-
extracted text
-
WANDA
PAPROCKA
MATERIAŁY DO HISTORII ORGANIZACJI PRZEMYSŁU DOMOWEGO
I RZEMIOSŁA WIEJSKIEGO W W I E L K I E J B R Y T A N I I W KOÑCU
X I X I W X X W.
Znaczenie, j a k i e posiada przemysł d o m o w y i rzemiosło w gospodarce
w i e j s k i e j , związane jest ściśle z r o z w o j e m życia gospodarczego w s i i j e j
układem stosunków społecznych. Zapotrzebowanie na poszczególne f o r m y
wyrobów i usług rzemieślniczych na w s i jest zależne w znacznym stopniu
od ogólnego poziomu gospodarki r o l n e j , s t r u k t u r y obszarowej gospo
d a r s t w i i c h p r o f i l u produkcyjnego, właściwej d y s t r y b u c j i artykułów
przemysłowych na r y n e k w i e j s k i , j a k również miejscowej t r a d y c j i n i e
których gałęzi wytwórczości w i e j s k i e j . W każdym j e d n a k układzie w a r u n
ków zapotrzebowanie t a k i e istnieje i dlatego prawidłowy rozwój usług
rzemieślniczych poprzez przystosowanie t r a d y c y j n e g o rzemiosła do p o
t r z e b nowoczesnego r o l n i c t w a jest konieczne d l a właściwego zorganizo
w a n i a gospodarki w i e j s k i e j . Przykładem t a k r o z u m i a n e j r o l i rzemiosła
w ogólnej s t r u k t u r z e gospodarczej w s i jest rzemiosło w i e j s k i e w W i e l k i e j
B r y t a n i i . W y s o k i stopień uprzemysłowienia k r a j u i duża podaż artykułów
przemysłowych na r y n e k w i e j s k i nie l i k w i d u j e zapotrzebowania na p r a
cę rzemieślnika, wpływając j e d ynie na zmianę c h a r a k t e r u w y k o n y w a
n y c h przez niego usług. Proces przystosowania się p r o d u k c j i rzemieślni
czej d o n o w y c h wymagań r y n k u , zarówno przez modernizację w a r s z t a
tów, j a k i podniesienie k w a l i f i k a c j i zawodowych, jest w w i e l u w y p a d k a c h
k i e r o w a n y i wspomagany przez i n s t y t u c j e państwowe i organizacje spo
łeczne. Daje t o możliwości bardziej prawidłowego r o z w o j u poszczególnych
działów wytwórczości w zależności od a k t u a l n y c h (potrzeb w t y m zakresie.
Porównanie t e j s y t u a c j i z procesem p r z e m i a n , j a k i m podlega wytwór
czość w i e j s k a na terenie Polski, p o z w o l i być może na w y s n u c i e wniosków
dotyczących różnic i podobieństw w przeobrażeniach współczesnej k u l t u
r y w s i w k r a j a c h o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej i systemach p o l i t y c z
n y c h . Porównanie t a k i e w y d a j e się t y m bardziej uzasadnione, że zagad
nienie u t r z y m y w a n i a się n a w s i zajęć związanych z rzemiosłem i p r z e
mysłami w i e j s k i m i , wiąże się z n a d a l bardzo a k t u a l n y m w w i e l u k r a j a c h
2« — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I
434
WANDA
PAPROCKA
p r o b l e m e m z a t r u d n i e n i a dodatkowego ludności w i e j s k i e j posiadającej
gospodarstwa nie dające podstaw do u t r z y m a n i a i wymagające od i c h
właścicieli uzupełniania budżetów dochodami z zajęć pozarolniczych.
Przemysł d o m o w y i rzemiosło j a k o źródła dodatkowego dochodu z n a j
dują się również w kręgu zainteresowań ekonomistów radzieckich. J e d
n y m ze sposobów podniesienia dochodowości państwowych i k o l e k t y w
n y c h gospodarstw r o l n y c h jest l i k w i d a c j a sezonowości z a t r u d n i e n i a
w r o l n i c t w i e . Przemysły lokalne i rzemiosła mogą dostarczyć p r a c y
w okresach w o l n y c h od robót r o l n y c h , zwiększając ilość d n i roboczych
w r o k u , a t y m s a m y m podnosząc i n d y w i d u a l n e z a r o b k i każdego pracow
n i k a . Rodzaj przedsiębiorstw, j a k pisze C. Kolesniew w a r t y k u l e d o t y
czącym podstawowych zagadnień e k o n o m i k i kołchozu, p o w i n i e n odpo
wiadać p r z y r o d z o n y m w a r u n k o m gospodarstwa i p r z y z w y c z a j e n i o m l u d
ności . Zorganizowane na t y c h zasadach w niektórych kołchozach i sowchozach przemysły przyniosły spodziewane efekty, należy więc p r z y
puszczać, że w t y m k i e r u n k u pójdzie dalszy i c h r o z w ó j .
Jak w y n i k a z t y c h przykładów, zainteresowania przemysłem w i e j s k i m
i rzemiosłem mogą mieć różne źródła w zależności od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j
i gospodarczej k r a j u i w różny sposób może kształtować się k i e r u n e k
ich r o z w o j u .
Organizacja przemysłu i rzemiosła w W i e l k i e j B r y t a n i i jest szczegól
nie wyraźnym dowodem, że t e działy p r o d u k c j i i usług nie pozostają na
marginesie życia gospodarczego k r a j u i w dalszym ciągu koncentrują
zainteresowania specjalistów różnych dziedzin .
W W i e l k i e j B r y t a n i i w r o l n i c t w i e z a t r u d n i o n y c h jest ok. 900 t y s .
osób. R o l n i c t w o zajmuje obszar 49 milionów akrów ziemi, w t y m w A n g l i i
1
2
3
1
C. K o l e s n i e w ,
Koriennoj
wapros
kołchoznoj
ekonomiki,
„Ekonomiczeskaja
G a z i e t a " , n r 4 8 : 1965, s. 38.
W kołchozie „Krasnyj M a j a k "
2
płótna
lnianego,
wykonywanego
w o b w o d z i e g o r k o w s k i m w p ł y w y ze sprzedaży
z surowca
uprawianego
i przerabianego
w
koł
chozie, osiągnęły w 1964 p o n a d 60°/o w s z y s t k i c h pieniężnych w p ł y w ó w kołchozu. D o
uruchomienia
zakładu
przerobu
l n u dniówka
jednego
robotnika
wynosiła
1 rb.
35 k o p . P o u r u c h o m i e n i u podniosła się do 3 r b . 45 kop.
W kołchozie i m . Z a c h a r o w a o b w o d u p s k o w s k i e g o w y r a b i a n e z odpadów
różne
przedmioty,
j a k rączki
do
śrubokrętów
i pilników,
drewniane
drewna
k o r k i itp.,
stanowiły w 1964 r. trzecią część ogólnych dochodów kołchozu. W ł a d z e kołchozowe
corocznie
zawierają
umowy
z l e n i n g r a d z k i m i przedsiębiorstwami
na dostarczanie
t y c h w y r o b ó w . S z y b k a r e a l i z a c j a p r z e z kołchozy zamówień wzbudziła
duże z a i n
t e r e s o w a n i e l e n i n g r a d z k i c h kooperantów, którzy zaczęli zawierać u m o w y
kołchozami
pskowskiego,
nowogrodzkiego
i
leningradzkiego
d r e w n i a n y c h łopat, opakowań, mioteł itp. K o l e s n i e w ,
3
B a d a n i a n a d przemysłem d o m o w y m
przeze mnie w
Koriennoj
z wieloma
na
dostawę
wapros...
i rzemiosłem w i e j s k i m p r o w a d z o n e
c z a s i e 2 miesięcznego p o b y t u
I n s t y t u t e w O x f o r d z i e w 1966 r.
obwodu
w
były
Agricultural Economics Research
PRZEMYSŁ
D O M O W Y I RZEMIOSŁO
W WIELKIEJ
435
BRYTANII
i W a l i i 29,3 m l . akrów, p r z y czym połowa tego obszaru zarejestrowana
jest jako tereny wypasowe. W całym k r a j u ziemie orne zajmują 30,7 m i l .
akrów. N a ogólną liczbę 450 t y s . f a r m (1966) połowa jest własnością f a r
merów, pozostała znajduje się w posiadaniu osób p r y w a t n y c h , trustów,
znaczna część jest własnością R o y a l F a m i l y , N a t i o n a l Coal Board, C h u r c h
С ommissioner s.
Prowadzone współcześnie przez J . Ashtona i R. E. Cracnella badania
nad strukturą gospodarczą f a r m w A n g l i i i W a l i i przynoszą szereg n i e
zmiernie ważnych d l a omawianego t e m a t u spostrzeżeń dotyczących za
gadnienia dodatkowego z a t r u d n i e n i a w gospodarstwach r o l n y c h . K o n c e n
trując swoją uwagę głównie na badaniu f a r m , których wielkość nie daje
podstaw do pełnego u t r z y m a n i a i c h właścicielom, s t w i e r d z i l i oni, że prze
ciętna wielkość f a r m y dającej pełny dochód w y n o s i 115 akrów, średnia
natomiast wielkość f a r m obliczona na podstawie spisów ludności, w y n o s i
70 akrów. Za podstawę k l a s y f i k a c j i dla określenia wielkości f a r m y , d a
jącej pełny dochód, przyjęto wielkość zatrudnienia potrzebnego do j e j
u p r a w y , którą obliczono na 275 d n i roboczych w r o k u . Dalsza k l a s y f i
kacja pozwoliła na określenie małych f a r m j a k o wymagających d l a u p r a
w y 275—600 d n i roboczych w r o k u , średnich 600—1200 d n i roboczych
i w i e l k i c h ponad 1200 d n i roboczych.
T a k przeprowadzona k l a s y f i k a c j a w zestawieniu z materiałami s t a
t y s t y c z n y m i pozwoliła obliczyć, i l u właścicieli f a r m posiada dodatkowe
z a t r u d n i e n i e poza r o l n i c t w e m . Spis ludności z 1955 r. wykazał, że w A n g l i i
i W a l i i było 180 t y s . posiadaczy f a r m o z a t r u d n i e n i u m n i e j s z y m niż 275
d n i roboczych na ogólną liczbę 370 t y s . Dane z 1966 r. podają d l a całej
W i e l k i e j B r y t a n i i liczbę 450 t y s . f a r m , z której 220 t y s . stanowią f a r m y
o pełnym z a t r u d n i e n i u , natomiast 112 t y s . w y m a g a do i c h u p r a w y m n i e j
niż 60 d n i roboczych w r o k u , 66 t y s . 600—1200, 42 t y s . ponad 1200 .
4
W uzupełnieniu materiałów statystycznych dotyczących A n g l i i i W a l i i
w s p o m n i e n i a u t o r z y p r z e p r o w a d z i l i badania terenowe. D o badań t y c h
w y b r a n o grupę 116 tys. f a r m , w których z a t r u d n i e n i e wynosiło m n i e j
niż 275 d n i roboczych. Badania pozwoliły określić, j a k i e są podstawowe
rodzaje z a t r u d n i e n i a dodatkowego p r z y f a r m a c h oraz które z n i c h sta
nowią podstawę u t r z y m a n i a . Jeśli p r z y j m i e m y ogólną liczbę f a r m za
100%, z a t r u d n i e n i e będzie przedstawiało się następująco :
5
Ilość
robotnicy
„
sprzedawcy
4
Anual
rolni
„
(zatrudnieni
w
pełnym
wymiarze
godzin)
( z a t r u d n i e n i częściowo)
m l e k a detaliści ( z a t r u d n i e n i częściowo)
review
and determination
of guarantiras,
5540
w
7„
10,6
5000
9,6
450
0,9
1966.
J . A s h t о n, В. E . C r a c n e l l ,
Agricultural
holdings
and farm
business
structure
in England
and Wales,
„Jurnal of A g r i c u l t u r a l E c o n o m i c " , t. 14: 1961,
s. 29, t a b l . b.
5
436
WANDA
PAPROCKA
p r o d u c e n c i detaliści o g r o d n i c y ( z a t r u d n i e n i częściowo)
780
1,5
r o b o t n i c y leśni ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y m i a r z e godzin)
d o s t a w c y produktów r o l n y c h ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y
850
1,6
700
1,3
1260
2,4
1150
2,2
2660
5,1
m i a r z e godzin)
robotnicy
pracujący
w
transporcie
wodnym
(zatrudnieni
w pełnym w y m i a r z e godzin i częściowo)
h o t e l a r z e l u b posiadający
wymiarze
rzeźnicy,
piekarze,
i kamieniarze
pełnym
godzin)
listonosze
miarze
górnicy
w y s z y n k (zatrudnieni w
(zatrudnieni
w
pełnym
wy
godzin)
(zatrudnieni
w
pełnym
wymiarze
godzin)
inne zatrudnienia w
„
„
niepełnym w y m i a r z e
godzin
w pełnym w y m i a r z e godzin
1900
3,6
24770
47,7
7030
13,5
J a k k o l w i e k n i e zostały w g r u p i e t e j w y m i e n i o n e zajęcia dodatkowe,
związane z rzemiosłem, należy spodziewać się, że znaczny procent, a m i a
nowicie 47,7 i 13,5, podany j a k o „inne z a t r u d n i e n i a " m u s i obejmować
również te rodzaje zajęć.
Jak pisze J . A. V e n n w swojej pracy Foundations
of
Agricultural
Economics,
w g m i n i e N o r f o l k już o d d a w n a p r a k t y c z n i e każdy f a r m e r ,
posiadający poniżej 20 akrów, miał dodatkowe zajęcie j a k o szynkarz,
kołodziej, szewc, tragarz i t p .
Dochód z dodatkowego z a t r u d n i e n i a nie jest d l a małych f a r m j e d
nak j e d y n y m źródłem pozwalającym na i c h u t r z y m a n i e . Od 1892 r.
R a d y Wiejskie ( C o u n t r y Councils) miały obowiązek pomocy właścicie
l o m małych f a r m . Obecnie w A n g l i i i W a l i i ok. 16 tys. f a r m jest w s p i e
r a n y c h przez miejscowe organa, a o k . 1300 przez M i n i s t e r s t w o R o l n i
c t w a . Z l i c z b y tej 1000 jest k i e r o w a n y c h przez L a n d Settlement Asso
ciation L i m i t e d , które powstało w 1934 r . i miało na celu u t r z y m a n i e
i rozwój małych f a r m oraz dostarczenie p r a c y dla ludności b e z r o l n e j .
Konieczność u t r z y m a n i a i organizowanie pomocy nawet d l a n a j m n i e j
szych gospodarstw r o l n y c h m a niewątpliwie swoje źródło w znaczeniu
p r o d u k c j i r o l n e j d l a gospodarki W i e l k i e j B r y t a n i i . J a k k o l w i e k połowa
artykułów żywnościowych jest i m p o r t o w a n a do A n g l i i , r o l n i c t w o s t a n o w i
jeden z najważniejszych działów gospodarki narodowej. Szczególnie
w okresie I i I I w o j n y światowej znaczenie r o l n i c t w a i dążenie d o
maksymalnego zwiększenia areału z i e m i pod uprawę i j e j i n t e n s y f i k a c j i
zaznaczyło się bardzo wyraźnie. W okresie ostatniej w o j n y 7 m i l .
akrów łąk i pastwisk zostało oddane pod uprawę, t a k że zasiew owsa
i ziemniaków zwiększył się podwójnie, pszenicy ok. 3 0 % . Obecnie p r o
d u k c j a r o l n a w W i e l k i e j B r y t a n i i w stosunku do okresu przedwojennego
przedstawia się następująco ( w t y s . t o n ) :
6
7
6
7
Britain
Ibidem,
an official
s. 325.
handbook,
L o n d o n 1965, s. 322—327.
PRZEMYSŁ
D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J
P r z e d wojną
średnio
Produkcja
zbóż
BRYTANII
437
1956-1957
1962 1963
1963-1964
1651
2845
3911
2999
żyto
10
25
jęczmień
ziemniaki
765
2800
7533
17
5773
22
6617
6668
6577
722
755
pszenica
buraki
cukrowe
4873
415
734
Zwiększenie się p r o d u k c j i r o l n e j , które z p e w n y m i w a h a n i a m i moż
na zaobserwować w okresie p o w o j e n n y m , w s y t u a c j i znacznego odpły
w u rąk roboczych ze w s i do miasta i ogólnej tendencji kurczenia się
areału terenów u p r a w n y c h świadczy o i n t e n s y f i k a c j i u p r a w y . D o k o n u j e
się ono zarówno przez mechanizację r o l n i c t w a (liczba traktorów wzrosła
z 117 t y s . w 1942 r . do 480 tys. w 1962 i obecnie 1 t r a k t o r p r z y p a d a
na 36 akrów ornej ziemi), szkolenie k a d r y n a u k o w e j , j a k i działalność
organizacji f a r m e r s k i c h , n p . N a t i o n a l F a r m e r s Unions. N i e bez wpływu
jest również specjalny system pożyczek i działalność organizacji d o r a d
czych w zakresie prowadzenia f a r m , j a k u t w o r z o n y w 1963 r . C o m i t t e e
of I n q u i r e . Ta ostatnia i n s t y t u c j a została powołana do życia w związku
z ustawą rolniczą ogłoszoną przez. P a r l a m e n t w 1947 r . ( A g r i c u l t u r a l
A c t ) . Ustawa t a otwierała możliwości pracy osobom z doświadczeniem
r o l n i c z y m . Umożliwiała ona również r o b o t n i k o m r o l n y m prowadzenie
f a r m n a własny rachunek.
Troska o organizowanie właściwej pomocy i zaopatrzenie ludności
rolniczej wiąże się z dążeniem do właściwego zorganizowania systemu
usług i odpowiedniego rozplanowania rynków zaopatrzenia i z b y t u d l a
terenów w i e j s k i c h . T e n ostatni p r o b l e m nabiera szczególnej w a g i w świe
tle materiałów statystycznych, dotyczących rozmieszczenia ludności
w A n g l i i i W a l i i . Według n i c h :
8
Ilość
mieszkańców
L i c z b a miast
lub okręgów
p o n a d 1 000 000
500 000—1000000
Ludność
w tysiącach
0.'
0
5
16078
36,7
3,1
4,3
2
1348
100 000—250 000
6
24
1866
3417
7,8
50 000—100 000
47
10 0 0 0 — 50 000
340
3261
7587
7,5
17,3
poniżej 10 000
okręgi w i e j s k i e
348
476
1790
8397
4,1
19,2
250 000—500 000
Jak w y n i k a z t y c h danych, 5 0 % ludności A n g l i i i W a l i i żyje t y l k o
w 37 miastach z ludnością ponad 100 t y s . D l a Szkocji procent t e n w y
nosić będzie 37,6, d l a p n . I r l a n d i i — 32,4%.
W s k u t e k znacznej i szybkiej p o p r a w y warunków k o m u n i k a c y j n y c h
Census
1951 England
and Wales,
Preliminary
Raport,
tabl.
III, IV.
438
W A N D A
P A P R O C K A
nastąpiła m i g r a c j a usług ze w s i do miasta. Stąd zwiększająca się liczba
w s i i mniejszych miast, których r y n k i h a n d l o w e uległy większej l u b
mniejszej r e d u k c j i i chylą się k u u p a d k o w i tracąc swoje dotychcza
sowe znaczenie. Większość i c h pochodziła z okresu przed industrialnego
i odpowiadała potrzebom r o l n i c z y c h okręgów tworząc i c h podstawową
integralną część. Zmniejszenie się i c h l i c z b y powiększa określone przez
G. P. H i r s c h a , „koszty społeczne", c z y l i koszty powstające w s k u t e k
dystansu między k o n s u m e n t e m a r y n k i e m , na które składają się koszty
t r a n s p o r t u , k o m u n i k a c j i , zużytego czasu i t p .
Właściwe więc zorganizowanie i u a k t y w n i e n i e rynków l o k a l n y c h ,
których f u n k c j e dostosowane byłyby do miejscowych potrzeb, podobnie
zresztą j a k w Polsce, i w A n g l i i jest sprawą o dużym znaczeniu ekono
m i c z n y m i społecznym. Szczególną uwagę zwrócił na to p r o f . Sargant
Florence, który przedstawił propozycje zasiedlenia r e g i o n u d o l i n y r z e k i
T a y . Według proponowanego przez niego w z o r u na przestrzeni ok.
4 t y s . m i l . k w a d r a t o w y c h p o w i n n y istnieć 1) d w a centra regionalne
(posiadające o d 150 do 200 t y s . mieszkańców), które skupiałyby ważniej
sze ośrodki s z k o l n i c t w a specjalistycznego,
służbę z d r o w i a i większy
ośrodek przemysłowy, 2) 10 centrów okręgowych od 5 d o 20 t y s . miesz
kańców, posiadających r y n e k d l a z b y t u artykułów r o l n y c h i ośrodek
przemysłowy, 3) 43 zurbanizowane wsie od 1000 d o 5000 mieszkańców
posiadające lokalne usługi, w a r s z t a t y rzemiosła wiejskiego, usługi w za
kresie r o l n i c t w a i 4) ok. 200 małych w s i od 100 do 500 mieszkańców,
które koncentrowałyby grupę l u d z i z p o d s t a w o w y m wykształceniem.
Według w z o r u Sargant Florence na terenie A n g l i i i W a l i i , których
powierzchnia w y n o s i 58 017 m i l , p o w i n n o znajdować się 38 centrów
regionalnych. Materiał statystyczny natomiast podaje, że miast o w i e l
kości odpowiadającej określonym przez Sargant Florenca c e n t r o m jest
t y l k o 24.
9
1 0
2
P r z y t a k i m układzie tworzenia się większych ośrodków m i e j s k i c h
oraz związana z t y m m i g r a c j a usług ze w s i do miasta jest, szczególnie
w w y p a d k u konieczności obsługi r o l n i c t w a , objawem n i e k o r z y s t n y m ,
m i m o że w związku z procesem mechanizacji r o l n i c t w a znaczenie n i e
których gałęzi rzemiosł d l a w s i ulega dużej zmianie. Spada zapotrzebo
wanie na w i e l e zawodów, m . i n . n p . na r y m a r s t w o czy kołodziejstwo.
Równocześnie wzrasta zapotrzebowanie na usługi n p . t y p u ślusarsko-mechanicznego, wymagające jednak w w i e l u w y p a d k a c h zwiększenia
G . P. H i r s h, Country
towns:
their function
in the rural pattern,
reprinted
Town and Country
Planning,
L o n d o n 1951, s. 1.
Some social aspects of industry
in country
town, [w:] Country
Towns
Con
ference, February
1956 (powielone).
9
from
10
PRZEMYSŁ DOMOWY I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J
439
BRYTANII
zakresu wiadomości zawodowych rzemieślnika oraz ulepszenia i zmecha
nizowania warsztatów.
Na podstawie materiałów statystycznych, pochodzących ze spisu l u d
ności z 1911 r . , 1931 i 1951 r . , można dokonać analizy z m i a n w i e l
kości z a t r u d n i e n i a w poszczególnych gałęziach rzemiosła w A n g l i i i W a
l i i . W ogólnym zestawieniu liczby t e będą w poszczególnych latach
przedstawiały się następująco:
n
1 2
R o d z a j e rzemiosł
rymarze
1911
1931
1951
24 388
6 889
2 501
kołodzieje
23 785
9 903
3 361
kowale
125 536
102 228
45 575
4 763
koszykarze
s t o l a r z e i cieśle
wytwórcy
brak
cegieł
10 862
7 856
209 051
danych
248 623
26 822
244 929
30 247
Dla S z k o c j i
spis ludności z 1951 r . podaje na ogólną liczbę l u d
ności 5 096 415: k o w a l i 7388, kołodziejów 34, r y m a r z y 391, koszykarzy
447, stolarzy i cieśli 26 435.
Na podstawie t y c h materiałów można stwierdzić, że największą
grupę zawodową stanowią cieśle i stolarze i w tej pozycji obserwujemy
nawet wzrost z a t r u d n i e n i a . Również większą grupą zawodową są kowale,
choć wielkość z a t r u d n i e n i a w t y m rzemiośle poważnie maleje na prze
strzeni omawianego okresu. Należy jednak podkreślić, że dokonywane
obecnie spisy ludności dają obraz z a t r u d n i e n i a w oparciu o c h a r a k
terystykę głównego źródła zarobku. M a to szczególne znaczenie w p r z y
p a d k u rzemiosła i przemysłu domowego, w w i e l u w y p a d k a c h b o w i e m
zajęcia rzemieślnicze są w y k o n y w a n e j a k o praca uboczna. Bardzo cie
k a w e są w y n i k i badań przeprowadzone przez studentów C a m b r i d g e n a d
strukturą społeczno-gospodarczą i zawodową w s i B i n h a m
(liczącej
378 mieszkańców), leżącej w p n . N o r f o l k , w odległości 10 i 5 m i l . od
2,5 tysięcznych miast. B a d a n i a m i Objęto okres s t u l a t poczynając od
spisu 1831 d o 1943 r . J a k stwierdzono, w 1831 r . było 83 r o d z i n y r o l
nicze i 35 utrzymujących się z h a n d l u i rzemiosła. W 1943 r . było już
t y l k o 2 k o w a l i , p r z y c z y m t y l k o jeden pracował n a potrzeby w s i , będąc
równocześnie kierowcą taksówki, d r u g i z a t r u d n i o n y był poza wsią. Dwóch
cieśli, z których jeden był również b u d o w n i c z y m , jeden szewc, z a j m u
jący się wyłącznie reperacją, jeden rzeźnik, dwóch piekarzy, jeden k r a 1 3
1 4
Census
of England
L o n d o n 1914, s. 3—6.
11
and Wales
12
Census
1951 England
13
Census
1951 Scotland,
1911, Occupations
and Wales,
Occupation
Occupation,
and
and I n d u s t r i e s , t. 10, cz. I ,
London
Industry,
1956, s. 37, t a b l . 3.
t. 4, E d e n b u r g
1956, tabl.
1, 2.
Binham,
a social survey
by
1942—1943, C a m b r i d g e 1944, s. 7—8.
14
the
Binham,
W.
E.
A.
Student
group
sesión
440
WANDA
PAPROCKA
wiec. W zakresie więc usług wieś n i e była dostatecznie obsłużona, a k o
rzystanie z warsztatów sąsiednich miast zwiększało określone przez H i r sza „koszty społeczne".
U t r z y m a n i e , a n a w e t w niektórych miejscowościach r e a k t y w o w a n i e
niezbędnych d l a r o l n i c t w a działów usług rzemieślniczych wiązało się
z możliwością z a t r u d n i e n i a w t e j dziedzinie gospodarki odpowiedniej
g r u p y l u d z i . Miało to szczególne znaczenie zarówno w okresie k r y z y s u
gospodarczego, j a k po I i I I w o j n i e światowej, k i e d y w i e l k i przemysł
nie mógł wchłonąć w s z y s t k i c h osób z w o l n i o n y c h ze służby w o j s k o w e j .
N i e jest więc p r z y p a d k i e m , że podstawowa organizacja powołana z r a
m i e n i a M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a do o p i e k i n a d r o z w o j e m rzemiosła na
w s i , t z w . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , powstała w 1921 г., w okresie jednej
z największych depresji gospodarczej w r o l n i c t w i e .
Z r o z u m i e n i e znaczenia rzemiosła d l a gospodarki w i e j s k i e j , a nawet
oficjalne stwierdzenie potrzeby jego r o z w o j u , nastąpiło dużo wcześniej.
W 1909 r . uchwalone zostały przez P a r l a m e n t u s t a w y o dużym znacze
n i u , t z w . The Development
and Road
Improvment
Funds
Act. J a k k o l
w i e k u s t a w y z 1909 r . n i e podają ściśle d e f i n i c j i rzemiosła i n i e w y
szczególniają jego rodzajów, które miały być objęte pomocą, pewną
wskazówką może być określenie, które stwierdza, że chodzi głównie
0 przemysły bezpośrednio związane i służące r o l n i c t w u i h o d o w l i oraz
te, które używają n a t u r a l n y c h surowców znajdujących się na d a n y m
terenie, n p . garncarstwo, wyrób cegieł i t d .
W o m a w i a n y c h ustawach w części I , mówiącej o i c h r o z w o j u (De
velopment),
określone zostały p o d s t a w y organizacyjne, w oparciu o które
można było powołać d o życia i n s t y t u c j e zajmujące się rzemiosłem w i e j
s k i m i przemysłem d o m o w y m . Chodziło głównie o możliwość zorganizo
w a n i a bazy m a t e r i a l n e j d l a r o z w o j u t y c h rzemiosł przez uzyskanie p o
życzek i d a r o w i z n , zarówno o d i n s t y t u c j i państwowych i t o w a r z y s t w , j a k
1 osób p r y w a t n y c h . C e l t e j a k c j i w p u n k c i e a części I u s t a w y został
określony j a k o niesienie pomocy r o l n i c t w u i w i e j s k i e m u rzemiosłu przez
popieranie badań n a u k o w y c h w zakresie r o l n i c t w a , organizacji badają
c y c h zagadnienie p r o d u k c j i r y n k o w e j , przez rozszerzenie zaopatrzenia
małych f a r m i t p .
1 5
N i e bez znaczenia d l a r o z w o j u przemysłu domowego i rzemiosła na
terenie W i e l k i e j B r y t a n i i była wielkość kosztów i m p o r t u wyrobów p r z e
mysłu domowego sprowadzanych głównie z Niemiec i A u s t r i i , j a k k o
ronek, wyrobów z drzewa, koszyków, zabawek. K o s z t y te wynosiły
1 5
The rural industries
organization
in England
and Wales, A joint
issued
by the national
council
of social
service
and Rural
Industries
L o n d o n 1951, s. 5.
statement
Bureau,
PRZEMYSŁ
D O M O W Y I RZEMIOSŁO W
WIELKIEJ
BRYTANII
441
z 1913 r . 10 m i l . funtów, w t y m samych wyrobów k o s z y k a r s k i c h s p r o
wadzano za sumę 228 891 funtów .
Przed powołaniem do życia R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u działały na p o l u
organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego i n s t y t u c j e m n i e j
sze, powoływane przez i n s t y t u c j e państwowe l u b stowarzyszenia. Do
t y c h ostatnich należała t z w . L i g a w i e j s k a (The R u r a l Leaque) związana
z Królewskim T o w a r z y s t w e m E k o n o m i c z n y m (Royal Economic Society).
N i e stanowiąc placówki o charakterze k o m e r c y j n y m , miała ona j e d y n i e
pośredniczyć m i e d z y produkcją wiejską z jednej s t r o n y a m i e j s k i m
odbiorcą z d r u g i e j . Powołanie do życia t e j i n s t y t u c j i poprzedziły w i e l o
l e t n i e badania n a d możliwością zorganizowania przemysłu domowego
w W i e l k i e j B r y t a n i i prowadzone przez J . L . Green późniejszego sekre
tarza t e j placówki w A n g l i i , j a k i w Niemczech i A u s t r i i , gdzie p r o
d u k c j a przemysłu domowego i chałupnictwa dużo wcześniej posiadała
wyższą formę organizacyjną. D l a uzasadnienia potrzeby zorganizowania
przemysłu domowego, który stwarzałby d o d a t k o w e źródło dochodu dla
ludności w i e j s k i e j , J . L . Green przeprowadzał w i e l e wywiadów z l u d
nością wiejską koncentrując głównie swoje badania na bezrolnych i wła
ścicielach n a j m n i e j s z y c h f a r m . W e w s z y s t k i c h n o t o w a n y c h przez niego
w y p o w i e d z i a c h stwierdzono, że praca t a k a dawałaby szanse podniesienia
poziomu życia, wykorzystując czas często t r a c o n y b e z p r o d u k t y w n i e ,
szczególnie w porze z i m o w e j .
16
Wśród organizacji t e r e n o w y c h o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , które
zostały powołane w t y m s a m y m okresie, na szczególną uwagę zasługują
zorganizowane w 1920 r . w i e j s k i e r a d y g m i n n e ( R u r a l C o m m u n i t y C o u n
cils). Mając za zadanie podniesienie warunków życia na w s i , musiały
one w swoich p r o g r a m a c h umieścić p u n k t dotyczący rzemiosła i prze
mysłu domowego, których właściwy rozwój mógł służyć w y t y c z o n y m
przez radę celom.
W r o k później M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a przystąpiło do organizacji d z i a
łającego do c h w i l i obecnej b i u r a przemysłu wiejskiego ( R u r a l Industries
Bureau). Jego zadania i m e t o d y i c h realizacji ulegały z m i a n o m w za
leżności od warunków społeczno-ekonomicznych danego okresu. Zasad
niczy cel t e j organizacji pozostawał zawsze t e n sam, było n i m popieranie
i r o z w i j a n i e warsztatów w i e j s k i c h przez udzielanie pomocy finansowej,
technicznej i szkoleniowej. W Okresie k r y z y s u gospodarczego, który miał
miejsce w momencie powstania t e j i n s t y t u c j i , działalność j e j z m i e
rzała przede w s z y s t k i m do u t r z y m a n i a warsztatów istniejących. W latach
p o w o j e n n y c h natomiast dążono d o zorganizowania w rzemiośle w i e j s k i m
stanowisk p r a c y d l a ludności z w o l n i o n e j ze służby w o j s k o w e j i p r z e
mysłu wojennego. O d czasu powstania tego b i u r a zaczynają ukazywać
16
J . L. G r e e n ,
Industries
a national
obligation,
London
1915, s. 20.
442
WANDA
PAPROCKA
się prace będące w y n i k i e m badań p r o w a d z o n y c h na jego zlecenie, nad
stanem rzemiosła w poszczególnych okręgach i możliwościami jego r o z
w o j u . Między i n n y m i ukazują się prace: A . E. H . E l k i n g t o n , Develop
ment of Industries in Oxfordshire
(1922); H . Е. F r i t z Randolf i D. M . Hay,
Rural Industries
in England and Vales (1926); К. S. Woods, The Rural
Industries
round Oxford
(1921); W. P. Crartkshaw, Report on a survey
of the Wels textile industry (1927); J . C. Peate, Some Welsh wood
turners
and their trade ( d r u k o w a n e w zbiorze Studies in regional
consciousness
and enviroment,
1930), i t p . W w i e l u t y c h pracach postulowano w oparciu
o konkretną analizę warsztatów rzemieślniczych konieczność pożyczek
dla zainstalowania urządzeń technicznych oraz na akcję oświatową w za
kresie obsługi nowoczesnego sprzętu i właściwego systemu i c h spłat,
który dawałby rzemieślnikom możliwość stabilizacji.
Zgodnie z ustawą 1909 r . szczególne zainteresowanie budziły r z e m i o
sła świadczące usługi na rzecz r o l n i c t w a . D o tej k a t e g o r i i należą przede
w s z y s t k i m k o w a l e , kołodzieje, r y m a r z e . I c h znaczny stopień zależności
od r o l n i c t w a był powodem, że z m i a n y w gospodarce r o l n e j bezpośrednio
odbijały się na wielkości z a t r u d n i e n i a w t y c h gałęziach wytwórczości
w i e j s k i e j . T a k n p . obserwowane przed I wojną światową tendencje
zmniejszenia areału obszaru uprawnego na rzecz pastwisk zmniejszyły
zapotrzebowanie na narzędzia rolnicze i spowodowały spadek liczby
k o n i p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. W czasie I w o j n y natomiast zapo
trzebowanie na produkcję rolną zaktywizowało szereg warsztatów rze
mieślniczych związanych z obsługą r o l n i c t w a . To samo wystąpiło w cza
sie I I w o j n y światowej. W okresie międzywojennym szybka mechaniza
cja r o l n i c t w a zaczęła wymagać od rzemieślników z m i a n y tradycyjnego
systemu pracy, unowocześnienia warsztatów i zdobycia k w a l i f i k a c j i
technicznych. W t e j s y t u a c j i dużą rolę odegrało R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u ,
którego personel i n s t r u k t o r s k i udzielał pomocy technicznej w i e j s k i m
w a r s z t a t o m w zakresie obsługi maszyn p r z y równoczesnym u d z i e l a n i u
pożyczek na wyposażenie warsztatów. Szczególnie aktywną działalność
r o z w i j a to b i u r o w czasie I I w o j n y światowej i bezpośrednio po n i e j .
W 1940 r . zostaje u t w o r z o n y do dyspozycji b i u r a specjalny fundusz p o
życzkowy ( R u r a l Industries L o a n F u n d ) , zaczyna ukazywać się w y d a w
n i c t w o publikujące szereg broszur na temat organizacji p r o d u k c j i w a r
sztatów w i e j s k i c h różnych specjalności oraz d z i e n n i k k w a r t a l n y , w y d a
w a n y w L o n d y n i e p t . ,,Rural I n d u s t r i e s " . Z a w i e r a on artykuły dotyczące
p o z y c j i i p e r s p e k t y w y r o z w o j u różnych gałęzi rzemiosła, praktyczne
porady i wskazówki techniczne oraz handlowe, a k t u a l n e ceny i t p . B i u r o
r o z w i j a też bezpośrednio po w o j n i e ożywioną działalność w zakresie za
t r u d n i e n i a l u d z i osiedlających się na w s i . W w y d a n e j przez b i u r o ksią
żeczce Earning Your Living
in The Country
przedstawiony został p r o -
PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J
BRYTANII
443
g r a m szkolenia zawodowego d l a k o w a l i , r y m a r z y , cieśli b u d o w l a n y c h ,
garncarzy, d e k a r z y ( k r y c i e dachów słomą jest szczególnie rozpowszech
nione w N o r f o l k Reed), koszykarzy, w zakresie p r o d u k c j i t k a c k i e j (Welsh
T e x t i l e s i Seotish T e x t i l e ) . K u r s y prowadzone w myśl tego p r o g r a m u
organizowane były p r z y udziale M i n i s t e r s t w a P r a c y i związków zawo
d o w y c h , a i n f o r m a c j e dotyczące możliwości szkolenia i z a t r u d n i e n i a
można było otrzymać w 29 placówkach t e r e n o w y c h na obszarze całego
kraju.
Zainteresowanie rzemiosłem o d s t r o n y jego wartości a r t y s t y c z n y c h
i h a n d l o w y c h znajduje w y r a z w adresowanym do w y d a w c y „Timesa"
liście o p u b l i k o w a n y m w d n i u 14 sierpnia 1948 г., podkreślającym w a r
tość artystyczną rzemiosła angielskiego i konieczność jego u t r z y m a n i a .
A u t o r z y l i s t u postulując u t w o r z e n i e c e n t r u m rzemieślniczego w L o n d y
nie, w którym znalazłyby miejsce b i u r a , czytelnie, sale w y s t a w o w e i sale
konferencyjne, zwracają się do społeczeństwa o przesyłanie pożyczek
i darów na t e n cel.
W referacie wygłoszonym 12 maja 1948 r. na posiedzeniu K r ó l e w
skiego T o w a r z y s t w a S z t u k i (Royal Society of A r t ) d y r e k t o r R u r a l I n
dustries B u r e a u M . C. Cosmo C l a r k
wskazał na d w a aspekty działal
ności tej placówki. Jeden związany z a k t y w i z o w a n i e m wytwórczości
l o k a l n e j , która uzupełniałaby produkcję przemysłową nieopłacalną w t a k
małych rozmiarach, j a k n p . wyrób cegieł, garncarstwo, p r z e d m i o t y
z drewna, oraz organizowałaby niezbędne dla prawidłowej obsługi r o l
n i c t w a usługi podnosząc równocześnie i c h poziom techniczny. D r u g i
dotyczył stwarzania możliwości z a t r u d n i e n i a d l a ludności miejscowej l u b
osób osiedlających się na w s i . B i u r o swoją działalnością obejmuje Anglię
i Walię. D l a Szkocji istnieje osobna organizacja o p o d o b n y m charakterze,
która powstała w 1935 r. t z w . Scottish C o u n t r y Industries Development
Trust.
17
Wszystkie organizacje zajmujące się wytwórczością wiejską po I I w o j
nie światowej można podzielić na d w i e kategorie: 1) o charakterze ogólnopaństwowym, 2) o l o k a l n y m zakresie działania. Do pierwszej g r u p y
należą a) Development Commissioners j a k o organ w y k o n a w c z y uchwał
P a r l a m e n t u , działający w p o r o z u m i e n i u z i n n y m i urzędami państwowy
m i głównie z M i n i s t e r s t w e m R o l n i c t w a , b) R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u oraz
c) R u r a l Industries L o a n F u n d L i m i t e d . Do d r u g i e j g r u p y można z a l i
czyć R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l .
R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u k i e r o w a n e jest przez radę opiekuńczą
(Trustees), w skład której wchodzą przedstawiciele i n s t y t u c j i państwo
w y c h , organizacji zawodowych, organizacji społecznych, przedstawiciele
17
M. С. С o s m o
C l a r k , Craftsmenship
in the c o u n t r y s i d e , L o n d o n 1948.
WANDA
444
PAPROCKA
R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l oraz pewna liczba osób p r y w a t n y c h . Rada
opiekuńcza opracowuje p r o g r a m w y k o r z y s t a n i a p r z y z n a n y c h funduszów
i w y t y c z a k i e r u n k i działalności w stosunku do rzemiosła i przemysłu
domowego. B i u r o z a t r u d n i a techników, instruktorów i konsultantów
głównie w zakresie k o w a l s t w a , r y m a r s t w a , p r o d u k c j i wyrobów z d r e w
na, którzy k i e r o w a n i do odpowiednich w s i wskazanych przez R u r a l
C o m m u n i t y C o u n c i l służą d o r a d c t w e m t e c h n i c z n y m rzemieślnikom. B i u r o
posiada również sekcję zajmującą się w y s t a w a m i i p u b l i k a c j a m i . Roczne
sprawozdania z działalności ukazują się w , , A n n u a l Reports".
Wśród organizacji l o k a l n y c h główną rolę odgrywają R u r a l C o m m u n i t y
Councils, w r a m a c h których działają R u r a l I n d u s t r i e s C o m m i t t e e o r g a n i
zujące i opiekujące się rzemiosłem w i e j s k i m . Te ostatnie mogą obejmo
wać s w o i m zasięgiem jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y l u b k i l k a , jeżeli
w s k u t e k warunków n a t u r a l n y c h (np. tereny lesiste, glina) występowanie
surowca przekracza granice jednej j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e j .
Do rzemiosł, które objęte są opieką w y m i e n i o n y c h wyżej organizacji,
należy głównie k o w a l s t w o , kołodziejstwo, stolarstwo i ciesielstwo, t o k a r s t w o , szkunerstwo, dekarstwo, koszykarstwo, garncarstwo, k a f l a r s t w o ,
r y m a r s t w o , w i e j s k i e b u d o w n i c t w o , p r o d u k c j a przedmiotów z d r e w n a .
Działalność b i u r a daje p o d s t a w y d l a właściwego w y k o r z y s t a n i a t r a
dycyjnego rzemiosła wiejskiego w w a r u n k a c h nowoczesnego r o l n i c t w a .
Pomaga ono z jednej s t r o n y przestawieniu się części warsztatów dotąd
p r o d u k c y j n y c h na działalność usługową, z d r u g i e j u t r z y m u j e c h a r a k t e r
p r o d u k c y j n y niektórych z nich, co pozwala n a zaspokojenie zapotrzebo
w a n i a lokalnego często zgodnie z tradycją miejscową, n p . w zakresie
b u d o w n i c t w a czy wyposażenia wnętrza.
O i l e działalność R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u związana jest zwłaszcza
z rzemiosłem w i e j s k i m , o t y l e działalność dużo wcześniej powstałej
społecznej organizacji kobiecej Women's I n s t i t u t e wiąże się z r o z w o j e m
przemysłu domowego w W. B r y t a n i i . J a k k o l w i e k I n s t y t u t , Obejmujący
s w o i m zasięgiem Anglię i Walię, powstał dopiero w 1915 г., początki
jego działalności sięgają 1897 r . W a r u n k i do powstania tego t y p u orga
nizacji były w t y m okresie szczególnie sprzyjające. Trwający o d ostat
niego 25-lecia X I X w . k r y z y s r o l n y , pogłębiony szczególnie n i e s p r z y
jającymi w a r u n k a m i atmosferycznymi, zmuszał do i m p o r t u w i e l u a r t y
kułów r o l n y c h i hodowlanych. Równocześnie zmniejszył się areał
gruntów u p r a w n y c h . W latach 1871—1900 d w a m i l i o n y ornej z i e m i zo
stało zabrane n a p o t r z e b y rozbudowującego się przemysłu. W t y c h w a
r u n k a c h konieczność podniesienia wydajności poszczególnych f a r m stała
18
1 9
18
P o r . The rural
1 9
J . J e n k i n s , The
organization
history
in
England...
of the
Women's
Institute
movement
of
England
PRZEMYSŁ
D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J
BRYTANII
445
się sprawą palącą. Powstaje szereg i n s t y t u c j i i organizacji zajmujących
się r o l n i c t w e m . W 1889 r . powstało M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a , w 1901 r .
B r i t i s h A g r i c u l t u r a l O r g a n i z a t i o n Society. W t y m też r o k u rozpoczyna
również działalność Women's I n s t i t u t e wzorowane n a organizacji tego
t y p u istniejącej już w t y m czasie na terenie K a n a d y , którego głównym
celem było kształcenie k o b i e t w zakresie h o d o w l i , u p r a w y i przemysłu
domowego. P i o n i e r e m tego r u c h u był N u g e n t P r a t t , który w w y d a n e j
w 1904 r . swojej pracy Agriculture
in England and Other Lands p r z e d
stawił w oparciu o w z o r y i doświadczenia instytutów k a n a d y j s k i c h z na
czenie tego t y p u organizacji w zakresie kształcenia kobiet w i e j s k i c h
i podniesienia poziomu życia na w s i .
2 0
W 1917 r . zorganizowano pierwszą wystawę wytwórczości w i e j s k i e j
w H y d e P a r k . W swojej działalności starano się rozwijać t e przemysły
domowe, które posiadały d a w n e tradycje, n p . w y r o b y zabawkarskie
w Sussex, koszykarskie w Davon, W a r w i c k h i r e , rzeźbione p r z e d m i o t y
i z a b a w k i w N o r t h Wales, pończochy, rękawiczki w O x f o r d s h i r e .
W 1918 r. w r a m a c h I n s t y t u t u powstał Industries Sub-Committee, której
pierwszą przewodniczącą była H e r o n M a x w e l l . W 1919 r. powstała G u i l d
of Learners of Homecrafts. Celem t e j organizacji była poprawa warunków
życia wiejskiego przez r o z w i j a n i e d o m o w y c h i l o k a l n y c h przemysłów. O d
1921 r. zaczęto otrzymywać pierwsze pożyczki państwowe. Liczba człon
ków stale wzrastała. W 1943 r . było 228 t y s . członków, w 1951 r . około
pół m i l i o n a . O d początku swej działalności I n s t y t u t organizował w y s t a w y
świadczące o pożyteczności p r o w a d z o n y c h a k c j i . W 1922 r . odbyła się
w M u z e u m A l b e r t a i W i k t o r i i pierwsza w y s t a w a „National H a n d i c r a f t s
E x h i b i t i o n " , w 1932, 1935 i 1938 r. w y s t a w y odbywały się w N e w H o r t i
c u l t u r a l H a l l w Westminster. Szczególnie w okresie w o j n y , k i e d y hasłem
d n i a było reperowanie i p r o d u k o w a n i e w e własnym zakresie, działal
ność I n s t y t u t u i j e j akcje szkoleniowe odegrały znaczną rolę w życiu
gospodarczym w s i . Po w o j n i e pierwsza w y s t a w a odbyła się w 1946 r .
w L a m i n g t o n pod nazwą ,,Craftsmen at W o r k " .
21
T e n krótki przegląd działalności i n s t y t u c j i organizujących i w s p i e r a
jących rzemiosło w i e j s k i e i przemysł d o m o w y w A n g l i i i W a l i i w s k a
zuje, że n a w e t w k r a j u t a k wysoko uprzemysłowionym ciągle jeszcze
jest miejsce d l a działalności wiejskiego rzemieślnika. Spadek z a t r u d n i e
nia w rzemiośle, j a k wykazują materiały statystyczne, nie jest z j a w i s 211
Ibidem,
s. 2.
2 1
Ibidem,
s. 91.
446
WANDA
PAPROCKA
k i e m w t y c h w a r u n k a c h niepokojącym. System b o w i e m k o n t r o l i ze s t r o
n y R u r a l Industries B u r e a u i C o u n t r y Councils daje p o d s t a w y do są
dzenia, że t y l k o p o p y t na produkcję i usługi rzemieślnicze regulował
sprawę ilości warsztatów. W t a k i e j s y t u a c j i pozostałe w a r s z t a t y mogą
mieć w a r u n k i d l a trwalszej egzystencji.
G d y r o z p a t r u j e m y organizację i działalność i n s t y t u c j i popierających
przemysł d o m o w y w A n g l i i n i e możemy n i e zauważyć szeregu analogii
w działalności placówek o t y m charakterze n a terenie Polski. Zwrócenie
u w a g i na znaczenie przemysłów domowych jako źródła zatrudnienia
dodatkowego d l a ludności w i e j s k i e j w obu w y p a d k a c h było w y n i k i e m
t r u d n e j s y t u a c j i , w j a k i e j w końcu X I X w . znajdowało się r o l n i c t w o ,
a szczególnie d r o b n y posiadacz ziemi, j a k k o l w i e k p r z y c z y n y tego stanu
rzeczy t a k w A n g l i i , j a k i w Polsce były zupełnie różne.
