c8dffc0a5b8362064d6a86064cfa0022.pdf
Media
Part of Z problematyki biesiad wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
- extracted text
-
„Etnografia
P o l s k a " , t. X X I X :
1985, z. 1
P L I S S N 0071-1861
ZOFIA
SZROMBA-RYSÓWA
( I H K M PAN, Kraków)
Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH
Zakładając, iż podstawą procesu poznawczego etnografii są badania
terenowe, zmierzające do ukazania autentycznych faktów we właściwym
dla nich kontekście, opowiadam się t y m samym za empirycznym nurtem
etnografii polskiej, który skłania do podejmowania problematyki w nie
dostatecznym stopniu przebadanej i opracowanej. W tym założeniu metologicznym, reprezentowanym przez Pracownię Etnografii I H K M PAN
w Krakowie *, nie należy widzieć chęci przeciwstawienia teorii — empirii,
których związek jest oczywisty. Podkreślenia jednak wymaga doniosłość
podstawy naszych teoretycznych rozważań, jaką stanowią badania tere
nowe, pozwalające na śledzenie zjawisk tkwiących we współczesne] k u l
turze wsi polskiej, a możliwych do rozwiązania tylko w zetknięciu ze
społecznością w i e j s k ą . Bezsporny jest — jak sądzę — przedmiot naszych
badań, t j . współczesny człowiek i jego kultura, jak i sam walor poznaw
czy empirycznych badań terenowych. Badacz, który operuje źródłem za
stanym — jak pisze K. Dobrowolski — zawsze znajduje się w sytuacji
upośledzonej w porównaniu z tym, który sam zdobywa podstawy źródło
we w toku bezpośredniej styczności z badaną rzeczywistością .
2
3
Rzeczywistość ta badana jest przeze mnie od wielu lat w kontekście
1
PAN
Zob. К . K w a ś n i e w i c z ,
D . T y l k ó w a, Pracownia
w Krakowie,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " (zeszyt b i e ż ą c y ) .
Etnograficzna
IHKM
8
P o n i ż s z e s ł o w a B . M a l i n o w s k i e g o n i e c h p o s ł u ż ą do r e f l e k s j i p r z y p o d e j m o
w a n i u a k t u a l n i e drogi b a d a w c z e j : „ E t n o l o g i a z n a j d u j e s i ę w s m u t n e j i a b s u r d a l
nej, ż e b y nie p o w i e d z i e ć tragicznej sytuacji, p o l e g a j ą c e j na tym, że i l e k r o ć zaczy
na p o r z ą d k o w a ć s w ó j w a r s z t a t n a u k o w y , w y p r a c o w y w a ć w ł a ś c i w e n a r z ę d z i a b a
d a w c z e i chce j u ż p r z y s t ą p i ć do o p r a c o w y w a n i a w y z n a c z o n y c h sobie z a d a ń , p r z e d
miot j e j b a d a ń z n i k a z p o l a b a d a w c z e g o i to z n i k a z n i e z w y k ł ą
szybkością",
B . M a l i n o w s k i , Argonauci
Zachodniego
Pacyfiku.
Relacje
o
poczynaniach
i przygodach
krajowców
z Nowej Gwinei, W a r s z a w a 1967, s. 13.
8
K .
D o b r o w o l s k i , Uwagi
o
społeczną,
![w:] Robotnicy
na wczasach
c ł a w 1963, s. 25.
badaniach
nad współczesną
w pierwszych
latach Polski
rzeczywistością
Ludowej,
Wro
100
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
4
pożywienia ludowego, podstawowej potrzeby człowieka . Na kanwie tych
zainteresowań zrodził się w ostatnich latach zamysł poświęcenia szczegól
nej uwagi wspóbiesiadnictwu, które jest specyficznym wyrazem kon
sumpcji żywnościowej, jak również i więzi społecznej mieszkańców wsi.
Biesiady uznać można za przykład konsumpcji ostentacyjnej, inaczej
określanej jako konsumpcja ,,na pokaz", a więc w sensie egzystencji czło
wieka zbędnej, przynoszącej za to zadowolenie, uznanie, prestiż mającej
innych zadziwić, zjednać czy tym podobne. Zastanawiając się nad istotą
współbiesiadnictwa stwierdzić należy, iż uczty spełniają w społeczeństwie
wiele funkcji, będąc formą porozumienia międzyludzkiego. Podlegają
zasadzie wzajemności leżącej u podstaw życia zbiorowego, a zarazem i to
warzyskiego.
Punktem wyjścia badań jest hipoteza o społecznej potrzebie biesia
dowania, realizowanej dziś tak spektakularnie na wsi polskiej, nie tylko
dzięki możliwościom materialnym, ale na skutek chęci sprostania nowym
wzorom zachowań, będących wyrazem ostentacyjnego stylu życia. War
tości hedonistyczne, a one to przejawiają się we współbiesiadnictwie ,
szybko przejmowane są ze środowiska miejskiego jako łatwo dostępne
i najbardziej wizualne. One to mają być wyrazem „umiastowienia" wsi
mogącej sobie pozwolić na luksus przynależny dawniej tylko warstwom
bardziej elitarnym, u których skłonność do biesiad i „przebrania miary
w użyciu jadła i napoju" od lat była zakorzeniona, uchodząc za narodową
cechę Polaków .
Pytania o motywy gromadzenia się przy wspólnym stole i postawy
wobec jedzenia w sytuacjach, gdy uważa się, iż winno być ono wystaw
ne, stanowią istotę dociekań badawczych. Współbiesiadnictwo jako „na
stępstwo postawy gromady wobec manifestacji solidarności" poprze
dziło — jak piszą W. Thomas i F. Znaniecki — „motyw postawienia się
w formie uroczystej biesiady jako oznaki pozycji rodziny w hierarchii
5
e
7
4
W y n i k i b a d a ń b y ł y p o d s t a w ą a r t y k u ł ó w i s a m o d z i e l n e j p u b l i k a c j i (Z. S z r o m b a - R y s o w a , Pożywienie
ludności
wiejskiej
na Śląsku,
W r o c ł a w 1978). B y ł y t e ż
prezentowane
na międzynarodowych
konferencjach p o ś w i ę c o n y m
etnologicznym
b a d a n i o m n a d p o ż y w i e n i e m , k t ó r e od 1970 r. o d b y w a j ą s i ę co t r z y l a t a . O s t a t n i a ,
p i ą t a k o n f e r e n c j a , m i a ł a m i e j s c e w 1983 r. n a W ę g r z e c h .
6
B . M a l i n o w s k i p i s a ł п р . : „ o l b r z y m i e znaczenie, j a k i e m a u c z t a w s p ó l n a w e
w s z y s t k i c h uroczystych o k o l i c z n o ś c i a c h , z a r ó w n o u nas, j a k i w znacznie w y ż s z e j
mierze u l u d ó w pierwotnych, wskazuje r ó w n i e ż na w y r a ź n i e h e d o n i s t y c z n ą rolę,
jaką przeżycia przy s p o ż y w a n i u p o k a r m ó w odgrywają w całej ludzkości", В. M al i n o w s k i , Wierzenia
pierwotne
i formy
ustroju
społecznego.
Pogląd
na
genezą
religii ze szczególnym
uwzględnieniem
totemizmu,
{ w : ] Dzieła,
t. 1, W a r s z a w a 1980,
s. 149.
e
go
F .
S. D m o c h o w s k i ,
w Polsce
k i , Zarysy
7
i w
ościennych
domowe,
W. T h o m a s ,
Dawne
obyczaje
prowincjach,
i ludu
wiejskie
W a r s z a w a 1860, s. 124; K . W .
i zwyczaje
szlachty
Wójcic
t. 1, W a r s z a w a 1842, s. 180.
F . Z n a n i e c k i , Chłop
W a r s z a w a 1976, s. 156.
polski
w
Europie
i
Ameryce,
t.
1,
101
Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH
8
s p o ł e c z n e j " . W ostatnich latach — jak się wydaje — dominuje motyw
rywalizacji międzyludzkiej, skłaniającej do działań mogących być rękoj
mią powodzenia życiowego i prestiżu społecznego . Godna przebadania
jest także hipoteza mówiąca o zapraszaniu na ucztę w chęci zjednania
sobie albo osobie, w intencji której była urządzana, przychylności bie
siadników i uchronienia się przed ewentualnym zaszkodzeniem . Mó
wiąc o tzw. psychologii pokarmu na ogół ma się na myśli szeroko rozbu
dowane wokół jedzenia oceny i wartości, świadczące o przypisywaniu m u
znacznie szerszej roli niż tylko zaspokojenia głodu. Jak pisze B. Mali
nowski „pokarm dzięki kanonizacji jedzenia wysuwa się na pierwszy plan
życia i pojęć religijnych człowieka" . Należy dodać, iż znaczenie biesiad
jako formy komunikowania się ludzi ukazuje sposób rozpowszechniania
się nowych wzorów zachowań i tworzenia się nowych wartości. W cza
sie uczt doskonaleniu ulegały także języki, swobodna bowiem i pogodna
atmosfera usposabiała do ufności i r o z m o w y .
9
10
11
12
Z powyższych nawet wyrywkowych tylko stwierdzeń wynika, iż po
szukiwanie źródeł manifestowanej ostatnio z tak dużą siłą idei współbiesiadnictwa na wsi polskiej winno iść w wielu kierunkach, ukazując
wywoływane t y m zjawiskiem złożone reakcje kulturowe.
W podjętych przeze mnie badaniach nad biesiadami, prowadzonych
we wsiach karpackich , staram się m.in. szukać odpowiedzi na pytania,
które sformułować można następująco: do jakiego stopnia ucztowanie
wywodzi się z zasad 'solidarności rodzinnej i o ile rozszerzone jest na
członków innych rodzin i szerszy krąg społeczności lokalnej i pozalokalnej; w jakim zakresie mówić można o łączącej i dzielącej roli stołu bie
siadnego; na czym polega we współbiesiadnictwie zasada wzajemności;
jakie treści kulturowe przekazywane są w trakcie wspólnego ucztowania.
Należy podkreślić, iż zainteresowaniem moim obejmuję przejawy kon
sumpcji ostentacyjnej, określane przeze mnie biesiadami, za które uwa13
8
Ibidem.
Zob. t e ż F . Z n a n i e c k i , Socjologia
wychowania,
1975, s. 239; A . G u r e w i с z, Kategorie
kultury
średniowiecznej,
s. 156.
t. 2, W a r s z a w a
W a r s z a w a 1976,.
8
„ P ó ź n i e j s z e b i e s i a d y i z a b a w y k l a s y p r ó ż n i a c z e j {...] s ł u ż ą r ó w n i e ż j a k o j e d
n a z f o r m r y w a l i z a c j i , i to s ł u ż ą w c a l e dobrze, p o n i e w a ż u k r y w a j ą istotne m o t y
w y za s z y l d e m i n n y c h nie z a b a r w i o n y c h r y w a l i z a c j i , a w i ą c ł a t w i e j s z y c h do u j a w
nienia", T . V e b i e n , Teoria klasy próżniaczej,
W a r s z a w a 1971, s. 70.
Zob. J . G . F r a z e r , Złota gałąź,
W a r s z a w a 1965, s. 191.
" M a l i n o w s k i , Wierzenia
pierwotne...,
s. 181. Zob. t e ż A . v a n G e n n e p...
Les rittes de passage, P a r i s 1909, s. 39.
Zob. A . B r i l l a t - S a v a r i n ,
Fizjologia
smaku
albo medytacje
o
gastro
nomii
doskonałej,
W a r s z a w a 1973, s. 134; А . В а с h t i n, Twórczość
Franciszka
Rabeiais'ego
a kultura
średniowiecza
i renesansu,
K r a k ó w 1975, s. 369.
1 0
1 г
l ł
Dotychczas przeprowadzono d o g ł ę b n e badania we w s i a c h B r e n n a i Istebna
w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m oraz Ł ą c k o i O b i d z a w B e s k i d z i e S ą d e c k i m . W s t ę p n y m i po
s z u k i w a n i a m i terenowymi o b j ę t o dwie wsie p o ł o ż o n e w Beskidzie
Żywieckim:
Sól i Milówka.
102
Z O F I A SZROMBA-RYSOWA
żarn podejmowanie posiłkiem osób zapraszanych do wspólnego stołu
z okazji niezwykłego i niecodziennego wydarzenia. Za istotny element
przyjmuję więc fakt zapraszania gości, pozwalający na wyodrębnienie
z całokształtu zjawiska, jakim jest wzajemne goszczenie się, tych gościn,
które spełniają następujące warunki: 1) są uwieńczeniem znamienitego
wydarzenia; 2) poprzedza je zapraszanie gości; 3) są miejscem wzmożo
nej konsumpcji niecodziennych na ogół potraw i alkoholu; 4) są okazją
do wręczania darów; 5) przypadają na określony, najczęściej umownie,
dzień. Biesiady uważam więc za wyższą formę goszczenia się, wyróż
niając je spośród innych, często przypadkowych poczęstunków.
Biesiada to przede wszystkim suto zastawiony stół, poprzez który
manifestuje się odświętaość sytuacji. Nawiązując do wspomnianej psy
chologii pokarmu warto zastanowić się nad znaczeniem i rolą jedzenia
w sferze przeżyć pozamaterialnych. To bowiem, co godne jest upamięt
nienia, ma szczególną wagę dla jednostki lub grupy, winno być zado
kumentowane wspólną ucztą, która gromadząc zaproszonych uczestni
ków nadaje wydarzeniu charakter społeczny. Biesiadę uznać bowiem
należy za ważny i chyba jedyny obok stroju sposób zamanifestowania
wagi wydarzenia, które poprzez ostentacyjną konsumpcję nabiera cech
sytuacji odświętnej. Na przykładzie wspólnego ucztowania śledzić moż
na sposób zachowania się biesiadników, którzy w sytuacjach niecodzien
nych i w gronie osób nieraz dla siebie obcych prezentują zderzające się
ze sobą postawy. Postawy te świadczą o żywiołowych i złożonych reak
cjach biesiadników na zmiany sposobu zachowania się przy stole, któ
re — jak pisze N . Elias — są „częścią o wiele szerszej zmiany odczuć
i zachowań ludzkich" . Tradycyjna kultura ze swą wewnętrzną harmo
nią dawała człowiekowi poczucie bezpieczeństwa i wzorce postępowania
na wszelkie okazje. Każdy wiedział, co go czeka w towarzystwie biesiad
ników i jak ma się wśród nich zachować. Tradycja stawiała człowieka
w „system rytuału wyuczonego na drodze k u l t u r o w e j " . Wkraczanie
natomiast innowacji, które we współbiesiadnictwie jako sytuacji od
świętnej uwidacznia się ze szczególną siłą, prowadzi do niespójności
kulturowej. Innowacje w zakresie dekoracji stołu, estetyki, jadłospisu
wyprzedzają zmiany w sposobie zachowania się przy stole, gdzie barie
ra psychiczna jest znaczna. Chęć sprostania bowiem z jednej strony no
w y m wzorom, a z drugiej podtrzymania tradycyjnego sposobu zachowa
nia czyni sytuację przy wspólnym stole dobrym polem obserwacji zde
rzających się postaw i wzorów kulturowych. Obawa przed krytyką
w wypadku niewłaściwego zachowania pozwala wzbogacić badania o za
gadnienie zmian w zakresie świadomości, hierarchii wartości i postaw
mieszkańców badanych wsi.
14
15
1 4
N. E l i a s ,
Przemiany
obyczajów
w
cywilizowanej
Europie,
W a r s z a w a 1980,
•s. 157.
1 4
M. C z e r w i ń s k i ,
Przemiany
obyczaju,
W a r s z a w a 1972, s. 158.
Z PROBLEMATYKI BIESIAD
WIEJSKICH
103
Dotychczas zebrane materiały terenowe posłużyły do przeprowadze
nia wstępnej analizy biesiad . Za układ porządkujący przyjęto takie
elementy, jak: 1 •— uczestnicy gościn (ich rodzaj, forma zapraszania,
obowiązki i przywileje); 2 — miejsce i czas uczty; 3 — biesiadny stół
i rytuał picia (jadłospis, sposób nakrycia stołu i podawania potraw, spo
sób jedzenia, symbolika potraw, strona werbalna uczty); 4 — dary zwią
zane z gościną (zarówno przynoszone przez uczestników, jak i przez nich
otrzymywane). Innym interesującym mnie zagadnieniem są funkcje
spełniane przez biesiady w społeczności wiejskiej (jak np. funkcja l u dyczna, integracyjna, prestiżowo-reprezentacyjna, alimentacyjna), które
w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, objętych badaniami, ulegały prze
mianom tracąc lub zyskując na znaczeniu.
16
Przekonanie o znacznych reperkusjach kulturowych, jakie wywołuje
na wsi polskiej wspólne biesiadowanie, jest impulsem do kontynuowa
nia badań nad tym nie opracowanym dotąd w literaturze etnograficznej
zagadnieniem, a możliwym do rozwiązania tylko na drodze empirycznych
badań terenowych w bezpośrednim zetknięciu z badaną rzeczywistością.
Opracowywane zagadnienie nie jest specyficzne dla badanego obszaru.
Zarówno mechanizmy, jak i przyczyny oraz skutki dokonujących się
przemian kulturowych obserwowanych na przykładzie współbiesiadnictwa badanych wsi pozwalają — jak sądzę — na ukazanie szerszych
prawidłowości niż tylko w skali jednego regionu. Dodać jednak należy,
iż w badaniach dąży się do uchwycenia tych cech omawianego zagadnie
nia, które znamienne są dla kultury ludowej Karpat Polskich, będącej
przedmiotem prac badawczych całego zespołu Pracowni Etnografii I H K M
P A N w Krakowie.
3 8
P r z e d s t a w i o n a ona z o s t a ł a w d w ó c h o p r a c o w a n i a c h : Biesiady
wiejskie,
[w:]
Tradycja
a współczesne
przeobrażenia
kultury
wsi Beskidu
Śląskiego,
„Etnografia
P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 1, s. 105-131; Biesiady
wiejskie,
[w:] Studia
i
materiały
z etnografii
Beskidu
Sądeckiego
(przygotowane do d r u k u w w y d . K o m i s j i E t n o g r a
ficznej przy Oddziale P A N w K r a k o w i e ) .