miejsce t u
taj na prezentowanie całego dorobku. Zainteresowanych odsyłamy do l i
teratury przedmiotu .
Naszym zaś zamierzeniem jest poinformowanie, że już od początku
lat 70-tych problematyka małych miast znajduje się w kręgu zaintere
sowań i podejmowanych prac badawczych Zakładu Badań nad Współ
czesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olszty
nie. Badania te, kierowane przez doc. dr hab. Annę Szyfer, prowadzone
są przede wszystkim na podstawie kwestionariusza wywiadu, koncen
trującego się na zagadnieniach społecznych i kulturalnych. Ponadto sto
sowana jest ankieta (zwłaszcza w badaniach systemów wartości), obser
wacja uczestnicząca i wywiad swobodny.
Przystępując do prac badawczych sprecyzowano zakres pojęcia „ma
łe miasto", co pozwoliło na wybranie do badań określonych zbiorowości
małomiasteczkowych . Za wyjściowe przyjęto kryterium demograficzne
2
3
'A. Kwilecki,
Współczesne
przemiany
materiały
z seminarium
Małe
miasto
jako
przedmiot
badań
społeczno-kulturowe
małych
miast
29-31 V 1972. O l s z t y n 1973, ś. 13.
a
Kwilecki,
op. cit,
s. 12-20;
przedmiot
badań
etnograficznych
na
przemiany
społeczno-kulturowe
małych
* A . S z y f e r , Społeczność
Rynu, O l s z t y n 1982, s. 9-10.
socjologicznych,
[w:]
w woj,
olsztyńskim,
B. J a n u s z k i e w i c z ,
przykładzie
Wielkopolski,
miast..., s. 21-26.
i kultura
małego
miasta.
Małe
miasto
jako
[w:]
Współczesne
Studium
na
przykładzie
BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A
i administracyjno-historyczne. Wielkość miasteczka pod względem liczby
ludności nie przekraczała 5000, przy jednoczesnym założeniu, że nie peł
niło ono w uprzednim układzie administracyjnym funkcji powiatowych
oraz posiadało w przeszłości lub posiada prawa miejskie.
Przeprowadzając dalszą typologię w tym zbiorze małych miast
uwzględniono kryterium struktury społeczno-zawodowej, migracji, funkcji
ekonomicznej i infrastruktury, co pozwoliło na wyróżnienie sześciu ty
pów małych miast:
1. Miasta o bardzo starej tradycji (w sensie lokacyjnych praw miej
skich). Struktura społeczno-zawodowa jest w nich typowo rzemieślniczo-rolnicza. Ze względu na brak bodźców rozwojowych, np. przemysłu czy
turystyki, kultura tych miasteczek ma tendencje zachowawcze. Można*,
więc liczyć się ze znaczną tradycyjnością takiej społeczności.
2. Miasteczka również o starych tradycjach lokacyjnych. W m i a
steczkach tych jednakże w wieku X I X lub w latach międzywojennych,
zlokalizowano przemysł, co zmieniło funkcję ekonomiczną miasteczka
i w sposób zasadniczy przeobraziło strukturę społeczno-zawodową oraz.
kulturę.
3. Małe miasta, które rozwijając się w zasięgu wielkiego przemysłu
^ g ł y specyficznym przemianom, redukując szereg funkcji charaktery
stycznych dla społeczności lokalnej i stały się dla tych ośrodków miastami-sypialniami.
4. Miasta, które prawa miejskie uzyskały w powojennym 30-leciu,.
zwłaszcza dzięki zlokalizowaniu w nich przemysłu. Przemysł ten odegrał
rolę czynnika miastotwórczego. Nowe warunki ekonomiczne spowodowa
ły tworzenie się nowej struktury społeczno-zawodowej. Mamy więc
w tych miasteczkach zjawisko tworzenia się neospołeczności.
5. Małe miasta o dawnych, lecz utraconych po wojnie (prawach miej
skich. Niezależnie od zmienionego statusu prawnego, społeczność ta po
zostaje w świadomości mieszkańców w dalszym ciągu miasteczkiem.,
a sama jego kultura nie ulega natychmiastowej ruralizacji, zachowując
szereg cech miejskości.
6. Małe miasta na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie zasad
niczą rolę w ich funkcjonowaniu jako społeczności odgrywają procesy
migracyjne. Można tu wyróżinić: a) miasta w całości zasiedlone przez
nową ludność; b) miasta, w których ludność napływowa równoważyła
się z ludnością zasiedziałą; c) miasta, w których ludność zasiedziała sta
nowiła większość.
Wybierając do badań małe miasta zgodnie z przedstawioną typologią,
z góry zrezygnowano z miast trzeciego typu, tzw. miast-sypialni. Nie
interesowały nas one po pierwsze dlatego, ¿e z punktu widzenia naszych
założeń badawczych nie stanowią społeczności lokalnych sensu
stńcto,
u
e
MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H
79-
a po wtóre odnośnie do tego typu miasteczek istnieje dość obszerna l i
teratura socjologiczna .
W przyjętej typologii opracowane już zostały w formie książkowej
dwa miasteczka. Jedno mieszczące się w pierwszym typie, t j . posiadające
starą tradycję historyczną •— jest to Lidzbark Welski , leżący na ziemi
pomorskiej oraz należący do szóstego typu miasteczek, Ryn, leżący na
etnicznych Mazurach . Ponadto przygotowywane jest do druku opraco
wanie Rucianego-Nidy — miasteczka należącego do czwartego typu,
które otrzymało prawa miejskie w okresie powojennym, a jego głównym
czynnikiem miastotwórczym jest zlokalizowany tam przemysł.
Przeprowadzono badania i wstępnie opracowano zebrane materiały
w czterech miasteczkach. Jest to Nowogród k/Łomży i Dynów, należące
do pierwszego typu miast, Bisztynek — zaklasyfikowany do typu szóste
go, w którym w okresie powojennym nastąpiła prawie całkowita wymia
na ludności, oraz należące do piątego typu — miasteczko Pasym, które
po wojnie utraciło prawa miejskie.
Wyjście poza obręb woj. olsztyńskiego (w którego starych granicach
rozpoczęto badania) k u skali ogólnopolskiej konieczne było ze względu
na poszukiwanie specyfik'i kulturowej małych miast kształtowanej już
w X I X w. W tym czasie o odmienności rozwoju małych miast (i nie tylko)'
decydowała polityka ekonomiczno-społeczna i kulturalna różna w poszcze
gólnych zaborach. Poza tym jakże inną kulturę miały i mają miasteczka
małopolskie czy poleskie, w której tworzeniu znaczny udział brali Żydzi,,,
od miasteczek wielkopolskich czy pomorskich, gdzie ten substrát ludnoś
ciowy był niewielki, a o profilu kultury decydował udział Niemców
w strukturze ludnościowej i tradycja pracy organicznej.
Dla uzyskania więc w miarę pełnej reprezentacji typów i zróżnico
wań regionalnych potrzebne są dalsze badania, których zakończenie prze
widywano w 1984 r. Częściowo, w odniesieniu np. do Wielkopolski, sko
rzystamy z gotowych już materiałów i opracowań dotyczących Kobyli
na, Obrzycka i Z a g ó r o w a , oraz dla miasteczek ziemi łódzkiej — z ma
teriałów zebranych przez Instytut Socjologii UP. W roku bieżącym pro
wadzone będą badania w małopolskim miasteczku Dobczyce oraz w Wy
śmierzycach n/Pilicą leżących na terenie Polski centralnej.
Przystępując do badań nad m a ł y m miastem poczyniono szereg zało4
5
6
7
4
K. W e j c h e r t ,
Miasteczka
polskie
s z a w a 1947.
S B . B e b a , Tradycja
drobnomieszczańska
Lidzbarka
Welskiego,
O l s z t y n 1982.
• S z y f e r, op. cit.
7
jako
zagadnienie
w
społeczności
urbanistyczne,
małomiasteczkowej
War
'•
В . J a n u s z k i e w i c z , R o l a tradycji
w życiu
społeczno-kulturalnym
śro
dowisk
małomiasteczkowych
na przykładzie
wybranych
miejscowości
Wielkopolski,,.
praca w maszynopisie znajduje się w A r c h i w u m Etnograficznym O B N .
80
EOZENA BEBA, HALINA MURAWSKA
żeń metodologicznych. Po pierwsze przyjęto, że małe miasto jest społecz
nością lokalną. Założenie to w odniesieniu do małego miasta nie jest
kwestią dyskusyjną, wymaga jednak sprecyzowania, co będziemy rozu
mieć pod pojęciem społeczności lokalnej. Wśród różnych koncepcji na
ten temat, wypracowanych na gruncie community studies , przyjęliśmy
tę, sformułowaną przez R. Redfielda , gdzie społeczność lokalna jest po
jęciem, z którym wiąże się określony zbiór cech jest przypisywanych:
1) wspólne terytorium; 2) niewielka liczebność wpływająca na bezpośred
niość kontaktów; 3) całościowy układ ekonomiczny, stanowiący o struk
turze społecznej; 4) system organizacyjny różnego rodzaju instytucji za
spokajający podstawowe potrzeby członków społeczności; 5) system war
tości ukształtowany w wyniku przekazu tradycji, będący normatywnym
układem odniesienia, decydującym o zasadzie społecznego współżycia;
6) poczucie przynależności do określonych społeczności, a jednocześnie
poczucie odrębności w stosunku do innych .
Owo pojęcie społeczności lokalnej nie odbiega w zasadzie od sfor
mułowanego na gruncie polskim między innymi przez J. Bursztę, od
nośnie do tradycyjnej społeczności wiejskiej . Społeczność ta pełniła
wobec swoich członków określone funkcje: ekonomiczną, administracyj
ną, zabezpieczającą, kulturalną, wychowawczą oraz kontroli społecznej .
Badanie tak pojmowanej społeczności lokalnej wymaga określonej pro
cedury badawczej. W etnografii polskiej została ona sformułowana mię
dzy innymi przez Z. Sokolewicz . Korzystając z sugestii autorki uwzględ
niliśmy w naszych badaniach zarówno genetyczny, jak i funkcjonalno-strukturalny sposób badania i opisywania społeczności.
Chcielibyśmy w t y m miejscu zwrócić uwagę, że w zasadzie nie ma
różnic metodologicznych w badaniu wiejskich i małomiasteczkowych spo
łeczności lokalnych. Tradycyjną społeczność wiejską i miejską mogą róż8
9
10
u
12
13
8
Z. T. W i e r z b i c k i ,
Badanie
społeczności
lokalnej,
[w:] Socjologia
wsi
w Stanach
Zjednoczonych,
Stan
i tendencje
rozwojowe,
Wrocław—Warszawa—
K r a k ó w 1970, s. 201-225; B . M i s z t a l , Problem
społeczności
lokalnych
w
litera
turze anglosaskiej,
[w:] Przemiany
miejskich
społeczności
lokalnych
w Polsce.
Ma
teriały
z II ogólnopolskiej
Konferencji
Socjologów
Miasta,
30 XI - 1 XII.
Warsza
w a 1974, s. 107-120.
e
R. R e d f i e l d ,
The
Folk
Society,
„American
Journal
of Sociology",
v o l . 54:
1947.
1 0
В . M i s z t a l , Problem
społeczności
lokalnych
го literaturze
anglosaskiej,
[w:]
.Przemiany
miejskich
społeczności
lokalnych
w Polsce...,
s. 114-115; p a t r z t a k ż e :
D . M a r k o w s k a , Tradycyjna
społeczność
wioskowa
w procesie
zmian,
„Etnogra
fia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 80-81.
1 1
J . B u r s z t a , Społeczność
lokalna,
[w:] Etnografia
Polski. Przemiany
ludowej,
t. 1, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1976, s. 439-440.
Ibidem
s. 440.
kultury
3 8
}
1 8
nej,
Z. S o k o l e w i c z , Niektóre
sposoby
opisu i tłumaczenia
„ R o c z n i k i S o c j o l o g i i W s i " , n r 4: 1966, s. 52-56.
społeczności
lokal
MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H
81
nicować treści kulturowe, struktura społeczna czy rodzaj instytucji, lecz
sposób ich badania czy opisywania pozostaje ten sam.
Z uwagi na niemożność omówienia całokształtu wyników naszych ba
dań zasygnalizujemy tu tylko dla przykładu niektóre zagadnienia społecz
ne, które interesują nas najbardziej, a które w małomiasteczkowej spo
łeczności lokalnej mają_ swoje źródło w bezpośrednich kontaktach mię
dzyludzkich, opartych głównie na zasadach pokrewieństwa i przestrzen
nej bliskości.
W społecznościach małych miast, stosując podział Cooley'a, stosunki
społeczno-kulturowe kształtują się w obrębie grup pierwotnych: rodziny,
grupy sąsiedzkiej, grupy rówieśniczej . Stąd też wzory i normy kulturo
we pozostają w dalszym ciągu pod wpływem nawarstwień tradycji.
Rodzina w dalszym ciągu stwarza swoim członkom warunki wspólno
t y intelektualnej i moralnej, przejawiającej się w kształtowaniu opinii
i postaw. Różnorodne treści przekazywane przez środki masowego komu
nikowania w większości wypadków docierają nie do izolowanej jednostki,
lecz grupy rodzinnej, która pełni rolę filtru i regulatora. Przejęcie przez
wyspecjalizowane instytucje niektórych funkcji opiekuńczych i wycho
wawczych nad młodym pokoleniem wpłynęło na obniżenie autorytetu
rodziny jako całości i autorytetu głowy rodziny, lecz nadal pozostała ona
wspólnotą regulującą życie jednostki.
Oprócz rodziny, w ramach której kształtuje się opinia, postawy spo
łeczne i percepcja kultury, drugą grupą społeczną o charakterze nie
formalnym jest grupa rówieśnicza. Więzi społeczne w ramach tych grup
wyrastają na podłożu wspólnych warunków rozwijania się potrzeb i za
interesowań. Normy i kryteria ocen przyjęte w danej grupie rówieśniczej
decydują często w sposób rozstrzygający o aspiracjach, postawach spo
łecznych i reakcjach danej grupy. Można więc przyjąć, że grupa ró
wieśnicza pełni w stosunku do jednostki, podobnie jak rodzina, rolę
selekcjonującą zewnętrzne wpływy kulturowe i regulującą reakcje gru
py na zewnątrz.
Bliskość przestrzenna, jaką charakteryzuje się społeczność lokalna
małych miast, sprzyja i jest podstawą utrzymywania się więzi sąsiedz
kich. Kontakty te, z reguły bardzo intensywne, wzmacniane są jeszcze
pokrewieństwem rodzin, zamieszkujących w bezpośredniej bliskości.
Krewni i znajomi krewnych stanowią kategorie społeczne, zapewniające
jednostce poczucie swojskości w miasteczku. Trzeba jednak zwrócić uwa
gę, że więzi te nie tyle są oparte na świadczeniu wzajemnej pomocy
czy usług, co było typowe dla tradycyjnych społeczności wioskowych,
lecz raczej mają charakter wizyt towarzyskich i okolicznościowych z oka.zji imienin, urodzin czy świąt.
System więzi społecznych osnuty jest wokół lokalnych autorytetów
14
1 4
C . H . С o o 1 e y, Social
6 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1
Organization,
New
York
1909.
BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A
62
danej społeczności. W tradycyjnych wiejskich społecznościach kształto
wanie się miejscowych autorytetów odbywało się według określonych
w z o r ó w . Poszukując autorytetów lokalnych w społecznościach bada
nych miasteczek starano się przede wszystkim znaleźć odpowiedź na py
tanie, opierając się na jakich kryteriach dana społeczność zobiektywizo
wała^ cechy społeczno-moralne jednostek, które z pozycji własnych do
świadczeń i postawy życiowej stanowią autorytet w rozstrzyganiu (lub
w odwoływaniu się do ich opinii) ważnych dla społeczności problemów.
Dodać należy, że w takiej wielkości miasteczek, jak przez nas badane,,
również obiektywizacja indywidualnych cech poszczególnych jednostek
jest możliwa. Osoba ciesząca się autorytetem lokalnym przedstawiała t y p
jednostki najbardziej dopasowanej do lokalnego systemu wartości. Oprócz
wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, posiadania widocznych dóbr ma
terialnych oraz pełnienia znaczących funkcji w miejscowych władzach
i samorządzie, osoba ta musiała również odznaczać się klarowną sytuacją
rodzinną, dobrosąsiedzkimi kontaktami i brakiem kolizji z prawem..
W zasiedziałych społecznościach małomiasteczkowych ruchliwość spo
łeczna, a szczególnie ruchliwość przestrzenna, jest przyczyną podziału
na swoich i obcych. W stosunku do przybyszów (turystów, mieszkańców
hoteli robotniczych) społeczność małomiasteczkowa zachowuje dystans.
Najdobitniej wyraża się on w dwojakiej kontroli społecznej wobec „swo
ich" i ,,obcych". Wobec postępowania i sposobu bycia obcych społecz
ność wykazuje postawę dużej tolerancji. Zgoła odmienne cechy przybiera
kontrola społeczna wobec ,,swoich". Wykraczanie przeciwko zwyczajom
i normom postępowania przyjętym w społeczności karane jest z całą su
rowością z zastosowaniem wszystkich tradycyjnych sankcji społecznych*
takich jak wyśmianie czy plotka.
Wyżej zasygnalizowane zagadnienia oraz szereg innych poddane bę
dą szczegółowej analizie w pracy traktującej o kulturze małych miast
w Polsce. Praca ta, mająca charakter porównawczej i syntetyzującej,
jest ostatecznym celem prowadzonych przez nas badań. Na obecnym
etapie wstępnie sformułowano zasadnicze problemy, które zostaną w niej
omówione. Dotyczą one: 1) więzi społecznej, rozumianej jako identyfi
kacja z określoną społecznością lokalną; 2) rodziny, sposobu życia, zwy
czajów rodzinnych, więzi rodzinnej i sąsiedzkiej; 3) działalności lokalnych
instytucji; 4 ) małomiasteczkowego systemu wartości; 5) obrzędów d o r o c z
nych i innych małomiasteczkowych imprez kulturalnych o charakterze
ludycznym.
W badaniu i opracowywaniu poszczególnych zagadnień jako etno
grafowie zwracamy uwagę na te zjawiska kulturowe, które wywodzą
się z tradycyjnej kultury wiejskiej, biorąc pod uwagę fakt, że w kulturze
15
.
.
1 5
Z. T. W i e r z b i c k i ,
Zmiąca
pól wieku później,
Wroclaw
Aktywność
spoleczno-gospodarcza
chłopów,
W a r s z a w a 1961.
1963;
D. G a ł a j ,
MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H
małomiasteczkowej mają one poważny udział. Przyczyną tego jest choć
by znaczny procent ludności pochodzenia wiejskiego w małomiasteczko
wej strukturze ludnościowej, ale także bliskość (w sensie wzajemnych
kontaktów) wsi i małego miasta i stąd łatwość wzajemnych wpływów
i zapożyczeń kulturowych.
Badając społeczności małomiasteczkowe zdajemy sobie sprawę, że ich
stopień zurbanizowania, czyli odejścia od tradycyjnego wzoru społecz
ności lokalnej, jest różny. Ale w badaniach przez nas podjętych właśnie
chodzi o ukazanie owego zróżnicowania, ustalenia przyczyn tradycyjności
i nowoczesności, o sformułowanie generalnych zasad rozwoju małomia
steczkowych społeczności lokalnych i określenie ich specyfiki kultu
rowej.