Cyfrowa Etnografia

7fc920575aa1edd2a01a00521d638d00.pdf

Media

Part of Problematyka badań nad świadomością historyczną w folklorze / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1

extracted text

„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X :
P L I S S N 0071-1861

JANINA

1985,

z.

1

HAJDUK-NIJAKOWSKA

(Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole)
PROBLEMATYKA B A D A N NAD ŚWIADOMOŚCIĄ HISTORYCZNĄ
W FOLKLORZE
Dokładna analiza twórczości prozatorskiej w folklorze polskim sta­
wia przed badaczem wiele intrygujących problemów, których rozwiąza­
nia niosą z sobą dalsze znaki zapytania, nie zawsze możliwe do natych­
miastowego rozwikłania. Taką właśnie sytuację wytworzyła interpretacja
specyfiki gatunkowej podania . Okazało się, że przed podjęciem próby
określenia istoty zjawisk genologicznych w folklorze niezbędne jest prze­
analizowanie k i l k u zagadnień ogólnych, do których zaliczam uchwyce­
nie: 1) specyfiki myślenia o przeszłości w kulturze ludowej; 2),sposobów
przekazywania wiedzy o minionych wydarzeniach oraz wynikających
z tego metod kształtowania wyobrażeń na temat przeszłości, determinu­
jących zresztą współczesną, potoczną świadomość historyczną.
Sądzę, że poznanie ludowego, tradycyjnego schematu rozumowania
na temat przeszłości, specyfiki ludowej „filozofii dziejów", pozwoli jed­
nocześnie lepiej zrozumieć proces tworzenia w folklorze.
Podany zakres problematyki, stanowiącej przedmiot naszego zainte­
resowania, mieści się w kategorii ludowej świadomości historycznej. Sa­
ma kategoria świadomości historycznej w naukach społecznych jest wie­
loznacznie rozumiana i charakteryzuje ją „niedookreśloność", co ostatnio
dogłębnie przeanalizował A. F. Grabski, wyznaczając jednocześnie obszar
problemowy świadomości historycznej, który według niego obejmuje:
„zróżnicowane formy społecznych wyobrażeń o przeszłości, ich różno­
rodne funkcje, ogarniając również krąg wartości, jaki przypisuje się
danym wyobrażeniom w określonych zbiorowościach" , co wyznacza
konkretne postawy wobec przeszłości.
1

2

1

polskim.-

2

świadomości
badawcze.

J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Temat
śpiącego
wojska
w folklorze
typologii podania, Opole 1980.
A . F . G r a b s k i , O problemach
badania struktury
i dynamiki
historycznej,
[w:] Świadomość
historyczna
Polaków.
Problemy
i metody
J . T o p o l s k i [red.], Ł ó d ź 1981, s. 49.
Próba

106

JANINA HA J D U K - N I J A K O W S K A

Wydaje się, że znajdując się na etapie wstępnych ustaleń dotyczących
badań nad funkcjonowaniem ludowej świadomości historycznej możemy
poprzestać na wskazanym ogólnie obszarze obserwacji, przesuwając usta­
lenia definicyjne na dalszy etap pracy. Przy czym dookreślając pole ba­
dawcze dodajmy, że terenem naszej obserwacji jest zbiorowość określa­
na mianem nosicieli folkloru, zbiorowość zróżnicowana regionalnie i śro­
dowiskowo, a materiałem badawczym folklor określonych grup społecz­
nych, który interpretujemy przede wszystkim jako wyraz świadomości
społecznej.
Z powyższych ustaleń wynika, że badanie ludowej świadomości histo­
rycznej oznacza z jednej strony pogłębioną analizę tekstów folklory­
stycznych, zarówno tych zapisanych w trakcie dotychczasowych badań,
jak i pozyskanych w efekcie prowadzonych współcześnie penetracji te­
renowych oraz z drugiej strony — interpretację materiału uzyskanego
drogą wywiadów z wytypowanymi przedstawicielami określonych grup
społecznych. Równolegle gromadzonym cennym materiałem uzupełnia­
jącym są źródła pisane, spontanicznie powstające w zbiorowościach re­
gionalnych (np. kroniki miejscowości, pamiętniki niekonkursowe), które
podtrzymywały żywotność określonych treści historycznych w przeka­
zie ustnym.
Wartość materiału folklorystycznego do prowadzenia tego typu ana­
liz potwierdziły badania sondażowe. Folklor jako sztuka kolektywna
(przy czym kategorię kolektywności rozumiemy tu jako proces twórczy
i jako kategorię estetyczną) dokumentuje spontanicznie w y r a ż a n y przez
nosicieli folkloru stosunek do historii, a sam tekst dowodzi społecznej
genealogii treści, nawet tych o wydarzeniach najbliższych (co udowod­
niły badania nad opowieścią wspomnieniową). Wykorzystanie wywiadów
dla pozyskania nowego materiału nie tyle służy poznaniu indywidualnych
wyobrażeń interlokutora na temat przeszłości, ile przede wszystkim jest
sposobem dotarcia do pasywnego repertuaru folklorystycznego. Otóż w y ­
wiady z jednej strony potwierdziły żywotność wyobrażeń funkcjonują­
cych w obiegu ustnym, często wzbogacając je sądami wartościującymi,
z drugiej — dostarczyły nam dalszych informacji o funkcjonujących
dawniej, a współcześnie nieproduktywnych wyobrażeniach na temat
przeszłości.
Społeczny charakter twórczości folklorystycznej pozwala nam — dro­
gą analizy tekstów — śledzić zmiany, jakie zachodzą w myśleniu na
temat przeszłości:
— wyznaczenie zakresu tematów, które pojawiają się w realizacjach
folklorystycznych, umożliwia określenie stopnia aktualności wyda­
rzeń minionych;
— ustalenie postaci i wydarzeń, wokół których następuje cykiizacja
twórczości folklorystycznej (narastanie motywów, łączenie tych sa­
mych wątków z różnymi postaciami, mitologizacja bohaterów), spoj-

ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E

107

rżenie na relacje z przeszłości jako przykłady zastosowania w prak­
tyce społecznej określonego wzoru zachowań i działań pozwala na
odtworzenie propagowanego w danej społeczności systemu wartości
oraz wzoru osobowego będącego przedmiotem aspiracji;
— określenie wydarzeń, wobec których inne są relatywizowane (według
określenia R. Sulimy, „skupienie perspektywy czasowej" w twórczoś­
ci folklorystycznej), umożliwia ustalenie momentów szczególnie waż­
nych w życiu danej grupy, według jej współczesnej oceny;
-— analiza sposobu uwierzytelniania relacji i formuł weryfikujących
prawdziwość przekazywanych treści dostarcza przede wszystkim ma­
teriału do odtworzenia koncepcji „prawdy" obowiązującej w danej
społeczności;
•— skonkretyzowanie pojęć „dawno", „niedawno", „dawno temu", „kie­
dyś" oraz ustalenie sposobów orientacji w czasie minionym pomaga
w ustaleniu zasad chronologii zdarzeń w ludowej interpretacji dzie­
jów;
— prześledzenie konkretyzacji i lokalizacji treści historycznych w twór­
czości folklorystycznej umożliwia, jak to określił G. Kloska, dotarcie
rio specyfiki „uhistorycznienia" krajobrazu (co często powoduje, że
swoistym źródłem badawczym są miejsca kultu, przedmioty z naibliższego otoczenia wartościowane jako ślady przeszłości).
Mechanizm przekazu folklorystycznego zakłada, że w skład aktyw­
nego repertuaru danej grupy wejdą tylko te utwory, które są współ­
cześnie funkcjonalne. Utrzymanie się w obiegu treści historycznych w y ­
maga zatem nieustannego wiązania ich ze współczesnością oraz z grupą,
która aktualnie istnieje, co wyznacza jej samookreślenie i samowiedzę
historyczną. Owa „postać społecznego zawłaszczania czasu minionego
czy wyobrażeń o n i m " określona jest systemem społecznych odniesień.
Każda z tradycji: tradycja rodzinna, lokalna, regionalna i ogólnonarodo­
wa, w istotny sposób wpływa na przemodelowanie systemu wyobrażeń
o przeszłości. Zatem określenie świadomości społecznej grupy, stopnia
jej samowiedzy na temat relacji zachodzącej pomiędzy jej losami a ży­
ciem innych grup (lub inaczej stopnia świadomościowej izolacji społecz­
nej), dystansu czasowego i emocjonalnego wobec zdarzeń minionych
oraz zakresu posiadanej wiedzy o rzeczywistości jest niezbędne, jeśli
chcemy się podjąć charakterystyki ludowej świadomości historycznej.
Jej zmiany w czasie uwarunkowane są tamtymi przeobrażeniami. Po­
stępująca historyzacja poznania i wzrost świadomości społecznej- zmu­
szają do reagowania na coraz szerszy krąg zjawisk, do „zawłaszczania"
coraz bardziej skomplikowanych wyobrażeń, do przemodelowywania w i 3

8

Określenie użyte
historyczna:
symptomy

p r z e z N . A s s o r o d o b r a j , Żywa
historia.
i propozycje
badawcze,
„ S t u d i a Socjologiczne",

Świadomość
n r 2: 1963,

108

J A N I N A HA J D U K - N I J A K O W S K A

zji czasu minionego. Odtworzenie tego procesu tylko na podstawie mate­
riałów folklorystycznych byłoby niepełne. Transmisja folklorystyczna
bez wątpienia utrwala określone wyobrażenia zbiorowe, bazuje na ran­
dze autorytetu społecznego, podbudowuje przeszłość elementami emo­
cjonalnymi, czyniąc z niej specyficzny przedmiot wiary. Wykazuje do­
bitnie społeczne znaczenie tradycji rodzinnej w kształtowaniu wiedzy
historycznej, popularyzowaniu określonych sposobów interpretacji fak­
tów, co sprzyja krystalizacji konkretnych postaw wobec rzeczywistości.
W materiałach folklorystycznych odnajdziemy dowody na formowanie
się poczucia wspólnoty lokalnej, regionalnej czy narodowej, na posze­
rzanie się wiedzy o świecie, lecz ów „samoogląd" nosicieli folkloru po­
winny wzbogacić w y n i k i badań prowadzonych przez historyków, socjo­
logów, filozofów.
Interpretacja tekstów folklorystycznych w szerokim kontekście sy­
tuacji społecznej, w jakiej one funkcjonują, podyktowana jest także ko­
niecznością uwzględnienia reguł myślenia obowiązujących wśród nosicie­
li folkloru. Już pobieżny ogląd materiału dowodzi, że w przekazach
związanych z przeszłością grupy, elementy rzeczywiste wzbogacane są
elementami magicznymi i metafizycznymi (np. ingerencja sił nadprzy­
rodzonych w działania ludzkie), że wyobrażenia o otaczającym świecie,,
w tym także wyobrażenia o przeszłości, powstają w ścisłym powiązaniu
z wierzeniami ludowymi. Uświadomienie sobie faktu, że w kulturze l u ­
dowej świat wierzeń i świat rzeczywisty jest tak samo realny, że roz­
graniczenie świata rzeczywistego od świata nadprzyrodzonego nie ma
w kulturze ludowej żadnego uzasadnienia , zmusza badacza do komplek­
sowego spojrzenia na przebieg procesu myślenia o przeszłości. Integral­
ny związek przeżycia i działania wpływa na to, że logika wydarzeń (ich
obiektywnie istniejący związek przyczynowo-skutkowy) ulega „wypacze­
n i u " przez włączenie w zakres pojęcia przeszłości elementów nierzeczy­
wistych czy skonkretyzowanie sił demonologicznych. Wszelkie sposoby
interpretacji minionych zdarzeń opierają się bowiem na zakorzenionych
regułach myślenia typowych dla kultury danej grupy społecznej. Jest
to oczywiście przejaw myślenia ahistorycznego, które wedle J. Topolskie­
go szuka „oparcia w myśleniu mniej lub bardziej zdogmatyzowanym,
niosącym jednak poczucie stabilizacji i odsuwającym ciężar zmiennoś­
ci" .
4

5

Przekonanie o wzajemnym powiązaniu i ścisłej współzależności wszel­
kich zjawisk życia, wyposażenie przez następców dokonań minionych
pokoleń w moc sprawczą późniejszych wydarzeń społecznych, determinu­
jących koleje życia danej grupy, wynikają z funkcjonowania w kulturze
4

W . P a w l u c z u k , Światopogląd
jednostki
tradycyjnej,
W a r s z a w a 1972, s. 74-83.

w

5

J . T o p o l s k i , Świat

1972, s.

ności

bez

historii,

Warszawa

warunkach
112.

rozpadu

społecz­

109

ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E

ludowej systemu „sankcji transcendentalnych". Fakty społeczne, istotne
dla egzystencji danej grupy, interpretowane są jako przeznaczenie czy
zrządzenie losu. Nadto utwierdzane w określonych sytuacjach „magicz­
ne wyobrażenia zbiorowe wywierają znaczny wpływ na interpretację
powiązań ze światem zewnętrznym, decydują o nadaniu określonym w y ­
darzeniom znaczeń symbolicznych. Pominięcie tej perspektywy w trakcie
analizy materiału folklorystycznego może poważnie wypaczyć obraz l u ­
dowej świadomości historycznej, a nadto uczynić niezrozumiałym stwier­
dzenie W. Gusiewa, że podania związane z historyczną przeszłością roz­
wijają „zdolność estetycznego pojmowania własnego doświadczenia histo­
rycznego" ,
Odrębna problematyka, znacznie pogłębiająca pole obserwacji ba­
dawczej, dotyczy rozpoznania sytuacji aktywizujących treści historycz­
ne w świadomości społecznej. Wielu naszych rozmówców, prezentując
opowieści czy śpiewając pieśni związane z wydarzeniami z przeszłości,
informowało nas jednocześnie o tym, w jakich warunkach i od kogo
je poznali, w jakie komentarze były one wzbogacone, jak te przekazy
wpływały na ich postawy i jak oni sami później je interpretowali. Po­
twierdziła się znana prawidłowość, że moment zagrożenia istnienia gru­
py, procesy gwałtownych przemian aktywizowały konkretne treści histo­
ryczne, zróżnicowane oczywiście regionalnie i środowiskowo. Nadto fakt
orientacji na tradycję, typowy dla kultury ludowej, wykorzystywały
także wszelkie ugrupowania polityczne dla pozyskania zwolenników, po­
sługując się czerpanymi z przekazu ustnego wyobrażeniami, nierzadko
decydując o ich przewartościowaniu, a nawet popularyzując w obiegu
nowe wyobrażenia.
Wydaje się, że warto pokusić się o przeprowadzenie typologii podob­
nych sytuacji, o jednoczesne usystematyzowanie wpływów dworu, Koś­
cioła, szkoły, literatury czy kultury masowej na przemiany dokonujące
się w ludowej świadomości historycznej. Przyjęcie takiej perspektywy
wyeksponuje funkcję integrującą świadomości historycznej oraz sytua­
cje zmuszające społeczną pamięć historyczną do stałej mobilizacji .
77

6

7

6

7

W. G u s i e w ,

Estetyka

jolkloru,

W r o c ł a w 1974, s. 157.

W y b r a n a l i t e r a t u r a : S. C z a r n o w s k i ,
Dawność
a teraźniejszość
w
kultu­
rze, [w:] Dzieła,
t. 1: Studia z historii
kultury,
W a r s z a w a 1956, s. 108-321; L . J . J e ­
rri i e 1 a n o w, Istoriczeskaja
pieśnią
i diejstwitielnosť,
[w:] Russkij
folklor.
Spiccifika
folkłornych
zanrow,
t. 10, M o s k w a 1966; J . M i c h a ł e k , Spomienkouw
rozprawanie
s historickou
tematikou,
B r a t y s ł a w a 1971; G . К . К 1 o s к a,
Świadomość
historyczna
i jej badanie, „ L u d " , t. 63: 1979, s. 113-127.