Cyfrowa Etnografia

35dbf9c9ae2ed0ab3b578d905ad62740.pdf

Media

Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11

extracted text

K

R

O

N

I

AMERYKAN ISTYKA

K

A

RADZIECKA

W
OSTATNIM
Amerykanistyka
w

jako

odrębna

naszym

kraju

zdobyła

sobie

wiązać

z wzrastającym

rzeczowe i naukowe

DZIESIĘCIOLECIU

dziedzina
prawo

etnografii

powszechnej

od

obywatelstwa.

J e j rozwój

należy

zainteresowaniem

opracowania

nych

i d z i s i e j s z y c h ludów

poza

działalnością

i

zapotrzebowaniem

obu A m e r y k .

ściśle naukową

Realizacją

tego p r o g r a m u ,

na

obejmującego

także informacyjno-popularyzatorską,

a m e r y k a n i s t y c z n y m j e s t śledzenie n a u k o w e j

zajął

się

p r z e z doc. d r M a r i ę Frankowską .
1

J e d n y m z ważkich zadań stojących p r z e d n o w o powstałym p o l s k i m
myśli w

tejże

ośrodkiem

d y s c y p l i n i e poza

gra­

k r a j u , i to zarówno w państwach k o n t y n e n t u amerykańskiego, j a k

i u n a s z y c h sąsiadów. B a d a n i a
pozwolą

chyba

społeczeństwa

w i e l u problemów k u l t u r o w y c h , dotyczących d a w ­

poznański ośrodek a m e r y k a n i s t y c z n y k i e r o w a n y

n i c a m i naszego

niedawna

zorientować

się w

t a k i e mogą mieć duże z n a c z e n i e p r a k t y c z n e ,

panujących

aktualnie tendencjach

gdyż

rozwojowych

ame-

r y k a n i s t y k i światowej, a t y m s a m y m być może umożliwią określenie zadań i p l a ­
n ó w n a przyszłość a m e r y k a n i s t y k i n a g r u n c i e p o l s k i m .
Na

terenie

krajów

Europy

Wschodniej

a w tym i amerykanistyka, rozwija
i

Niemieckiej

badania

w

Republice

się w

Demokratycznej.

i Środkowej
zasadzie

Powinniśmy

tychże k r a j a c h , gdyż i c h s p e c y f i k a ,

wości badań t e r e n o w y c h ,

etnografia

tylko w

Związku

zatem

a mianowicie

zbliżona jest do s y t u a c j i e t n o g r a f i i

powszechna,
Radzieckim

zwrócić

uwagę

ograniczone

na

możli­

powszechnej

w

Pol­

a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j skupiliśmy

uwa­

sce.
W n i n i e j s z y m przeglądzie d o r o b k u

gę n a o k r e s i e o s t a t n i c h dziesięciu lat. T a k i e c h r o n o l o g i c z n e

ograniczenie

wane

naukach

zostało

przede

wszystkim

zmianami,

jakie

zaszły

w

podykto­

społecznych

i h i s t o r y c z n y c h po X X Zjeździe K P Z R . W tychże o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h doszło
także

do

radzieckiej,

pewnego

wykrystalizowania

co p o z w o l i

problematyki

badawczej

amerykanistyki

n a m n a prześledzenie z a s a d n i c z y c h kierunków

zaintereso­

w a ń n a s z y c h w s c h o d n i c h sąsiadów. Umożliwi n a m to także ocenę d o r o b k u
kanistyki radzieckiej

i jej wkładu w dalsze poznanie

przeszłości i teraźniejszości
łalności

będzie

p o s t a w i l i sobie

także

kontynentu

pomocna

przy

skomplikowanych

amerykańskiego. A n a l i z a

odpowiedzi

na

naukowej

dzia­

czy zadania,

które

i j a k i e mogą być

dalsze

pytania:

amerykaniści r a d z i e c c y , zostały w y k o n a n e

amery­

zagadnień

t e n d e n c j e r o z w o j o w e tej d z i e d z i n y badań.
Podstawowym
są p u b l i k a c j e

źródłem

do

zamieszczane w

poznania

kluczowych

centralnym periodyku

problemów

amerykanistyki

etnografów r a d z i e c k i c h (,,So-

Zakład E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j p r z y K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M , S e k c j a A m e rykanistyczna przy P T L , Pracownia Etnograficzna I H K M P A N .
1

448

KRONIKA

wietskaja Etnografija"),
ník

Muzeja

stanowiących
gólnych
z

wydawnictwach

Antropologii

i Etnografii),

monografie

całej

zjazdów

c z y też w r e s z c i e

Ameryki, wybranych

zagadnień. Uzupełniających

różnorodnych

ciągłych ( T r u d y Instituía E t n o g r a f i i , S b o r ­

danych

i konferencji

w

oddzielnych

państw,

dostarczają

ludów

pracach,

lub

poszcze­

sprawozdawcze

etnograficznych

w

ZSRR

materiały

l u b ze

zjazdów

0 c h a r a k t e r z e międzynarodowym, w których b r a l i udział i amerykaniści r a d z i e c c y .
Problematyką amerykanistyczną zajmują się w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m n a u k o w c y ,
głównie

etnografowie,

skupieni

N. N. M i k ł u c h o - M a k ł a j a
w

AN

w

Sektorze

Ameryki

Z S R R , z siedzibą w

Instytutu

Moskwie.

Etnografii

z a s a d z i e p u n k t k o o r d y n a c j i w s z e l k i c h badań a m e r y k a n i s t y c z n y c h

dziś

w

ZSRR.

specjalnego

Tutaj

prowadzi

się

ożywioną

naukową, zajmującą

prowadzonych

wydawniczą,

p e r i o d y k u poświęconego wyłącznie p r o b l e m o m

tychczas nie m a . Sektor A m e r y k i znajduje
instytucją

działalność

im.

Ośrodek t e n s t a n o w i
mimo

że

a m e r y k a n i s t y c z n y m do­

się w dość ścisłym k o n t a k c i e z drugą

się również z a g a d n i e n i a m i

amerykanistycznymi

—

z I n s t y t u t e m A m e r y k i Łacińskiej. O b i e te placówki wspólnie wydają s z e r e g a k t u a l ­
nych

monografii,

Obok

tych

poświęconych

dwóch

r y k a n i s t y c z n y m i zajmują
Instytutu

Etnografii

zbiorach

znajdują

oddzielnym

moskiewskich

państwom

instytutów

Ameryki

naukowych

się także niektórzy p r a c o w n i c y

i tamtejszego

się k o l e k c j e

Muzeum

pochodzące

Południowej.

zagadnieniami

ame­

leningradzkiego

oddziału

Antropologii

i Etnografii,

którego

z obu A m e r y k ,

a zebrane

w

przeważnie

p r z e z r o s y j s k i c h b a d a c z y , podróżników i żeglarzy.
Takie skupienie amerykanistyki w
gradzkim

— to r z e c z b a r d z o

zagadnieniami
ręką"

z

dziedziny

podstawowe

dwóch ośrodkach — m o s k i e w s k i m i l e n i n -

charakterystyczna. Naukowcy
etnografii

materiały

powszechnej

źródłowe

—

zajmujący

muszą

zbiory

mieć

muzealne,

archiwa,

Podział t e r y t o r i a l n y a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j znalazł s w o j e

odbicie

matyce

nad

badawczej.

W

Moskwie

amerykaniści

skupiają

się

się

bowiem

dosłownie

„pod

biblioteki.

i w

proble­

zagadnieniami

związanymi ze współczesnymi przeobrażeniami zachodzącymi w k r a j a c h amerykań­
skich. W

Leningradzie

minowała

kierunek

natomiast najprawdopodobniej

badań

t a m t e j s z y c h etnografów,

muzealna
którzy

atmosfera

poświęcili

się

zdeter­
głównie

s t u d i o m n a d starożytnymi k u l t u r a m i Środkowej A m e r y k i .
W e współczesnej a m e r y k a n i s t y c e , t a k j a k i w całej e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j ,
w o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h zaszedł z d e c y d o w a n y zwrot. O d badań n a d a r c h a i c z ­
n y m i f o r m a m i k u l t u r y i przeżytkami wspólnoty p i e r w o t n e j przeszła e t n o g r a f i a do
badań n a d współczesnością, i to n a d współczesnością narodów Z w i ą z k u R a d z i e c ­
kiego, a także narodów i n n y c h kontynentów — A z j i , A u s t r a l i i , O c e a n i i i A m e r y k i .
W t y c h b a d a n i a c h stosują e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y p o d s t a w o w e z a s a d y s w e j s z k o ­
ły — k o n s e k w e n t n y h i s t o r y z m i metodę d i a l e k t y c z n e g o oraz h i s t o r y c z n e g o m a t e r i a ­
l i z m u . P o d s t a w o w e etapy r o z w o j u e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j określone zostały p r z e z
k o l e j n e Z j a z d y K P Z R ( X X , X X I , X X I I ) , które kreśląc p l a n b u d o w y k o m u n i z m u
sprecyzowały także z a d a n i a stojące p r z e d n a u k a m i społecznymi i h i s t o r y c z n y m i .
G ł ó w n e z n i c h , a dotyczące etnografii, to „wnikliwe b a d a n i e p r a w wyznaczają­
c y c h przejście od s o c j a l i z m u do k o m u n i z m u " , „rozpracowywanie n o w y c h p r o b l e ­
m ó w mających z n a c z e n i e
praktyczne",
„analizowanie
procesów
zachodzących
w świecie k a p i t a l i s t y c z n y m " i „demaskowanie ideologii b u r ż u a z y j n e j " .
2

Kierując

się

też

głównie

tymi

1 przyjął w r o k u 1959 s i e d m i o l e t n i
także d a l s z y rozwój a m e r y k a n i s t y k i .

postulatami
plan

prac

Etnografii

opracował

naukowo-badawczych,

Instytut

określając

C y t . za O. G a n e k a j " a, Z działalności Instytutu
Etnografii
im. N.N.
kłucho-Makłaja
AN ZSRR
w r. 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 404.
2

Mi­

449

KRONIKA

Problematyka
procesów
nowo

badawcza

formowania

powstających

radzieckich

etnosów

posiadają

narodów

i dróg

aktualne

a s p e k c i e z wyjaśnieniem
żoności ruchów

a m e r y k a n i s t y k i skupiła się n a śledzeniu współczesnych

się różnych

znaczenie,

podstawowych

społecznych

i walki

posiadają

społeczeństwa.

Studia

rozkład

rodowego, przejście

dostarczają

grafami

argumentów

radzieckimi

a

gdyż

związane

także b a d a n i a

bowiem

w

jak

poświęcone

ideologicznej

najszerszym

i

całej

toczonej

przede

zło­
ame­

problematyce

problemami,

do p a t r i a r c h a t u

dyskusji

zachodnioeuropejskimi

tych

etnografów

na kontynencie

nad takimi

od m a t r i a r c h a t u

do

kultury

te w g

są

narodowowyzwoleńczej

przedklasowego
nych,

badaniu

Zagadnienia

reguł h i s t o r i i oraz z u k a z a n i e m

rykańskim. P o d o b n e z n a c z e n i e
ustroju

obu A m e r y k ,

i c h rozwoju.

j a k np.

i wiele i n ­

między

wszystkim

etno­

amerykań­

skimi.
To

przeniesienie

współczesny
nym —
do

centrum

nie zmniejsza

odnoszących

okresu

również

amerykanistyki radzieckiej

znaczenia

się do s t a r y c h k u l t u r

konkwisty

zasadniczy

zainteresowań

bynajmniej

i późniejszej

postulat

nauk

prac

o

charakterze

przedkolumbijskiej

kolonizacji.

Takie

bowiem

historycznych, a mianowicie

Za

najważniejszy

dorobek a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j

szeregu publikacji

częściowo n a w e t

obejmujących

w całości z a r y s e t n o g r a f i i

grunt

Ameryki,

c z y też

badania

spełniają

wykrywanie

widłowości procesów h i s t o r y c z n y c h n a w s z y s t k i c h s t a d i a c h r o z w o j u
nie i w y d a n i e

na

historycz­

uznać należy

o charakterze

pra­

społeczeństwa.
opracowa­

podręcznikowym,

ludów k o n t y n e n t u amerykańskiego.

Prace

te, poza t y m że zapełniły dużą lukę w r a d z i e c k i e j etnografii

powszechnej,

liły

amerykanistycznych.

autorom

Umożliwiło
z

punktu

na

określenie

to zwrócenie
widzenia

stopnia

uwagi

etnografów

w

zaawansowania
dalszych

badań

studiach

n a te p r o b l e m y ,

r a d z i e c k i c h niewłaściwie

ujmowane,

pozwo­
które

oraz

są

n a te,

które d o t y c h c z a s n i e były dostatecznie l u b n a w e t

całkowicie z b a d a n e .

Te publika­

cje

poglądów

radzieckich

są w

zasadzie

na zagadnienia

najważniejszym

wykładnikiem

uczonych

amerykanistyczne.

Pierwszą z n i c h stanowiła w y d a n a

w r o k u 1955 p r a c a Indiejcy

Arnieriki .

niektórych w y b r a n y c h

plemion,

typowych

t y c h , które uważa

n y c h rodzajów g o s p o d a r k i
ogólnym

publikacji

rykańskiej

lub

znalazły

swój

wyraz

radzieckie

koncepcje
gospo-

które z a s a d n i c z o przejęte zostały z z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j

i ame­

i przystosowane

O b o k z a s a d n i c z y c h rysów g o s p o d a r k i

obszaru

określo­

o charakterze

i strefy

antropogeografii

historyczno-etnograficznego

indiańskich

przedstawicieli

i k u l t u r y . W t e n sposób w tej p i e r w s z e j

amerykanistycznej

historyczno-kulturowego
darczo-kulturowej,

się z a n a j b a r d z i e j

Pu­

3

b l i k a c j a t a poświęcona była h i s t o r i i i etnografii

do potrzeb

nauki

i kultury wybranych

marksistowskiej .
4

plemion, takich j a k

I r o k e z i , I n d i a n i e P r e r i i c z y I n d i a n i e K e c z u a , b a r d z o dużo m i e j s c a poświęcili

auto­

rzy

n a omówienie

które

w

sposób

Walka

okresu

dominujący

kolonizacyjnego,

spowodowały

narodowowyzwoleńcza

uwypuklając

upadek

te jego p r z e j a w y ,

starożytnych

indiańskich p l e m i o n

przeciwko

kultur

obu

Ameryk.-

europejskiemu

kolo­

n i z a t o r o w i o r a z s y t u a c j a społeczno-ekonomiczna d z i s i e j s z e j ludności a u t o c h t o n i c z n e j
znalazły swój

wyraz

wionego przez

amerykanistów

w

szeregu

metodologiczna

etnografii

w

rozdziałów. W
Indiejcach

r a d z i e c k i e j , ujmującej

w postaci h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e j

ujęciu

Arnieriki

całego materiału
zaznacza

przedsta­

się wyraźna

linia

historię k u l t u r y określonego

ludu

monografii.

Indiejcy
Arnieriki.
Etnograficzeskij
sbornik,
t. 25: 1955.
J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm.
w etnologii
ka, bódź 1956, s. 271.
s

„Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S.,

4

anglosaskiej

29 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I

a etnografia

radziec­

450

KRONIKA

T a p i e r w s z a poświęcona I n d i a n o m p r a c a , m i m o s w y c h l i c z n y c h b r a k ó w i u s t e ­
rek,

stanowiła

początkowy

etap

amerykanistycznych

badań

prowadzonych

S e k t o r A m e r y k i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , zmierzający do w s z e c h s t r o n n e g o

przez

opracowania

h i s t o r i i i etnografii d a w n e j i współczesnej ludności N o w e g o Świata.
Następnym k r o k i e m w k i e r u n k u r e a l i z a c j i t y c h planów było w y d a n i e
1957 p r a c y pt. Oczerki

obszczej

w

roku,

e t n o g r a f i i , w której j e d e n z rozdziałów poświęcony
5

został l u d o m Północnej i Południowej A m e r y k i . W

t y m stosunkowo

krótkim

opra­

c o w a n i u znaleźć można już p e w n e n o w e s p o j r z e n i a , s p o t y k a n e c o r a z częściej w d a l ­
szych pracach

Instytutu Etnografii.

t y c h k u l t u r Środkowej
tubylczej

ludności

w

Obok

i Południowej
światową

omówienia

Ameryki

starych i wysoko

rozwinię­

dużo u w a g i poświęcono

wkładowi

kulturę, podkreślając

ctwa, architektury i sztuki. W t y m przeznaczonym
ręczniku etnografii

n a polu

rolni­

zwrócono uwagę n a kształtowanie się

nowych

g r u p e t n i c z n y c h n a t e r e n i e o b u A m e r y k . N i e d a n o t u co p r a w d a pełnego

etnogra­

ficznego

obrazu

po r a z p i e r w s z y

j e j dorobek

w z a s a d z i e d l a studentów p o d ­

takich

lecz p r z e d s t a w i o n o
narodowości
w

w

grup,

jak Amerykanie,

historyczną

politycznych granicach

Te

d w i e wyżej

roku

1959 w

omówione

serii

Kanadyjczycy

czy B r a z y l i j c z y c y ,

charakterystykę procesów f o r m o w a n i a
prace

d z i s i e j s z y c h państw

pozwoliły

wydawniczej

Narody

amerykanistom

Mira

się

nowych

amerykańskich.
radzieckim

dwutomowe

wydać

dzieło

poświęcone

ludności Północnej i Południowej A m e r y k i . P r a c a t a stanowiła w y n i k

wieloletnich

6

studiów

szeregu

obejmujące
ryki

Sektora

całokształt p o d s t a w o w y c h

zostały

dologii.

pracowników

opracowane

n a obejmowała z a g a d n i e n i a

Instytutu Etnografii.

zagadnień h i s t o r i i i etnografii

pod kątem

Całość p r a c y podzielona

Ameryki

widzenia

marksistowsko-leninowskiej

meto­
wstęp­

a n a l i z a językowa i h i s t o ­

składały się poszczególne m o n o g r a f i e l u d ó w w r a ­

mach

historyczno-etnograficznych

Każda

z tych

oparta

j e s t n a i d e n t y c z n y m s c h e m a c i e wewnętrznym, obejmującym

małych

graficzno-historyczny

rejonów

monografii
wstęp,

tomy
Ame­

została n a d w i e części, z których p i e r w s z a

ogólne, t a k i e j a k etnogeneza,

r y c z n a . N a drugą część p r a c y

Dwa

ludów

wydzielonych

dotyczących

następnie

kultury

szeroko

przez

S. A.

ludności

omówioną

Tokariewa.

autochtonicznej
najpierw

kulturę

geo-

materialną

i w r e s z c i e w o w i e l e m n i e j s z y m s t o p n i u społeczną i duchową. W i e l e u w a g i poświę­
cili a u t o r z y u k a z a n i u k u l t u r y t u b y l c z e j
żu

ludności r e j o n u A m e r y k i Środkowej i W y ­

Andyjskiego.
W

przeciwieństwie

grafia

etnograficzna

do w i e l u

poświęcona

ludności a u t o c h t o n i c z n e j

prac

o podobnym

Ameryce

zawiera

także o p r a c o w a n i e

charakterze
obok

radziecka

mono­

charakterystyki

kultury

historii formowania

się n o w y c h

dowości, które wytworzyły się n a terenie N o w e g o Świata w w y n i k u
i

afrykańskiej

kolonizacji.

charakterystyki"

Autorzy

współczesnych

stawiając

wielkich

sobie

za c e l d a n i e

„etnograficznej

narodów

kontynentu

amerykańskiego

s k i e r o w a l i głównie u w a g ę n a analizę procesów kształtowania się n o w y c h
na

tle społeczno-ekonomicznych

kolonialnym,

głównie

w

wieku

naro­

europejskiej

narodów

i p o l i t y c z n y c h z m i a n , j a k i e zachodziły w
X I X i początkach

XX. W

badaniach

okresie

tych,

jak

przyznają s a m i autorzy, e t n o g r a f o w i e w y p r z e d z i l i historyków i ekonomistów, którzy
dotychczas
mach.

nie poruszali historii kontynentu

T e n brak

micznych
wianej

oparcia

spowodował

p r a c y zawierają

n a ogólniejszych

amerykańskiego w t a k s z e r o k i c h r a ­

opracowaniach

najprawdopodobniej,

historycznych i

że n o w a t o r s k i e

zbyt dużo uogólnień i d a l e k o

rozdziały

ekono­

wyżej

oma­

idących uproszczeń. W

roz­

działach poświęconych współczesnej c h a r a k t e r y s t y c e w i e l k i c h narodów o b u A m e r y k
5

rika,
6

Oczerki
obszczej
etnografii.
Obszcze
Afrika, M o s k w a 1957.
Narody
Amieriki.
Etnograficzeskije

swiedienija.

Awstralia

oczerki,

Narody

[w:]

i Okieania,
mira,

Amie-

M o s k w a 1959.

461

KRONIKA

a u t o r z y s t a r a l i się przedstawić „etnograficzną charakterystykę" t a k i c h g r u p e t n i c z ­
nych, j a k Kanadyjczycy czy Amerykanie.
tłoczona

zbyt

dużym

materiałem

C h a r a k t e r y s t y k a t a j e d n a k została

poświęconym

ekonomice

i

polityce,

w

rezultacie tylko jednym

z elementów społeczno-gospodarczej

W

niektórych

proporcje

rozdziałach

między

przy­

stając

monografii

tłem społeczno-gospodarczym

t y c z n y m a charakterystyką etnograficzną zostały n a w e t do tego s t o p n i a

się

kraju.
i

poli­

zachwiane,

że ta o s t a t n i a n i e m a l w ogóle n i e występuje.
Mimo

jednak

wielu

zastrzeżeń,

o współczesnych n a r o d a c h ,

pod a d r e s e m

rozdziałów

p r a c a t a umożliwiła e t n o g r a f o m r a d z i e c k i m

które

są w y s u w a n e

spojrzenie

w n o w a t o r s k i sposób n a różnorodne p r o b l e m y

a m e r y k a n i s t y c z n e . Pozwoliło to r o z ­

patrywać n i e t y l k o k u l t u r y

c z y współczesne

przedkolumbijskie

c j i indiańskich plemion, l e c z także i w i e l k i e n i e d a w n o
jące się n a r o d y ,

bez których znajomości n i e może być m o w y

amerykanistyki.

W

t y m też k i e r u n k u

została

procesy

akultura-

powstałe l u b dopiero

skierowana

formu­

o uwspółcześnieniu

dalsza

działalność I n ­

s t y t u t u E t n o g r a f i i , który kontynuując b a d a n i a n a d f o r m o w a n i e m

się współczesnych

narodów w

poświęconych

dzielnym
przez

Ameryce

narodom

etnografów,

przystąpił

Ameryki

do p u b l i k a c j i

Łacińskiej.

ale i specjalistów

czysto historycznego

innych

i etnograficznego

szczególnym z a g a d n i e n i o m

serii monografii

Publikacje

te o p r a c o w a n e

dziedzin,

także s z e r e g

zawierają

artykułów

od­

już

nie tylko

obok

materiału

poświęconych

po­

e k o n o m i k i , p o l i t y k i i k u l t u r y t y c h młodych południowo­

amerykańskich państw.
Z p r a c d o t y c h c z a s w y d a n y c h najwięcej materiału etnograficznego
na w

pozycjach

poświęconych

straciły

całkowicie

pendium

wiedzy

charakter

Kubie

i Ekwadorowi .
7

etnograficzno-historyczny,

o sytuacji ekonomicznej

i politycznej

Inne

znaleźć moż-'

natomiast

zamieniając

z tej s e r i i

się w

kom­

t a k i c h państw, j a k C h i l e ,

Brazylii czy Wenezueli .
8

Szczególne
Amieriki .
9

miejsce

Radzieccy

geografowie

w

tej

serii wydawniczej

badacze

i ekonomiści —

—
w

szeregu

swą u w a g ę n a p r o c e s i e f o r m o w a n i a

Nacii

Latinskoj

socjologowie,

lingwiści,

zajmuje

historycy, etnografowie,

praca

zamieszczonych w

się i r o z w o j u

niej

artykułów

narodów, kontynuując

m y m s t u d i a rozpoczęte z o k a z j i p r a c n a d Narodami

Amieriki.

skupili
tym sa­

M i m o że książka ta

n o s i c h a r a k t e r luźno ze sobą powiązanych rozdziałów, to j e d n a k łatwo można z a ­
uważyć, iż n a c i s k p o s t a w i o n y

został n a z a g a d n i e n i a

związane z konsolidacją

róż­

n y c h elementów e t n i c z n y c h w j e d e n naród.
O b o k tej wyżej p r z e d s t a w i o n e j
Etnografii w

zasadniczej

działalności w y d a w n i c z e j

Instytutu

o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h ukazało się także s p o r o o d d z i e l n y c h

n a ogół n i e związanych t e m a t y c z n i e z sobą, l e c z będących także p l o n e m
działalności r a d z i e c k i c h amerykanistów. D w i e z t y c h p r a c
nograficzny
wa

zagadnienia

ujmują

w

sposób m o ­

związane z rozkładem wspólnoty r o d o w e j . J . P. A w i e r k i e -

n a przykładzie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i L . F a i n b e r g

ciu o plemiona
nego

rodu

Eskimosów i A l e u t ó w wykazują

ku nowym

prac,

naukowej

formom

stosunków

proces

przejścia

społeczno-ekonomicznych,

wspólnota sąsiedzka c z y społeczeństwo k l a s o w e

10

w

opar­

od m a t r i a r c h a l takich

jak

.

K u b a . Istoriko-etnograficzeskie
oczerki, M o s k w a 1961; Ekwador.
Istoriko-etno­
graficzeskie
oczerki, M o s k w a 1963.
Brazilia.
Ekonomika.
Politika.
Kultura,
M o s k w a 1963; Czili. Politika.
Ekono­
mika. Kultura,
M o s k w a 1965; W i e n i e s u e l a segodnja.
Ekonomika.
Politika.
Kultura,
M o s k w a 1966.
Nacii latinskoj
Amieriki,
M o s k w a 1964.
L . A. F a i n b e r g ,
Obszczestwiennyj
stroj eskimosow
i aleutow.
Ot
matierinskogo
roda к sosiedskoj
obszczine,
M o s k w a 1964; J . P . A w i e г к i e w a, R a z i o 7

8

9

10

452

KRONIKA

Z

i n n y c h p r a c , które w o s t a t n i m dziesięcioleciu zostały w y d a n e w Z S R R , n a ­

leży p r z e d e w s z y s t k i m omówić s t u d i u m J . W. K n o r o z o w a
i R. W. Kinżalowa

o sztuce p r z e d k o l u r n b i j s k i e j

n

uwagę n a t r z y „sborniki" a m e r y k a n i s t y c z n e . P i e r w s z y
prac

Instytutu Etnografii,

zawiera

poświęcone p i s m u

Ameryki .

omówienie

z nich, wydany

h i s t o r i i społecznego

d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i b a s e n u A m a z o n k i
dzisiejszej s y t u a c j i ludności indiańskiej w M e k s y k u
Indiejcew,
i

przedstawia

eskimoskiej

etnografii
runków,

w

ludności

sposób w s z e c h s t r o n n y

do k u l t u r y

amerykańskiej

światowej

podejmuje

,,szkół" i t e n d e n c j i

13

krytyczną

panujących

Należy także

I2

w

ramach

ustroju

oraz artykuł

u In­

poświęcony
Kultura

. D r u g i , zatytułowany

problematykę w k ł a d u

.

Majów
zwrócić

Ostatni

poświęcony

analizę s z e r e g u

dziś głównie

wśród

indiańskiej

współczesnej

teoretycznych kie­
naukowców

Stanów

Zjednoczonych i Meksyku 4
Szereg

artykułów

o r g a n u etnografii
kułów

n i e odbiega

moskiewskim.

„Sowietskaja

zasadniczo

Dlatego

zmian kulturowych
sytuacją

amerykanistycznych

radzieckiej
też

od k i e r u n k u

dotyczą

można

Ameryce

czy wreszcie

na

łamach

głównego

Problematyka

tych

nadanego amerykanistyce

one najczęściej

zachodzących w

tego k o n t y n e n t u ,

znaleźć

Etnografija".

współczesnej

Łacińskiej

w

arty­

w

ośrodku

sytuacji

Indian,

związku

z polityczną

k r y t y k i metodologii e t n o g r a f i i

amerykań­

skiej.
O b o k dosyć n i e r e g u l a r n i e
conych
się

różnorakim

artykuły

publikowanych,

zagadnieniom

informacyjne,

przeważnie s t o s u n k o w o

posiadające

podsumowujące

charakter

w

artykułów poświę­

periodyku

tym

ukazują

polityczno-reportażowy.

Są

to

krótkie r e l a c j e , czy n a w e t wręcz n o t a t k i p u b l i k o w a n e n p .

z o k a z j i u z y s k a n i a niepodległości p r z e z
lub

ściśle n a u k o w y c h

amerykanistycznym,

pewien

byłe kolonie

(Jamajka,

T r y n i d a d , Tobago)

etap ruchów społecznych, mających

wpływ

n a układ

wydarzeń p o l i t y c z n y c h n a k o n t y n e n c i e amerykańskim ( K u b a ) .
I 5

Ważnym
naukowa

przejawem

działalności

amerykanistyki w

c z a n e n a łamach „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " .
radzieckie prace

Radzieckim

Recenzowane

f i c z n a , d o t y c z y problemów i s t o t n y c h dla b a d a c z a
recenzje

są oczywiście

a m e r y k a n i s t y c z n e oraz t a k i e , których t e m a t y k a , choć

tego też obok r e c e n z j i poświęconych p r a c o m
także

Związku

k r y t y k a i p o l e m i k a , której r e z u l t a t e m są b a r d z o l i c z n e r e c e n z j e

prac

socjologicznych,

jest

zamiesz­
wszystkie

nieetnogra-

ludów i k u l t u r obu A m e r y k .

Dla­

t y p o w o h i s t o r y c z n y m znaleźć można

politycznych,

ekonomicznych

czy

wreszcie

religioznawczych.
Najwięcej
glosaskich

jednak

prac,

m i e j s c a w t y m dziale zajmują

których

tematyka

dotyczy

słusznie r e c e n z j e s z e r e g u a n ­

h i s t o r i i etnicznego

kształtowania

się

żenię rodowoj
obszcziny
i formirowanie
rannieklassowych
otnoszenij
w
obszczestwie
m d i e j e i e u ; siewiero-zapadnogo
pobierieżja
Siewiernoj
Arnieriki,
„Trudy Instituía
E t n o g r a f i i " , N. S., t. 70: 1961.
J . W. К n o r o z o w,
Pismiennost
indiejciew
Maija,
Leningrad—Moskwa
1963; R . W. К i n ż a 1 o w, Iskusstwo
driewniej
Arnieriki,
M o s k w a 1962.
Amierikanskij
etnograficzeskij
sborník I, „Trudy I n s t i i u t a E t n o g r a f i i " , N. S.,
t. 58: 1960.
Kultura
indiejciew.
W k ł a d koriennogo
nasielienija
Arnieriki
w
mirowuju
kulturu,
M o s k w a 1963.
Souiriemiennaja
amierikanskaja
etnografija.
Tieorieticzeskie
naprawlenija
i tendiencii,
M o s k w a 1963.
n r 3, L . A . F a i n b e r g , ÍVouJaja stoíiea Brazílii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960
s. 188; A . D. D r i d z o, N a s i e l e n i e K u b y , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 n r 2,
s. 122—135; t e n ż e , Nasielenie
J a m a j k i , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 5,
s. 100—110; L . A . F a i n b e r g , Nasielenie
Trinidada
i Tobago,
„Sowietskaja E t n o ­
g r a f i j a " , 1962 n r 6, s. 119—123.
11

12

13

14

453

KRONIKA

d z i s i e j s z y c h w i e l k i c h krajów
nady.
szej

I n n a dosyć z w a r t a

Ameryki

Północnej

—

g r u p a r e c e n z j i dotyczy

s y t u a c j i ludności a u t o c h t o n i c z n e j

Stanów Z j e d n o c z o n y c h

publikacji

poświęconych

a r k t y c z n y c h rejonów

Kanady

i Ka­
dzisiej­

i Alaski. T e ­

r e n y te znajdują się do dziś w kręgu zainteresowań etnografów r a d z i e c k i c h , g ł ó w ­
n i e ze względu n a dużą ilość źródeł pochodzących z o k r e s u t z w . r o s y j s k i e j
ryki.

Drugim

najprawdopodobniej

j a k i e zaszły w

powodem

jest

możliwość

Ame­

konfrontacji

c z a s a c h współczesnych wśród ludności t u b y l c z e j

Alaski

zmian,

i ludności

o zbliżonym t y p i e k u l t u r o w y m zamieszkującej o b s z a r y S y b e r i i .
Wśród

szeregu

recenzji

o

charakterze

częściej i t a k i e , które podejmują
nia

metodologicznego,

amerykańskich

jak

świadczą,

znajomości

aktualnych

Można

zaryzykować

by

dwóch p r z e j a w a c h

i
iż

się

coraz

rzeczową krytykę, i to zarówno z p u n k t u

sprawozdawczym

widze­

faktograficznego.
amerykaniści

prądów

i tendencji

twierdzenie,

że

Recenzje

radzieccy

najnowszych

przywiązują

panujących

skupiają

działalności etnografii

spotyka

w

publikacji

dużą

zagranicznej

oni swoje

zainteresowanie

amerykańskiej. Siedzą rozwój

n y c h poglądów i p i s a n y c h w o p a r c i u o n i e p r a c t y c h e t n o g r a f i c z n y c h

amerykańskich k u p o z y c j o m
dologii

na wszelkie

przejawy

h i s t o r y z m u l u b przejścia

do
na

teoretycz­

szkół, które

znajdują się n a całkowicie p r z e c i w s t a w n y c h p o z y c j a c h m e t o d o l o g i c z n y c h .
zaś s t r o n y szczególną u w a g ę zwracają

wagę

etnografii.

nawrotu

Z

drugiej

etnografów

i c h n i e m a l n a grunt

meto­

marksistowskiej .
I 6

Zastanawia

jedynie

szczupła

r y k i Łacińskiej, która z n a j d u j e

ilość r e c e n z j i p r a c

przedstawicieli

się przecież głównie w sferze

państw

Ame­

zainteresowań a m e -

rykanistów r a d z i e c k i c h .
Jednym

z

przejawów

jest u c z e s t n i c z e n i e w

naukowopopularyzatorskiej

pracach prowadzonych

działalności

amerykanistów

przez radzieckie w y d a w n i c t w a

ency­

k l o p e d y c z n e . W w i e l u t o m a c h różnorakich e n c y k l o p e d i i i słowników spotkać można
hasła dotyczące s t a r y c h i n o w y c h

k u l t u r k o n t y n e n t u amerykańskiego,

opracowane

przez w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h specjalistów .
17

Szersza
roku

działalność

1957, k i e d y

Związku
nych

Antropologów

wyjeżdżało

badań

amerykanistów

to r a d z i e c c y

i Etnografów.

do A m e r y k i

amerykanistycznych,

w

na polu

etnografowie

międzynarodowym

weszli

w

skład

się od

O d tego też c z a s u k i l k u r a d z i e c k i c h

c e l u bliższego z a p o z n a n i a

zebrania

datuje

Międzynarodowego

interesującego

się z ogólnym

i c h materiału

i

uczo­
stanem

nawiązania

bliższych kontaktów n a u k o w y c h .
W r o k u 1957 z n a n y r a d z i e c k i antropolog
przeprowadził b a d a n i a

nad osteologicznym

osady

Ipiutak

W

I.

Zolotariewskaja,

A.

(Alaska).

G. F . Debec
materiałem

przebywał w U S A , gdzie

ze z n a n e j

staroeskimoskiej

następnym r o k u w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h

która

zbierała

łożenia I n d i a n s t a n u O k l a h o m a

t a m materiał

i udziału I n d i a n w

dotyczący
wojnie

przebywała

współczesnego

Północy

po­

z Południem.

S z e r e g r a d z i e c k i c h naukowców wyjeżdżało w o s t a t n i c h l a t a c h n a Kubę. Wzięli
oni

udział w

nym

międzynarodowej

n a terenie

pologiczne

prowincji

ekspedycji

Oriente.

ostatnich przedstawicieli

o charakterze

Przeprowadzono

szkoleniowo-penetracyj-

t a m wstępne b a d a n i a

kubańskich I n d i a n . Z b a d a n o także

antro­

potomków

Jukateków — I n d i a n pochodzących z M e k s y k u , a p r z e w i e z i o n y c h n a K u b ę w

ubie­

głym s t u l e c i u . Z a p o z n a n i e

Kuby,

się z pracą i działalnością ośrodków n a u k o w y c h

I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a ,
Nowyj
amierikanskij
etnograficzęskij
żurnal,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 5, s. 162—167; J . P. A w i e г к i e w a,
Marksistskij trud po istorii Kanady,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 6, s. 149—152.
Zob. Sowietskaja
Istoriczeskaja
Enciklopiedija,
t. 1—8, M o s k w a 1961—1965;
Iskusstwo
stran i narodów mira. Kratkaja
chudożestwiennaja
enciklopiedija,
t. 1—2,
M o s k w a 1962—1965.
16

17

454

KRONIKA

osobiste

uczestnictwo w

terenowych

n i s t o m n a sformułowanie
i

etnograficznych

nej,

kulturowej

szeregu

na Kubie.
i rasowej

Najważniejsze

niwelacji

resztkami tamtejszych Indian
Na

szeregu

referatami,

18

obok kolegów

amerykanistyki

pozwoliło r a d z i e c k i m

przyszłych badań

z n i c h to śledzenie

współczesnej

procesów

ludności K u b y

zjazdów

i kongresów

z i n n y c h d z i e d z i n etnografii,

to z a p o z n a n i e

radzieckiej

ameryka-

antropologicznych
oraz

etnicz­

studia n a d

.

międzynarodowych

kaniści. Umożliwiło

ekspedycjach

postulatów

oraz

się specjalistów

pozwoliło

ze

swoimi

także i r a d z i e c c y

występowali

amery­

z całego świata

n a wymianę

z

doświadczeń

dorobkiem
i

rzeczową,

naukową polemikę.
I

t a k np. w

roku

Międzynarodowego
specjalista

od

1956 w

Kongresu

czasie trwającego
Amer^kanistów

starożytnych

kultur

wówczas

wygłosili

mezoamerykańskich

w

Kopenhadze
znany

J . W.

Knorozow,

przedstawił n o w e dane dotyczące p r o b l e m u o d c z y t a n i a p i s m a
lotariewskaja,

która

omówiła

naukową

wartość

XXXII

referaty:

Majów,

etnograficznych

radziecki
który

i I. A . Z o -

zbiorów

amery-

k a n i s t y c z n y c h znajdujących się w m u z e a c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o .
1 9

Za

największe wystąpienie r a d z i e c k i c h amerykanistów należy uznać i c h udział

w

V I I Międzynarodowym

w

Moskwie w

Ameryk

lecie

Kongresie

aż 11 referatów,

genetycznych

związków

I n d i a n Północnej

Antropologów

1964 r. P r z e d s t a w i l i
poruszając

Czukczów

Ameryki

i

i Etnografów, który odbył się

oni ogółem n a p o s i e d z e n i a c h

najróżnorodniejsze
Eskimosów

do

zagadnienia

historii

s e k c j i obu
—

od

społecznego

i do badań n a d współczesnym składem

etno­
ustroju

narodowościo­

w y m U S A . R e f e r a t y r a d z i e c k i c h u c z o n y c h wygłoszone w c z a s i e o b r a d s e k c j i P o ł u d ­
niowej
jak

i Centralnej

Ameryki

dotyczyły także h i s t o r i i o k r e s u

przedkolumbijskiego,

i najnowszych

tendencji

rozwojowych

indiańskich.

dzisiejszych kultur

W miarę dalszej a k t y w i z a c j i a m e r y k a n i s t y c z n y c h badań n a p e w n o c o r a z częś­
ciej

spotkać

będzie

można

radzieckie

wych

amerykanistycznych periodykach.

polu

uczynił J . W. K n o r o z o w ,
Przejawem

wizyt

wzrastającego

są c o r a z

dzielą

się

20

w

zagranicznych,

stosunkowo

ściśle

najwięcej

facho­
na tym

s z e r s z y ogół ze s w o i m

do­

.

zainteresowania

częstsze o d w i e d z i n y
oni s w y m i

Dotychczas

zapoznając t y m s a m y m

robkiem nad odczytaniem pisma Majów
dzieckiej

publikacje

osiągnięciami

naukowców

naukowymi

amerykanistyki

zagranicznych. W

doświadczeniami

oraz

mają

ra­

czasie t y c h
możliwość

zaznajomić się ze s t a n e m i organizacją badań w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m .
W i e l u w y b i t n y c h archeologów, etnografów i antropologów ze Stanów Z j e d n o ­
c z o n y c h , M e k s y k u , K u b y i A u s t r i i było w ubiegłych l a t a c h gośćmi I n s t y t u t u E t n o ­
g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja. Wystąpili oni z s z e r e g i e m w y k ł a d ó w n a p o ­
s i e d z e n i a c h N a u k o w e j R a d y I n s t y t u t u , zapoznając r a d z i e c k i c h etnografów z w y ­
n i k a m i p r o w a d z o n y c h p r z e z siebie e k s p e d y c j i , z n a j n o w s z y m i b a d a n i a m i n a d z a ­
l u d n i a n i e m N o w e g o Świata, ze współczesnymi p r o b l e m a m i amerykańskiej a r c h e o ­
logii 21.
W. W. G i n z b u r g , Pojezdka
na Kubu,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r
6, s. 132—137.
I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a ,
A . P. O k l a d n i k o w ,
XXXII
Mieżdunarodnyj
K o n g r i e s s Amierikanistow,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1957 n r 1, s. 157—159.
Zob. J . W. K n o r o z o w ,
New Data on the Study of Written
Maya
language.
Proceedings
of the International
Congress
of Americanists,
Kopenhaga;
tenże,
The Problem
of the Study of the Maya Hierogliphic
Writing,
„American A n t i q u i t y " ,
t. 23: 0000 n r 3.
I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a ,
Rabota Instituta
Etnografii
AN SSSR
w 1957 д.,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 2, s. 129—133; J . I . Ż u r a w l i e w ,
Naucznyje
swjazi
Instituta
Etnografii
AN SSSR
s zarubieżnymi
stranami,
„Sowietskaja E t n o ­
g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 187—189.
18

1 9

20

2 1

455

KRONIKA

Przejawem
nymi

współpracy

międzynarodowej

amerykanistów

jest

wydany

1 9 6 1 zbiór

i teraźniejszości

Kuby

innych

przeszłości

krajów

w

2 2

.

roku

Książka

ta jest w y n i k i e m

u c z o n y c h kubańskich i r a d z i e c k i c h . R e d a k c j a o r g a n u
Etnografija"

z całego świata. W

uczonych

amerykańskich,

europejskich

23

czasopiśmie

boliwijskich,

pracy

szereg

brazylijskich, chilijskich

i

problematyki

z a r y s a c h cele i z a d a n i a a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j ,

o s t a t n i c h dziesięciu

analizie

podstawowej

badawczej.
latach

t r z e c h działach. N a b a d a n i a c h
nej

amery­

artykułów

amerykanistów

działalność i dorobek, można dopiero dokonać przeglądu i o c e n y
W

kolektywu

„Sowietskaja

wielu wybitnych

t y m znaleźć możemy

uczo­

.

Znając w najogólniejszych
jej

z

poświęconych

etnograficznego

chętnie udostępnia s w o j e łamy p u b l i k a c j o m

kanistów

radzieckich

artykułów

współczesnej

amerykaniści

s k u p i l i się p r z e d e

starych i nowych

amerykańskiej

wszystkim na

kultur obu Ameryk,

etnografii

i

wreszcie

na

na krytycz­
historiografii

amerykanistyki.
W

problematyce

nich latach zwrot

p i e r w s z e g o działu, j a k już mówiliśmy, zaznaczył się w

k u współczesności, k u b a d a n i o m

najnowszych,

niemal

ostat­

przebie­

gających n a n a s z y c h o c z a c h procesów e t n i c z n y c h . N i e wpłynęło to j e d n a k

w

sób

przedko-

zasadniczy

lumbijskim
kierunki

n a zahamowanie

studiów

etnograficznych

nad okresem

i k o l o n i a l n y m . Jeśli chodzi o t e n p i e r w s z y , to wyróżnić można

zainteresowań:

etnogeneza

autochtonicznej

ludności

Ameryki

—

spo­

cztery
Indian

i Eskimosów, s z t u k a i a r c h i t e k t u r a starożytnych c y w i l i z a c j i Środkowej i Południo­
wej

Ameryki,

językoznawcze

problemy

związane

z

pismem

Majów

i

historia

p i e r w o t n e g o społeczeństwa.
Radzieckie

badania

archeologiczne

i

antropologiczne

n a terenie

wschodniej

S y b e r i i , choć nie dotyczą bezpośrednio k o n t y n e n t u amerykańskiego, to j e d n a k ( i c h
wyniki)

są k o n k r e t n y m

wkładem

do studiów a m e r y k a n i s t y c z n y c h . N i e sposób b o ­

wiem

analizować p r o c e s y

zasiedlania

Nowego

tych

terenów,

przodkowie

dzisiejszych

do s w e j

z których

n o w e j o j c z y z n y , a te przecież znajdowały

Badania

archeologiczne

Beringa

uzupełniają

na dalekim

dane

terenie A l a s k i i K a n a d y .
kich

i amerykańskich

badań p r o w a d z o n y c h
odkryte

uzyskane
W

wschodzie,

mogą

ziemi stanowiska

nieodzownej

Instytutu Etnografii

M. G. L e w i n a

przeprowadziła b a d a n i a

l a n d i i rzucić mogą n o w e światło n a z a g a d n i e n i e

2 2

s.

24

t u współpracy
materiały.

są p i e r w s z e

archeologicznych

Morza

poszukiwań n a

k u l t u r y tzw. staroberingowej.

mosów; w y n i k i z e s t a w i o n e z r e z u l t a t a m i p o d o b n y c h
cej r e j o n y M o r z a B e r i n g a

n a wybrzeżu

one dać r e w e l a c y j n e

C z u k o c k i m poszukiwań

wyruszyli

się n a k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m .

archeologicznych

wyniku

znajomości

i Eskimosów

północnym

pod p r z e w o d n i c t w e m

n a Półwyspie

bez gruntownej

Indian

w

przyszłości p r z y

naukowców

na azjatyckiej

wadzonych
pedycja

Świata

radziec­
Plonem

dotychczas
Obok

pro­

radziecka

eks­

g r u p k r w i Czukczów i E s k i ­

badań z terenów A l a s k i i G r e n ­

etnogenezy

ludności

zamieszkują­

.

M . R i v e r o de l a K a l l e ,

Koriennoje

nasielenie

Kuby,

[w:] K u b a ,

op. cit.,

159—191.

Z o b . M . V i n a s de Q u e i r o s ,
К woprosu
o proroczeskich
widienijach
( m i e s s i a n s t w i e ) s r i e d i TUJCUTIOID, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 6 5 n r 1 , s. 7 2 — 8 0 ;
A . A . L i p s h u t z, C h r a m z nastiennoj
żiwopisju w driewnuczem
lesu. Iz
istorii
driewnich
Maija,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 6 n r 1, s. 5 7 — 7 1 ; D . E . I b a r r a - G r a s s o, Niżnyj
paleolit
w Amierikie,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 1,
23

s.

58—74.

M . G . L e w i n , Driewnieeskimoskij
mogilnik
w Helenie,
„Sowietskaja E t n o ­
g r a f i j a " , 1 9 6 0 n r 1, s. 1 3 9 — 1 4 8 ; t e n ż e , Gruppy
krowi u Czukczej
i Eskimosów,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 5 , s. 1 1 3 — 1 1 6 .
24

456

KRONIKA

Wspominaliśmy "już, że L e n i n g r a d j e s t ośrodkiem a m e r y k a n i s t y k i „tradycyjnej",
której

przedmiotem

studiów

są

low

leningradzki

etnograf

i historyk sztuki —

terenów

Ameryki

—

kulturami,

głównie

monografie

poświęcone

sztuce

dawne

przedkolumbijskie
Środkowej.

najważniejszych

i

bada

Kinżalow w

chronologicznych

R. V .

studia nad

Wynikiem

jego

najbardziej

znanych

cywilizacyjnych M e k s y k u — obszaru plemion grupy Maja
te k u l t u r y

kultury.

prowadzi

ramach

Kinża-

dawnymi

prac

są

dwie

ośrodków

i plemion Nahua . Obie
25

najbardziej

typowych

dla

o k r e s u i c h r o z k w i t u : M a j ó w w t z w . k l a s y c z n y m okresie, tj. między I I I a I X w . n.e.,
Nahua,

a więc i w t y m także Azteków, między w i e k i e m X I V a o k r e s e m

która spowodowała

gwałtowny

jącej

silne

tendencje

jego

bardzo

liczne

szczególnych

upadek

rozwojowe.
artykuły

zabytków

miejscowej

Trzecią

zasadniczą

poświęcone

znajdujących

analizie

się w

We

w s z y s t k i c h jego p r a c a c h

zaznacza

pracą

formalnej

zbiorach

h i s t o r i i s z t u k i c y w i l i z a c y j n y c h ośrodków Środkowej

konkwisty,

sztuki i architektury,

pomijając

i funkcjonalnej

radzieckich, jest
i Południowej

się t e n d e n c j a

wykazu­

Kinżalowa,

jego

Ameryki

ukazania

sztuki

po­
zarys

2 6

.

i archi­

t e k t u r y N o w e g o Świata w a s p e k c i e w i e l o s t r o n n y c h powiązań z życiem społecznym,
z rozwojem

i kształtowaniem się n o w y c h

żytnych k u l t u r . Stąd też w y p r o w a d z a
przedkolumbijskiej,

stosunków społecznych n a t e r e n i e

Kinżalow

specyfikę s z t u k i

j e j związek z symboliką religijną,

ludów

staro­

Ameryki

j e j charakterystyczną

cen­

tralną tematykę, którą w g niego stanowił obraz człowieka, ale człowieka p o z b a w i o ­
nego c e c h i n d y w i d u a l n y c h .
W L e n i n g r a d z i e p r o w a d z i także działalność naukową J . W. K n o r o z o w , z n a n y
p o w s z e c h n i e b a d a c z n i e o d c z y t a n e g o do dziś p i s m a Majów. Posunął on te s t u d i a
daleko naprzód, gdyż d o t y c h c z a s nie udawało się z a s a d n i c z o ustalić fonetycznego
z n a c z e n i a poszczególnych znaków. U p o d s t a w p r a c K n o r o z o w a n a d o d c z y t a n i e m
p i s m a M a j ó w znajdowały się z a c h o w a n e do dziś materiały językowe. N a tej p o d ­
s t a w i e ustalił on, iż p i s m o to było z a s a d n i c z o s y s t e m e m s y l a b o w y m l u b ściślej
morfemo-sylabowym.
W t e n sposób zaprzeczył on t r a d y c y j n e m u u z n a n i u p i s m a
M a j ó w z a ideograficzne. Zapoczątkował więc n o w y etap w p r a c a c h n a d o d c z y t a n i e m
p i s m a twórców słynnej k u l t u r y J u k a t a n u . W o p a r c i u o jego założenia m e t o d o l o ­
giczne w l a t a c h 1960—1961 o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w zajął się I n s t y t u t M a t e m a t y ­
k i S y b e r y j s k i e g o Oddziału A N Z S R R . D o badań t y c h z a s t o s o w a n o
elektroniczne
m a s z y n y s z y b k o liczące, p r z y p o m o c y których w i e d z a o t y m n i e z n a n y m w całości
do dziś piśmie o g r o m n i e wzrosła .
2 1

28

W ogólności stwierdzić można, że b a d a n i a

podjęte w tej d z i e d z i n i e p r z e z

uczo­

n y c h r a d z i e c k i c h wykazały, iż odczytując p i s m a będące spuścizną t a k i c h c y w i l i z a c j i ,
które

pozostawiły

źródła etnograficzne
Słuszny
szych

j e s t więc

sobie

niewiele

R. W.

śladów,

należy

maksymalnie

wykorzystać

oraz stosować m e t o d y zaczerpnięte z tej d y s c y p l i n y
postulat

amerykanistów

specjalnych, kompleksowych

Jednym
25

po

z najważniejszych

Kinżalow,

badań

problemów

Iskusstwo

r a d z i e c k i c h dotyczących
o charakterze
badawczych

Maija

naukowej.

podjęcia

dal­

etnofilologicznym.
wydają

klassiczeskogo

się być

perioda.

wyjaśnie-

III—IX

w.

n.e., [w:] K u l t u r a i n d i e j c i e w , s. 33—158; t e n ż e , Iskusstwo
plemien
nachua
na
mieksikanskom
ploskogorie
w XIV—XVI
ww., „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t ­
n o g r a f i i " , t. 21: 1963, s. 185—251.
R. W. K i n ż a l o w , Iskusstwo
driewniej
Arnieriki,
M o s k w a 1962.
J . W . K n o r o z o w , Sisíietíw pisma Maija, M o s k w a 1955; t e n ż e ,
Pismien26
27

nost indiejciew
Maija, M o s k w a — L e n i n g r a d 1963.
E . W. E w r i e i n o w, J . G . К o s a r i e w, W. A . U s t i n o w,
Primienienie
elektronnych
wyczislitielnyćh maszin w issledowanii
pismiennosti
driewnich
Maija,
28

N o w o s i b i r s k 1961.

457

KRONIKA

nia

w

jak

najszerszym

aspekcie

podstawowych

regularności

p i e r w o t n e g o społeczeństwa. B a d a n i a b o w i e m n a d r o z p a d e m

historii

ustroju

na

wego, n a d p r o c e s e m kształtowania się stosunków k l a s o w y c h ważne są d l a
rozwoju

marksistowskiej

wśród
za

od t y c h zagadnień, J . P. A w i e r k i e w a

dróg r o z p a d u

t a k i c h ludów,

dowód

dalszego

teorii społeczeństwa.

R a d z i e c c y specjaliści
zajęli się b a d a n i e m

etapie

pierwotno-rodo-

które w

i przejścia

teoriach

od u s t r o j u

amerykańskich

i L . A.

Fainberg,

r o d o w e g o do

klasowego

pluralistów

i s t n i e n i a różnych dróg h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u .

uważane

Awierkiewa

były

n a przykła­

dzie I n d i a n Północno-Zachodniego W y b r z e ż a , analizując i c h specyfikę

warunków

ekonomicznych w X V I I I — X I X

społeczeń­

25

w., dochodzi

do w n i o s k u , że p o w s t a n i e

s t w a k l a s o w e g o u w y s o k o w y s p e c j a l i z o w a n y c h r y b a k ó w n i e znających
ani

hodowli

jest przejawem

jednego

z możliwych

s a l n e j d r o g i przejścia od s t a d i u m m a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o
snoklasowego.
na

cztery

Specyficzne

etapy

własności p r y w a t n e j ,

ewolucyjnym.

która mogła pojawić

jających i n d y w i d u a l n e m u
Drugi

d l a t y c h terenów z j a w i s k o

pod względem

bogaceniu

potlacz

za formę

dzieli

rozwoju

specyficznych warunkach

sprzy­

się.

a m e r y k a n i s t a r a d z i e c k i , F a i n b e r g , s p e c j a l i s t a od k u l t u r y ludów a r k t y c z -

nych, na podstawie

bogatego materiału f a k t o g r a f i c z n e g o

cierzystego rodu

u Eskimosów i A l e u t ó w .

niektórych

eskimoskich k u nowej

wotnej

uniwer­

u s t r o j u do u s t r o j u w c z e -

potlaczu A w i e r k i e w a

Uważa

się w

kopieniactwa

l o k a l n y c h wariantów

3 0

grup

wspólnocie

sąsiedzkiej"

m a c z y on w a r u n k a m i

wariantów

formie

z pominięciem

udowadnia

od u s t r o j u

społecznej
fazy

istnienie m a ­
matriarchalnego

organizacji,

ustroju

ku

t y m więc w y p a d k u
uniwersalnej

uformowaniu

należy proces

drogi r o z w o j u

odrębnych

ojcow­

z możliwych

ludzkiego.

a c z a s a m i współczesnymi w h i s t o r i i A m e ­

r y k i wyróżniamy okres k o n k w i s t y i dalszej
nastąpiło zetknięcie dwóch

tłu­

rozkład

się w t y m czasie r o d u

t e n uważać za j e d e n

społeczeństwa

Między o k r e s e m p r z e d k o l u m b i j s k i m

„pier­

patriarchalnego,

środowiskowymi i e k o n o m i c z n y m i , które umożliwiły

r o d u m a c i e r z y s t e g o , l e c z n i e sprzyjały
skiego. I w

Przejście

k o l o n i z a c j i — okres, w

całkowicie sobie

c z a s i e którego

n i e z n a n y c h światów. Z e ­

tknięcie to n i e t y l k o spowodowało zagładę wspaniałych k u l t u r W y ż u

Andyjskiego,

równin i płaskowzgórzy M e k s y k u , lecz także przyczyniło się do z a s a d n i c z y c h z m i a n
w życiu indiańskiego społeczeństwa i j e d n o s t k i .
Badania

tego

okresu

polityczne. Wykazują

mają

się do z n i s z c z e n i a r o d z i m e j
mogą także w n a u k o w e j
uważając

wg

etnografów

r a d z i e c k i c h także

k u l t u r y . S t u d i a n a d tą stroną e p o k i k o l o n i a l n e j

służyć

d y s k u s j i z t y m i , którzy z b y t idealizują w p ł y w k o l o n i a l i z m u

z problemów

będących n a w a r s z t a c i e n a u k o w y m

radzieckich

kanistów jest z a g a d n i e n i e w k ł a d u k u l t u r y indiańskiej d c n a r o d o w y c h
państw A m e r y k i

Łacińskiej

i k u l t u r y Stanów

Amieriki,

jest obalenie

się n a r o d o w y c h

Ameryki

Celem

tych

lub

Naro­

tezy o pasywności k u l t u r y indiańskiej w długim k o ­

lonialnym okresie. Ważnym zadaniem
formowania

amery­

współczesnych

Zjednoczonych.

badań, których t e n d e n c j e zauważyć można było już w Indiejach
dach

znaczenie

go za e l e m e n t postępu i c y w i l i z a c j i .

Jednym
kultur

duże

one b o w i e m te c e c h y o k r e s u k o l o n i a l i z m u , które przyczyniły

w

tych dociekaniach jest ustalenie

procesu

k u l t u r państw A m e r y k i Łacińskiej, w których istotną

Awierkiewa,
Razlożenie...;
t e n ż e , К istorii
obszczestwiennogo
stroją
u indiejciew
siewiero-zapadnogo
pobierieżja
Siewiernoj
Amieriki
(Rod i potlacz
u tlinkitow,
chaida
i cimszijan),
[w:] Amierikanskij
etnograjiczeskij
sbornik
I,
s. 5—126.
F a i n b e r g, Obszczestwiennyj
stroj...;
tenże,
К woprosu
o
rodowom
stroie u eskimosow,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1955 n r 2, s. 82—99.
29

30

458

KRONIKA

rolę grają odrodzone po w i e k a c h e l e m e n t y

plastyki, muzyki i architektury

autoch­

tonicznej ludności indiańskiej. S t u d i a amerykanistów r a d z i e c k i c h poświęcone
scu

tych

indiańskich

elementów

w

dzisiejszej

współczesnych narodów znajdują się w zbiorze
Indiejcew

3ł

gospodarce

i

życiu

miej­

kulturalnym
Kultura

artykułów zatytułowanych

. T a m właśnie, n a przykładzie r o l n i c t w a , a r c h i t e k t u r y , s z t u k i , m e d y c y n y

i w i e l u i n n y c h dziedzin, a u t o r z y pokazują, co dała a u t o c h t o n i c z n a ludność

Ameryki

współczesnemu

kultury,

światu,

jaka

jest

j a k i e są możliwości i c h dalszej
dzących

z odległych

interesujące

epok

wartość

adaptacji.

ukazane

światło n a dalsze

i

znaczenie

elementów

Są to więc b a d a n i a

n a tle d n i a

tendencje

tych

elementów

dzisiejszego,

które

pocho­

mogą

r o z w o j o w e rodzących się k u l t u r

rzucić
narodo­

wych.
W

planach

problematyka

prac

naukowo-badawczych

walki

narodów

Jeśli c h o d z i o k o n t y n e n t
szane n a marginesach
nikowym

32

Instytutu Etnografii

kolonialnych

przeciwko

amerykański, z a g a d n i e n i e

znajduje

wszelkim

ucisku.

to, chociaż b a r d z o często

i n n y c h p r a c czy też w p u b l i k a c j a c h

o charakterze

indiańsko-hiszpańskim w o k r e s i e

zbrojnym

powstaniom

Indian

P r e r i i i argentyńskiej

uwagi,

chodzi

o problematykę

jeśli

poru­

podręcz­

, n i e zostało j e s z c z e szczegółowo o p r a c o w a n e . W y j ą t k o w o c i e k a w e

t u s t u d i a poświęcone w a l k o m
Dużo

się także

formom

byłyby

konkwisty,

c z y też

pampy.
kolonizacji

Ameryki,

poświęcają e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y t z w . r o s y j s k i e j A m e r y c e , c z y l i t e r e n o m

obejmu­

jącym do o k r e s u i c h przejścia w p o s i a d a n i e
i kolonię R o s s w K a l i f o r n i i . S t u d i a
i

n a d miejscową

źródłowej

Stanów Z j e d n o c z o n y c h ,

nad osadnictwem

ludnością autochtoniczną

znajdującej

europejskiej

się w a r c h i w a c h

rosyjskim

śledzenie

odgrywają
procesów

badania

etnogenezy

formowania

Brazylijeżyków i w i e l u

Związku

dzisiejszych

się i k o n s o l i d a c j i

3 3

i kulturowych.

gę

i ruchów

i tworzeniem

walk

studiach n a d współ­

narodów

obu

Ameryk,

Kanadyjczyków,

te, oparte głównie n a m a t e ­

p r z e b i e g t y c h procesów n a s z e r o k i m tle w a r u n k ó w

p o l i t y c z n y c h , społeczno-gospodarczych
n a związek

bazie

Radzieckiego .

Amerykanów,

i n n y c h narodowości. B a d a n i a

r i a l e h i s t o r y c z n y m , rozpatrują

Aleuty

na tych terenach

oparte są oczywiście n a bogatej

i muzeach

J a k już mówiliśmy wyżej, dominującą rolę w n a u k o w y c h
czesnością

Alaskę,

o niepodległość

świadomości n a r o d o w e j , n a p r o c e s y

r o w e g o indiańskich autochtonów, e u r o p e j s k i c h

Zwraca

społecznych

się szczególną

uwa­

z formowaniem

się

m i e s z a n i a się r a s o w e g o i k u l t u ­

kolonistów, potomków

murzyńskich

niewolników i przybyszów z krajów a z j a t y c k i c h . B a d a n i a te, choć w dużej m i e r z e
34

historyczne,
krajach

posiadają

kontynentu

kończone.

również

aspekt

amerykańskiego

Świadectwem

tego

stanu

socjologiczny.

procesy
rzeczy

etniczne
są

liczne

Nie

we

wszystkich

formowania
jeszcze

diańskiej, które p o m i m o s i l n y c h procesów a k u l t u r a c y j n y c h

bowiem

się zostały z a ­

grupy

zachowują

ludności i n ­
w

dalszym

Kultura
indiejciew
(zob. r e c . W. D y n o w s k i ,
Kultura
indiejciew,
„Etno­
g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 363—369).
Z o b . Indiejcy
Arnieriki,
s. 27—66, 149—166; Narody
Arnieriki,
t. I , s. 81—104.
R . G . L j a p u n o w a, Muziejnyje
matierialy
po aleutam.
Orudija
ochoty
aleutow
po matierialam
MAE,
„ S b o m i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 2 1 :
1960, s. 149—171; Atlas gieograjiczeskich
otkrytij
w Sibírii i w
Siewiero-Zapadnoj
Amierikie.
XVII—XVIII
ww., M o s k w a 1964; B . A . L i p s z i с, O kollekcjiach
Muzieja Antropologii
i Etnografii,
sobranych
russkimi
putieszestwiennikami
i isstedowatieljami
na Aljaskie
i w Kalifornii,
„Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " ,
t. 16: 1955, s. 358—369.
I. F . С h o r o s z a j e w a, N a s i e l e n i e Centralnej
Arnieriki
w kolonialnej
pieriod, [w:] Nacii...,
s. 282—305; I . A . Z o l o t a r i e w s k a j a ,
Mieksikancy
SSzA,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 6, s. 26—37; M . I . M o c h n a c z e w ,
К
woprosu ob obrazowanii
kubinskoj
nacii, [w:] Ktíba..., s. 203—233.
31

3 2

33

3 4

459

KRONIKA

ciągu swoją odrębność rasową, językową i etniczną. D l a t e g o też ważną rzeczą j e s t
badanie

współczesnej

częściowo

s y t u a c j i , i to n i e t y l k o

izolowanych

kulturowej,

mniejszościowych.

Problem

tych zwartych,
ten w

jedynie

głównej

mierze

o p r a c o w y w a n y j e s t p r z e z I . A . Zolotariewską i I. F . Choroszajewą, które

zajmują

się w a r u n k a m i

grup

życia indiańskiej ludności Stanów Z j e d n o c z o n y c h

i

Meksyku .
3 5

Uzupełnieniem t y c h długofalowych badań są p r a c e p r o w a d z o n e p r z e z d e m o g r a ­
fów

i kartografów

Instytutu Etnografii.

Opracowując

rakterystykę e t n i c z n y c h składów w r a m a c h
gęstość

zaludnienia

i

rozmieszczenie

współczesnych

święcili oni oczywiście i ludności o b u A m e r y k
Równolegle do badań n a d d a w n y m i
lumbijskiego
skim

i

współczesnymi

rozpoczęli r a d z i e c c y

mapy

e t n i c z n e , ogólną

36

narodów

wiele

etnicznymi

etnografowie,

miejsca

po­

.

k u l t u r a m i indiańskimi

zmianami

cha­

poszczególnych krajów i kontynentów,

na razie

w

na

z okresu

przedko-

kontynencie

amerykań­

dość s k r o m n y c h

rozmiarach,

s t u d i a n a d historią a m e r y k a n i s t y k i . W y r a z e m t y c h zainteresowań j e s t k i l k a

arty­

kułów poświęconych

prze­

bywali

w Ameryce

dawnym

naukowcom

i pozostawili

cenne

i podróżnikom

rosyjskim,

którzy

dziś źródła, c z y to i k o n o g r a f i c z n e ,

c z y też

o c h a r a k t e r z e pamiętnikarskim. Z w r a c a j ą c uwagę n a historię, l u b n a w e t

prahisto­

rię r a d z i e c k i e j

a m e r y k a n i s t y k i , e t n o g r a f o w i e w szczególności ukazują

dowe

badaczy

skiej

związki
37

rosyjskich

z szeregiem

uczonych

krajów

międzynaro­

Ameryki

Łaciń­

.

Ważną

rolę

spełniają

i na

pewno

spełniać

będą

w

przyszłości

historycznie

ujęte, k r y t y c z n e przeglądy s t a n u badań n a d poszczególnymi k u l t u r a m i
s k i m i . I c h autorzy, oprócz tego, że przedstawiają d o t y c h c z a s o w y
także dokonują
pomocne

jego oceny,

d l a właściwego

Bardzo

dyskusyjne

wysuwają

u w a g i i postulaty,

ukierunkowania

dalszych

jest

zaliczenie

oczywiście

o charakterze teoretycznym i metodologicznym.
analizy

kierunków

turowej",

istniejących

współcześnie

amerykań­

dorobek

naukowy,

które mogą być

bardzo

badań .
38

do

amerykanistyki

studiów

Jeśli j e d n a k dotyczą one k r y t y c z n e j
w

amerykańskiej

„antropologii

kul­

jeśli s t u d i a ' te oparte są n i e t y l k o n a p r a c a c h t e o r e t y c z n y c h , lecz także n a

pisanych w oparciu o nie monografiach,

to uznać c h y b a należy, iż dział t e n p o w i n n o

się

zakwalifikować

etnograficznych

Tak

się również składa, że amerykańscy

również

do badań

autorzy

typu

szeregu

amerykanistycznego.

tych teoretycznych z a ­

łożeń i k o n c e p c j i , j a k i i c h r a d z i e c c y k r y t y c y są w z a s a d z i e a m e r y k a n i s t a m i .
c z e n i e t y c h badań j e s t współcześnie b a r d z o duże. Spełniają
rolę w d i a l o g u t o c z o n y m n a płaszczyźnie ideologicznej
n y m i światopoglądami —

one b o w i e m

między d w o m a

materialistycznym, marksistowskim

Zna­

poważną

przeciwstaw­

a idealistycznym.

I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a ,
Sowriemiennoje
położenie indiejciew
i
eskimosow Siewiernoj
Amieriki,
[w:] Narody
Amieriki,
t. I , s. 306—350; t e n ż e , M i e s t o
indiejciew
w obszczestwiennoj
i kulturnoj
żizni SSzA,
[w:] Kultura
indiejciew,
s. 288—327; I . F . C h o r o s z a j e w ą , Sowriemiennoje
indiejskoje
nasielenie
Mieksiki, [w:] Amierikanskij
etrnograficzeskij
sbornik
I, s. 156—202.
Z o b . rozdział o A m e r y c e Czislennost
i rassielenie
narodów mira, [w:]
Narody
mira, M o s k w a 1962; zob. m a p y e t n i c z n e obu A m e r y k w : Atlas narodów mira, M o ­
s k w a 1964.
B . W. L u k i n , Chuan
Ambrosetti
i ego swjazi
s russkimi
etnografami.
К stoletiju
so dnja rożdienija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 4, s. 129—138;
t e n ż e , Etnograficzeskije
swiedienija
o Peru sieriediny
XIX
wieka w
dniewnikie
L. I. Szrienka,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 124—134.
Z o b . S . S o z i n a, Izuczenie
ciwilizacii
czibcza-muiskow
w zarubieżnoj
Utieraturie,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 159—165; R . W.
Kinżalow,
Sowriemiennoje
sostojanie
olmiekskoj
problemy,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962
n r 2, s. 72—81.
35

36

37

3 8

460

KRONIKA

Na

gruncie

już ściśle e t n o g r a f i c z n y m

nych tendencji
kanistom

panujących

dziś w

krytyczne ustosunkowanie

aktualnie w najnowszej

one n a w y k r y w a n i e

etnografii.

się do s z e r e g u

ujęć

aktual­

Umożliwiają

i koncepcji

amery-

spotykanych

l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , a także prowadzą często do s f o r m u ­

łowania, jeśli chodzi o z a g a d n i e n i a
udokumentowaniem

pozwalają

amerykańskiej

w

szczegółowe, p r z e c i w s t a w n y c h

oparciu o odmienny

hipotez,

których

od amerykańskiego w a r s z t a t

naukowy

l i c z n y c h artykułach i r e c e n z j a c h

zamie­

zajmują się amerykaniści r a d z i e c c y .
Problemy

te znalazły swój w y r a z

w

szczonych w radzieckich periodykach historycznych
o

charakterze

„sborników".

łącznie etnografii

Ostatni, wydany

w

„antropologii",

jak

funkcjonalizm

czy ewolucjonizm

genezę

i

kierunków. Ukazują
rycznego

ujęcia

roku

publikacjach

1963, poświęcony

jest

podstawowe
oni p r z e d e

charakter

oraz

polityką Stanów Z j e d n o c z o n y c h .

np.

kulturowy

tezy

relatywizm,

etnopsychologizm,

multilinearny,

czołowych

zwracają

przedstawicieli

głównie

poszczególnych

wszystkim

ich idealistyczny i pozbawiony

podkreślają

związek

tych

kierunków

z

histo­

aktualną

Dużą w a g ę przywiązują r a d z i e c c y e t n o g r a f o w i e do

wykazania

wewnętrznych sprzeczności w r a m a c h poszczególnych teorii, p r z y

często

i c h lepszego

dla

wy­

40

behawioryzm,
na

oraz w o s o b n y c h

a m e r y k a ń s k i e j . R a d z i e c c y k r y t y c y śledząc t e o r e t y c z n e k i e r u n k i

amerykańskiej
uwagę

38

zobrazowania

przedstawiają

także

i

krytyczne

czym

poglądy

u c z o n y c h amerykańskich.
T r z e b a też podkreślić, że e t n o g r a f o w i e w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m z b a r d z o dużym
zainteresowaniem
na pozycje

śledzą w s z e l k i e p r z e j a w y

przechodzenia

u c z o n y c h amerykańskich

h i s t o r y z m u , poświęcając a n a l i z i e tego z j a w i s k a s z e r e g

artykułów .
41

Prześledziliśmy w z a s a d z i e w w i e l k i m skrócie w s z y s t k i e główne k i e r u n k i z a i n ­
teresowań współczesnej a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j . J e j dorobek w o s t a t n i c h d z i e ­
sięciu

latach

wzrósł

ogromnie.

Można

w Z S R R poświęconych p r o b l e m a t y c e
stosunkowo
w

jednej

okresie. W y s p e c j a l i z o w a n a

instytucji naukowej,

najprawdopodobniej

powiedzieć,

iż większość

już f a c h o w a

k a d r a amerykanistów, s k u p i o n a

do j e s z c z e większego r o z w o j u

badań, p o z w o l i

DZIAŁALNOŚĆ

swego

czasu

NAUKOWA

górskie

tereny

W

Posern-Zieliński

TADŻYKISTANIE

współczesnej

d o p i e r o w 2 połowie X I X w . stały się c e l e m w y p r a w b a d a w c z y c h ,
k i m geograficznych,
o

kulturze

w w y n i k u których z e b r a n o

zamieszkałych

zasłużyli się zbierając

kon­

o nowe, do­

dziedziny.

ETNOGRAFICZNA
dostępne

nie tylko

problematyki

Aleksander

Trudno

wydanych

j e s t dziś tą siłą, która w przyszłości p r z y c z y n i się

tynuować zaczęte już s t u d i a , lecz umożliwi p o s z e r z e n i e
tychczas nie poruszane

prac

a m e r y k a n i s t y c z n e j ukazała się w t y m krótkim

t a m ludów.

materiały

Tadżyckiej
przede

SRR

wszyst­

również pewną sumę wiadomości

Wśród

podróżników

tego

okresu,

etnograficzne,

takich jak

A.

A.

którzy

Sjemionow,

Zob. J . P. A w i e r k i e w a ,
Problem
sobstwiennosti
w sowriemiennoj
amierikanskoj
etnografii,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " ,
1961 n r 4, s. 200-213; t e j ż e ,
Etnofrejdizm
w SSzA,
„Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 4, s. 3—15.
Sowriemiennaja
amierikanskaja...;
p i e r w s z y tego t y p u zbiór artykułów w y ­
d a n y został w r o k u 1951; Anglo-amierikanskaja
etnografija
na służbie
impierializma,
„Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., t. 12: 1951.
Zob. S. N. A r t a n o w s k i j ,
Marksistskoje
uczenie
ob
obszczestwięnnom
progriessie
i „ewoljucija
kultury"
L. Uajta,
[w:] SowriemÁennaja
amierikanskaja...,
s. 50—63.
39

40

41

461

KRONIKA

A.

A.

Bobrinski

i i n . , godne m i e j s c e

zajmuje

Bronisław

Grąbczewski .

Wartość

1

p r z e k a z a n y c h p r z e z niego i n f o r m a c j i polega n a t y m , że B . Grąbczewski należał do
t y c h n i e l i c z n y c h wówczas b a d a c z y ,

którzy p r z e b y w a l i

p r z e z dłuższy c z a s n a t e r e ­

nie

miejscowe

co

Azji

Środkowej

i

opanowali

rozszerzyło jego możliwości
W

języki,

oczywiście

niesłychanie

obserwacji.

p i e r w s z y c h dziesięcioleciach X X w. zwiększa się ilość b a d a c z y ,

którzy

t a r l i n a t e r e n współczesnego Tadżykistanu i i n t e r e s o w a l i się kulturą
ludów.
w

Przede

kraje

programem
Azji

wszystkim

w

Oddziału

Bogate

Przedniej

Muzułmańskich)

w

kolekcje

Muzeum

ośrodka etnograficznego,
Bezpośrednio

po

1921 większa

znajduje

dwu

się

we

„basmaczy".

kolejnych

etnograficzne

Środkowej

I. I. Zarubina

Azji

(dawna

nazwa

i

Etnografii

w

Antropologii

badawczą

—

w roku
kiej

rewolucji

władzy

następuje

emira
kraj,

Już jednakże

Na

w

stanu

Pamirze

AN

współpracuje
sarczyk

przerwa

bucharskiego.
okres

po r o k u

w

walki

badaniach

ZSRR.
szereg

i O. A .

również

P o ' wypędzeniu

doliny
Z

kilkakrotne

badania

innymi

Chuf.

rozpoczyna

bandami

etnograficzne

tzw.

zostają

M.

S. A n d r i e j e w e m

etnografów

Suchariewa.

zaprzestają
W

swych

latach

kultury

do d z i s i a j j e s t obok D u s z a n b e
oddziale

Instytutu Etnografi

etnografii

posiada

badań

Tadżyc­

Tadżykami

n a terenie

przede

Tadżyki­

tutaj

w s z y s t k i m n a d strukturą
podejmuje

N.

A.

wszystkim

bogate z b i o r y

w

lenin-

najznakomit­

E . M.

etnograficzne,

rodzi­

Kisljakow.

t y m ośrodkiem, który g r u p u j e
(przede

badania

p r z e z I . I. Z a ­

i m . N. N. Mikłucho-Makłaja

Tadżykistanu

a ponadto

i n . do

do s k u t k u

nad

Z S R R , kierowana

społecznej,

gradzkim

i N. A . K i s l j a k o w ) ,

badaniach

1926—1927 p r o w a d z i

Ekspedycja Etnologiczna A N

zagadnieniami

dochodzi

już dzięki środkom

jego

owym

m.

t a s z k i e n c k i c h , m. i n . E . M . P i e s z c z e r i e w a , A . P i ­

Nie

uczeni leningradzcy.

znawców

w

związany w

badawcze,

Ostatnia z tych w y p r a w

Leningrad
szych

emira

Do

Buchara",

w d a l s z y m ciągu u c z e s t ­

ekspedycje

t r u d n y m okresie wojny,

rubina, a w latach trzydziestych badania,
i

miejscowego

terenowych.

z kontrrewolucyjnymi

1924 t e r e n o w e

organizuje

nadzwyczaj

Srodkowoazjatycka
ny

po­

i od tej c h w i l i r e j e s t r u j e m y i c h n i e p r z e r w a n y rozwój.

1943, w

Filii

pod­

Ludów
Tadżyki­

część współczesnego Tadżykistanu, t z w . „Wschodnia

Taszkientem,

zagubionej

Oddział

dzisiejszego

niczą j e d y n i e u c z e n i spoza Tadżykistanu. P r o f . M . S . A n d r i e j e w ,
z

Wschodniej

dla r o z w o j u

W b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w o k r e s i e międzywojennym
czasie

i

stały się

Leningradzie.

n a terenie

niesłychanie zasłużony

wyprawach

etnograficznym

a także N. G . M a l i c k i .

k i l k u l e t n i , rujnujący

wznowione

o

d e l e g o w a n e g o już z ściśle

działalność

s t a n u również M . S . A n d r i e j e w ,

się

wspomnieć

i Środkowej

czątku X X w. r o z p o c z y n a

roku

tu

badań p r z e z R o s y j s k i K o m i t e t d l a Z b a d a n i a

Petersburgu.

stawą

należy

przypamirskie I. I. Zarubina,

do­

miejscowych

Pieszczeriewa
zebrane

głów­

można

nazwać

nie p r z e z e k s p e d y c j e , działające pod k i e r o w n i c t w e m I. I. Z a r u b i n a .
Przełomowym
rok

d l a działalności

1945, k i e d y to w

ZSRR

zatrudniono

pierwszego

etnografa.

uzyskała

etnografia

Duszanbe

prof. M . S . A n d r i e j e w a ,

w Tadżykistanie

badacza

k u l t u r y i języków

gabinet

etnografii

grafa

etnograficznej

w

Tadżykistanie

I n s t y t u c i e H i s t o r i i , Języka i L i t e r a t u r y Tadżyckiej
dopiero

Rzeczywiste
w

roku

Środkowej. Z

AN

AN

rozwojowe
przejścia

ZSRR,

jego i n i c j a t y w y

i archeologii, w którym obok p i e r w s z e g o

B. C h . K a r m y s z e w e j

szanse

1947, z chwilą

członka-korespondenta

ludów A z j i

duże

Filii

do

zasłużonego
utworzono

tadżykistańskiego

etno­

r o z p o c z y n a w r o k u 1948 pracę A . P i s a r c z y k . W

owym

Spośród l i c z n y c h p r a c B . Grąbczewslciego d l a etnografa interesującego się
Tadżykistanem n a j b a r d z i e j c e n n y j e s t t. 3 Podróży generala В. Grąbczewslciego
—
W pustyniach
Raskemu
i Tybetu,
W a r s z a w a b.d., w z n o w i o n y w o k r e s i e p o w o j e n ­
n y m w książce Podróże po Azji Środkowej, W a r s z a w a 1958.
1

462

KRONIKA

też c z a s i e podjęto p i e r w s z e k r o k i n a drodze
przyjmując

w

kształcenia etnografów —

c h a r a k t e r z e „aspirantów" N. C h . N u r d ż a n o w a

Działalność

naukowego

ośrodka

w

Duszanbe

nabiera

Tadżyków,

i M. R.

Rachimowa.

szczególnie

szerokiego

r o z m a c h u po u t w o r z e n i u w r o k u 1951 A k a d e m i i N a u k Tadżyckiej S R R , w
której

w

Instytucie Historii, Archeologii

jący do d z i s i a j Dział ( S e k t o r )

ramach

i E t n o g r a f i i rozpoczął swą pracę i s t n i e ­

Etnografii, zorganizowany

i kierowany

przez A. P i ­

s a r c z y k , autorkę s z e r e g u c e n n y c h p r a c n a u k o w y c h , od w i e l u l a t związaną z

bada­

n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a t e r e n i e Tadżykistanu i U z b e k i s t a n u .
Po

k i l k u n a s t u latach swojej

pracy

Dział E t n o g r a f i i

placówka n a u k o w a , mogąca poszczycić się w i e l o m a
znalazły

wyraz

w

Dorobek naukowy
kogokolwiek,

dziesiątkach

publikacji

w

Duszanbe

to poważna

w y b i t n y m i osiągnięciami, które

i pracach

przygotowanych

do

druku.

ośrodka w D u s z a n b e n i e może zostać d z i s i a j już pominięty p r z e z

kto zajmuje

się l u d a m i A z j i Środkowej, posługującymi

się językami

irańskimi.
Dział E t n o g r a f i i

w

Duszanbe

pod k o n i e c 1963 r. zatrudniał

14 pracowników,

spośród których 2 to t z w . „starsi" p r a c o w n i c y n a u k i ze s t o p n i e m k a n d y d a t a
6 „młodszych" pracowników n a u k i oraz 1 „aspirant" i p r a c o w n i c y
niczni. Podobnie
przeobrażeń

j a k na terenie

Rewolucji

innych miejscowych

nowią najliczniejszą

koro Rosjan, P o l k a — organizatorka
także
z

Działu władają

uzbeckim

słychanie

i językami

ułatwia

wykształcenia

kistańskich

filologowie

badań.

z terenu

zasłużonego
rozwoju

badań

etnograficznych

azjatyckich.

Młodzi

pracownicy

Państwowego
n a obszarze

Działu

Uniwersytetu

sta­

Pers

I r a n u , a ponadto

—
kil­

naukowi

co oczywiście

pracujący

do starszego

w

są a b s o l w e n t a m i

to

tadży-

Wydziału

w

Taszkiencie,

n i m M. S.

Andriejewa)

radzieckich republik

to przeważnie

nie­

Duszanbe

pokolenia

Uniwersytetu

(przede w s z y s t k i m dzięki działalności w

Duszanbe:

Tadżycy

t a m Uzbek,

Tadżyków",

Etnografowie

A . P i s a r c z y k i N. N. J e r s z o w

Środkowoazjatyckiego

ficzną z d o b y w a l i

etnografii

językami, i to n i e t y l k o tadżyckim, a l e

i h i s t o r y c y . Należący

dla

w

dziale

w

i k i e r o w n i c z k a Działu i i n . W s z y s c y

t z w . „Przypamirskich

tak

uczelni

W

wychodźców

miejscowymi

prowadzenie

etnografów

Wschodniego

ludów.

zaistniały

grupę z a t r u d n i o n y c h , obok n i c h p r a c u j e

do t z w . „Irani", - d a w n y c h

pracownicy

które

świadectwem
Tadżyków

należący

społecznych,

dobitnym

Październikowej, j e s t wykształcenie k a d r y młodych etnografów spośród
przedstawicieli

i

Uzbekistanu, tak i tutaj

wyniku

i

kulturowych

nauk,

naukowo-tech­

wychowankowie

i I n s t y t u t u Pedagogicznego.

środkowowyższych

Wiedzę

etnogra­

oni w c z a s i e „aspirantury" w D z i a l e E t n o g r a f i i w D u s z a n b e

lub

w Leningradzie.
G ł ó w n y m z a m i e r z e n i e m b a d a w c z y m Działu E t n o g r a f i i w D u s z a n b e , określa­
jącym jego p r o f i l n a u k o w y , j e s t s y s t e m a t y c z n e e t n o g r a f i c z n e z b a d a n i e
Tadży­
k i s t a n u . C e l e m owego zakreślonego n a szeroką skalę przedsięwzięcia j e s t u z y s k a ­
n i e materiałów d l a e t n o g r a f i c z n e j c h a r a k t e r y s t y k i Tadżyków i n a r o d o w y c h m n i e j ­
szości R e p u b l i k i i wykreślenie g r a n i c regionów e t n o g r a f i c z n y c h , a także z d o b y c i e
d a n y c h pozwalających formułować w n i o s k i e t n o g e n e t y c z n e . U w a g a b a d a c z y z w r ó ­
cona j e s t przede w s z y s t k i m n a dokumentację zanikającej gwałtownie k u l t u r y
t r a d y c y j n e j , p r z y c z y m jednakże s z e r o k o uwzględnia się również n o w e z j a w i s k a
w k u l t u r z e i życiu społecznym.
Program

s y s t e m a t y c z n e g o etnograficznego

został

jeszcze

Chuft

to n a j w s z e c h s t r o n n i e j s z a ,
2

czyk.

przez

T . 1, D u s z a n b e

M.

S. Andriejewa.

j a k dotąd,

1953, t. 2, D u s z a n b e

z b a d a n i a Tadżykistanu

Jego

dwutomowe

monografia

dzieło

zainicjowany

Tadżiki

niewielkiej

grupy

doliny
etno-

1958, w y d a n y z rękopisów p r z e z A . P i s a r ­

463

KRONIKA

graficznej
dla

n a terenie radzieckich republik

etnografów

kultury

tadżykistańskich

tradycyjnej

etnografii.

związane

środkowoazjatyckich.

Charakterystyczne

przywiązywanie

dużej

z niesłychaną

atrakcyjnością

jest

wagi

W i e l e elementów k u l t u r y U z b e k ó w c z y równinnych

n y c h , bo przetrwałych t y l k o w
jaśnionych p r z y

pomocy

R y c . 1. F r a g m e n t

postaci z d e k o m p l e t o w a n y c h

materiałów

zebranych

e k s p o z y c j i wnętrza

w

domostwa

w y p i e k u chleba. M u z e u m

do

dokumentacji

tej

kultury

Tadżyków,

dla

niejas­

reliktów, zostało w y ­

górach Tadżykistanu.

Docenie-

Tadżyków.

piec

Republikańskie.

„Tanur" —

do

Duszanbe
Pot. Z. Jasiewicz

nie

ważności

dycyjnej
i

dokumentacji

było

Etnografii

bodźcem

gwałtownie

do

i m . M. S. A n d r i e j e w a

przy

g r a f i i A N Tadżyckiej S R R . M u z e u m
ponatów e t n o g r a f i c z n y c h
dycji badawczych

obecnie

zorganizowania

przeobrażającej

w

roku

się k u l t u r y

1949 M u z e u m

tra­

Archeologii

Instytucie Historii, Archeologii

i Etno­

to zgromadziło już k i l k a tysięcy c e n n y c h e k s ­

i stale zwiększa swój

stan posiadania

pracowników Działu E t n o g r a f i i . M u z e u m

j e s t jedną z lepiej z o r g a n i z o w a n y c h

i przystosowanych

w

wyniku

im. M. S.

ekspe­

Andriejewa

do potrzeb p r a c y

naukowej

placówek m u z e a l n y c h r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej.
Program

systematycznego

dzisiaj

w

szereg

ekspedycji,

w

latach

znacznej mierze
z

etnograficznego

wykonany.

których

pierwsza,

1948—1949 n a t e r e n i e

kierowana

obwodu kulabskiego,

d a n i a w r o k u 1952 w o b w o d z i e g a r m s k i m ,
kogórskie r e g i o n y
teriałów w

dolinie

zbadania

tzw. Karategina

przez

W

a obecnie

A.

nader

jest
w

Pisarczyk,

a następna

obejmującym

i Darwaza.

rzeki Zerawszan,

Tadżykistanu

D l a jego r e a l i z a c j i z o r g a n i z o w a n o

działała

prowadziła

interesujące

już

Dziale
ba­

wyso­

r o k u 1961 zakończono zbiór m a ­
etnografowie

tadżykistańscy k o n -

464

KRONIKA

centrują s w e wysiłki n a b a d a n i a c h
wych

prac

terenowych

tym bardziej,
danych

uzyskanych

ried
jejna

Chingan

ży

Tadżyków

do

oblasti
w

Tadżyków

pod

red.

N.

publikację
N.

N. J e r -

Tadżikskoj

SSR

narodnyj

tieatr.

Ziemliedielie

pieriod

Kara-

(isforiko

piePo

tadżikow

bass-

etnograficzeskij

—

do d r u k u d a l s z y c h p r a c , m . i n . Tradycyjnej

odzie­

Sztuki

ludowej

w Duszanbe

należy

Jerszowa

i Z. A .

Szirokowej

oraz

A. Pisarczyk.

oraz

7

rozdziału

i Kazachstana

wanie

druku

wymienić

rajona

i M . R. R a c h i m o w a

5

doriewoljucjonnyj

N.

trzeba

Tadżikskij

Nurdżanowa

ocenić i c h udział w n a p i s a n i u p r a c y Kultura
Azji

podstawie

umożliwiły również

których

J a k o poważne osiągnięcie pracowników Działu E t n o g r a f i i
janstwa

cennych

badawczego. Na

Leninabadskogo

N.

a także p r z y g o t o w a n i e

ludowej

dotychczaso­

materiałów,

przygotowano

terenowe

spośród

tadżikow
4

kuljabskoj

rieki

garmskim

badania

riewoljucijej ,

matieriałam
6

zgromadzonych

jednego programu

tematycznych,

chozjajstwo

Oktjabrskoj

oczierk) ,

obwodzie

Wymienione

3

monografii

s z o w a Sielskoje

według

ilości

i A . P i s a r c z y k obszerną monografię regionalną: Tadżycy

i Darwaza .

szeregu

w

w Kotlinie Hisarskiej. Wynikiem

ogromne

że z e b r a n y c h

N. A . K i s l j a k o w a
tegina

są

Tadżyki,

zamieszczonego

w s e r i i Narody

Działu E t n o g r a f i i

obrażeń k u l t u r o w y c h

i byt tadżikskogo
w

Sriedniej

akcentują

8

również

kriest-

Narodowi

1 tomie

m i r a . Obie prace

w Duszanbe

kolchoznogo

zagadnieniami

i społecznych n a t e r e n i e R e p u b l i k i .

duże

zaintereso­

współczesnych

Nader

prze­

interesującą

po­

zycją dotyczącą przeobrażeń współczesnych będzie p r a c a M . Chamidżanowej

Prze­

miany

pro­

w

materialnej

kulturze

górali

c e s e m przeobrażeń k u l t u r o w y c h

z okolic

Matczy.

Badaczka

u grup przesiedlonych

zajęła

się

z wysokogórskich

n i e mogących wyżywić zamieszkałej t a m ludności n a n o w o n a w o d n i o n e

terenów

i zagospo­

d a r o w a n e z i e m i e tadżyckiej części t z w . Głodnego S t e p u .
W
W

Dziale

materiałów
i

podejmowane

Leninabadzie
dla

początków X X

(dawny

są także p r a c e

Chodżent)

opracowania
w., a w

dotyczące k u l t u r y ludności

przeprowadza

się b a d a n i a

historyczno-etnograficznej

Duszanbe

zbiera

się d a n e

monografii

przede

i

XIX
życie

dziedzinie

językoznawstwa.

pokolenia

tadżyki-

znawcą

języków,

Uznanym

w s z y s t k i m Tadżyków t z w . P r z y p a m i r s k i c h , j e s t A . P i s a r c z y k , która m . i n .

współdziałała
i

w

miasta

Kultura

do t e m a t u

W a r t o j e s z c z e wspomnieć o poważnych zasługach starszego
etnografów

dostarczyć

jedwabniczego.

robotników — Tadżyków k o m b i n a t u
stańskich

miejskiej.

mające

w

przygotowaniu

J . M. Pieszczeriewej

Jagnobskie

do

druku

tieksty .
9

olbrzymiej

pracy

M.

Wybitnym

znawcą

języków

S.

Andriejewa
występu­

jących n a t e r e n i e Tadżykistanu jest również N. N. J e r s z o w .
Miejscowym

czasopismem

publikującym

m.

in.

artykuły

etnograficzne

są

„Izwiestia O t d i e l e n i j a O b s z c z e s t w i e n n y c h N a u k " A N Tadżyckiej S R R .
miejsce

w

j e s z c z e placówki

Problematyka

Instytutu Historii, Archeologii

i Etnografii

w

nowicie

(Sektorze)

Dziale

w

Dziale

etnograficzna

zajmuje

poważne

Historii Sztuki. W

badaniach
Duszanbe,

t y m , w ścisłej

innej
a mia­

współpracy

Tytuły p r a c o d d a n y c h lub p r z y g o t o w y w a n y c h
do d r u k u podaję w tłuma­
czeniu.
„Trudy A N Tadżikskoj S S R " , t. 28, 1960.
M o s k w a 1956.
„Trudy Instituía i s t o r i i , a r c h e o l o g i i i e t n o g r a f i i A N Tadżikskoj S R R , t. 4 3 :
1957.
A u t o r z y : N. N. J e r s z o w , N. A . K i s l j a k o w , J . M . P i e s z c z e r i e w a i S . P. R u s j a j k i n a , „Trudy I n s t i i u f a e i n o g r a f i i A N S S S R " , t. 24: 1954.
M o s k w a 1962.
Moskwa—Leningrad
1957.
3

4

5

6

7

8

9

465

KRONIKA

z etnografami,

prowadzi

Tadżykistanu.

Pracownicy

śród

godna

których

roda

10

Działu

wzmianki

mogą
jest

poszczycić

zbiorowa

się s z e r e g i e m

publikacji,

Iskusstwo

tadżikskogo

praca

. O s t a t n i o oddano do d r u k u interesującą monografię Rzeźbione

charze
nad

się m . i n . p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną i muzyką

z XIX

ludowym

i początków
teatrem

XX

wieku.

tadżyckim

rozpoczął w c z a s i e s w e j

Nader

intensywnie

N. Nurdżanow,

który

drzwi

prowadzi

w

spo­
na-'
Bli­

swe

badania

pracę n a d t y m

tematem

pracy w Dziale Etnografii.

R y c . 2. M u z e u m H i s t o r y c z n o - K r a j o z n a w c z e w Pendżykiencie
F o t . Z. J a s i e w i c z

Niektóre p r o b l e m y
Uniwersytetu

w

uniwersytetach w
D.

E . Chajtun

etnograficzne

Duszanbe,

w

podejmowane

którym

zresztą

radzieckich republikach

znany

jest

dzięki

swym

są również p r z e z

n i e m a , podobnie

środkowoazjatyckich,

l i c z n y m artykułom

pracowników

jak i w

innych

katedr

etnografii.

n a temat

totemizmu,

a J . A . S z i b a j e w a z a j m u j e się m. i n . K i r g i z a m i z t e r e n u P a m i r u .
Godne
wane

zainteresowania

Ministerstwu

Republikańskie M u z e u m
wolucyjnego,

etnografa

Kultury
w

są

Republiki.

Duszanbe,

kierowanym

przez

Т.

( r y c . 1) w z b o g a c i

stawowe

tradycyjne

muzea
10

regionalne.

D u s z a n b e 1960.

30 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I

zbiory,

muzealne

rozbudowane

dziale

cenne

przede

etnograficzne

nich,

przedre­

kolekcje

Etnograficzną

obecnie stała w y s t a w a

Kolekcje

podporządko­
spośród

historii okresu

nader

M. S. A n d r i e j e w a .

Tadżyków.

Interesujące

w

I. F u r m o w i c z ,

przygotowywana

zajęcia

placówki

gromadzi

g r a f i c z n e , m . i n . z badań t e r e n o w y c h
Muzeum

także

Najbardziej

etno­

ekspozycję

obrazująca

posiadają

pod­

również

wszystkim z zakresu tkactwa

oraz

466

KRONIKA

artystycznej

obróbki

madziło M u z e u m
gu p r z e c h o w u j e

miedzi

z

terenu

Wytrwałość
planu
leży

Muzeum

doliny

etnografów

systematycznego
dziś

z terenu

północnego

w Leninabadzie. Muzeum

Tadżykistanu,

Krajoznawcze w

zgro­
Choro-

bogate k o l e k c j e związane z t z w . Tadżykami P r z y p a m i r s k i m i , a H i s -

toryczno-Krajoznawcze
graficzne

i drewna

Krajoznawcze

do n a j l e p i e j

dzieckiej

części A z j i

publikacje

ocaliły

w

Pendżykiencie

( r y c . 2) z b i e r a

eksponaty

etno­

Zerawszanu
tadżykistańskich w

r e a l i z a c j i zakreślonego p r z e d

przebadania

Tadżykistanu

zbadanych

pod względem

Środkowej.

Wieloletnie

sprawiła,

że R e p u b l i k a

etnograficznym

badania

od niepamięci o b r a z t r a d y c y j n e j

terenowe

laty

ta n a ­

na terenie

i oparte

ra­

na

k u l t u r y tego n a d e r

nich

interesu­

jącego d l a etnografów r e g i o n u i umożliwiają włączanie wartościowych j e j e l e m e n ­
tów

do

kultury

narodowej.
Zbigniew

O rozwoju

ETNOGRAFICZNE

OŚRODKI

nauki w Uzbeckiej

S R R , która w r o k u 1964 obchodziła swój

leusz z okazji 40-lecia proklamowania,

W

UZBEKISTANIE

Jasiewicz

1

mówi m . i n . ożywiona działalność

jubi­

republi­

kańskich placówek e t n o g r a f i c z n y c h . T r a d y c y j n y m c e n t r u m życia n a u k o w e g o w U z ­
bekistanie

j e s t T a s z k i e n t . T a m też działa najpoważniejsza

instytucja

naukowa

w

kraju

etnograficzna

— Dział E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o g i i

Akademii

N a u k U z b e c k i e j S R R i s z e r e g i n n y c h placówek podejmujących problematykę e t n o ­
graficzną.
Dział E t n o g r a f i i

(Sektor

Etnografii)

rozpoczął swoją

działalność w

r o k u 1943

w r a m a c h u t w o r z o n e g o wówczas w s p o m n i a n e g o już I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o ­
gii.

Pracami

żyjący

Działu

prof.

w

pierwszym

M. S . A n d r i e j e w ,

okresie

uczony

jego i s t n i e n i a kierował

i organizator

o wybitnych

już

nie­

zasługach

dziś

dla

r o z w o j u e t n o g r a f i i obszarów r a d z i e c k i c h r e p u b l i k środkowoazjatyckich. J e g o w s p ó ł ­
pracownikami
kowie

M.

byli inni znakomici znawcy

S. A n d r i e j e w a

Srodkowoazjatyckiego

z

Wschodniego

etnografii

Azji

Wydziału

Państwowego

Środkowej,

wychowan­
Uniwersytetu

w T a s z k i e n c i e ( S A G U ) , N. G . M a l i c k i , A . P i s a r c z y k i O. A .

Suchariewa.
R o z r o s t Działu nastąpił
grafii

przede

w s z y s t k i m po r o k u

to r o z b u d o w a n y ośrodek dysponujący

1958. D z i s i a j

12 p r a c o w n i k a m i

5 t z w . „starszych" pracowników n a u k i ze s t o p n i a m i d o k t o r a

Dział

naukowymi

Etno­

(w t y m

i kandydatów

nauk),

2 p r a c o w n i k a m i n a u k o w o - t e c h n i c z n y m i oraz 6 a s p i r a n t a m i (spośród n i c h 1 z a o c z n y ) .
Placówką
znawczyni

kieruje
kultury

O. A . S u c h a r i e w a ,
Uzbeków

i

wieloletnia

badaczka

terenowa

i

doskonała

Tadżyków.

B e z p r z e s a d y można stwierdzić, że Dział E t n o g r a f i i , prowadzący b a d a n i a m . i n .
n a d przeobrażeniami w k u l t u r z e współczesnej, s a m byłby interesującym

obiektem

A u t o r powyższej i n f o r m a c j i zaznajomił się w c z a s i e s w e g o p o b y t u w T a d ż y ­
k i s t a n i e w 1963 r. z p r a c a m i n a u k o w y m i i z b i o r a m i m u z e a l n y m i w D u s z a n b e i P e n ­
dżykiencie.
A u t o r i n f o r m a c j i o działalności e t n o g r a f i c z n e j n a t e r e n i e U z b e k i s t a n u p r z e ­
b y w a ł w r o k u 1963 n a s t y p e n d i u m n a u k o w y m w Z S R R , m . i n . w U z b e k i s t a n i e .
W U z b e c k i e j S R R materiały u z y s k a n o n a drodze bezpośredniego z a p o z n a n i a się
z p r a c a m i ośrodków n a u k o w y c h i m u z e a m i w T a s z k i e n c i e , S a m a r k a n d z i e , B u c h a r z e , F e r g a n i e i K o k a n d z i e . Wiadomości o pozostałych m u z e a c h zaczerpnięto
z p r a c y J . I . G 1 a s s a, L . M . L a n d y , Muzjej
Uzbekistana,
T a s z k i e n t 1961.
11

1

467

KRONIKA

dla b a d a c z a ,
teligencji.
i

płeć

zajmującego

Pochodzenie

się z a g a d n i e n i e m

społeczne

są w y r a z i s t y m

tworzenia

się i r o z w o j u

jego pracowników,

zwierciadłem

owych

uzbeckiej i n ­

i c h przynależność

przemian

społecznych

narodowa

i kulturalnych,

j a k i e dokonały się w k r a j u po R e w o l u c j i . Z a t r u d n i e n i w D z i a l e to w
większości

młodzi

robotniczego.

Uzbecy,

wszystkim

pochodzenia

olbrzymiej

chłopskiego,

a

także

O j c i e c j e d n e g o z n i c h był n i e w o l n i k i e m w Choreżmie i wolność u z y ­

skał dopiero w r o k u
wych

przede

jest k i l k a

1920, po o b a l e n i u

Uzbeczek.

t a m c h a n a t u . W ś r ó d pracowników

I c h społeczny

i kulturalny

awans

można

nauko­

przyrównać

w jego r a d y k a l i z m i e do p r z e m i a n w życiu s y n a n i e w o l n i k a .
Narodziny
rozwoju

kadry

uzbeckich

pracy naukowej

k a m i i doskonale

stwarzają

niewątpliwie

znający miejscową specyfikę kulturową, mają

nia w prowadzeniu
grafów

etnografów

duże

szanse

ośrodka. Młodzi n a u k o w c y , władający m i e j s c o w y m i

języ­

ogromne ułatwie­

badań t e r e n o w y c h . Wykształcenie owej k a d r y u z b e c k i c h e t n o ­

j e s t w dużej m i e r z e zasługą Działu i jego k i e r o w n i c z k i . N a b ó r

k ó w o d b y w a ł się p r z e d e w s z y s t k i m spośród historyków, absolwentów

pracowni­
miejscowego

u n i w e r s y t e t u i I n s t y t u t u P e d a g o g i c z n e g o . Część z n i c h dokształcała się poza ośrod­
k i e m , n a a s p i r a n t u r a c h w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja w M o ­
skwie

i Leningradzie.

wersyteckie

Łomonosowa w
W

ciekania

w

pracowników Działu uzyskał

Katedrze

Etnografii

Działu

wyróżnić

można

ludności m i a s t ; 2) b a d a n i a

kultury

kierunków

3 jej

zasadnicze k i e r u n k i :

k u l t u r y ludności w i e j s k i e j ; 3) d o ­

miejskiej

uzyskały

zainteresowań.

obecnie

Przyczyn

w

Uzbekistanie

takiego

stanu

priorytet

wśród

należy

szukać,

rzeczy

dużej r o l i m i a s t n a t y m t e r e n i e zarówno d z i s i a j ( w r o k u 1959 l u d ­

zamieszkała

w

miastach

stanowiła

33,6°/o ogółu

ludności

i w przeszłości, k i e d y to m i e j s k i e ośrodki: S a m a r k a n d a ,
z n a n e były d a l e k o za g r a n i c a m i Środkowej
miejską

uni­

Uniwersytetu im.

etnogenetycznc.

j a k sądzę, w
ność

działalności

kultury

Badania
innych

z obecnych

etnograficzne

Moskwie.

naukowej

1) b a d a n i a

T y l k o jeden

wykształcenie

Azji. W

Uzbekistanu),

z a k r e s i e studiów n a d kulturą

uwzględnione są w p r a c a c h Działu d w a a s p e k t y tej p r o b l e m a t y k i :

nia etnograficzne
współczesnymi

jak

Buchara, Taszkient i in.
bada­

n a d historią m i a s t w X I X i n a początku X X w. oraz b a d a n i a n a d

przeobrażeniami

w

życiu ludności m i e j s k i e j . P i e r w s z y

s i a d a doniosłe z n a c z e n i e w w a r u n k a c h

z nich

ubóstwa źródeł p i s a n y c h n a t e r e n i e

po­

Uzbe­

k i s t a n u . W i e l e z a s a d n i c z y c h zagadnień z h i s t o r i i m i a s t X I X i początków X X w.,
takich

j a k ilość

ludności

i

gęstość

zaludnienia,

granice, . administracja

i

sądo­

w n i c t w o , przemysł i h a n d e l , n i e mówiąc już o t a k interesujących p r o b l e m a c h , j a k
życie

„machalla"

—

dzielnic miejskich lub

s y t u a c j i mogą być rozwiązane p r z e d e
terenowych. W

rozwijaniu przedstawionej

cia m a O. A . S u c h a r i e w a . P o s i a d a
cenne historyczno-etnograficzne
i Pozdniefieodalnyj

gorod

promyszliennost .
w

również:

końcu

XIX

przygotowująca
Taszkientu

2
3

powyżej

religijnego,

problematyki

wielkie

dorobku

naukowym

istorii

gorodow

Bucharskogo

końca XIX

— naczała

I.

Dżabbarow,

którego

praca

XX

kandydacka

i na początku X X w i e k u z n a j d u j e
monografię

w końcu XIX

T a s z k i e n t 1958.
T a s z k i e n t 1962.

jednej

z

dzielnic

się w

w.

tej

badań,

osiągnię­

m. in. nader
ćhanstwa

2

Riemiesliennaja

Rzemiosła

podej­
Chorezmu

d r u k u , oraz M . R u z i j e w a

T a s z k i e n t u Sziejchantaurska

i na początku X X wieku.

w

etnograficznych

B a d a n i a h i s t o r i i poszczególnych d z i e d z i n życia m i e j s k i e g o

3

mują

kultu

ona w s w y m

studia: К

Buchara

organizacji

w s z y s t k i m n a drodze

Niemniej

część

ważna i interesująca

468

KRONIKA

jest problematyka
ukończył
klasy
cie

robotniczej
i

współczesnych

pracę, m . i n . opartą
Uzbekistanu,

kultura

przeobrażeń w

o materiały

R. K u r b a n g a l i j e w a

robotników-Uzbeków

a A . Hodżajew pisze o Kulturze
Drugi
kultura

kompleks

wsi. I

terenowych,

przemysłu

interesujących

obserwujemy

podział

Tworzenie

się
Ży­

z b i e r a materiały do t e m a t u
włókienniczego

i życiu robotników-Uzbeków

zagadnień

tutaj

życiu ludności m i a s t . F . A r i p o w

z badań

w

zespół etnografów

na

Margelanie,

Taszkientu.

problematykę

t a s z k i e n c k i c h to

historyczną,

doty­

czącą X I X i początków X X w., i współczesną. W z a k r e s i e tej p i e r w s z e j I. D ż a b b a Rolnictwo

row opracowuje

południowego

Chorezmu.

B a d a n i a n a d wsią współczesną

znalazły w y r a z w p u b l i k a c j a c h : A . O. S u c h a r i e w e j
i

nastojaszczije

sielenija

Uzbekistana .

i

4

Współczesną

5

mowa

Ajkyran

problematyką

przygotowująca pracę Nowe

wełnianych

brygadach

Problematyka
resujący

z różnorodnych

kołchozów

etnogenezy

kierunek

prac

stanowi

i M . A . Bikżanowej

Proszłoje

Siemja

kołchozach

Bikżanowej

wiejską

zajmuje

pracy

i stosunki

w

się również

M.

Kasi-

międzyludzkie

w

ba­

taszkienckiego.
wydzielony

Etnografowie

dotyczących

nakże n a o k r e s a c h najbliższych,

A.

warunki

obwodu

Działu.

materiałów

M.

i trzeba

przyznać

nader

t a s z k i e n c c y korzystając

odległej

przeszłości, koncentrują

dostępnych b a d a n i o m

metodami

inte­

oczywiście
się

jed­

etnograficznymi.

P r z e d m i o t e m i c h z a i n t e r e s o w a n i a j e s t p r z e d e w s z y s t k i m proces i d e n t y f i k a c j i z n a ­
rodem

u z b e c k i m grup, które dotąd n i e utraciły świadomości s w e j

rębności. Monografię Uzbecy-Karlucy

południowego

cował

ukończył

dzie

K. Szanijazow,

uzbeckiego

się on p r o c e s a m i
z ogromnym

a

narodu.

T. Fajzijew

i zachodniego

pracę

plemiennej
Chorezmu

od­
opra­

Uzbecy-Karamińcy

w

skła­

N i e c o inną problematykę podjął B . A m i n ó w . Zainteresował

etnicznymi

mającymi

miejsce

na

zagospodarowanym

obecnie

r o z m a c h e m i z a l u d n i a n y m t z w . Głodnym S t e p i e n a p o g r a n i c z u

kistanu, Kazachstanu i

Uzbe­

Tadżykistanu.

Dzięki interesującym w y n i k o m długoletnich badań Dział zdobył poważny a u t o ­
r y t e t n a u k o w y . Dużym osiągnięciem Działu j e s t a u t o r s t w o rozdziału Uzbeki
m i e Narodów
badawcze
monografia

Sriedniej

Działu

Azji

i Kazachstana

zaprezentuje

Uzbecy.

oddana

6

. W

bardziej

do d r u k u

obszerna,

dwutomowa,

szczególnych gałęzi g o s p o d a r k i : r o l n i c t w a , h o d o w l i , przemysłu, a ponadto
rozdziałów

dających

charakterystykę

n a terenie U z b e k i s t a n u i analizujących

ności, p r z e d s t a w i
t o m y Uzbeków

wybrane

zagadnienia

transpor­

miasta i

materialne warunki

osiedla

życia

lud­

k u l t u r y społecznej. Z a s y g n a l i z o w a n e

dwa

będą n a d e r r e p r e z e n t a t y w n e dla p r o f i l u n a u k o w e g o ośrodka. P r o f i l

t e n określa p r z e d e w s z y s t k i m n a d e r s z e r o k i e p o j m o w a n i e
nadto dążność do p o d e j m o w a n i a
jednoczesnych

zbiorowa

T o m 1 zawierać będzie omówienie zagadnień etnogenezy i p o ­

tu, n a t o m i a s t 2 t o m , obok
wiejskiego

w 1 to­

pełnej p o s t a c i osiągnięcia

dużych

z a k r e s u etnografii, a p o ­

n a szeroką skalę p r o b l e m a t y k i współczesnej

osiągnięciach

w

zakresie

studiów

przy

historyczno-etnograficz-

n y c h , z ukłonem w k i e r u n k u b a d a n i a h i s t o r i i k u l t u r y m i a s t .
Rozprawy

naukowe

przygotowane

w

Dziale

m i e j s c o w e c z a s o p i s m o „Izwiestia A N U z b e k s k o j

publikuje

w

pierwszym

S S R " , seria nauk

rzędzie

społecznych.

P r o b l e m a t y k a e t n o g r a f i c z n a znalazła s w e m i e j s c e również w b a d a n i a c h i n n y c h
i n s t y t u c j i n a u k o w y c h n a t e r e n i e T a s z k i e n t u . S t u d i a n a d literaturą ludową
dzone są p r z e d e

w s z y s t k i m w I n s t y t u c i e Języka i L i t e r a t u r y A N

p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną w N a u k o w o - b a d a w c z y m

4
5
6

T a s z k i e n t 1955.
T a s z k i e n t 1959.
W p r a c y Narody

mira, M o s k w a 1962.

prowa­

Uzbeckiej S R R ,

Instytucie Sztuki M i -

469

KRONIKA

Ryc.

1. O z d o b n a

alabastrowa

nisza,

typowa

z X I X i pocz. X X w i e k u , wypełniona
Muzeum

dla bogatych

ceramiką

Sztuki Stosowanej

wnętrz u z b e c k i c h

współcześnie

produkowaną.

Uzbekistanu. Taszkient
F o t . Z. J a s i e w i c z

470

KRONIKA

nisterstwa K u l t u r y Uzbeckiej
Konserwatorium

S R R , a m u z y k a ludowa badana

jest w

1

Wydzieloną grupę i n s t y t u c j i spełniających poważne z a d a n i a
jak i popularyzacyjne
etnograficzne

w zakresie etnografii

Historii Ludów

zarówno

naukowe

stanowią m u z e a . W T a s z k i e n c i e z b i o r y

przechowują i eksponują c z t e r y placówki

Muzeum

Państwowym

w Taszkiencie.

Uzbekistanu

muzealne:

(ul. K u j b y s z e w a

6) to n a j s t a r s z a

pla­

cówka m u z e a l n a n a t e r e n i e r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Zalążkiem j e j było

Muzeum

T a s z k i e n c k i e założone w

roku

Muzeum

niejednokrotnie

reorganizacji

ulegało

1876. W

ciągu s w o j e j
i

zmieniało

wieloletniej
swoją

Muzeum

związane było z A k a d e m i ą N a u k R e p u b l i k i , obecnie

sterstwo

Kultury. Muzeum

r u j e M . Sułtanów. Z b i o r y

posiada

przeszło 90 k o l e k c j i obejmujących
m.

i n . materiały

związane

wydzielony

działu są n a d e r

zebrane

w

z rzemiosłem, p r z e d e
wnętrz

i

stale

okazale

„Trudy

Muzeum

Muzjeja

Muzeum

publikowane

AN

były

Uzbekskoj

S z t u k i Stosowanej

tkactwem

we

cowa,

znanego

których

miejscowi

miłośnika

obecnie

mistrzowie

dywa­

swój

własnym

w

stan

odzieżą, w y ­

posiadania

m. in.

przygotowane przez

periodycznym
się dotąd

trzy

tomy .
8

7) powstało w

Muzeum

i malarze.

W

wyposażeniu

wnętrz,

Muzeum

jest

ściśle

powiązane

R e p u b l i k i , a jego z b i o r y składają się

wszystkim

artystycznych wprowadzanych

cji. K o l e k c j e m u z e a l n e

wyrobów

składające się z j e d n e j
źródłem

do

s t r o n y z przedmiotów

w a n y c h ściśle w e d ł u g w z o r ó w t r a d y c y j n y c h , a z drugiej
t y c h wzorów, są k a p i t a l n y m

d l a śledzenia

wyproduko­

j e d y n i e nawiązujących

procesu

przeobrażeń w

s t y c z n e j wytwórczości U z b e k i s t a n u . M u z e u m

k i e r u j e A . I. S i d o r i e n k o , a w
Sokołowa,

Katedry

Etnografii

Państwowe
w

oddziale

i

drewnie,

zbiorów

Uniwersytetu

Muzeum

sztuki

uczestniczy A.

Sztuk

ludowej

i m . Łomonosowa
Uzbeckiej

bogate

zbiory

etnografka

—

z

zakresu

16)

posiada
w

gipsie

oraz hafciarstwa,

m. in.

eksponuje

również a r t y s t y c z n e

w y r o b y chińskie, japońskie oraz i n d y j s k i e . Duże zasługi d l a w z b o g a c e n i a
Muzeum,
W

a także jego a r c h i w u m

l a t a c h 1936—1937 kierował

chary, C h i w y i Margelanu.

rękopisów i fotografii,

ludową utrzymały się w M u z e u m
opublikowano

ostatnio

położył M . S .

on wielomiesięcznymi e k s p e d y c j a m i

Tradycje pracy naukowej

interesujący

do d z i s i a j . W
album

nauko­

absolwentka

c e r a m i k i , rzeźby

i tkactwa

Muzeum

do

arty­

Moskwie.

S R R (ul. P r o l i e t a r s k a j a

a r t y s t y c z n y c h rzemiosł m e t a l o w y c h

b u c h a r s k i e t k a n i n y s z y t e złotem i d y w a n y .

w

przede
produk­

wym

opracowaniu

roku

( r y c . 1), u c z e s t n i c z y l i n a j l e p s i

z Zarządem Przemysłu A r t y s t y c z n e g o
z pierwowzorów

pra­

wydawnictwie

pod k o n i e c X I X w. p r z e z A . A . P o ł o w -

środkowoazjatyckiej.
gipsie

są

(przebogate k o l e k c j e

U z b e k i s t a n u (ul. S z p i l k o w s k a j a

się e k s p o z y c j a

rzeźby

kie­

zbiory

S S R " , którego ukazały

sztuki

mieści

prezentują

a także r o l n i c t w e m ,

uzupełnia

1937 i mieści się w pałacyku w y s t a w i o n y m
w

którym

się

drogą c o r o c z n y c h e k s p e d y c j i t e r e n o w y c h . P r a c e n a u k o w e
cowników

1963

mu Mini­

10 tys. przedmiotów, wśród których

wszystkim

in. Muzeum

roku

patronuje

Dział E t n o g r a f i c z n y ,

Szczególnie

n ó w ) i a r t y s t y c z n y m i rzemiosłami m e t a l o w y m i ,
posażeniem

Do

bogate i interesujące. Składa się n a n i e

ponad

X I X w.

historii

nazwę.

kolekcji
Andriejew

m . i n . do B u -

w z a k r e s i e badań n a d sztuką

ramach wydawnictw

B. Sjergiejewa

Cziekanka

muzealnych
po

miedi .
9

M . i n . o p u b l i k o w a n e p r z y g o t o w a n e wspólnie z Działem E t n o g r a f i i obszerne
Narodnoje
dekoratiwnoje
iskusstwo
sowietskogo
Uzbekistana.
Tiekstil,
Taszkient
1954, oraz a l b u m y : P. Z a c h i d o w a , Fierganskaja
rospis, T a s z k i e n t 1960; A . M o różowej,
Maszinnaja
diekoratiwnaja
wysziwka
Uzbekistana,
T a s z k i e n t 1960;
I. M . P r i с y, Taszkientskaja
riezba po ganczu, T a s z k i e n t 1960, oraz G . L . С z i e p i e l i e w i e c k i e j , Suzani Uzbekistana,
T a s z k i e n t 1961.
T a s z k i e n t 1951—1956.
T a s z k i e n t 1960.
7

8
9

471

KRONIKA

Interesujące d l a e t n o g r a f a
Szerzenia

Wiedzy

Naukowej

religii i ateizmu. W

Muzeum

materiały e k s p o n u j e

także Republikańskie

(ul. B i e s z a g a c z s k a j a

5), posiadające

zgromadzono

m.

Muzeum

i n . oddział

n i e c o zabytków i materiałów

fotogra­

f i c z n y c h dotyczących m i e j s c o w y c h wierzeń i r e l i g i i .
Jedynym naukowym
jest N u k u s ,
kałpacka

Filia

etnografów,

ośrodkiem e t n o g r a f i c z n y m

stolica Autonomicznej
Akademii

przede

Nauk

Uzbeckiej

wszystkim

w

Moskwie.

Badaniami

w

granicach

Karakałpakii,

interesujące i c h g r u p y

w R e p u b l i c e poza T a s z k i e n t e m

R e p u b l i k i Karakałpackiej, gdzie
S R R . Działa

absolwentów

placówki

w

Nukusie

ale również

pracuje

Kara-

tam kilkuosobowa

grupa

Katedry

Etnografii

Uniwersytetu

objęci

nie tylko

Karakałpacy

są

na innych terenach

w K o t l i n i e Fergańskiej

Uzbekistanu,

m. i n .

i w obwodach chorezmijskim i b u -

charskim.
Niesłychanie gęsta j e s t n a t o m i a s t sieć r e g i o n a l n y c h muzeów, w których z r e ­
guły p r z e c h o w y w a n e

są c e n n e materiały etnograficzne, odzwierciedlające

specyfikę r e g i o n u . N i e s t e t y w żadnym z t y c h muzeów n i e m a j e s z c z e
etnografów.

Najbardziej

publikańskie M u z e u m
Nader

bogate

rozbudowane

muzeów

pozastołecznych

Historii K u l t u r y i Sztuki Uzbeckiej

etnograficzne

zbiory

mieślnicze, odzież, a p r z e d e
Obwodowe Muzeum

spośród

Muzeum

obejmują

SRR w

przyrodniczy

regionalne
i

Rewolucji i porewolucyjny.

przy

czym

obronnym

ten ostatni

Materiały e t n o g r a f i c z n e

Podobnie j a k i po­

dwa zasadnicze

podzielono

na

oddziały:

okres

znaleźć można w

B u c h a r z e , z n a k o m i t y m ośrodku
reprezentowana

miedzianych,

jubilerstwo,

bogato

odlewnictwo

z

brązu

i

jest

żeliwa,

a

sprzed

magazynach

czości

szczególnie

rze­

mieści się w „ A r k u " —

i e k s p o z y c j i działu s p r z e d R e w o l u c j i . W
rzemieślniczej,

i

Bucharze

placówka w B u c h a r z e p o s i a d a

historyczny,

rolnicze

artystyczne. W

z a m k u , stanowiącym do 1920 r. siedzibę e m i r a b u c h a r s k i e g o .
zostałe m u z e a

jest R e ­

Samarkandzie.

narzędzia

wszystkim ludowe wyroby

Historyczno-Krajoznawcze

kulturową

zawodowych

wytwór­

produkcja
przede

naczyń

wszystkim

t k a c t w o i haft złotą nicią. E t n o g r a f n i e może jednakże, zarówno w B u c h a r z e j a k
i gdzie

i n d z i e j , pominąć działów h i s t o r i i o k r e s u po R e w o l u c j i , zawierających

kiedy nader

interesujące

materiały mówiące

o drogach

i społecznych w U z b e k i s t a n i e ; p r z e p r o w a d z a n i u
wizacji

wsi, walce

filię —

Dział Twórczości

emira. W

o nadanie

bogatych

Ludowej,

kobiecie

reformy

mieszczący

się w

się

w swoim
na

Uzbekistanu

C h i w i e n o s i nazwę C h o r e z m i j s k i e g o

nego. Dział

przedrewolucyjny

mieści

się w

do

Muzeum

byłym

poszerza

pałacu

pałacu

rzemiosła a r t y s t y c z ­

e m i r a i jego

docieramy

muzealna w

kolekty­

Bucharze

byłym p o d m i e j s k i m

wytwory

czasie n a potrzeby

północ

w

nie­

kulturowych

rolnej i wodnej,

itp. M u z e u m

s a l a c h pałacowych z g r o m a d z o n o

nego, w y p r o d u k o w a n e
Przesuwając

praw

przeobrażeń

dworu.

Chorezmu.

Placówka

Historyczno-Rewolucyjchiwijskich

władców.

U w a g ę zwracają: k o l e k c j a narzędzi r o l n i c z y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla c h o r e z m i j skich Uzbeków
kałpakii

oraz

Nukusie

odtworzone

działa

przedrewolucyjnej

Muzeum

graficznych. Eksponuje
rzemieślnicze,
wyroby
W

odzież

miejscowe

Karakałpackie
oparty

jest

wnętrza m i e s z k a l n e . W

Muzeum
przede

Krajoznawcze.
wszystkim

stolicy K a r a -

Oddział

się karakałpackie narzędzia r o l n i c z e i r y b a c k i e ,
oraz

wytwory

sztuki

ludowej:

historii

n a materiałach

rzeźby

w

etno­

narzędzia

drewnie,

hafty,

j u b i l e r s k i e , d y w a n y , zdobioną uprzęż końską i t d .
najbardziej

zgromadzono

w

na

południe

Obwodowym

wysuniętym

Muzeum

krańcu

Uzbekistanu,

Historyczno-Krajoznawczym

natów dotyczących rzemiosł z końca X I X i X X w., a także kolekcję
narzędzi

rolniczych. W

podwórzu

muzeum

u z b e c k i e g o z końca X I X — początkó\v X X w .

pokazano

wnętrze

w

Termezie,

szereg

ekspo­

miejscowych

domostwa

chłopa

472

KRONIKA

R y c . 2. „ U r d a " — były pałac chanów w K o k a n d z i e , obecnie M i e j s k i e

Muzeum

K r a j o z n a w c z e . F r o n t o n z 2 poł. X I X w.
Fot. Z. Jasiewicz

473

KRONIKA

S z e r e g muzeów z o r g a n i z o w a n o n a t e r e n i e K o t l i n y Fergańskiej, w regionie gęsto
zaludnionym
Margelan),
pracuje

i o poważnym

gdzie

znaczeniu gospodarczym.

pod k o n i e c X I X w.

Obwodowe Muzeum
przede

mieszkał

(dawny

lat B.

zawie­
ośrod­

kiem

był p o b l i s k i M a r g e l a n .

W

etnograficzne

Nowy

Grąbczewski,

Muzeum

materiały

Zbiory

Ferganie

kilka

w s z y s t k i m z z a k r e s u t k a c t w a , którego z n a k o m i t y m

rają

Krajoznawcze.

W

przez

K o k a n d z i e , do r o k u 1876 s t o l i c y C h a n a t u K o k a n -

dzkiego, M i e j s k i e M u z e u m K r a j o z n a w c z e mieści się w byłym pałacu c h a n a C h u d o jara,

t z w . „ U r d z i e " ( r y c . 2). B o g a t e materiały e t n o g r a f i c z n e

równo

w

dziale

historii okresu

naukową p r z e d s t a w i a
z

których

słynął

terenie

Kotliny

wodowe

Muzeum

przede

Kokand.

przedrewolucyjnego

w s z y s t k i m kolekcja zdobionych

Pozostałe

Fergańskiej,

w

muzea

granicach

Krajoznawcze

w

posiadające
i Miejskie

tam za­

Dużą

wartość

naczyń m i e d z i a n y c h ,

zbiory

przynależnych

Andiżanie

znajdujemy

j a k i sztuki.

etnograficzne

Uzbekistanowi,
Muzeum

na

to

Ob­

Krajoznawcze

w Namanganie.
Prężne ośrodki n a u k o w e
szego r o z w o j u
pracowany

etnografii

i gęsta sieć placówek m u z e a l n y c h są gwarancją

w

U z b e k i s t a n i e . Rękojmię r o z w o j u

i r e a l i z o w a n y w ośrodku t a s z k i e n c k i m n a d e r interesujący p r o g r a m b a ­

dań e t n o g r a f i c z n y c h , zwróconych z j e d n e j

s t r o n y k u przeszłości, p r z y c z y m e t n o ­

g r a f o w i e rozwiązują n i e k i e d y w ę z ł o w e p r o b l e m y
a

dal­

s t a n o w i również w y ­

z drugiej

nastawionych

na

szerokie

h i s t o r i i X I X i początków X X w.,

analizowanie

współczesnych

przeobrażeń

kulturowych.
Zbigniew

Jasiewicz

DZIAŁALNOŚĆ B A D A W C Z A N I E M I E C K I E G O I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O
P R Z Y N I E M I E C K I E J A K A D E M I I N A U K W B E R L I N I E W L A T A C H 1955—1965
W
grafii

Niemieckiej

Republice

p r o w a d z o n e są p r z e d e

Demokratycznej

i w Instytucie Ludoznawstwa
badawczy

powstał

z

w

badawcze

Dreźnie

Etnograficznego

i

Oddziału

(im.

Wossidly).

Wyższej

na nowo jako Instytut S z t u k i L u d o w e j
nalną. W
Rudolf

go w

ośrodek b a d a w c z y

1962 r. po przejściu

Weinhold.

regionalnej

Również

Szkoły

sposobu

etnograf,

Richard

Wossidlo,

czasie swoich

życia
z

z zamieszek
—

Adolf

Spamer

się głównie

założonego
utworzył go

problematyką

n a emeryturę k i e r o w n i c t w o

regio­

ośrodka

objął

r o s t o c k i z a główny c e l s t a w i a sobie o p r a c o w a n i e

wojennych,

i rodzajów

własnych

podróży

B e c k m a n n , były współpracownik
badawczemu

drezdeński

Podwaliną tego ośrodka j e s t A r c h i w u m i m . W o s s i d l y ,

wiejskiego

zbiór

Ośrodek

Technicznej,

około 2 000 000 ss. materiałów rękopiśmiennych i rysunków

tyczących

1885—1939 w

etno­

i E t n o g r a f i i , a następnie F r i e d r i c h S i e b e r

zajmujący

Siebera

ośrodek

k u l t u r y ludowej.

zbiór zawierający

zakresie

w B e r l i n i e do I n s t y t u t u należy od 1954 r.

Rostocku

w 1919 r. p r z e z K a r o l a R e u s c h e l a . P o o s t a t n i e j w o j n i e
rozbudował

w

Łużyckiego N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k >.

Oprócz głównej placówki b a d a w c z e j
ośrodek

prace

wszystkim w Niemieckim Instytucie Etnograficznym

pracy

materiałów

badawczych

Wossidly,
przechował

już pod k i e r o w n i c t w e m

(zajęć).

Archiwum

gromadzonych

po m e k l e m b u r s k i m

w

go,

a

następnie

K a r l a Baumgartena

przekazał
—

latach

kraju.

uratował ten j e d y n y w s w o i m

do­

założył
Paul

rodzaju

ośrodkowi

do celów

nauko­

O p o w s t a n i u I n s t y t u t u i p i e r w s z y c h l a t a c h jego działalności pisała D.
m a n n, Z działalności Instytutu
Niemieckiej
Etnografii
przy Niemieckiej
Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 385—391.

Stock­
Akademii

wych.
1

474

KRONIKA

I n s t y t u t posiada
działów

kultury

bogate a r c h i w u m materiałów i i l u s t r a c j i dotyczących

ludowej,

centralną

bieżąco s z e r e g o b s z e r n y c h

bibliotekę

etnograficzną,

różnych

opracowuje

też

na

bibliografii.

P r a c e b a d a w c z e I n s t y t u t u koncentrują się wokół następujących zagadnień: p o ­
ezja

i muzyka

ludowa;

praca

i narzędzia

r u n k i życia (szczególnie p r o b l e m a t y k a
należałoby

wymienić

prace

redakcyjne

czasopismami i wydawnictwami
1 tak w
do n i e d a w n a
tradycji

zakresie

dom i z a g r o d a

(osiedle);

związane

z wydawanymi

przez

wa­

Ponadto
Instytut

ciągłymi .
2

ludowej

poezji

nietkniętą, a m i a n o w i c i e

ruchów

wytyczył w

pracy,

X I X i X X stulecia), dokumentacja.

opracowuje

tematykę

odbicie w pieśni i o p o w i a d a n i a c h

wielu

pracowników

ludowych

demokratyczno-wolnośeiowych

1954 r. W o l f g a n g S t e i n i t z

i

rewolucyjnych.

Kierunek

ten

w k i l k u podstawowych

dziełach. P r a c e te

k o n t y n u u j e w d a l s z y m ciągu, czego r e z u l t a t e m j e s t t o m w y d a n y

w 1962 г., w któ­

3

r y m autor przedstawia

dokumentację i analizę pieśni l u d o w y c h (116 t y p ó w ) . Są to

pieśni

demokratycznym

o

charakterze

i rewolucyjnymi

4

wydarzeniami

pieśni l u d o w e n i e m i e c k i e g o

i

opozycyjnym,

związane

z

politycznymi

z o k r e s u 1815—1933. G ł ó w n ą część z b i o r u

rewolucyjnego

r u c h u robotniczego

stanowią

z 1933 r. T o m t e n

poprzedziło k i l k a artykułów , w j e d n y m zaś z n i c h S t e i n i t z wyciąga w n i o s k i
5

retyczne z przeprowadzonych
(chłopską). P o n a d t o H e r m a n n

Strobach

s t o s u n k i społeczne ( l a m e n t y ) .

W

klagen,

gruntownie

teo­

badań n a d współczesną pieśnią robotniczą i ludową
opracowywał pieśni chłopskie

krytykujące

1964 r. ukazała się j e g o m o n o g r a f i a

p o d b u d o w a n a źródłową dokumentacją . A u t o r
6

Bauern-

pt.

t e n opublikował

także s z e r e g artykułów analizujących poszczególne pieśni.
Po

zakończeniu

tradycje
ujęcia

badań

demokratyczne

pieśni

ludowej

n a d n i e m i e c k i m i pieśniami

i opozycyjne,
w

aspekcie

ludowymi,

przekazującymi

przystąpiono do o p r a c o w a n i a

h i s t o r y c z n y m . Podstawę

stanowiło

opracowanie

a r c h i w a l n y c h źródeł, którego

Strobach

i B r i g i t t e E m m r i c h . Ogólną syntezę mają

syntetycznego

d l a tego

dokonali

zamierzenia

wspólnie

l o n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h o r a z poszczególnych g r u p pieśni. D o tego
badania

Hermann

poprzedzić m o n o g r a f i e

B . E m m r i c h n a d niemiecką pieśnią rzemieślniczą. J a k o dalsze

okreś­

zmierzają

przewidzia­

n e są m o n o g r a f i e n i e m i e c k i c h pieśni żołnierskich i l u d o w y c h z X V I I w. C e n t r a l n y m
zagadnieniem

t e o r i i pieśni l u d o w e j

i jej w a r i a c j i

zajmuje

się H . S t r o b a c h ,

który

opublikował już k i l k a artykułów n a t e n t e m a t .
7

I n s t y t u t w y d a j e następujące p u b l i k a c j e n a u k o w e : „Veróffentlichungen des
Instituís für d e u t s c h e V o l k s k u n d e " , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g ( w skrócie: „Veróff.
d. I n s i . f. d i . V k . " ) ; (od 1950 r. ukazało się 40 m o n o g r a f i i ) . „Deufsches J a h r b u c h
für V o l k s k u n d e " . H e r a u s g e g e b e n v o m Insíiíuí für deuísche V o l k s k u n d e , B e r l i n ,
A k a d e m i e - V e r l a g , 1955 i dalsze. ( W skrócie: D J b f V K ) ; „Demos". Eíhnographische
u n d folklorisíische Informaíionen. H e r a u s g e g e b e n v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s ­
k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1960 i dalsze.
Zob. S t о с к m a n n, op. cit., s. 388.
Deutsche
Volkslieder
demokratischen
Charakters
aus sechs
Jahrhunderten,
t. 1, „Veroff. d. Insí. f. dí. V k . " , i . 4: 1954.
Z o b . S í o c k m a n n , op. cit., s. 389; W. S í e i n i t z , Arbęiterlied
und
Volkslied, „Sitzungsberichíe d e r D e u t s c h e A k a d e m i e d e r W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , K l a s s e
für S p r a c h e n , L i t e r a t u r u n d K u n s t " , z. 8: 1965, o r a z D J b f V k , t. 12: 1966, s. 1—14;
t e n ż e , Das Lied von Robert Blum, D J b f V k , t. 7: 1961.
H . S t r o b a c h , Bauernklagen.
Vntersuchungen
zum sozialkritischen
deutschen Volkslied,
„Veroff. d. Insí. 1 dí. V k . " , t. 3 3 : 1964.
H . S t r o b a c h , Varíabilitdt und V a r i a t i o n a i s Kategorien
der
Volkslíedtradition, [w:] VII International
KongrejS
jur Anthropologie
und Ethnologie.
Wissen­
schaften,
M o s k w a 1964; t e n ż e , Variierungstendenzen
im deutschen
Arbeitervolkslied, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 183—191; i e n ż e, Volksliedvariabilitát,
Gesetzmafrigkeiten
und Bedingungen,
„Jahrbuch für V o l k s l i e d f o r s c h u n g " , t. 11; 1966.
2

3

4

5

6

7

475

KRONIKA

Doris
częte

i Erich

przed

wyniki

badań

stuleciu,

Stockmann, muzykolodzy

laty

badania

nad

D.

naszego

opracowywania

ludowym

opublikowała

materiałów

i

śpiewem

Stockmann

w

I n s t y t u t u , kontynuują

pieśni

i

Altmark

w

1962 r .

(Stara
W

9

muzyki

około 1000 zapisów, w

Nowsze

w

ostatnim

pracy

oprócz

się z b i o r y

z a pomocą nagrań m a g n e t o f o n o w y c h .

rozpo­

8

Marchia)

wymienionej

z e b r a n y c h w e wcześniejszym o k r e s i e znajdują

w y c h z 1955 г., g r o m a d z o n y c h

ludowej .

pieśni

Całość

ludo­

zawiera

c z y m 625 t r a n s k r y p c j i z taśmy, a d o d a t k o w o j e s z c z e 2000

incipiów (początków) pieśni sygnalizujących r e p e r t u a r z A l t m a r k .
Specjalnym
ludową,

zadaniem

naszego

które od l a t p r o w a d z i

Wilfriedem

Fiedlerem .
1 0

Ukazał

k i l k a wartościowych artykułów
Głównym
skich

polem

ludowych

12

są

badania

nad

wspólnie

albańską

muzyką

z naszym

lingwistą

się już t o m 1 z e b r a n e g o m a t e r i a ł u ,
naukowej

E . Stockmanna

m u z y c z n y c h , które

jest b a d a n i e

prowadzi

wspólnie

E m s h e i m e r e m (Muzeum historii m u z y k i w Sztokholmie), a teraz
większego w y d a w n i c t w a
paischen

dalsze

prace

poświęciła się b a d a n i u

demokratyczne .

Autorka

1 4

nad wydaniem

zbioru

tej s a m e j

widziane

z regionów

są

opracowania

przygotowywanie
der

euro-

tomu

opowiadań i podań

zawie­

und

Herr

podań zawierających

nego . Poszczególne t o m y
16

europej­

4

Gisela Burde-Schneidewind
tradycje

Knecht

1 5

podjęła

krytykę u s t r o j u

społecz­

s e r i i będą się ukazywać s u k c e s y w n i e .
środkowych

i

południowych

wych

ze s t a r s z y c h , t r u d n o

poszukiwań

powstało

dostępnych zbiorów. N a

szereg

opracowań,

w

podstawie

których

autorka

Prze­

Niemiec.

w s z y s t k i c h t o m a c h przeważać będzie materiał do tej p o r y n i e p u b l i k o w a n y ,
pochodzący

ponadto

z Ernstem

o c h a r a k t e r z e międzynarodowym, pt. Handbuch

Volksmusikinstrumente

rających

a

n

.

działalności

instrumentów

Instytutu

D. i E . S t o c k m a n n

We

a także

dotychczaso­
przedstawiła

także wstępne w y n i k i badań n a d p o d a n i a m i

zawierającymi

krytykę społeczną

oraz

wyjaśniła

(powstawania),

rozprzestrzeniania

się

i

kwestie

lokalizacji

dotyczące

pochodzenia

historycznych podań

regionów N i e m i e c

1 7

ukaże się większa

Po

zgromadzeniu

praca

materiałów

rozpatrująca

typologię

ze w s z y s t k i c h
podań.

S t o c k m a n n , op. cit., s. 389.
D.
S t o c k m a n n , Volksgesang
in der Altmark
von der Mitte
des 19. bis
zur
Mitte
des 20. Jahrhunderts,
„Veroff. d. I n s t . f. dt. V i c " , t. 29: 1962.
Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 389.
D . S t o c k m a n n , W. F i e d l e r , E . S t o c k m a n n , Albanisćhe
Volksmusik. Band I, Gesange
der Camen,
„Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 36: 1965.
M. i n . E . S t o c k m a n n ,
Volkskundliche
Bibliographie
Albaniens
von
3945—1956, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 203—216; t e n ż e , Forschungsbericht
Uber
die
Sammlung
und Untersuchung
albanischer
Volksmusik,
„Acta M u s i c o l o g i c a " , t. 32:
1960.
Zob. D . S t o c k m a n n , Z działalności..., 389 n. (W bieżącym r o k u ukaże się
następująca p u b l i k a c j a tego w y d a w n i c t w a : B . S á г o s i , Die
Volksmusikinstrumente
Ungarns).
P o z a t y m : E . S t o c k m a n , Die europaischen
Volksmusikinstrumente,
Moglichkeiten
und Probléme
ihrer Darstellung
in einem Handbuch,
D J b f V k , t. 10:
1964, s. 238—253; t e n ż e , Towards
a History
of E u r o p e a n F o l k M u s i c I n s t r u m e n t s
„Journal of t h e I n t e r n a t i o n a l F o l k M u s i c C o u n c i l " , t. 17: 1965 cz. I I ; t e n ż e ,
Volksmusikinstrumente
und Arbeit,
D F b f V k , t. 11: 1965, s. 245—259.
Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 388.
G . B u r d e — S c h n e i d e w i n d , H e r r u n d K n e c h t , „Veroff. d. I n s t , f. dt.
V k . " , t. 2 2 : 1960 (Dt. S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 1).
G. B u r d e - S c h n e i d e w i n d ,
Zwischen
Elbe und Niederrhein,
(Deutsche
S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 2, w d r u k u ) .
G.
B u r d e - S c h w e i d e w i n d ,
D e r S a g e n k r e i s um den
mecklenburg.
Gutsherrn
Georg
Haberland,
D J b f V k , t. 5: 1959, s. 8 — 4 3 ; t e n ż e , Z u
einigen
8

9

10

11

12

13

1 4

15

16

1 7

476

KRONIKA

Z

badań

nad

opracowania

podaniami

zawierającymi

krytykę

społeczną

zrodził

się

g r u p y „podań h i s t o r y c z n y c h " w r a m a c h n i e m i e c k i e g o k a t a l o g u

Katalog

t e n m a być w y d a n y

wspólnie

z Instytutem

przez

Badania

Niemiecki

Kultury

Instytut Etnograficzny

Ludowej

Europy

w

Środkowej

plan

podań.
Berlinie

przy

Uni­

w e r s y t e c i e w M a r b u r g u . W w y n i k u tej współpracy I. M u l l e r

z Rostocku

przedło­

żył

ze z b i o r u

Wossidly,

do r e c e n z j i

a mianowicie

i

dyskusji

podania

część

opracowanych

i siły nadprzyrodzone.

Z a r ó w n o układ s y s t e m a t y c z n y , j a k i w y k a z

stał p r z e d o d d a n i e m do d r u k u p r z e d y s k u t o w a n y
Ogromny

zbiór

opracowywany.
bem

bajek .
1 8

Wossidly

jest

tradycji,
mach
w

sukcesywnie

który

zajął

Równocześnie

Siegfried

Neumann

opracował

zbiór

rękopiśmienny,

uwzględniając

się

zaso­

i c h podział r z e c z o w y ,

odbicie w n i c h

ich wymowę

społeczną,

poświęcając

zarówno

przekazicielom.

Wyniki

pracy

wydawnictwa .

Aneks

1 9

swej

do

prócz tego przebadał

800 zapisów d o l n o n i e m i e c k i c h
współczesnych

publikowane

i

Henssena,

j a k i jej

obraz

przeszukiwany

Gotfrieda

1966 r. N e u m a n n

sobie

i uzupełniony.

systematycznie

tu trzeba

oraz

naszego

Istoty

wariantów z o ­

Wspomnieć

liczący 4000 f a c e c j i l u d o w y c h ,
rzeczywistości

materiałów

o śmierci, wchodzące w skład dużej g r u p y n a z w a n e j

w formie

opowiadań l u d o w y c h ,
gawędziarzy

opublikował

powyższego
ze zbiorów

uwagę

w

opracowania

Wossidly

ukazał

się

10 000 haseł

oraz

a b y n a tej p o d s t a w i e

wiejskich.

artykułów, w p r z y g o t o w a n i u

Dotychczasowe
znajduje

ustnej-

kilku to­

wyrobić

wyniki

były

się pełniejsze

opra­

cowanie.
Grupa
zadanie,
badań

robocza

obok

i przygotowywania

dostępnych
G.

zajmująca

opracowywania

ze

Burde-Schneidewind

prace

autorów

wydawniczą,

rektora)

z wydawnictwami

pod redakcją

bardziej

postawiła

prac

obcych

ukazały

szwedzkich
związaną

I n s t y t u t u , zawierającą

G. Burde-Schneidewind.

sobie

przeprowadzania

T a k więc

serię

utworzył

ludową

zbiorów,

wydawanie

językowych.

Steinitz
dom,

literaturą

antologii,

względów
nową

się

własnych

i

dalsze

folklorystów

się

już

pod

węgierskich .
(przez

trudno

redakcją
Wolfgang

20

pośrednio

tomy

jako

podstawowych

osobę

poświęcone różnym

Wymieniona

edycja

należy

do

dy­

naro­
naj­

z n a n y c h p u b l i k a c j i I n s t y t u t u . D o g r o n a w y d a w c ó w tej s e r i i należy J u l i a n

Krzyżanowski ( W a r s z a w a ) , G y u l a O r t u t a y ( B u d a p e s z t )
Do

tej

pory

o

biednych

ukazały
i

się

bogaczach ,
22

Ludowe
Ludowe

D o d r u k u p r z y g o t o w a n o Ludowe

bajki

bajki
bajki

węgierskie ,
2I

czeskie

białoruskie

23

i Wolfgang Steinitz (Berlin).
Ludowe

bajki

niemieckie

i Ludowe

bajki

rosyjskie .
£4

.

2S

N a k o n i e c należałoby j e s z c z e wspomnieć o t r a d y c y j n y m przedsięwzięciu I n s t y ­
t u t u , rozpoczętym n a początku naszego s t u l e c i a i s t a l e k o n t y n u o w a n y m , a m i a ­
n o w i c i e w i e l k i m dziele n a z w a n y m Corpus
der deutschen
Segen und
Beschworungsformeln
.
2e

antijeudalen
Sagentypen,
D J b f V k , t. 8: 1962, s. 159—165; t e n ż e , Der Bauer in der
deutschen
V o l s s a g e , D J b f V k , t. 11: 1965, s. 35—45.
Zob. D . S t o c k m a n n, Z działalności..., ss. 389.
S . N e u m a n n , Volksschwanke
aus Mecklenburg,
„Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " ,
t. 30: 1963 ( p r z e d r u k 1964); t e n ż e , Der mecklemburgische
Volksschumnk,
Sein
sozialer
Gehalt
und seine soziale Funkiion,
„Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , 35: 1964.
W. L i u n g m a n s , Varifrán kommer
vara sagor (Die schwedische
Volksmárchen. Herkunft
und Gesćhichte), „Veroff. d. I n s t . d. dt. V k . " , t. 20: 1961; L . D é g h ,
M a r c h e n , Erzáhler u n d Erzahlgemeinschaft,
„Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 23: 1962.
G . O r t u t a y , Ungarische
Volksmarchen,
B e r l i n 1957, 3 w y d .
W. W o e 11 e r, Deutsche
V o l k s m a r c h e n von arm und reich, B e r l i n 1959.
J . J e c h , Tschechische
Volksmarchen,
B e r l i n 1961.
E. P o m e r a n c e w a ,
Russische
Volksmarchen,
B e r l i n 1964 (2 w y d . 1965.)
L . G . В a r a g, Belorusische
Volksmarchen
(w druku).
Zob. D. S t o c k m a n n, Z działalności..., s. 390.
18

19

20

21

2 2
23

2 4
25

2 6

477

KRONIKA

W
tych

d z i a l e p r a c y i narzędzi p r a c y w 1962 r. I n s t y t u t zakończył
ostatnich . Zebrany

materiał

2 7

udostępniony

został

i l u s t r a c j i , uporządkowanym według o d p o w i e d n i e j
f i c z n e j , obejmując p o n a d
tacją

historyczną

i

15 000 fotografii.

tematycznie

w

inwentaryzację

naukowym

i geogra­

Materiał t e n j e s t uzupełniany

dokumen­

związanymi

badaniami

terenowymi,

o o d p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z i siatkę około 700 ekspertów. Z e b r a n y
materiał

wykorzystano

bliższych

latach

w

formie

buraków

c u k r o w y c h n a kulturę ludową o b s z a r u

przewidziana

monografii

jest

archiwum

systematyki rzeczowej

zbiorowa

i większych
praca

z

opartymi

w t e n sposób

publikacji .

zakresu

W

2 a

wpływu

Magdeburger Borde

naj­

uprawy

i jej współ­

c z e s n y c h przeobrażeń.
W ośrodku b a d a w c z y m
kanie

zdobyczy

swej

periodyzuje

wiejskiej

im. Wossidly

w Rostocku Ulrich Bentzien bada przeni­

t e c h n i k i do życia m e k l e m b u r s k i e j
on historię r e g i o n a l n e j

n a nowoczesne

zdobycze

ludności w i e j s k i e j

t e c h n i k i , przedstawiając

świata

29

. W

reakcję

pracy

ludności

t e c h n i k i . Szczególnie interesujące

etno­

g r a f a okazało się językowe o p a n o w a n i e z j a w i s k t e c h n i c z n y c h i odbicie i c h w

róż­

nych

roli

dziedzinach

folkloru.

Pracę

tę poszerzą

badania

n a d historią

uprawy

w północnych N i e m c z e c h , p r z y c z y m szczególną u w a g ę poświęci się pługom i h a ­
k o m , i c h typologii, f u n k c j i i n o m e n k l a t u r z e
W

zakresie

międzynarodowej

badań

nad

30

narzędziami

.

pracy

Instytut

współpracy, co do której zrobiono

Współpracę w z a k r e s i e międzynarodowej bibliografii

do

poszerzenia

już pewną ilość

zmierza

propozycji .
1 1

pługa podjął U . B e n t z i e n .

T e m a t u h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d niemiecką u p r a w ą w i n n e j
rośli d o t y c z y k i l k a r o z p r a w
etnografii

rozpoczęto

w

Rudolfa

1956 r. —

Weinholda .
3 2

pod

P o d kątem w i d z e n i a

kierunkiem

Reinharda

lato­

regionalnej

Peescha

i

przy

współpracy W o l f g a n g a R u d o l p h a — inwentaryzację narzędzi r y b a c k i c h , łodzi i środ­
ków

transportu

Przeprowadzone

n a wybrzeżu
badania

Bałtyku

równo w artykułach, j a k i większej p r a c y
B a d a n i a ergologiczne

i przyległych,

nie n a d m o r s k i c h

terenach.

przyniosły bogaty materiał, który został zużytkowany z a ­
33

.

s k i e r o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m n a p r o b l e m

regionalnego

P o r . D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 386.
W. J a c o b e i t — R . Q u i e t z s c h , F o r s c h u n g e n zur bauerlichen
Arbeit
und Wirtschaft
im Institut
für deutsche
Volkskunde
Berlin.
Stand und
Aufgaben,
D J b f V k , t. 11: 1965 s. 59—91; W. J a c o b e i t , D a s bauerliche
Arbeitsgerat
in den
Museen
der DDR, „Neue M u s e u m s k u n d e " , t. 6: 1963; t e n ż e , Schafhaítung u n d
Schafer
in Zentraleuropa
bis zum Beginn
des 20. Jahrhunderts,
„Veroff. d. I n s t ,
f. dt. V k . " , t. 25: 1961; t e n ż e , Bauerliche
Arbeit
und Wirtschaft.
Ein Beitrag
zur
Wissenschaftsgeschichte
der deutschen
Volkskunde,
„Veroff. d. I n s t , f dt V k . " ,
t. 39: 1965.
U . B e n t z i e n , Das Eindringen
der Technik
in die Lebenswelt
der
mecklenburgischen
Landbevólkerung,
B e r l i n 1961.
U . B e n t z i e n , Der Pflug
auf der Insel
Rugen,
„Greifswald-Stralsunder
J a h r b u c h " , R. 3: 1963; t e n ż e , Der Haker, D J b f V k , R . 11: 1965, s. 16—34.
W. J a c o b e i t , Intensification
of International
Cooperation
in the Field of
European
Ethnography,
„Current A n t h r o p o l o g y " , R . 5: 1964.
R. W e i n h о 1 d, Stand und Aufgaben
der Erforschung
des Weinbaus
im
Saale—Unstrut—Gebiet,
„Forschungen u n d F o r t s c h r i t t e " , t. 37: 1963; t e n ż e , Die
ethnographische
Erforschung
des Weinbaus
zwischen
Saale
und Elbe,
„Acta
E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963; „Ethnographia", t. 74: 1963; t e n ż e ,
Gemeinsamkeiten
und Wechselbeziehungen
zwischen
der ungarischen
und deutschen
Weinkultur,
[w:l
Europa
et Hungaria,
B u d a p e s t 1965.
R. P e e s с h, D i e Fischerkommünen auf Rugen
und Hiddensee,
„Veroff.
d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 28: 1961; W. R u d o l p h , D i e U b e r g a n g s f o r m e n
zwischen
Einbaum
und Plankenboot
an der südlichen Ostseeküste,
B e r l i n 1965; t e n ż e ,
Handbuch
der volkstümlichen
Boote
im óstlichen Niederdeutschland
„Veroff. d.
I n s t . f. dt. V k . " , t. 4 1 : 1966.
2 7

2 8

29

30

3 1

3 2

33

478

KRONIKA

zróżnicowania między niemiecką a starosłowiańską

kulturą

między wybrzeżem Bałtyku, Ł a b ą

Teoretycznej

gadnieniem

przenikania zjawisk

i Dolną O d r ą .
3 4

do k u l t u r y m a t e r i a l n e j

P e e s c h , który dał n a d t o p o p u l a r n o n a u k o w e
35

blemów

ergologii .

W

drezdeńskim

w

punkcie

styku po­

dyskusji nad z a ­

poświęcił u w a g ę R e i n h a r d

w p r o w a d z e n i e do p o d s t a w o w y c h

pro­

3G

ośrodku b a d a w c z y m

F r i e d r i c h Sieber

górniczą, prowadząc szczegółowe b a d a n i a ,
pracę metodologiczną .

T e j samej

37

na podstawie

problematyce

K u b e g o . Tematyką górniczą z a j m u j e

zajmował

poświęcone

się również H e l m u t

3 8

się tematyką

których stworzył
są s t u d i a

poważną
Siegfrieda

W i l s d o r f , ogłaszając od

1959 г., przeważnie w górniczych, s p e c j a l i s t y c z n y c h w y d a w n i c t w a c h ,

ponad

3 9

dwa­

dzieścia h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h artykułów. W s z y s t k i e te s t u d i a z z a k r e s u c o r a z
bardziej
stały

r o z b u d o w y w u j ącego

zebrane

przez

czej . N a d t o H . W i l s d o r f
przedmiot

i

i U. Uhlricha

w

dwóch

podstawowych,

tegoż

działu

górnictwa interesował się również К.
nie z M. B a c h m a n n e m i F . S i e b e r e m
Tematem

w

zakresie

szczególnych r e g i o n a c h
terenowych

etnografii

bibliografii

domu

metodologicznych

etnografii .
41

Problematyką

przeprowadził

nych i gospodarczych

artykułach
z

zakresu

4
43

sztuki ludowej

.
prowadzone

Meklemburgii

inwentaryzację

w ponad

zo­

górni­

E . F r i t z s c h , ogłaszając także artykuły w s p ó l ­

chłopskiego

kraju. W

górniczej

etnografii

z z a k r e s u rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem

zajmował się R . W e i n h o l d i F . S i e b e r
Badania

działu
w

zakres

40

nakreślił

się międzynarodowo

H . Wilsdorfa

są p r z e z

K a r l Baumgarten

architektoniczną

Instytut w
podczas

budynków

po­

badań

mieszkal­

500 w s i a c h . J a k o r e z u l t a t t y c h badań ogłosił k i l k a

R . P e e s c h , Ein altslawisches
Relikt
der materiellen
Kultur
im
Gebiet
zwischen
Elbe und Oder, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 137—155; W.
Rudolph,
Altere Entwicklungsstufen
der Arbeitsgesellung
auf kleinen Fischerbooten,
DJbfVk,
t. 11: 1965, s. 229—244.
R . P e e s c h , D a s Geriit in der Arbeitswelt
des Fischers,
D J b f V k , t. 12: 1966,
s. 26—36.
R . P e e s c h , Holzgerat
in seinen
Urformen.,
„Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " ,
t. 42: 1966.
F . S i e b e r , Die bergmannische
Lebenswelt
ais Forschungsgegenstand
der
Volkskunde,
D J b f V k , t. 5: 1959, s. 237—242.
S . K u b e , Bergmannisches
Familienleben
in Genrebildern
des 19.
Jahrhunderts, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 327—365; t e n ż e , Hausen,
Wohnen
und Siedeln
der
Bergleute
im sachsischen
Erzgebirge
und seinem
Vorland,
D J b f V k , t. 5: 1959,
s. 307—332; t e n ż e , Bergmannssage
und Bilderbogen,
D J b f V k , t. 8: 1962, s. 122—134;
t e n ż e , Bergmannskostiim
und Bergmannschmuck
des sachsischen
Kurfilrsten
von
1678 ais Reprasentationsmittel
des Bergmannischen,
[w:] H .
Winkelmann,
Der Bergmannsschmuck
Johann Georg
II. von Sachsen,
B o c h u m 1961.
„Anschnitt", „Bergakademie", „Freib. F o r s c h . H e f t e " , „Stahleisen", „Indus t r i e l l e O r g a n i s a t i o n " , „Jahrbuch des S t a a t l . M u s . f. M i n . u. G e o l . D r e s d e n " .
Montanethnographische
Bibliographie
1945—1964, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " ,
t. 40: 1966.
H . W i l s d o r f , Alte bergmannische
Gebrauchsgraphik
in ihrer
volkskundlichen Aussage,
D J b f V k , t. 11: 1965, s. 206—218, o r a z artykuł d r u k o w a n y w „Fests c h r i f t des S t a a t l . M u s . f. V k . " .
K. E. F r i t z s c h ,
M . B a c h m a n n , Deutsches
Spielzeug,
B e r l i n 1965;
ponadto zob. p u b l i k a c j e c y t o w a n e p r z e z D. S t o c k m a n n a , Z działalności..., s. 387.
R . W e i n h o l d , Die „Zittauer-Schilsseln"
im Staatlichen
Museum
für
Volkskunst, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 124—137; t e n ż e , Zweck
und
Form, „Jahrbuch des Instituís für a n g e w a n d t K u n s í " , 1962, a nadío cyí. D . S t o c k m a n n , Z działalności
s. 387; F . S i e b e r , Begriff
und W e s e n d e r V o l k s k u n s t
in der Volkskunstforschung,
„Wissenschaftliche A n n a l e n " , t. 4 : 1955. T u t a j należy
wymienić także a l b u m y W. L u с к i n g a, zob. S t o c k m a n n, Z działalności
s. 391.
34

35

3 6

3 7

38

39

40

41

4 2

4 3

479

KRONIKA

publikacji .
4 4

Wspólnie z U . B e n t z i e n e m przeprowadził retrospektywną

1620 r. wyposażenia m e k l e m b u r s k i e j
spodarki . W przygotowaniu
45

analizę od

zagrody z p u n k t u widzenia budownictwa

i go­

z n a j d u j e się a l b u m dotyczący m e k l e m b u r s k i e g o

domu

halowego.
W

Brandenburgii

inwentaryzację
sporządzając

rozpoczęto w 1959 r. — pod k i e r u n k i e m W e r n e r a

tradycyjnego

inwentaryzację

budownictwa

architektoniczną

bytków

dawnego

budownictwa.

wił

Radig

1965 r .

W.

w

4 6

wiejskiego.

W

Wyniki

Przebadano

i fotograficzną

powyższych

badaniach

prac

prowadzonych

w

Radiga

około

wielu

typowych

badawczych
ośrodku

zwrócono również uwagę n a b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e i gospodarcze

—

180 w s i
za­

przedsta­

drezdeńskim
S a k s o n i i , któ­

r e m u s z e r e g p u b l i k a c j i poświęcił A l f r e d F i e d l e r .
47

D o b r ą orientację w s t a n i e badań n a d d o m e m chłopskim, p r o w a d z o n y c h
mieckiej
i

Republice

Demokratycznej,

1966 r. w y d a w n i c t w a

dały

opublikowane

„kieszonkowe" K . B a u m g a r t e n a

stępne, A . F i e d l e r , Saksonia,
czasie. W s z y s c y

badacze

dzący b a d a n i a

terenowe

się problematyką

Instytucie

w Nie­
w

1965

i W. R a d i g a ,
4 8

a dwa n a ­

ukażą się w

najbliższym

O. S c h m o l i t z k y , Turyngia,

zajmujący

w

domu

chłopskiego i p r o w a ­

na terenie Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej

zgrupo­

w a n i są w s p e c j a l n e j K o m i s j i , działającej w r a m a c h I n s t y t u t u . N a d o r o c z n y c h s e s j a c h
informują

się w z a j e m n i e

Powyższe b a d a n i a

o prowadzonych

badaniach

i wymieniają

doświadczenia.

poszerzone są o problematykę urządzenia wnętrza i k u l t u r y

m i e s z k a n i o w e j , do której należą p u b l i k a c j e F . S i e b e r a i S . N e u m a n n a

4Э

, а К.

Baum-

garten przygotowuje syntetyczne opracowanie z z a k r e s u dawnej kultury mieszkanio­
wej

na wsi. F . Sieber

poszerza

problematykę badawczą

o zagadnienie

zwyczajów

i w a r u n k ó w życia . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że p u n k t ciężkości a k t u a l n i e p r o w a ­
50

dzonych w

tej d z i e d z i n i e badań s p o c z y w a

n a k w e s t i i współczesnych

kulturowych, przy c z y m n a plan pierwszy w y s u w a

się z a g a d n i e n i e

przeobrażeń

analizy

warun­

ków m i e s z k a n i o w y c h n a w s i . Pracą tą k i e r u j e P a v o l Nedo.
W

zakresie

bibliografia

prac

bibliograficznych

rejestrująca,

której

celem

od

1958 r. p r o w a d z o n a

jest wszechstronna

jest

etnograficzna

informacja

wszystkich

K. B a u m g a r t e n ,
Wesen
und Aufgabe
der Gefiigeforschung,
„Letopis",
S e r i a C , n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 256—260; t e n ż e , Zimmermannswerk
in
Mecklen­
burg: Die Scheune, „Veroff. d. I n s t . f. V k . " , t. 26: 1961.
K. B a u m g a r t e n ,
U . B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft
der
Ribnitzer
Bauern, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 31: 1936.
W. R a d i g , Gefiigestudien
in Brandenburg,
D J b f V k , t. 11: 1965, s. 156—172;
t e n ż e , Stand und Aufgaben
der Bauernhausforschung
in Thüringen, Sachsen
und
Brandenburg,
D J b f V k , t. 10: 1964, s. 147—162.
A . F i e d l e r , D i e Hocheinfahrt.
Zum Formenwendel
sachsischer
Scheunen
in neuerer
Zeit, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 261—271; t e n ż e ,
Die Abschaffung
der mit Holz
gejertigten
Schornsteine
in Sachsen,
„Letopis",
S e r i a C , n r 8: 1965, s. 7 4 — 9 8 ; t e n ż e , Kur sachsische
Landsverordnungen
des 16.
bis 18. Jahrhunderts
und ihre Einwirkung
auf die landliche
Bauweise,
D J b V k , t. 11:
1965, cz. 1, s. 4 6 — 5 8 ; t e n ż e , Privates
und kommunales
Backen
in Dórfern,
„Abh a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des Staałlichen M u s e u m s für V o l k e r k u n d e i n D r e s d e n "
t. 22: 1963; t e n ż e , Vo?i D a c h u n d Fach,
„Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 6: 1960;
t e n ż e , H o c h e i n f a h r t b e i S t a l l e n , „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 8: 1962.
K . B a u m g a r t e n , D a s B a u e r n h a u s i n Mecklenburg,
B e r l i n 1965; W. R a ­
d i g , Das Bauernhaus
in Brandenburg
und im Mittelelbegębiet,
B e r l i n 1966.
S . N e u m a n n , L a d e u n d Koffer
im b a u e r l i c h e n Mobiliár
Westmecklenburgs,
D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 123—136; p r a c e F . S i e b e r a c y t u j e S t o c k m a n n ,
Z działalności
s. 387.
F. S i e b e r ,
Aspekte
der Brauchforschung,
„Wiss. A n n a l e n " , t. 5: 1956;
t e n ż e , Voire u n d volkstiimliche
Moťiuiřc i m Festwerk
des B a r o c k s a n h a r d von
Dresdener
Bildąuellen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 21: 1960.
4 4

4 5

4 6

4 7

4 8

4 9

5 0

480

KRONIKA

placówek
Z

badawczych

materiału

für

Instytutu

uporządkowanego

Volkskunde"

publikuje

o

zamierzeniach

według

przegląd

i wynikach

prac

badawczych.

podziału

rzeczowego

„Deutsches

literatury

w

poszczególnych

obrębie

Jahrbuch
dzia­

łów, odnoszących się bądź do t e m a t y k i danego t o m u , bądź do a k t u a l n y c h

planów

badawczych.

świata

Ponadto

w

zakresie

bibliografii

prowadzona

jest

n a u k o w e g o o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h w N i e m i e c k i e j
nej, którą to akcją

oprócz

publikacji
współpraca

międzynarodową

Wildhabera (Bazylea)
(Budapeszt)
Dla

dokumentacją.

archiwum

Wynikiem

jej jest w y d a w a n a

I n t e r n a t i o n a l e V o l k s k u n d l i c h e Bibliographie

Bibliographia

uzupełnienia

kowane

H . U h l r i c h . D o tego c e l u służy —

Demokratycz­

w dziale przeglądu l i t e r a t u r y „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " —
nad

kieruje

informacja

Republice

Historiae

Rerum

Rusticarum,

etnograficznej,

będące

i liczące obecnie p o n a d 3000 zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h
P r z y g o t o w a n o do d r u k u
w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w
Z niem.

tlum.

51

Gunsta

1958 r. zostało zapocząt­

pod

opieką

C.

Kreuzberga

.

Krakowie

I. Nizińska

DZIAŁALNOŚĆ

Roberta

Jnternationalis.

źródeł a r c h i w a l n y c h i l i t e r a t u r y w

ikonografii

przez
i Petera

Reinhard

INSTYTUTU

IM. J U L I U S Z A L I P S A W Z A K R E S I E

Peesch

ETNOGRAFII

GOSPODARCZEJ
Prace

z zakresu

anglosaskich,
Świadczą
publikacje

etnografii

gospodarczej

darzone

zarówno E u r o p y , j a k i A m e r y k i ,

o t y m kongresy
z okresu

międzynarodowe,

lat o s t a t n i c h W

są współcześnie

coraz

większym

sympozja,

październiku

sesje

roku

naukowe

ubiegłego

J u l i u s z a L i p s a zorganizował sesję naukową poświęconą etnografii
sesji

tej p r a c o w n i c y

problematykę

naukowi

Instytutu

badawczą, założenia

przedstawili

teoretyczne

d u k c j i różnych działów g o s p o d a r k i

oraz

osiągnięcia j e d n e g o z działów etnografii
Instytutu w

chlarz

zagadnień, między

etnologii

ludzkich o uprawianych
gospodarki

roślinach, f u n k c j e

strefy t r o p i k a l n e j , np. w c d y

liczne
Na

dyskusji

procesu

pro­

oraz

zasygnalizowali

gospodarczej:

etnobotaniki .

gospodarczej

i n n y m i : kulturotwórczą

bie określonego t y p u g o s p o d a r c z o - k u l t u r o w e g o ,

oraz

Instytut im.
i w

sposoby a n a l i z y

Problematyka

krajach

gospodarczej.

referatach

społeczeństw p i e r w o t n y c h

najważniejsze

zakresie

w

w

zainteresowaniem.

obejmuje

rolę roślin

2

szeroki

i zwierząt

wa­

w

obrę­

poglądy i wiedzę określonych

grup

określonego pożywienia w

całokształcie

i o w a d ó w w A u s t r a l i i . Współczesne
3

prace

Zob. S t o c k m a n n , Z działalności
s. 388.
Między i n n y m i V I I Międzynarodowy K o n g r e s Botaników w 1954 r. w Paryżu
powołał do życia specjalną sekcję etnobotaniczną; X X X I V Międzynarodowy K o n ­
gres Amerykanistów obradujący w W i e d n i u w 1960 r. wyodrębnił w specjalną
grupę r e f e r a t y z z a k r e s u p r o b l e m a t y k i roślin u p r a w n y c h i zwierząt
domowych,
S e s j a Berlińska N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k z 1955 r. poświęcona była wyłącznie
e t n o g r a f i i a g r a r n e j . P o r . A . K o w a l s k a - L e w i c k a , E t n o b o t a n i k a , „Etnografia
P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 207—214.
Beitrage
zur Wirtschailsethnographie
zum 50 Jahrigen
Jubilaum
des
Julius
Lips
Instituís für Ethnologie
und vergleichende
Rechtssoziologie,
„Sonderdruck
aus W i s s e n s c h a f t l i c h e Z e i t s c h r i f t d e r Кяг1 M a r k s U n i v . " , L e i p z i g , z. 2: 1964.
E . L i p s , Formen
der religiósen Verehrung
des Maises
bei indianischen
Bodenbauern,
„Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der K a r l M a r k s U n i v . " , L e i p z i g . R . 9:
1959/1960 ( G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f t l i c h e R e i h e , z. 2); E . L i p s ,
Ethno51

1

2

3

481

KRONIKA

prowadzone

w I n s t y t u c i e J . L i p s a eksponują w b a d a n i a c h g o s p o d a r k i różnych ludów

o d m i e n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n y c h n i e t y l k o p r z e b i e g p r o c e s u p r o d u k c j i i jego w s z e c h ­
stronne

uwarunkowanie,

lecz

społeczności. E t n o l o g o w i e
cesu produkcji,
grupy

j a k i końcowy

e t n i c z n e j . Znajomość

z r o z u m i e n i a w i e l u faktów
gospodarcze

także

według

efektywne

l i p s c y wyrażają
j e j efekt

gospodarki

wyniki

gospodarki

w

badanej

s a m przebieg

pro­

określają

stan rozwoju

danej

właściwy

danego l u d u c z y s z c z e p u jest k l u c z e m do

z d z i e d z i n y k u l t u r y społecznej

E . Lips

dla

pogląd, że zarówno

społecznościach

i duchowej.

przedklasowych

są

Kompleksy
równocześnie

kompleksami kulturowymi.
Wytyczne
w

oparciu

do

zamieszkującej
Dane
0

analizy

o znajomość
dorzecze

gospodarki
stosunków

indiańskiej

części A m e r y k i

Północnej.

zachodniej

która

zdobywanie

1 konsumpcję o m a w i a m a r g i n e s o w o .
części p i e r w s z e j

w

i etnograficzne

przez

odżywczej

tych

terenów

świadczą

okres

dzieliła

wspólne

dłuższy

D. Treide wybiera

jeden z domi­

w

którego obrębie

odbywa

kolejno
się

żywności, narzędzia p r a c y , organizację p r a c y , a w części

działalności

gospodarczej.

i możliwości

ności n a b a d a n y m

Treide

pożywienia. Rozdział żywności, wymianę

W

ocenie

d l a p r o d u k c j i żywności T r e i d e u s t a l a r o d z a j e
tości

D.

A n a l i z a składa się z 2 części, o b e j m u j e

środowisko geograficzne,

proces z d o b y w a n i a

dotyczące

analizy ekonomicznej

nujących działów g o s p o d a r k i :

wyniki

ludności

g e n e t y c z n y c h tej g r u p y ,

losy h i s t o r y c z n e . D o s w e j

w

opracował

rzeki Columbii

językowe, a r c h e o l o g i c z n e

związkach

myśliwsko-rybackiej
gospodarczo-społecznych

obszarze,

bądź w

małych ilościach, b a d a
narzędzi

środowiska

naturalnego

żywności z uwzględnieniem i c h w a r ­

konserwowania,
okresy, w

Analiza

zawiera

przydatności

przestrzenne

których

rozmieszczenie

żywność występuje

zmienność podaży żywności w

ocenę i c h e k o n o m i c z n e j

w

Akcja

kolektywy

produkcyjne

żyw­

nadmiarze

różnych

wydajności.

sezonach.

zdobywania

pożywienia u I n d i a n z d o r z e c z a C o l u m b i i m a c h a r a k t e r z o r g a n i z o w a n y .
l o n y c h s e z o n a c h tworzą się s p e c j a l n e

cały

drugiej

W

okreś­

i wyłania się t e c h ­

n i c z n e k i e r o w n i c t w o . E f e k t końcowy p r o d u k c j i żywności i l u s t r u j e T r e i d e n i e t y l k o
d a n y m i l i c z b o w y m i , l e c z także f a k t a m i ilustrującymi

t r y b życia I n d i a n , stopę ży­

ciową, sposoby

w y r ó w n y w a n i a w s z e l k i c h kryzysów żywnościowych, z b y t nadwyżek

produkcyjnych

o r a z związany z t y m p r o b l e m

Gospodarkę
Liedtke.

W

rolniczą

strefy

tropikalnej

swej

analizie

dąży

do w y k r y c i a

a

organizacją

materialnych

społeczną.

zróżnicowania
opracował
związku

Rozważania

społecznego.

analitycznie

pomiędzy

metodyczne

dwóch g r u p zagadnień: p r z e d m i o t u p r o d u k c j i oraz samego

Wolfgang

produkcją
odnosi

przebiegu

dóbr

autor

procesu

do
pro­

d u k c j i łącznie z j e j e f e k t a m i e k o n o m i c z n y m i . W obrębie p i e r w s z e j g r u p y

zagadnień

autor p o s t u l u j e

ustaleniem

tym

bowiem

związanych

określenie p r z e d e

wiąże z a g a d n i e n i a

w s z y s t k i m wielkości pola
natury

uprawy.

społecznej, i n t e r e s u j e

z k a r c z u n k i e m , dzięki którym

otrzymuje

Z

go n p . z a k r e s

się pole u p r a w n e

w

prac
strefie

t r o p i k a l n e j , gęstość z a l u d n i e n i a , t j . k o n c e n t r a c j a ludności n a określonych o b s z a r a c h .
B a d a rozłożenie w k ł a d u p r a c y potrzebnego n a u p r a w ę d a n e j rośliny w ciągu całego
r o k u . Zagęszczenie l u b równomierne rozłożenie w c z a s i e punktów k u l m i n a c y j n y c h
w

cyklu prac

produkcyjnych

wpływa

n a wielkość

i ilość

a w dalszej k o n s e k w e n c j i n a t w o r z e n i e się g r u p z a w o d o w y c h
ny cykl

prac

produkcyjnych

może

decydować

grup

produkcyjnych,

i osadniczych. R o c z ­

o podejmowaniu

sezonowych

prac

Zogrie und Kulturpflanzforschung,
[w:] Berichte
und Mitteilungen
Aus dem
Institut
für Kulturpjlanzforschung,
A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962; H . R e i m, Die
Insektenndhrung
der A t i s t r a l i s c h e n Ureinwohner,
Eine Studie zur Frühgeschichte
menschlicher Wirtschaft
und Ernahrung,
A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962.
31 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I

482

KRONIKA

dodatkowych

n a t e r e n a c h sąsiednich, o w y p r a w a c h

wojennych

i handlowych

albo

możliwości t a k i c h zupełnie n i e daje. A n a l i z o w a n a j e s t także p r z e z L i e d t k e g o długo­
trwałość

okresu wegetacji

uprawianych

roślin, jakość

gleby,

trwałość

produktu,

która może decydować o r o b i e n i u zapasów i w p ł y w a ć n a stabilizację życiową d a n e j
społeczności o r a z t w o r z e n i e się w i e l k i c h osiedli. Odstęp c z a s u pomiędzy k o l e j n y m i
żniwami w r o c z n y m c y k l u u p r a w y

d e c y d u j e o wartości danego p r o d u k t u , a w d a l ­

szej k o n s e k w e n c j i w p ł y w a

na powstanie

odrobków.

w

znikomy.
w

Udział
Np.

Ameryce

sprzętu

stosunkowo
Środkowej

j e d n o s t r o n n y c h zależności

rozwoju

produkcji

rolniczej

prymitywne

narzędzia

stosowane

umożliwiły

duże

zagęszczenie

strefy
przy

ludności,

i n n y c h t e r e n a c h możliwe j e s t w e d ł u g L i e d t k e g o dopiero

gospodarczych

tropikalnej
uprawie
które

jest

roślin

na

wielu

przy w y s o k i m stanie roz­

w o j u społecznego.
Specyficzne

cechy

określonych

roślin

mogą

wywierać

wpływ

na

społeczną

strukturę o r g a n i z a c j i określonych g r u p l u d z k i c h . Np. rośliny zbożowe można bez
trudu

przechowywać;

w

okres jako najbardziej
stencji

jest uprawa

rocznym

cyklu uprawy

pracochłonny. W

zbóż, w

z a z n a c z a się

jeden

społecznościach, w których podstawą

egzy­

okresach najbardziej

szą formą

pracy

jest w y k o r z y s t y w a n i e

przymusu

pracy,

co w

obcej

produkcyjnego

poddana

jest

przez

roślin

pracochłonnych

siły

dalszych konsekwencjach

w d a n y m społeczeństwie u s t r o j u feudalnego.
ona b o w i e m

tych

roboczej,
prowadzi

a

najrentowniej-

nawet

stosowanie

do wykształcenia

się

P r a c a w y k o n y w a n a w okresie szczytu

Liedtkego

specjalnie

wnikliwej

analizie, m a

b a r d z o wysoką wartość: umożliwia powiększenie t e r e n u u p r a w y

bądź

osiągnięcie nadwyżek p r o d u k c y j n y c h .
W y t y c z n e do a n a l i z y g o s p o d a r k i

nomadów n a o b s z a r z e s u c h y c h stepów i pół-

pustyń w A f r y c e o p r a c o w a l i H . G . S c h i n k e l i W . L i e d t k e . W b a d a n i a c h

gospodarki

nomadów afrykańskich w i n n o się w e d ł u g autorów uwzględniać również historię

dane­

go l u d u , s z c z e p u c z y grupy,

noma­

z n a n e są b o w i e m z t e r e n u A f r y k i f a k t y , że d a w n i

dzi, np. N a n d i

w Kenii, Hasnar w

specyficznych

sytuacji, jak rabunku,

Kordofanie,

stają się r o l n i k a m i pod w p ł y w e m

karnych ekspedycji

kolonizatorów,

powstań

itp. Gospodarkę nomadów afrykańskich hamują i ograniczają g e o g r a f i c z n i e :
tse, b r a k

ise

fizjologiczne

pastwisk,

brak

soli, s p e c y f i c z n a roślinność

u zwierząt, b u d o w a

geologiczna

wywołująca

podłoża. W i e l k i e

mucha

zaburzenia

straty w

hodowli

powodują e p i d e m i e i c h o r o b y bydła, s i l n e w i a t r y niszczące roślinność. S a m a g o s p o ­
darka

nomadów

denudację

zawiera

w

sobie

much, a

w

szereg

elementów

dziedzinie

destrukcyjnych,

wprowadza

zakłócenia w y w o ł a n e l i c z n y m i kradzieżami i r a b u n k a m i bydła. P a s t e r z

afrykański

dążeniu do z a b e z p i e c z e n i a się p r z e d

stosunków

powoduje

społecznych

w

gleb, plagę

wszystkimi wymienionymi

stratami stara

się posiadać s t a l e j a k n a j l i c z n i e j s z e s t a d a , p o m i m o iż n i e w y k o r z y s t u j e i c h w s z e c h ­
s t r o n n i e . G o s p o d a r k a nomadów w y m a g a
wania

s t a d . Społeczną

konsekwencją

z n a c z n e j ilości rąk r o b o c z y c h do p i l n o w a -

tego f a k t u

jest pozostawanie

d z i n a c h , występowanie w i e l k i c h r o d z i n , p r z y j m o w a n i e
pasterskiej

(np.

rolnicy

sajów), k u p o w a n i e

Kikuju

przyjmowani

narzeczonej, wpływające

do

społeczności

dodatnio

synów

w

pasterskiej

n a stabilizację

Mas-

małżeństwa.

Odnośnie do p r a c e t n o b o t a n i c z n y c h etnologowie l i p s c y w y s u w a j ą własne
d e r a t y . Uważają,

że p r a c e te w i n n y

ro­

o b c y c h g r u p do społeczności

dawać odpowiedź n a p y t a n i e , w j a k i

dezy­
sposób

występowanie określonych gatunków roślin może kształtować życie d u c h o w e i m a ­
t e r i a l n e określonej społeczności. G r u p y
d a r c z y c h rozwijają
staw

gospodarczych

Wprowadzenie

ludności o o d m i e n n y c h p o d s t a w a c h

się w sposób o d m i e n n y
może

nowych

być

jako grupy

uwarunkowana

roślin do u p r a w y

gospo­

e t n i c z n e . Odmienność

rodzajem

uprawianych

p r z y c z y n i a się do z m i a n w

pod­

roślin.

gospodarce

483

KRONIKA

i

światopoglądzie

danej

grupy

ludzkiej.

Odmienność

problemów

wymagających

rozwiązania w t r a k c i e p r o c e s u p r o d u k c j i s p r a w i a , że powoływane są do życia o d ­
m i e n n e reguły i n o r m y p r a w a

zwyczajowego*.
Jadwiga

Wydawnictwo

WĘGIERSKIE

MUZEA

Etnographisćhe

Sammlungen

Kucharska

ETNOGRAFICZNE
der

Museen

in

Ungarn

wydane

w 1964 r. z a w i e r a materiały dotyczące węgierskich muzeów e t n o g r a f i c z n y c h i o m a ­
wia

główne k i e r u n k i i c h działalności. O b o k liczebnego

podana

s p i s u zbiorów

muzealnych

j e s t s p e c y f i k a każdego z n i c h . C e l e m n i n i e j s z e g o artykułu j e s t

zapoznanie

czytelników z problematyką naukową
zagadnieniem

wystaw

związaną ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i

etnograficznych w

oraz

salach ekspozycyjnych i na wolnym

po­

wietrzu.
Poznanie
łości

organizacji

zagadnienia.

muzeów

Wszystkie

Oświaty

i

Szkolnictwa

Muzeum

Krajowe, zajmuje

węgierskich

muzea

Wyższego.

n a lepsze

podlegają

Budapeszteńskie

zrozumienie c a ­

Ministerstwu

Muzeum

Kultury,

Etnograficzne,

się z b i e r a n i e m materiałów w całym k r a j u , a

podlega M i n i s t e r s t w u . M u z e a

prowincjonalne

Wojewódzkie R a d y N a r o d o w e . Z b i o r y
jowym

pozwoli

węgierskie

i wojewódzkie są u t r z y m y w a n e

etnograficzne

znajdują

przez

się w M u z e u m

Kra­

o r a z w 45 i n n y c h m u z e a c h — wojewódzkich i p r o w i n c j o n a l n y c h .

W m u z e a c h Węgier p r a c u j e łącznie 65 etnografów, w t y m 30 w M u z e u m
jowym
wej.

w B u d a p e s z c i e . Należało znaleźć sposób s k o o r d y n o w a n i a

Ministerstwo

Krajowemu
kraju.
w

tzw.

finansowo

K u l t u r y , Oświaty i S z k o l n i c t w a Wyższego

kierownictwo

Muzeum

to

zakresie badań

się wyłącznie

ich pracy

powierzyło

Muzeurn,

badań e t n o g r a f i c z n y c h z z a k r e s u m u z e a l n i c t w a w

swoją

działalność

n a d kulturą

zbieraniem

koordynacyjną

materialną,

obiektów

ponieważ

rozwija

przede

większość

muzeów

całym

wszystkim
zajmuje

z tej d z i e d z i n y . Działalność t a polega

n a u s t a l e n i u z a k r e s u ważniejszych p r a c b a d a w c z y c h

Kra­

nauko­

m. in.

i kolekcjonerskich oraz

uzga­

d n i a n i u planów badań n a zwoływanych w t y m c e l u k o n f e r e n c j a c h .
Etnografowie
postawili

prace

węgierscy w

ostatnich latach jako zagadnienie

badawcze

zbieranie

i

narzędzi

rolniczych.

przyniosły w s i s z y b k i e przekształcanie się g o s p o d a r k i

pierwszoplanowe

Współczesne

czasy

r o l n e j , należy więc j a k n a j ­

prędzej zinwentaryzować i zebrać istniejące j e s z c z e t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e .
Zbieranie

t r a d y c y j n y c h narzędzi pozwoliło n a k i l k a k r o t n e zwiększenie

dotyczących tego p r o b l e m u

w

Budapeszteńskim

n y c h większych e t n o g r a f i c z n y c h
S z y b k i e tempo r o z w o j u
nych

materiałów

Etnograficznym

i 40 i n ­

prowincjonalnych.

r o l n i c t w a , m e c h a n i z a c j a i z a n i k a n i e narzędzi t r a d y c y j ­

przyczyniło się do tego, że p r z e d s t a w i c i e l e

się b a d a n i e m
temat

zbiorach

Muzeum

różnych

dziedzin

zainteresowali

narzędzi r o l n i c z y c h . E k s p o n a t y , zdjęcia, n o t a t k i i l i t e r a t u r a n a t e n

znalazły

się dzięki

odnaleźć t y c h materiałów,

temu

w

badacz

różnych

i n s t y t u c j a c h . Często

n i e był w

n i e można

s t a n i e zebrać, opracować,

było

porównać

w s z y s t k i c h istniejących d a n y c h dotyczących tego t e m a t u i mógł się opierać t y l k o
na

pewnej

powstało

i c h części. W
Węgierskie

c e l u umożliwienia

Archiwum

Narzędzi

Zgromadzono t a m wszystkie zebrane

rozwiązania
Rolniczych

tego p r o b l e m u
przy

Muzeum

w

1962 r.

Rolniczym.

opisy i fotografie narzędzi r o l n i c z y c h . S u k c e -

P o t w i e r d z e n i e m tego są w y n i k i p r a c p r o w a d z o n y c h w Zakładzie E t n o g r a f i i
U n i w e r s y t e t u Łódzkiego n a d rybołówstwem zespołowym w e w s i a c h r y b a c k i c h Pół.
H e l s k i e g o i w s i a c h r y b a c k o - r o l n i c z y c h z a p l e c z a Półwyspu.
4

484

KRONIKA

s e m tego a r c h i w u m j e s t k a r t o t e k a k i l k u tysięcy p o z y c j i , która j e s t do d y s p o z y c j i
badaczy.

Większość

ta w y k o n a n a

zebranych

materiałów

jest

owocem

pracy

etnografów.

po r a z p i e r w s z y w n a s z y m k r a j u w y w o ł a ł a poważne

Praca

zainteresowanie

w całej E u r o p i e .
W

kwietniu

dyskutowano

1964 r. odbyła

się k o n f e r e n c j a

na

której

w s z y s c y p r z e d s t a w i c i e l e krajów

biorą­

p o s t a n o w i l i rozpocząć podobne p r a c e u siebie w

kraju.

nad t y m problemem,

c y c h udział w k o n f e r e n c j i

i prawie

O d b y w a j ą c y się w s i e r p n i u 1964 r. w M o s k w i e
pologiczny

zajmował

się również p r o b l e m e m

etnografów

10 krajów,

V I I Kongres Etnologiczny i A n t r o ­
założenia a r c h i w u m

i zalecał

częcie p r a c w t y c h k r a j a c h , gdzie są po t e m u możliwości f i n a n s o w e
Węgierscy e t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y

rozpo­

i personalne.

osiągnęli poważne s u k c e s y n i e t y l k o w p r a c a c h

0 wąskim z a k r e s i e , l e c z również w s k a l i k r a j o w e j .

Jedną z f o r m

jest badanie

po­

szczególnych w s i l u b g r u p e t n i c z n y c h . N a j b a r d z i e j

charakterystyczna z tych

prac

j e s t próba

zebrania

przez

Krajowe

Atány,

Muzeum

położonej

nizinnej

wsi

Zebrano

tam w

s u m i e około 3000 p o z y c j i —

Zebrany

materiał p o z w o l i

na wydanie

w

etnograficzne

rialnej

pobliżu

w

tylko

gdzie

etnografowie

opracowania

mate­

województwie

Heves.

podobne

ale i zorganizowanie

rolnictwa.

czasie opracowania

p r z e z m u z e a w sześciu

przeprowadzili

naukowe,

całości k u l t u r y

w

większość z n i c h d o t y c z y

najbliższym

m i e książki. I n i c j a t y w a t a została podjęta
Węgier,

gór

badania,

wystaw

w

for­

miejscowościach

umożliwiające

nie

z zebranych

ekspona­

pozostali

czterech

tów.
75—80°/o
katedrach

etnografów

1 w Grupie
w

węgierskich

uniwersyteckich: w

pracuje

Budapeszcie

m u z e a c h biorą także udział w

pracach

zaliczyć o p r a c o w a n i e

Szeged

podpunktów.

badawczych

Węgier

Badanie
i

przy

zostało

(1), w

Akademii

etnograficznych

w

Węgierskiego A t l a s u

A n k i e t a służąca z a materiał wyjściowy
wiele

muzeach,

Badań E t n o g r a f i c z n y c h p r z y Węgierskiej

t y c h p r a c należy
i

w

(2), w

w

Debrecen

Nauk.

skali krajowej.

i

wydawania

do A t l a s u z a w i e r a 200 głównych pytań

użyciu a n k i e t

zakończone

zakresie.

Atlasu.

Oprócz p r a c

w

odbywało

1965 r.

prowadzonych

etnografowie-muzealnicy

Na

przykład

rozpoczęto

N i z i n i e Węgierskiej, która o b e j m u j e

prowadzą
pracę

Do

Etnograficznego.
się w

Przez

250 p u n k t a c h

następne

będzie się przeprowadzać p r a c e k o n t r o l n e , po których przystąpi się do
graficznym

(1),

Zatrudnieni

przy

prace

Węgierskim

Atlasie

kartograficzne

nad Atlasem

dwa

lata

redagowania
w

województwa

Etno­

mniejszym
Szolnok

na

b a d a n i a w e w s z y s t k i c h 65 w s i a c h województwa.

L i c z b a mieszkańców przeciętnej w s i n a N i z i n i e Węgierskiej w y n o s i od 5 do 10 t y s .
T e m a t y k a ankiet A t l a s u Województwa
Wielkiego

Atlasu

Etnograficznego.

Szolnok pokrywa

Rozpoczęto również

się częściowo z tematyką
prace

nad Atlasem

woje­

wództwa B a r a n y a n a płd.-wsch. Węgrzech.
Największym z a d a n i e m , j a k i e stoi p r z e d etnografią węgierską, j e s t

opracowanie

n o w e g o podręcznika e t n o g r a f i i Węgier.
Najważniejszą
Wągier,

wydana

syntezą
w

kultury

dzące doskonałe monografie
nowej,
w

prawdopodobnie

kilku

ludowej

Węgier

6—8-tomowej

syntezy.

Książka

wycho­

i wydania

zupełnie

zapewne

wydana

będzie

będzie n a 3 z a s a d n i c z e działy: kulturę

kulturę społeczną i kulturę duchową. O b e c n i e
i jeżeli n i e nastąpią

od tego c z a s u oraz

stworzyły konieczność o p r a c o w a n i a

językach. P o d z i e l o n a

Etnografia

jest czterotomowa

1934 r. O l b r z y m i materiał z e b r a n y

materialną,

p r a c e są w s t a d i u m

organizacyjnym

okoliczności opóźniające, to w s z y s t k i e t o m y

ukażą się w l a ­

t a c h 1970—1972.
Rzecz

jasna, w

problemów,

którymi

ramach

krótkiego

zajmują

się

artykułu

węgierscy

n i e sposób

wymienić

wszystkich

etnografowie-muzeolodzy.

Należy

485

KRONIKA

jednak

wspomnieć

monografia

pługa,

o w i e l k i c h monografiach
uprawy

przez

nich

t y t o n i u , k u k u r y d z y , strojów

opracowanych,
ludowych,

j a k np.

c e r a m i k i itd.,

które a l b o się już ukazały, albo ukażą się w najbliższym czasie.
Istnieją

wystarczające

wydawnictw

możliwości

wydawania

c e n t r a l n y c h , j a k „Etnographia"

w

prac

etnograficznych.

języku węgierskim

Oprócz

i „Acta

g r a p h i c a " w językach o b c y c h , K r a j o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w y d a j e

Etno-

dwie

więk­

sze serie w y d a w n i c z e :
„Biuletyn E t n o g r a f i c z n y " (Néprajzi Ěrtesító), zawierający głównie

opracowania

naukowe;
„Wiadomości E t n o g r a f i c z n e " (Néprajzi

Kozlemények), w których p u b l i k u j e

się

materiały źródłowe.
12 muzeów p r o w i n c j o n a l n y c h w y d a j e

r o c z n i k i , w których również

publikowane

są p r a c e e t n o g r a f i c z n e . Prócz tego każde m u z e u m wojewódzkie w y d a j e
zealne, w których poważne m i e j s c e zajmują
Z
akcją

etnografami
zbieracką

współpracuje

kieruje

około

Krajowe

1000 zbieraczy-amatorów.

Muzeum

serie m u ­

artykuły z d z i e d z i n y etnografii.
Etnograficzne. Na

Tą

społeczną

organizowane

kon­

k u r s y nadesłano p r a c e liczące w

s u m i e kilkanaście tysięcy s t r o n ; wypłacono n a ­

g r o d y o łącznej wysokości p o n a d

100 t y s . forintów. W

rami

jest redakcja

Biuletynu Archiwalnego

stałym k o n t a k c i e z a m a t o ­

Krajowego

Muzeum

Etnograficznego

(Adattári Ěrtesító).
Okresowe
nim

wystawy

kierownictwem

jeden

etnograficzne

Ministerstwa

z departamentów

wo-Muzealna
których

zajmuje

zajmuje
się

s t e r s t w o . Działalność

są c e n t r a l n i e . P o d bezpośred­

Centrala

Oświatowo-Muzealna,

się o r g a n i z o w a n i e m

również

scenariusze opracowane

organizowane

pracuje

organizacją

stałych

są p r z e z M u z e u m

C e n t r a l i sprawiła,

wystaw.

że p o z i o m

Centrala

wystaw

etnograficznych,

i zaakceptowane
wystaw

której

Oświato­

przez

Mini­

prowincjonalnych nie

różni się od w y s t a w stołecznych.
Inną
ekspozycje

korzyścią

z i s t n i e n i a stałego

personelu

projektującego

j e s t z m n i e j s z e n i e kosztów własnych. K o s z t y byłyby

g d y b y z a t r u d n i a n o pracowników d o r y w c z o . W

i

wykonującego

z n a c z n i e większe,

t e n sposób zaoszczędzono pieniądze,

które pozwalają n a urządzenie r o c z n i e d w u k r o t n i e większej ilości e k s p o z y c j i . W y ­
s t a w y etnograficzne

organizowane

są głównie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h .

Wy­

n i k a to z trudności l o k a l o w y c h Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , które
n i e m a gdzie pomieścić b o g a t y c h zbiorów; s a l e w y s t a w o w e
magazyny.

S y t u a c j a polepszy

się, gdy

Muzeum

znajdzie

Z a m k u Królewskiego, którego o d b u d o w a zakończy się w

zostały z a m i e n i o n e n a
pomieszczenie w

części

1970 r. P o p r z e n i e s i e n i u

się do n o w e j s i e d z i b y M u z e u m o t r z y m a powierzchnię użytkową t r z y k r o t n i e większą
od p o s i a d a n e j

(14 000 m ) , co p o z w o l i n a z o r g a n i z o w a n i e stałej e k s p o z y c j i z m a t e ­
2

riałów węgierskich i e g z o t y c z n y c h .
Węgierskie w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e dzielą się n a w y s t a w y o b j a z d o w e ,

okresowe

i stałe.
W y s t a w y o b j a z d o w e o r g a n i z u j e C e n t r a l a O ś w i a t o w o - M u z e a l n a z materiałów
Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o i i n n y c h muzeów k r a j o w y c h . S c e n a ­
riusz w y s t a w opracowuje Muzeum Krajowe, wykonuje Departament Wykonywania
W y s t a w , a trasę o b j a z d u u s t a l a D e p a r t a m e n t P r o p a g a n d y
Oświatowo-Muzealnej.
E k s p o n o w a n i e t y c h w y s t a w o d b y w a się przeważnie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h
i d o m a c h k u l t u r y . R o z p a t r u j e się możliwość, a b y m u z e a wojewódzkie również o r ­
ganizowały w y s t a w y o b j a z d o w e obejmujące zasięgiem cały k r a j .
M u z e a węgierskie organizują r o c z n i e 150—200 e t n o g r a f i c z n y c h w y s t a w o k r e ­
s o w y c h . Tematyką w y s t a w y o k r e s o w e j może być n a przykład s z t u k a l u d o w a j e d n e j
w s i , w y r o b y z j e d n e g o ośrodka g a r n c a r s k i e g o , t k a n i n y j e d n e g o r e g i o n u , w y t w o r y

486

KRONIKA

Jednego

a r t y s t y ludowego. N a

wystawach

n i e k i e d y także rzemiosło, n p . b e d n a r s t w o ,

eksponuje

Największą w y s t a w ą okresową była p r z e k r o j o w a
s z t u k i węgierskiej, o t w a r t a w

się głównie

w y r ó b pierników,

l e c i e 1962 r. w

sztukę

ludową,

farbiarstwo.

wystawa tradycyjnej

ludowej

B u d a p e s z c i e , urządzona ze zbiorów

m u z e u m stołecznego. O dużym z a i n t e r e s o w a n i u w y s t a w ą świadczy fakt, że w ciągu
dwóch miesięcy (sierpień—wrzesień)

zwiedziło ją p o n a d

100 t y s . osób. Urządzenie

w y s t a w stałych, n i e z m i e n i a n y c h w ciągu 6—10 l a t w y m a g a
ranności i odpowiedzialności, taką w y s t a w ę oglądają
Bardzo
Mimo

trudnym

problemem

że n a Węgrzech

wystaw

powszechnie

materiałów e t n o g r a f i c z n y c h p r a w i e

o w i e l e większej

s e t k i tysięcy

etnograficznych

uważa

jest

się etnografię

sta­

zwiedzających.

i c h historyczność.

z a naukę

historyczną,

n i e sposób eksponować w p r z e k r o j u h i s t o r y c z ­

n y m . Większość materiałów, j a k i e m a m y , p o c h o d z i z 2 połowy X I X i X X w. Z p o ­
p r z e d n i c h okresów p r a w i e n i c się n i e zachowało. E t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y
w

ostatnim

Bardzo

dwudziestoleciu

trudno

jest

zbierają

organizować

obiekty

wystawę

z

punktu

historyczną

widzenia

dopiero

historycznego.

z eksponatów,

które

były

z b i e r a n e b e z u m i e j s c o w i e n i a i c h w czasie. P r o b l e m t e n s t a r a m y się rozwiązać w t e n
sposób, że brakujące e k s p o n a t y są uzupełniane p l a n s z a m i . J e s t to k o m p r o m i s , n a
który m u s i m y iść m i m o s z e r o k o rozwiniętej

akcji zbierackiej.

Z z a g a d n i e n i e m historyczności e t n o g r a f i i wiąże się p r o b l e m , c z y m a m y
zować

samodzielne w y s t a w y

etnograficzne,

kazywać w r a m a c h w y s t a w
w

Krajowym

zbiory

Muzeum

etnograficzne,

c z y r a c z e j materiał

historycznych. Problem

Etnograficznym

w

t e n n i e występuje

Budapeszcie,

które

organi­

etnograficzny
posiada

wyłącznie

ale w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h j e s t n a d a l o t w a r t y .

szość etnografów-muzeologów

pragnie

oddzielnych

t e n sposób podkreślić

wystaw,

aby w

H i s t o r y c y argumentują,

pokazywać materiał e t n o g r a f i c z n y w

że ukazując pełen rozwój

odrębny

charakter

Więk­
formie

etnografii.

historyczny regionu

należy

o b r a z kształtowania się życia chłopów, co p r z y o d e r w a n i u materiałów

po­

oczywiście

dać

etnograficz­

n y c h od całości z a g a d n i e n i a zubaża ekspozycję. T w i e r d z e n i e to j e s t n a p e w n o słusz­
ne t e o r e t y c z n i e ; w p r a k t y c e j e d n a k z a s t o s o w a n i e się do niego n i e j e s t t a k i e proste.
W m u z e a c h prowincjonalnych sale w y s t a w o w e

są z b y t małe. N a w y s t a w y stałe,

obrazujące r e g i o n objęty z b i o r e m , składają się materiały a r c h e o l o g i c z n e , h i s t o r y c z ­
ne,

etnograficzne,

p r z y r o d n i c z e , dotyczące

r u c h u robotniczego,

z h i s t o r i i s z t u k i i l i t e r a t u r y . T a k więc z b i o r y e t n o g r a f i c z n e
sposobami.

W

Muzeum,

czasów

współczesnych,

wtedy

nie jest

w

Szeged

które n i e p o s i a d a w y s t a w y
materiał

to w y s t a w a

wystawa

pantofli

łówstwo, w

Debrecen

zwiedzający

poznają

dwoma

h i s t o r y c z n e j od X V I I I

w. do

występuje

oddzielnie.

całościowa,

t y l k o obrazująca

wyrób tych pantofli;

rolnictwo,

hodowla

materiał e t n o g r a f i c z n y

materiały
się

i pokazany

na w y s t a w a c h sztuki ludowej.
wystawy

etnograficzny

a także

eksponuje

i pasterstwo.

specyfikę

Przy

w

Najczęściej
regionu,

Szekszárd

t y m typie

tylko fragmentarycznie,

T a m gdzie materiał e t n o g r a f i c z n y

wystaw

podobnie j a k

j e s t włączony do

h i s t o r y c z n e j , p o k a z u j e się przeważnie o b i e k t y dotyczące p r o d u k c j i

t u a l n i e urządzenia wnętrz. I n n e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j

np.

rybo­

ewen­

(wyżywienie, z w y c z a j e ,

s z t u k a l u d o w a ) n i e są p o k a z a n e .
D o t y c h c z a s o w e e k s p e r y m e n t y urządzania w y s t a w
teriałem

etnograficznym

właściwy

uzupełnić

ficzna

bardzo

(np.

Miskolcu,

ubogie materiały

dużo t r a c i . T r z e b a

jeszcze najodpowiedniejszego
E t n o g r a f i a węgierska
wania

w

kultury ludowej.

czasów

h i s t o r y c z n y c h łącznie z m a ­

Székesféhérvar)
współczesnych,

pozwoliły
ale strona

w

sposób
etnogra­

stwierdzić, że n a t y m o d c i n k u n i e znaleźliśmy

rozwiązania.

dużo u w a g i

poświęciła

problemowi

klasowego

zróżnico­

P o d t y m kątem odbywało się z b i e r a n i e obiektów, w t e n

sposób powstały z b i o r y w s p o m n i a n e g o

wyżej K r a j o w e g o

Muzeum

Etnograficznego.

487

KRONIKA

Wtedy

to w

obrębie j e d n e j

w s i ustalono

s i e d e m różnych w a r s t w .

Bardzo

j e s t pokazać zróżnicowanie k l a s o w e k u l t u r y m a t e r i a l n e j n a w y s t a w a c h
nych, t y m bardziej
Nieliczne
kliwej

że może to prowadzić do s c h e m a t y z m u .

wystawy,

dzona w K r a j o w y m

trudno

etnograficz­

np. w y s t a w a

Muzeum

w s i Tiszaigar,

urzą­

E t n o g r a f i c z n y m w 1950 r o k u , świadczą, że p r z y

wni­

i starannej pracy naukowej

w a n i e w s i . Najważniejszym

kultury ludowej

jednej

można n a w y s t a w i e

pokazać k l a s o w e

zróżnico­

z a g a d n i e n i e m j e s t to, by zwiedzający w y s t a w ę n i e czuł

sztuczności takiego rozwiązania.
Poziom wystaw
sobu eksponowania,
dzeniu wystawy.

e t n o g r a f i c z n y c h podniosły d y s k u s j e , dotyczące t e m a t y k i i s p o ­
prowadzone

raźnego p o l e p s z e n i a
Innym
otwarto

treści w y s t a w

ważnym

szwedzkiego,

obecnie

założonego

Muzeum

na seminariach organizowanych

D y s k u s j e te są n i e k i e d y p u b l i k o w a n e .
etnograficznych.

problemem

w

p r z e d i po urzą­

Przyczyniło się to do w y ­

1891 г.,

jest

Węgry

Etnograficzne n a wolnym

węgierski
były

skansen.

pierwszym

a t r a k c y j n a była „wieś e t n o g r a f i c z n a " .

łupy i b u d y n k i gospodarcze.

wielkie

wystawy,
24 c h a ­

Wieś t a przedstawiała n i e t y l k o b u d o w n i c t w o

węgier­

itd.) żyjących

zakończeniu w y s t a w y
m u Muzeum

którym

Eksponowano

s k i e , l e c z również b u d o w n i c t w o
s k i e , słowackie

skansenu
w

p o w i e t r z u . N a Węgrzech r o k 1896 był

r o k i e m m i l e n i j n y m , w r a m a c h obchodów tysiąclecia o r g a n i z o w a n o
z których n a j b a r d z i e j

Obok

krajem,

i n n y c h narodowości ( n i e m i e c k i e , rumuńskie,
n a t e r e n i e Węgier.

Niestety

chałupy

te w

zostały r o z e b r a n e , a urządzenie wnętrz p r z e k a z a n o

serb­

r o k po

Krajowe­

Etnograficznemu.

W o k r e s i e międzywojennym p r o b l e m węgierskiego s k a n s e n u pozostał w s t a d i u m
wstępnym. M i m o że w i e l u etnografów

uważało z a słuszne p o w s t a n i e

zeum,

n i e założono

Jedynie

przy

dwóch

s a g y a r m a t , Veszprém) p o s t a w i o n o

dwie

chałupy.

Po wyzwoleniu
W

go.

muzeach

takiego m u ­

prowincjonalnych

zaczęto z n o w u zastanawiać się n a d z o r g a n i z o w a n i e m

(Balas-

skansenu.

o s t a t n i c h l a t a c h zapadła już d e c y z j a n a najwyższym s z c z e b l u i rozpoczęto

kusję. W

o k r e s i e najbliższych pięciu l a t p o w s t a n i e

dys­

s k a n s e n w z i e l o n e j strefie B u ­

dapesztu.
Rozwiązanie p r o b l e m u

założenia c e n t r a l n e g o

przy muzeach prowincjonalnych
tektonicznych

zostaje

przystosowanych

wości, n p . b u d y n e k - o b i e k t

pozostaje

tem,

czasie

którego

używano

w

skansenu posuwa

się pomału, a l e

a l b o pod i c h opieką c o r a z więcej obiektów
do z w i e d z a n i a .

Istnieje tam wiele

archi­
możli­

n a m i e j s c u , j e g o wnętrze urządza się sprzę­

budowania

obiektu.

Nie

są

to

tylko

budynki

m i e s z k a l n e ( j a k w Parád, T i s z a c s e g e , Sukoró), l e c z i w i e j s k i e b u d y n k i o p r z e z n a ­
czeniu produkcyjnym

(Pápa — w a r s z t a t f a r b i a r s k i , Verpelét — w a r s z t a t

Szegvár — w i a t r a k , S z a r v a s — młyn, Ráckeve — młyn w o d n y ) .
obiektów

j e s t dosyć s k o m p l i k o w a n e ,

j e d e n p r a c o w n i k . Dużo b a r d z i e j

ponieważ w

kowalski,

Utrzymanie

każdym b u d y n k u

k o r z y s t n a j e s t s y t u a c j a , gdy cała wieś j e s t

tem muzealnym, tak j a k T i h a n y nad Balatonem

tych

powinien

być

obiek­

— k i l k a domów r y b a c k i c h , H o l -

lókó — k i l k a chałup i kościół.
m e t o d a polega n a s k o n c e n t r o w a n i u obiektów a r c h i t e k t o n i c z n y c h w

jed­

n y m m i e j s c u . O s t a t n i o n a podwórzu M u z e u m w Kiskunfélegyháza p o s t a w i o n o

Druga

wia­

trak,

n a podwórzu

Muzeum

w

Pécs

postawiono

n a największą skalę rozpoczęto w Zalaegers.zeg,
urządzeniu m i e j s c o w e g o
całość b u d o w n i c t w a
Tłum,

z

skansenu, w

którym

kilka

małych

gdzie p r o w a d z i
za kilka

obiektów.

Próbę

się już p r a c e

l a t będzie

można

przy

oglądać

c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a tego r e g i o n u .

węgierskiego

Gyongyi

Béni

488

KRONIKA

Do

I I wojny

niewielkie

MUZEA

ETNOGRAFICZNE

światowej

było w

zbiory,

Towarzystwa

przeważnie

zeów. W

c h w i l i obecnej

BUŁGARII

zaledwie

archeologiczne,

Archeologicznego

ożywiła się działalność w

Bułgarii

W

13 muzeów

gromadzone

lub T o w a r z y s t w a

posiadających

staraniem

miejscowego

Nauczycieli. Dopiero

po

wojnie

d z i e d z i n i e m u z e a l n i c t w a i powstało s z e r e g n o w y c h m u ­
j e s t w Bułgarii

135 muzeów o r o z m a i t y m p r o f i l u

i cha­

rakterze.
Najpoważniejszą
grywają
demią
i

3 muzea

Nauk.

Muzeum

Są

oraz

rolę ze względu n a z b i o r y i p r o w a d z o n e

c e n t r a l n e , znajdujące
to: Archeologiczny

Zoologiczny

Instytut i

Muzeum,
W

od­

z Bułgarską

Aka­

Etnograficzny

c e n t r a c h okręgów

Instytut

i w

kilku

się m u z e a okręgowe (ofcrbżen naroden

muzej).

te, których l i c z b a w y n o s i obecnie 35, są wielodziałowe i posiadają z reguły

3 działy: 1. A r c h e o l o g i c z n y , 2. O d r o d z e n i a i w a l k
chów

prace naukowe

S o f i i , związane

Instytut i Muzeum.

i n n y c h większych m i a s t a c h znajdują
Muzea

się w

robotniczorewolucyjnych.

Etnograficzny, Zoologiczny
muzeów

W

wielu

z

narodowowyzwoleńczych, 3. R u ­

nich

znajduje

się

poza

tym

dział

l u b dział S z t u k i . W ś r ó d pozostałych muzeów j e s t k i l k a

s p e c j a l n y c h , jednodziałowych

(takie

są w s z y s t k i e m u z e a

w

Płowdiwie),

Muzea Narodowe (muzeum i klasztor Rilski, cerkiew Bojana i kilka innych) a prze­
de

wszystkim

muzea

(muzej

biograficzne

fcbíta),

poświęcone

wybitnym

poetom,

p i s a r z o m l u b działaczom p o l i t y c z n y m . Osobną grupę stanowią z a b y t k i i k o m p l e k s y
zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h , pozostające pod ochroną ( j a k Kopriwštica,

Tyrnowo,

Nessebyr,

posiadają

Bożeńcy i in.). T y l k o 3 spośród w y m i e n i o n y c h wyżej muzeów

g m a c h y s p e c j a l n i e n a t e n c e l w y b u d o w a n e , pozostałe zaś mieszczą się w h i s t o r y c z ­
n y c h b u d y n k a c h (pamiatniki
d y n k i przedstawiają

na kultura)

l u b w zwykłych d o m a c h . H i s t o r y c z n e b u ­

s a m e w sobie interesujące obiekty, n i e stwarzają

r z y s t n y c h w a r u n k ó w do celów w y s t a w o w y c h ,

posiadają

bowiem

jednak k o ­

małe p o m i e s z c z e ­

n i a o dużej ilości o k i e n i bogatej wewnętrznej a r c h i t e k t u r z e .
w

Pod

względem

Sofii

związane

administracyjnym
są

z Bułgarską

trzy

wspomniane

Akademią

Nauk,

centralne

muzea

a Centralne Muzeum

wyżej

Armii

1 M u z e u m Przyjaźni ze Związkiem S o w i e c k i m z M i n i s t e r s t w e m O b r o n y .
pozostałe m u z e a podlegają
ekspozycyjne
Muzea
W

Oddziałowi M u z e ó w K o m i t e t u K u l t u r y i S z t u k i ,

n a t o m i a s t uzgadniają

o czystym profilu

i w Rajkowie, a w

z odpowiednimi

etnograficznym

znajdują

są działy e t n o g r a f i c z n e

plany

muzeami centralnymi.
się w

Sofii

s t a d i u m o r g a n i z a c j i są w Ełchowie, w W a r n i e

m u z e a c h okręgowych

Wszystkie

w

Płowdiwie

i w

bądź też e t n o g r a f i a

Tyrnowie.

jest w

nich

uwzględniana w dziale w a l k narodowowyzwoleńczych.
Największą
naukowe

placówką

i będącą

etnograficzną,

jednocześnie

Etnograficzny Instytut i Muzeum

w Sofii. Z b i o r y

madzić już wkrótce po w y z w o l e n i u
osiemdziesiątych
pochodzące
której

bułgarskiej

c e l e m było p r z e d s t a w i e n i e

Bułgarii. W

Bułgarii

ubiegłego w i e k u , z b i o r y

z pierwszej

prowadzącą

szeroko

zakrojone

j e d n y m z n a j s t a r s z y c h muzeów w
archeologiczne

spod p a n o w a n i a

etnograficzne

Wystawy

tureckiego w

urządzonej

do S o f i i ,

tworzyły

one w

w

związku

dla

zagadnień

gdzie

stały

istniejącym

ze stałym

latach

eksponaty
w

1892 г.,

całokształtu gospodarczego i k u l t u r a l n e g o

następnym r o k u e k s p o n a t y z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j

wieziono

się podstawą

już m u z e u m

powiększaniem

się

do zbiorów

życia

i rzemiosł

prze­

etnograficznych.

Zrazu

dział e t n o g r a f i c z n y ,
zbiorów

jest

zaczęto t a m g r o ­

zapoczątkowały

Narodowej

badania

Bułgarii,

ale już w

i rosnącym

archeologicznych i etnograficznych rozdzielono

1906 r.

zainteresowaniem

oba działy i

utwo­

r z o n o d w a odrębne m u z e a : N a r o d o w e M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e i N a r o d o w e M u z e u m

KRONIKA

Etnograficzne. Muzeum

489

E t n o g r a f i c z n e od tej p o r y

stale powiększało s w o j e

zbiory,

głównie j e d n a k t y l k o w z a k r e s i e s t r o j u i z d o b n i c t w a .
O d 1921 r. działalność M u z e u m
wydawnictwa,
artykuły

„Izvestia

bardzo

na Narodnija

się ożywiła dzięki s t w o r z e n i u własnego
Muzej".

Publikowano

w

z różnych d z i e d z i n k u l t u r y m a t e r i a l n e j , d u c h o w e j

i społecznej,

folkloru

R y c . 1. M u z e u m

Etnografski

etnograficzne

w

nim

Rajkowie

słownego i m u z y c z n e g o . D o 1943 r. ukazało się 14 tomów. Ożywiona działalność
M u z e u m znalazła w t y m c z a s i e swój w y r a z również w s t w o r z e n i u w 1925 r. o d ­
dzielnego działu M u z y k i l u d o w e j .
W

czasie I I wojny

1941 r. w s k u t e k
pracownia

światowej

bombardowania

fotograficzna

1944 r. M u z e u m

uzupełnianiu

muzealne
spłonęła

oraz zbiory

archiwum muzyczne i magazyny
września

prace

Muzeum

archiwalne

ze z b i o r a m i

wznowiło

z n i s z c z o n y c h zbiorów

swoją
i

zostały

zakłócone.

W

część zbiorów, cała

uległy

strojów

z n i s z c z e n i u . Ocalało

tylko

i ozdób m e t a l o w y c h . P o 9

działalność,

powiększaniu

marcu

biblioteka,

koncentrując

i c h materiałami

wysiłki
z

na

dziedziny

k u l t u r y m a t e r i a l n e j i społecznej oraz z d z i e d z i n y s z t u k i l u d o w e j . Przełomową datą
w

historii Muzeum

był r o k 1949, k i e d y włączone ono zostało do n o w o

i n s t y t u c j i , która otrzymała nazwę E t n o g r a f i c z n y I n s t y t u t i M u z e u m
skiej

Akademii

Nauk.

Głównym

zadaniem

jej

stały

się b a d a n i a

powstałej

przy

Bułgar­

dotyczące

cało­

kształtu k u l t u r y m a t e r i a l n e j — t r a d y c y j n e j i współczesnej — oraz z a g a d n i e n i a s p o łeczno-ekonomiczne

w

ich historycznym rozwoju.

jednocześnie przekształcony w

Dział

muzyki

ludowej

samodzielną placówkę: I n s t y t u t M u z y k i

przy

został
Buł­

garskiej A k a d e m i i Nauk.
Etnograficzny
i sztuki ludowej,

Instytut i

Muzeum

posiada

3 sekcje:

2. K u l t u r y społecznej, d u c h o w e j ,

1. K u l t u r y

etnografii

materialnej

historycznej i etno-

490

KRONIKA

genezy

o r a z 3. F o l k l o r u . O s t a t n i o w y d z i e l o n o

mentacji.

Personel

naukowy

składa

j a k o odrębną również sekcję

się z 5 s t a r s z y c h pracowników

Doku­

naukowych,

9 młodszych pracowników n a u k o w y c h oraz 7 „specjalistów" (praktykantów). D w ó c h
młodszych

pracowników

naukowych

oraz

5 „specjalistów",

należących

do

sekcji

K u l t u r y m a t e r i a l n e j , z a j m u j e się s p r a w a m i m u z e a l n y m i , biorąc jednocześnie udział
w badaniach terenowych, prowadzonych

p r z e z I n s t y t u t . O d 1953 r. I n s t y t u t

rocznik

Institut i Muzej";

pt. „Izvestia

na Etnografskija

wydaje

do 1966 r. ukazało

się

8 tomów.
Zbiory

muzealne

liczą

gospodarki,

obrzędów

i sztuki.

stanowią s t r o j e

około

25 000 eksponatów

Najbogatszy

z

zakresu

dział, liczący

i t k a n i n y . Oprócz zabytków M u z e u m

stroju,

około

posiada

rzemiosł,

17 000 obiektów,

około 10 000 p r z e d ­

miotów stanowiących materiały uzupełniające.
Początkowo z p o w o d u b r a k u o d p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a M u z e u m
dało stałej w y s t a w y .

Urządzono ją dopiero

nie posia­

po 1954 r„ k i e d y I n s t y t u t otrzymał n a

swą siedzibę część d a w n e g o pałacu królewskiego. O b e c n a

wystawa

zajmuje

11 s a l

n a p a r t e r z e i 9 s a l n a I piętrze К
Zwiedzanie
wystawy
stawa

z a c z y n a się od I piętra, gdzie

pierwsza

s a l a j e s t poświęcona

c z a s o w e , z m i e n i a n e co k i l k a miesięcy. O b e c n i e

p r a c uczniów, o p a r t y c h n a w z o r a c h

obrzędowe, t z w . kukery).
u m i e s z c z o n o fotografie

W

ludowych

znaje widza z budownictwem

ludowym.

się w

(stroje, hafty,

k o r y t a r z u oddzielającym

archeologicznych

znajduje

na
wy­

rzeźby, m a s k i

w y s t a w ę czasową

narzędzi r o l n i c z y c h . P i e r w s z a
Znajduje

niej

od stałej
sala

się w niej kilkanaście

zapo­

fotografii

i k i l k a m a k i e t , przedstawiających różne jego t y p y , a więc n a j s t a r s z e c h a t y w i e j s k i e
( z i e m i a n k i , c h a t a o p l e c i o n y c h ścianach, c h a t a bez okien, b u d o w n i c t w o
oraz budownictwo
conej

uprawie

pługi, b r o n y

współczesne

z i e m i znajdują

oparte

już n a w z o r a c h

miejskich. W

mWcenia.

Pokazano

t a m używaną

do tego c e l u dikanię

a obok tego s z e r e g d r o b n y c h narzędzi (grabie, palamarką,
k o s z e n i u itp.). Z n a j d u j e

nawadniania,

poświę­

się t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e : d r e w n i a n e

i i n n e d r o b n e narzędzia p o m o c n i c z e . Następna s a l a z a p o z n a j e

n y m i sposobami
przy

kamienne)
sali

m a k i e t a zagrody

się t a m również m a k i e t a
rolnika-gradiTuarat

radła,
z daw­
valiak,

i

służącą do o c h r o n y

urządzenia

oraz m a k i e t a

do

rąk

sztucznego

obrzędu

zwanego

b r a d a (broda), związanego ze ścinaniem o s t a t n i c h kłosów. S a l a poświęcona

uprawie

winorośli, róż, t y t o n i u , s a d o w n i c t w u i o g r o d o w n i c t w u

z a p o z n a j e w skrócie z p r o c e s a ­

m i , j a k i m p o d d a w a n e są te płody po z e b r a n i u z pola. M a m y
kadłub do w y c i s k a n i a s o k u z w i n o g r o n ,

t a m więc

drewniany

urządzenie do d e s t y l a c j i o l e j k u

różanego,

p r y m i t y w n e p r z y b o r y do s u s z e n i a liści t y t o n i u , i t p .
W

dwóch s a l a c h poświęconych p a s t e r s t w u do n a j c i e k a w s z y c h obiektów należą

przenośne szałasy do s p a n i a o r a z większy szałas, z w a n y m d u d r a . P o k a z a n o
pasterski, przybory,
go. Interesującą

używane p r z y przeróbce m l e k a , oraz ubiór p a s t e r z a

część wyposażenia

pasterskiego

z t y c h s a l d z w o n k i p a s t e r s k i e z w a n e tjumbeleci,

stanowią

umieszczone

zawieszane owcom

sprzęt

rodopskiew

jednej

n a s z y i ; które

w l i c z b i e k i l k u n a s t u p o s i a d a l i właściciele dużych s t a d . Każdy z n i c h s a m sobie j e
dobierał, tworząc zależnie od u p o d o b a n i a
rozpoznawano

zespół m u z y c z n y , po którym już z d a l e k a

go, gdy się zbliżał ze s w o i m s t a d e m .

' P o s z c z e g ó l n e s a l e poświęcone są następującym z a g a d n i e n i o m : I
piętro:
w y s t a w y c z a s o w e ; a r c h e o l o g i c z n e narzędzia r o l n i c z e ; b u d o w n i c t w o l u d o w e ; u p r a ­
w a z i e m i ; sprzęt zboża; u p r a w a winorośli, róż, t y t o n i u , o g r o d o w n i c t w o ,
sadownictwo;
p a s t e r s t w o ; t k a c t w o (narzędzia); t k a n i n y ; wnętrze i z b y teteweńskiej.
Parter:
k i l i m y ; strój; złotnictwo; w y r o b y m i e d z i a n e : k o w a l s t w o ; c e r a m i k a ; rzeźba w d r z e ­
w i e ; rzeźbione s u f i t y .

491

KRONIKA

W

następnych dwóch s a l a c h znajdują

się e k s p o n a t y związane z t k a c t w e m l u ­

d o w y m : w p i e r w s z e j w a r s z t a t p i o n o w y , d w a w a r s z t a t y p o z i o m e o r a z s z e r e g narzę­
dzi służących do obróbki włókna, w d r u g i e j t k a n i n y l u d o w e . T e ostatnie wykazują
wielką rozmaitość pod względem t e c h n i k i i pod względem k o m p o z y c j i , świadczące
o w y s o k i m r o z w o j u tej d z i e d z i n y twórczości l u d o w e j .

Ryc.

2. W y s t a w a

Zakończenie

etnograficzna

pierwszej

izby mieszkalnej w

części

środkowym

w

wystawy

muzeum

okręgowym

stanowi

staja

w

Plewen

tetevenska

—

wnętrze

Bałkanie. G ł ó w n y m e l e m e n t e m j e j urządzenia

są

duże podesty do s p a n i a , p r z y k r y t e l u d o w y m i t k a n i n a m i .
Druga

część w y s t a w y ,

rzemiosłom
w

i

sztuce

znajdująca

ludowej.

oszklonych gablotach.

Zwraca

Stroje

i

najczęściej

geometrycznej,

styczna

kolorowe

d l a niego

zapaski

poświęcona

pokazano

w

dwóch

niekiedy

o bardzo

strojom,

i bogate

salach
zdobnic­

skomplikowanej

kompozycji,

l u b roślinnej.

Charaktery­

antropomorficznej

j e s t duża ilość m e t a l o w y c h

s z n u r e m , t z w . gajtanem.

jest
dużych

d e k o r a c y j n y e l e m e n t stanowią k o s z u l e bogato

(prestüki)

ozdób ( k o l c z y k i , b r a n s o l e t y ,

cienie, k l a m r y do pasa). Odzież męska z d o b i o n a
wełnianym

tam

u w a g ę duża i c h różnorodność

two. W s t r o j u k o b i e c y m n a j b a r d z i e j
haftowane

się n a p a r t e r z e ,

Barwny

jest b a r w n y m i

element

czarnego

pierś­

implikacjami lub
stroju

męskiego

stanowią b a r d z o s z e r o k i e p a s y w żywych k o l o r a c h .
S a l e poświęcone w y r o b o m z m e t a l i i d r z e w a

pozwalają -zapoznać się z w i e l ­

kimi

u z d o l n i e n i a m i bułgarskich rzemieślników. P o k a z a n o

oraz

różne

żelazne
W

przedmioty

świeczniki,

s a l i poświęconej

domowego

kasety

oraz

użytku,

wykonane

zdobnictwo

różnych

tam naczynia miedziane

z żelaza.

Zwracają

przedmiotów

złotnictwu zobaczyć można p r a w d z i w e

uwagę

użytkowych.

arcydzieła s z t u k i z d o -

492

KRONIKA

b n i c z e j — piękne k l a m r y do pasów, naczółki, k o l c z y k i i i n n e p r z e d m i o t y
ze s r e b r a , n i e k i e d y pozłacane. J e d n a z d a l s z y c h s a l poświęcona
ludowej
wę

wykonane

została

ceramice

z X I X w. i współczesnej, pochodzącej z k i l k u większych ośrodków. W y s t a ­

zamyka

zdobnictwo

w

drzewie,

na

które

przeznaczono

dwie

ostatnie

sale.

W p i e r w s z e j znajdują się różne d r o b n e p r z e d m i o t y zdobione rzeźbą (przęślice, l a s k i ,
łyżki, stołki, b l a t y

do stołów itp.), w

drugiej

rzeźbione s u f i t y

o pięknej,

bardzo

bogatej k o m p o z y c j i .
Część w y s t a w y

znajdująca

się n a p a r t e r z e n i e była z m i e n i a n a od c z a s u urzą­

1954 г.,

natomiast

sale

1962 r. O b i e k t y

muzealne

uzupełniają

dzenia
w

w

znajdujące

się

na

I

piętrze

m a k i e t y i fotografie,

były

przerobione

krótkie t e k s t y i n ­

formują o e k s p o n o w a n y c h z a g a d n i e n i a c h .
D r u g i e m i e j s c e po M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w S o f i i z a j m u j e M u z e u m
ficzne w P ł o w d i w i e . Powstało ono w
się w

Muzeum

Muzeum
XIX

jest

w., w

1949 r. z n i e w i e l k i c h zbiorów,

Archeologicznym. Obecnie
zabytkowy

którym

gmach

zachowano

—

l i c z y około 10 000 eksponatów.

dom

dawną

Etnogra­

znajdujących

d a w n e g o bogatego

architekturę:

kupca

rzeźbione

z

sufity

Siedzibą
1

połowy

i

odrzwia,

ścienne szafy i f r y z y .
Personel naukowy
łów

i jednego

Muzeum

pracownika

składa się z 5 pracowników: 4 kierowników

oświatowego.

Wydzielono

następujące

działy:

dzia­

1. R o l ­

n i c t w o , 2. Odzież, t k a c t w o i wnętrze, 3. Rzemiosła, 4. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e . P r a ­
c o w n i c y m u z e a l n i prowadzą p r a c e b a d a w c z e ,

które drukują w

czasopiśmie

n y m d l a w s z y s t k i c h płowdiwskich muzeów, wychodzącym pod nazwą:

wspól­

„Godinisnik

n a M u z e j t e w l o v d i v s k i O k r ą g " (t. 1 — 1954 г., t. 2 — 1956 г.).
Wystawa

M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w P ł o w d i w i e mieści się w 18 s a l a c h , z któ­

r y c h 9 znajduje

się n a p a r t e r z e i 9 n a I piętrze. P i e r w s z a część w y s t a w y ,

znajdu­

jąca się n a p a r t e r z e , z a p o z n a j e z uprawą zboża i i n n y c h roślin, t y p o w y c h d l a tego
regionu:

winorośli, róż, ryżu

pasterstwu
ciami

i rzemiosłom.

oraz

Oprócz

z ogrodownictwem.
narzędzi

u m i e s z c z o n o t a m makietę kuźni, m o d e l

c o w n i g a r n c a r s k i e j oraz mały młyn w o d n y .
n a I piętrze, z n a j d u j e
tura

typowa

Dalsze

i wytworów
W

sale

poświęcone

są

z tymi

zaję­

pieca g a r n c a r s k i e g o , f r a g m e n t

pra­

drugiej

związanych

części w y s t a w y ,

urządzonej

się e k s p o z y c j a strojów w i e j s k i c h i m i e j s k i c h o r a z a r c h i t e k ­

d l a płowdiwskiego

okręgu. U m i e s z c z o n o

t a m również

trzy

wnętrza

m i e s z k a l n e : izbę wieśniaka w R o d o p a c h , m i e s z k a n i e rzemieślnika i m i e s z k a n i e b o ­
gatego

kupca.

Sala

zamykająca

wystawę

daje

przegląd

ludowych

instrumentów

muzycznych.
Wystawa

Muzeum

Etnograficznego

w

P ł o w d i w i e urządzona j e s t z wielką

rannością. Z a s t o s o w a n o

w niej nowoczesny

materiał uzupełniający

(fotografie, m a p y , m a k i e t y , k i l k a obrazów), p o k a z a n o

trza

mieszkalne i

szereg

pracowni

rzemieślniczych,

t y l k o kulturę w s i , a l e również kulturę P ł o w d i w u
Muzeum
zbiory

w

regionalne

Rajkowie
z terenu

to

trzecie

Rodopów.

muzeum
W

sta­

sprzęt m u z e a l n y , w p r o w a d z o n o bogaty
starając

się

wnę­

uwzględnić

nie

i okolicznych miasteczek.

etnograficzne

1954 r. powstało

w

posiadające

bogate

Rajkowie

muzeum

ogólne z oddziałami a r c h e o l o g i c z n y m , e t n o g r a f i c z n y m , b u d o w y s o c j a l i z m u i galerią
sztuki. W

1962 r. t r z y działy p r z e n i e s i o n o do i n n y c h pomieszczeń, a w

pierwotnej

s i e d z i b i e pozostał t y l k o dział e t n o g r a f i c z n y , który przekształcono w oddzielne m u ­
z e u m . B u d y n e k , w którym się ono mieści, j e s t to — podobnie j a k w P ł o w d i w i e
dom

bogatego k u p c a ,

zeum posiada

zbiory

zbudowany

w

l a t a c h t r z y d z i e s t y c h ubiegłego

z z a k r e s u s t r o j u , t k a c t w a , rzemiosł, s z t u k i l u d o w e j

d a r k i , liczące obecnie około 2000 obiektów. W y s t a w a
niedużych

wieku.

pomieszczeniach. Pokazano

tam kilka

—

Mu­

i gospo­

mieści się n a 3 piętrach w 16

pracowni

rzemieślniczych,

młyn

493

KRONIKA

wodny,

prasę do p r a s o w a n i a

cinnej

oraz

wnętrze

t k a n i n , wnętrze ' w i e j s k i e j i z b y c o d z i e n n e j i i z b y goś­

m i e s z k a n i a mieszczańskiego. W

jednej

z sal widz

zapoznaje

się z u b i o r e m i sprzętem p a s t e r s k i m w R o d o p a c h , w k i l k u i n n y c h ze s t r o j a m i B u ł garów-mahometan i Bułgarów-chrześcijan. Specjalną u w a g ę zwracają t k a n i n y r o d o pskie

wełniane

i koziaki

z y c j i . S z e r e g fotografii

w

naturalnych kolorach

i barwione

o pięknej

kompo­

i k i l k a obrazów oraz m a k i e t a d o m u d a w n e g o wielkorządcy

tej części k r a j u zapoznają z b u d o w n i c t w e m

typowym

d l a tego r e g i o n u .

Spośród muzeów okręgowych, posiadających działy etnograficzne, j e d n y m z n a j ­
starszych

jest m u z e u m

w

Gabrowie.

Pierwsze

w

osiemdziesiątych

ubiegłego

wieku

latach

międzywojennym

zbiory

zaczęto t a m gromadzić

(rękopisy,

broń, m o n e t y ) .

przybyły z b i o r y a r c h e o l o g i c z n e . D o I I w o j n y

W

już

okresie

światowej

muzeum

j e d n a k n i e mogło się rozwinąć, gdyż n i e posiadało płatnego p r a c o w n i k a .

Dopiero

po I I w o j n i e światowej s y t u a c j a uległa z m i a n i e zwłaszcza od 1949 г., k i e d y M u z e u m
uzyskało własny b u d y n e k .

O d 1962 r. staje się ono m u z e u m okręgowym,

jącym następujące działy: 1. H i s t o r i i i etnografii, 2. W a l k

posiada­

narodowowyzwoleńczych,

3. Ruchów r o b o t n i c z o r e w o l u c y j n y c h .
Wystawa
cona

została

działu h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e g o

w

głównie

pozwala

rzemiosłom

i dzięki

temu

muzeum

Gabrowie

poświę­

o n a zapoznać

w

się z tą

t a k b a r d z o rozwiniętą dziedziną k u l t u r y l u d o w e j w Bułgarii.
G a b r o w o było z n a n e j a k o c e n t r u m rzemieślnicze już w X V I I I
stało

się

wytwory

to

nieduże

docierały

Lipsk, Moskwa,
wno,

skóra

miasteczko

do różnych

kwitnącym

w. W

X I X w.

rzemieślniczym,

którego

miast europejskich, takich j a k Londyn,

Wiedeń,

Odessa. Podstawowy

ośrodkiem

s u r o w i e c d l a rzemiosł stanowiło żelazo, d r e ­

i wełna, a siłę napędową

dawała

woda

przepływającej

przez

miasto

J a n t r y . O r o l i rzemiosł może świadczyć ilość niektórych rzemieślników. T a k więc
np. majstrów s z e w s k i c h było w G a b r o w i e

w połowie X I X w. około 180, prócz n i c h

494

KRONIKA

około
i

1000 n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h

robotników,

około 400 czeladników, około 100 k o w a l i

majstrów

garbarskich,

i około 50 g a r n c a r z y .

t y m t r z e b a , że wytworzyło się t a m , podobnie zresztą j a k w
rzemieślników

duże zróżnicowanie

i w

około 100

Zaznaczyć

przy

całej Bułgarii, wśród

związku z t y m istniało p o n a d

40 s p e c j a l ­

ności. D l a przykładu można przytoczyć chociażby k o w a l i , wśród których b y l i
cjaliści wyrabiający
liści zajmujący
że w

spe­

gwoździe, m o t y k i , p o d k o w y , broń palną, noże, w a g i i s p e c j a ­

się n a p r a w ą zegarów. W

ekspozycji muzealnej

ryczno-etnograficzna

świetle t y c h d a n y c h zrozumiałe się s t a j e ,

poświęcono

zajmuje

rzemiosłom

całą parterową

taką

uwagę. W y s t a w a

część p o w i e r z c h n i

histo­

muzealnej,

skła­

dającą się z j e d n e j dużej s a l i . Wstęp do w y s t a w y s t a n o w i k i l k a eksponatów a r c h e o ­
logicznych oraz k i l k a
żym skrócie

dokumentów, dotyczących h i s t o r i i m i a s t a . Następnie w

zaznajamia

części s a l i p o k a z a n o

ona z rolnictwem,

różne rzemiosła. Są t o : g a r b a r s t w o ,

wiectwo,

sznurarstwo

karstwo,

łubiarstwo, ręczna obróbka

(gajtandzijsťujo),

złotnictwo. Narzędzia i w y t w o r y ,
niają

diagramy

dżija, f o l u s z a
Ostatnio

i teksty

muzeum

w

w

folusznictwo,

drewna,

Gabrowie

kilka

miejscowości

Etera

szewstwo,

młynarstwo,

szereg

tkactwo,

tooraz

(makieta

i obecnie

posiada

gajtan-

tokarskiego.

Parku

odległości

Etnograficz­

k i l k u n a s t u k m od

już kilkanaście

i j a k dotąd j e d y n e m u z e u m

uzupeł­

warsztatu

warsztatu

do urządzenia

się on w

kra­

specjalności k o w a l s k i c h

makiet

przystąpiło

du­

dalszej

garbarstwo,

kuźni i f r a g m e n t

rzemiosłom. Z n a j d u j e

mieślniczych. J e s t to p i e r w s z e

i hodowlą. W

związane z poszczególnymi rzemiosłami,

objaśniające,

i młyna) o r a z f r a g m e n t

nego, poświęconego
miasta

sadownictwem

warsztatów

typu

rze­

skansenowskiego

w Bułgarii.
W

zakończeniu tego przeglądu poświęconego m u z e o m

etnograficznym

g a r i i należy zaznaczyć, że ostatnio daje się zauważyć duży w z r o s t
problemami

w

Buł­

zainteresowania

e t n o g r a f i c z n y m i , co p r z e j a w i a się w t e n d e n c j i do przekształcania d z i a ­

ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w m u z e a c h okręgowych w oddzielne m u z e a o r a z w dążeniu do
wykształcenia
w grudniu

kadry

specjalistów.

1965 r. 3 - t y g o d n i o w y

W

tym

celu

Oddział

kurs prowadzony

Muzeów

Etnograficznego

Instytutu i Muzeum

w

etnograficznych.

Wzięło w

około 40 pracowników

n i m udział

Sofii, który

podjętą w t y m k i e r u n k u należy uznać z a b a r d z o
się zważy, że w o b e c p r z e p r o w a d z o n e j

zorganizował

p r z e z pracowników
objął

naukowych

całokształt

zagadnień

muzealnych.

celową, a n a w e t

Akcję

konieczną, jeśli

k o l e k t y w i z a c j i gospodarstw

rolnych

trady­

c y j n a k u l t u r a l u d o w a ulega w Bułgarii g w a ł t o w n y m przeobrażeniom.
Maria

PIERWSZY
W

dniach

Pierwszy
prezę

ŚWIATOWY

1—24 k w i e t n i a

Światowy

nazwać

FESTIWAL SZTUKI
1966 r.

w

MURZYŃSKIEJ

Dakarze,

stolicy

W

Misińska

DAKARZE

Senegalu,

odbył

F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej. Może r a c z e j należałoby

Festiwalem

Kultury

Czarnej

Afryki

—

ze

względu

na

się

tę i m ­
szeroki

w a c h l a r z t e m a t y c z n y o b r a d i poszczególnych i m p r e z . F e s t i w a l był p i e r w s z y m

tego

rodzaju

kraje

afrykańskim

afrykańskie,
myślany

wydarzeniem.

chociaż niektóre,

jako

impreza

Brały

jak Gwinea,

poświęcona

przede

w

n i m udział p r a w i e
nieoficjalnie.

Choć

wszystkie
był

po­

w s z y s t k i m k u l t u r z e murzyńskiej,

Festiwal

zna­

lazły się t a m też k r a j e leżące n a północ od S a h a r y , t a k i e j a k T u n i s , mające w

swej

kulturze mniej

Ameryki.

Brały

murzyńskość

jest

w

n i m też

murzyńskości

udział

wszystkie

niż k r a j e
kraje

środkowej

amerykańskie,

i południowej
w

dominująca l u b też pozostaje j a k o k u l t u r a mniejszości.

których

495

KRONIKA

W

imprezach festiwalowych

skie, j a k i k r a j e

posiadające

rzyńskie). Przybyły delegacje,

brało udział 38 krajów.

na swym

terenie

spore

(Były

to k r a j e

mniejszościowe

zespoły a r t y s t y c z n e oraz g r u p y

afrykań­

grupy

mu­

artystów-rzemieślni-

ków. Poszczególne te g r u p y r o z m a i c i e reprezentowały s w o j e k r a j e . D u k e E l l i n g t o n ,
twórca j a z z u , odnosił o w a c y j n e

sukcesy w teatrze D a n i e l Sorrano, grupa

R y c . 1. G m a c h p a r l a m e n t u , w którym o d b y w a ł y się o b r a d y

zaś m a -

festiwalowe
Fot. K .

rokańskich artystów-rzemieślników była p o d z i w i a n a

przy s w y c h w3 robach

wionych

współczesnej

w

chatce-pawiloniku

na

terenie

ośrodka

r

Wolski

wysta­

produkcji

rze­

mieślniczej ( a r t y s t y c z n e j ) „Artisanat v i v a n t e " . N i g e r y j s k i ( N i g e r i a ) rzeźbiarz w s p ó ł ­
c z e s n y , S i m o n O k e k e , był h o n o r o w a n y
i n a w i e c z o r n y c h przyjęciach w

n a t r y b u n a c h w Assemblěe N a t i o n a l e ,

Na obrady kolokwium i imprezy festiwalowe
wysłały

swoich

delegatów

jechali dyr. Zofia

i obserwatorów. Z

Szydłowska

jak

ambasadach.
p r a w i e w s z y s t k i e państwa świata

P o l s k i n a F e s t i w a l do D a k a r u

po­

Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej

i dr

z Towarzystwa

Krzysztof Wolski z Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e .
Bogate

kraje

kami finansowymi

Ameryki

(USA

czy Brazylia)

obdarzyły

Senegal

sporymi

zasił­

n a urządzenie f e s t i w a l u . P o d o b n i e d a r y n a F e s t i w a l ofiarowały

kraje E u r o p y Zachodniej i Związek R a d z i e c k i .
Pierwszy
wany

Ś w i a t o w y F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej

pod egidą U N E S C O

patronatem organizowano
afrykańskich
mowej,

i Afrykańskiego

został

zorganizo­

Kulturalnego.

Pod t y m

t a k występy zespołów l u d o w y c h z poszczególnych państw

i południowo-amerykańskich,

afrykańskiej

w Dakarze

Towarzystwa
j a k i pokazy

twórczości d r a m a t y c z n e j ,

afrykańskiej

afrykańskich

nagrań,

sztuki

fil­

afrykańskich

496

KRONIKA

u t w o r ó w p o e z j i i prozy, c z y w r e s z c i e n o w e j p l a s t y k i . P r z e d e

w s z y s t k i m zaś

patro­

n a t t e n odczuwało się n a k o l o k w i u m n a u k o w y m , odbywającym s w e o b r a d y w

gma­

chu parlamentu

senegalskiego

Dwu­

dniowa

w

przerwa

niedzielę 3 k w i e t n i a

podległości S e n e g a l u )
walowymi
galu,

Sedara

Kolokwium
murzyńskiej

defilady

życiu

znanego

odbywało

ludu

i

humanisty
Prace

(Święto

Nie­

się z w y s t a w a m i

festi­

przyjęcie u p r e z y d e n t a

Sene­

i poety

murzyńskiego.

Funkcja

i znaczenie

się p o d hasłem:

dla ludu.

4 kwietnia

n a zapoznanie

oraz n a o f i c j a l n e

Senghora,

naukowe

w

i poniedziałek

została w y k o r z y s t a n a

i n a obejrzenie

Leopolda

p r z e z o s i e m d n i , od 31 m a r c a do 7 k w i e t n i a .

kolokwium

prowadzono

sztuki

w

trzech

s e k c j a c h : 1) F u n k c j i i z n a c z e n i a s z t u k i murzyńskiej; 2) S t y l u , rzemiosła i ubiorów;
3) Tańców, m u z y k i i l i t e r a t u r y . T e m a t y k a była n i e z m i e r n i e s z e r o k a i
nie niezbyt

sprecyzowana.

afrykańskich

artystów

Odczuwało się to zwłaszcza w

i twórców.

Rozważano

na kolokwium

z n a c z e n i e s z t u k i d l a A f r y k i , s z t u k a murzyńska w i d z i a n a
Afryki,

historii

sztuki

tradycyjnej

życiu wspólnoty afrykańskiej, afrykańska

lewskich,

s z t u k a abisyńska,

zyka, tradycyjny

sztuka malgaska,

taniec, ludowa

literatura

licznych

takie kwestie, j a k :

i przeżywana p r z e z

murzyńsko-afrykańskiej,

sztuki w

niejednokrot­

wypowiedziach

znaczenie

i

estetyka, sztuka dworów

afrykańska

rzeźba w

Wszystko

to

Brazylii, problemy
przedstawiono

w

rzeźba, t r a d y c y j n a

mu­

przekazywana

ustnie, rzemiosło,

ubiór

sztuki, jej stan i perspektywy
zakresie

m u z y k i , tańca, t e a t r u , poezji i k i n e m a t o g r a f i i .
ważnymi d l a życia współczesnej

Afryki

kró­

tradycyjna

vaudou,

i ozdoby, przeżywanie s z t u k i murzyńskiej p r z e z l u d z i Z a c h o d u , j a z z , tańce
szłość.

ludy

funkcja

malarstwa,

Wreszcie

problemami

rzeźby,

zajmowano

na

przy­

architektury,

się n i e z m i e r n i e

wykształcenia

i

wychowania

a r t y s t y c z n e g o w c z o r a j , dziś i j u t r o .
Dyskutowano
współczesnym
w

Afryce,

nad tradycyjnym

rozwojem

kultury

a także n a d ogólnym

współczesnej

Afryce,

wkładem

kultury

murzyńskiej

n a d zasięgiem
murzyńskiej

kultury

kultury

k u l t u r y ogólnoświatowej. Podkreślał to s p e c j a l n i e

o murzynizacji kultury

amerykańskiej

rzyńskości k u l t u r l u d o w y c h
wej).

dorobkiem

w

w

Z w r a c a ł też u w a g ę n a w p ł y w y s z t u k i C z a r n e g o

nad

murzyńskiej

afrykańskiej

E . Mveng

Stanach Zjednoczonych,

w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej

Afryki,

do

mówiąc

a także o m u -

(środkowej i południo­

Lądu na surrealizm,

symbo­

l i z m c z y k u b i z m , j a k i n a w i e l e i n n y c h współczesnych kierunków w s z t u c e z a c h o d ­
niej.
Znaczenie kolokwium

polegało p r z e d e

w s z y s t k i m n a t y m , że po r a z p i e r w s z y

w d z i e j a c h A f r y k i afrykańska s z t u k a w j e j różnych a s p e k t a c h była u k a z a n a
ludzkości n a t e r e n i e
rozpatrywali

samej

Afryki.

tę sztukę j a k a

myślała

i

specjaliści

jest, j a k a była i jaką się t w o r z y

twórczym s z t u k i afrykańskiej
Afryka

Po raz pierwszy

i w jej tradycjach. W

obradowała

nad ponownym

s z t u k i . I t r z e b a przyznać, że n a o b r a d a c h

kolokwium

dziedzin

samym

ośrodku

w

końcu po r a z p i e r w s z y

rozwojem

i

całej

z wielu

sama

ożywieniem

własnej

większość s t a n o w i l i

przedsta­

w i c i e l e A f r y k i . W p r a w d z i e widziało się t u t a j l i c z n y c h n a u k o w c ó w z całego świata,
referujących,

dyskutujących,

p o l s k i c h , lecz młode k a d r y
Na

i l i c z n y c h obserwatorów,
naukowców

afrykańskich

F e s t i w a l u p o d d a n o k r y t y c e różne d o t y c h c z a s o w e

murzyńskiej. Między i n n y m i z d e c y d o w a n i e
kańska n i e podlegała r o z w o j o w i ,
prymitywu.

między

innymi

delegatów

dominowały.
poglądy n a t e m a t

zbito t w i e r d z e n i a ,

jakoby

l e c z utrzymywała się n a poziomie

sztuka

sztuki
afry­

niezmiennego

Można b o w i e m całkiem dokładnie obserwować różnice s t y l u w

sztuce

B e n i n u , gdzie każda d y n a s t i a w p r o w a d z a ł a r z e c z y n o w e i zupełnie różne od s t y l u
dynastii poprzedniej.

Analogicznie

w i d z i się to w A b o m e y , K e t u c z y U i d a m ,

gdzie

też każda

wprowadzała

nowe

nowe

dynastia

rzeczy

do k u l t u , n o w y

styl

tańca,

497

K R O N I K A

sposoby b y c i a i s t y l życia. Łączyło się to n i e j e d n o k r o t n i e

z przemianami

społecz­

n y m i , r e l i g i j n y m i i e k o n o m i c z n y m i u poszczególnych ludów. Było to w s z y s t k o j e d ­
n a k z a w s z e i stale murzyńskie i afrykańskie, choć p r z e m i a n y zachodziły
k r o t n i e pod w p ł y w e m
Obecnie

nikt

czynników nadchodzących

nie może

identyfikować

etnicznej

afrykańskich. Nastąpiły b o w i e m t a k d a l e k i e

niejedno­

z bardzo dalekich stron.
mapy

Afryki

z mapą

R y c . 2. P a w i l o n K a m e r u n u ( A r t i s a n a t v i v a n t ) w

Dakarze
Fot.

k u l t u r , że d z i s i a j t r u d n o

j e powiązać z poszczególnymi p o p u l a c j a m i

Wolski

к.

współczesnej

A f r y k i . J e d n a k pokrewieństwa są wyraźne. Np. s z t u k i D o g o n u , B a m b a r a
w y w o d z ą się z tego s a m e g o ośrodka, p o m i m o

kultur

r o z p r z e s t r z e n i e n i a się poszczególnych

p e w n y c h wyraźnych c e c h

i

Senufo

indywidu­

a l n y c h i różnic. N a t e r y t o r i a c h D a n c z y Y o r u b a z l u d a m i B a u l e , G u r o , A s z a n t i a l b o
A b r o n w i d z i się pewną ciągłość artystyczną, która w ciągu w i e k ó w była

reprezen­

t o w a n a p r z e z różne l u d y , różne p l e m i o n a i różne religie. G d z i e w r e s z c i e należałoby
szukać praźródła s z t u k i B e n i n u ? T e s a m e c e c h y spotkać można w D a h o m e j u , w p o ­
łudniowej

Nigerii,

jak

i

na

płaskowyżu

z n a n o technikę odlewniczą n a w o s k

zachodniego

Kamerunu.

t r a c o n y , wszędzie p r a c o w a n o

Wszędzie
w

tam

złocie, s t o s o ­

w a n o podobny t y p rzeźby, aż do ostatecznego z a n i k u t r a d y c y j n e j rzeźby w

drzewie

czy w kamieniu.
G d z i e i n d z i e j z n o w u w A f r y c e tkwią wspaniałe ośrodki p l e c i o n k a r s t w a . W A b i ­
s y n i i i w B u r u n d i , w K i w u i Z a n z i b a r z e s p o t y k a m y wspaniałe o k a z y bogato z d o ­
b i o n y c h koszyków. C z y należałoby t u szukać wspólnego źródła p o w s t a n i a . N i e .
S z t u k a t a p r o m i e n i u j e z różnych ośrodków, niezależnych od siebie. W sudańskiej
22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I

KRONIKA

498

a r c h i t e k t u r z e n a południowych krańcach p u s t y n i S a h a r y
cechy stylistyczne j a k najbardziej
do

jeziora

Czad,

od j e z i o r a

0 posiadany

surowiec

nie,

pojedyncze

wsie

i

można wszędzie

t y p o w e d l a k u l t u r y afrykańskiej. O d

Czad

aż po W a d a i

wszędzie

wznoszono

spotkać

Timbuktu
w

oparciu

(glinę) wspaniałe pałace, z a m k i , m i a s t a , m i a s t e c z k a , w a r o w ­
domy.

Z

tego

samego

materiału,

tymi

samymi

rękoma

wznosił to i tworzył t e n s a m murzyński g e n i u s z a r t y s t y c z n y .
S t a l e podkreślano n a o b r a d a c h
mianach

na terenie A f r y k i

kolokwium,

i poza

afrykańska myśl twórcza. S t w i e r d z e n i e
festiwalowych

wielkich

że w r o z w o j u

sztuki i w jej prze­

j e j obrębem wszędzie zaznaczyła s w ą obecność

twórców

to dokumentowała

murzyńskich,

takich

obecność n a i m p r e z a c h

jak Duke

Ellington,

Ella

F i t z g e r a l d c z y Józefina B a k e r .
W samej A f r y c e
wet

t a m , gdzie

s z t u k a murzyńska p o n o w n i e stale odżywa i odmładza się. N a ­

zdaje

się, że j e s t

mało

murzyńskości,

jak w

malgaskiej

Madagaskaru,

gdzie t y l e jest w p ł y w ó w

Azji, a nawet

Oceanii, nawet

spotkać

żywe

i

sztuki

Bantu

A

innym

czyż

odżywające
przykładem

od b i z a n t y j s k i e j i a r a b s k i e j
odradzających

się

elementy
nie jest

ludów

Abisynia,

z

dorzecza

ten konglomerat

sztuce

t a m można
Konga.

ludów

i

kultur

po głęboko afrykańską. Czyż t a A b i s y n i a n i e m a stale

murzyńskich

elementów

w

sztuce. Czyż

jej

65 różnych

grup

e t n i c z n y c h n i e przeżywa stale t y p o w o afrykańskich e m o c j i w tańcu i rzeźbie?
P o z a A f r y k ą w i d z i się w i e l k i w k ł a d C z a r n e g o L ą d u w sztukę i kulturę A m e r y k i
Południowej

i Środkowej, a n a w e t

przesiedlonych
dzime,

do N o w e g o

afrykańskie

tradycje.

rzekami Samaraka

Północnej. Ileż j e s t całych g r u p

Świata, które n a d a l
Dosyć

choćby

i Cotica w Gujanie

w X V I I i X V I I I w. c i p o t o m k o w i e

całkowicie

wspomnieć

Holenderskiej.

afrykańskich

kontynuują

l u d Ddżuka

Sprowadzeni

swoje

ro­

żyjący

nad

do

Paramaribo

niewolników A s z a n t i u t w o r z y l i t a m społeczeń­

s t w o zupełnie podobne do takiego, j a k i m było w A s z a n t i c h w t y m czasie w
Czasem

z niektórymi

stwierdzeniami

na kolokwium

N p . można było mieć wątpliwości, c z y chrześcijaństwo
czynnikiem

dającym

rzeczywiście

1 trudność d o s t o s o w a n i a

tak wiele.

Mała

trudno
w

zachodniej

atrakcyjność

okazał

afrykańskich

się

było

się do w a r u n k ó w afrykańskich sprawiają, że n i e chrześci­

bardziej

dostosowany

niż t y p chrześcijańskiej

do

poligamicznej

społeczno-gospodarczych

małej r o d z i n y m o n o g a m i c z n e j .

i n n y m i względami i s l a m okazał się też z n a c z n i e łatwiejszy i m n i e j
od

Afryce

chrześcijaństwa

jaństwo, lecz i s l a m r o b i s t a l e postępy w A f r y c e . T y p muzułmańskiej
rodziny

Afryce.

było zgodzić się.

stosunków

Pod

wieloma

skomplikowany

chrześcijaństwa.
Z a p e w n e szkoły m i s y j n e i chrześcijańskie średnie szkoły w y z n a n i o w e

ciły k a d r y
czy

młodej

i n t e l i g e n c j i afrykańskiej, l e c z i tutaj

ta inteligencja

do przejścia

pozostaje

na stanowisko

nadal
bardziej

chrześcijańska,

wykształ­

można mieć zastrzeżenia,

c z y też p r z e j a w i a

skłonności

niezależne i niezaangażowane.

Tradycję i współczesność afrykańską i amerykańską w d z i e d z i n i e tańca można
było oglądać codziennie n a p o k a z a c h w t e a t r z e D a n i e l S o r a n o , n a stadionie, a n a ­
w e t n a p l a c a c h i u l i c a c h śródmieścia i M e d i n y . P o p i s y chórów o d b y w a ł y się w k a ­
tedrze.

Niektóre

czesne

sztuki

ludowych
wały

kraje

i widowisk.

swoje

ludowe

zakradła

się

wyraźnie

wpływy

występowały

dawały p o k a z y

teatralne

i balet,

Inne kraje
zespoły

współczesność.
w

prezentował

nowo­

tradycyjnych

tańców

dawały s z t u k i współczesne. I n n e z n o w u

pokazy­

z

przetworzenia

z ich tradycyjnymi

tańcami. L e c z i do t y c h

Np.

tancerzy

europejskich

strojach

b a l e t o w e . Np. S e n e g a l

powstałe

w

kostiumach

ubiorów

i

nawet

tradycyjnych. Podobnie w

powały zespoły z N i g e r u . S p e c j a l n i e

ciekawe

z Zambii

mundurów.
strojach

rzeczy

widziało

Zespoły

się

malijskie

tradycyjnych

wystę­

były t a m tańce dziewcząt z T a h u a ,

499

KRONIKA

tańce

Bororo

taniec

myśliwski

i t u a r e g s k i c h nomadów,
„Mahalba".

tworzyło tło. P r z e d

nimi jeden

a także n i e z m i e r n i e

wykwintny

mimiczny

głębi t r z e c h muzykantów

grających

na

gurumi

z tancerzy w

(maska

zwana

hurtu)

W

masce

ptaka

1

wolnym

k r o k i e m p r z e c h o d z i , co c h w i l a schylając się k u z i e m i . Z a n i m skradał się

myśliwy

z łukiem. T r o p i e n i e

kazie

Nigeru

widziało

się

ptaka

dawną

podczas N o c y P o e z j i Afrykańskiej,
denta S e n e g a l u

i wielkiego

wystąpiła

Na

Sedara Senghora,

też i n a w y s t a w a c h

zazębiały się ze sobą A f r y k a

afrykańskich,

twórczości

sztuk tea­

plastycznej. Stale

współczesna. Z

przy­
siebie

Osobno,

czas

Chesneau

sporo

trwania

muzeów

swej kulturze.

s p e c j a l n i e n a F e s t i w a l , o t w a r t o ekspozycję w n o w o w z n i e s i o n y m

architektów
siadała

i Afryka

prezy­

w dniu 7 kwietnia.

jemnością widziało się, że A f r y k a współczesna z a c z y n a n a r e s z c i e odnajdywać
w tradycji i dawnej

dawna

po­

najwyraźniej

j a k o g a l o w y występ w obecności

n a p o k a z a c h n o w y c h filmów

nagrań. W y s t ę p o w a ł a

na festiwalu

danej

dźwiękach gurumi.

się p r z y

współczesność

poety, L e o p o l d a

Współczesność występowała
tralnych,

odbywa
Afrykę,

i Věrola

bezcennych
Festiwalu.

świata. Dzięki

gmachu

eksponatów
Przedmioty

temu

Musée

Dynamique.

specjalnie

sprowadzonych

te powypożyczano

znalazły się tutaj

Nowa

pokazano

egipskich,

w s z y s t k o , z czego

przez

arcydzieła

dumna

sztuki

ze w s z y s t k i c h b e z

najcenniejsze

być może A f r y k a .

koptyjskiej

Abisynii

A s z a n t i do p r y m i t y w u środkowej

Afryki. Dano

skiego.

był

Niestety

układ

ekspozycji

zorientować się w myśli p r z e w o d n i e j
niki

ekspozycyjnej,

doboru

rodzajów

pięknego

oświetlenia,

i

tego

okazy

gustownego

wysoce

wysoko

rozłożenia

gustownych

afry­
wysta­

O d n a j s t a r s z y c h rzeźb

i rzeźby

Beninu,

że n i e z m i e r n i e

Pomimo

na

mała

sztuki

przegląd całego d o r o b k u

rodzaju,

wystawy.

po­

do S e n e g a l u

kańskiej, których obecnie już próżno byłoby szukać n a t e r e n i e A f r y k i . N a
wie

przez

wystawa

trudno

było

postawionej

tech­

eksponatów,

gablot,

sztukę

afrykań­

doskonałego

wychodziło

się

z tej

w y s t a w y z nasuwającym się p y t a n i e m . C o t u c h c i a n o powiedzieć, j a k i k o m u ? Być
może, że te w s z y s t k i e

iż g m a c h

wzniesiono

z dużym r o z m a c h e m i t r u d n o było zagospodarować się w dużej h a l i z

nadwieszo­

nym

piętrem. Taką

element
gera.

trudności

przestrzeń

dekoracyjny

dano

Oczywiście w

wynikały

często j e s t t r u d n o

tam olbrzymi, prawie

r z e c z y tej, aż nadto

dopatrzyć w p ł y w u s z t u k i afrykańskiej
Inne wystawy
,.Palais

de

festiwalowe

Justitie".

Tu

z tego p o w o d u ,

zagospodarować. J a k o

końcowy

całościenny k i l i m F e r n a n d a

współczesnej, można się było

n a współczesną sztukę

Zachodu.

mieściły się w dużym w e s t i b u l u potężnego

różnorodne

techniki

ekspozycyjne

Lé-

doskonale
gmachu

obrazowały

dorobek

współczesny poszczególnych k r a j ó w afrykańskich i amerykańskich. Niektóre s t o i s k a
n i e były j e s z c z e zupełnie gotowe (np. H a i t i ) , i n n e w t r a k c i e urządzania, i n n e
z a g o s p o d a r o w a n e j e d y n i e k w i a t a m i . Poszczególne k r a j e dawały nierówny
Burundi

dało

prawie

wyłącznie

plecionkarstwo

przegląd twórczości współczesnej. N i g e r i a
Tradycyjną
chronologicznym
żącym

ekspozycję

do m i e j s c o w e g o

gubernatorskim

muzealną

i typologicznym

i

zdobienie

tykw.

Dahomej

i niestety posiada

potraktowaną
Muzeum

zbyt

dał

rzeźbę.
w

układzie

terytorialnym,

oglądać było można w „Musée d u D a k a r "

uniwersytetu.

znowu

materiał.

to mieści

się w

dawnym

ciasne pomieszczenia, aby w

było pokazać całe b o g a c t w o n a g r o m a d z o n y c h

zbiorów

z terenów

nich

dawnej

nale­
pałacu
można

Francu­

s k i e j A f r y k i Z a c h o d n i e j . Dzięki t e m u obecna

e k s p o z y c j a tego m u z e u m j e s t z b y t n i o

zatłoczona.

tam rzeczy

Jednak

zgromadzone

i pokazane

warte

były

dokładnego

obejrzenia.
G u r u m i j e s t to trójstrunowa
ciągniętej skórą j a s z c z u r a .
1

gitara

z pudłem

rezonansowym

z tykwy

po­

500

'KRONIKA

Innego

t y p u była

niach pierwszego

wystawa

Nigerii,

mieszcząca

się w

piętra „Hotel de v i l l e " . Był to t y p o w y

obszernych

pomieszcze­

styl wystawy,

urządzanej

n a międzynarodowych t a r g a c h z u k a z a n i e m różnych gałęzi g o s p o d a r k i k r a j u , osiąg­
nięć i zamierzeń, s t a n u oświaty i k u l t u r y , a także z małym s t o i s k i e m pamiątkar­
skim, w

którym można było n a b y w a ć

artystycznej.
parę

słów

Z

drobnych

wystaw

stoisku Mali.

d a n o bogaty

zestaw

Naprzeciw

rzeźb, m a s e k

P r z e d m i o t y te w y s t a w i o n e
z

drobiazgi,

notabene

ratusza w

sporym

drewnianych

należałoby

pomieszczeniu

duże, f i g u r a l n e

rzeźby

jakości

poświęcić
sklepowym

i słomianych, p l e c i o n e k

były n a sprzedaż i znajdowały

p i e r w s z y c h zostały s p r z e d a n e

n i e najwyższej

ekspozycyjno-handlowych

i tkanin.

sporo nabywców. J e d n e

drewniane,

dochodzące

do

3 m wysokości. S t o i s k o M a l i n i e było placówką zorganizowaną p r z e z państwo. Była
to

wystawa

przedsiębiorstwa

handlującego

starymi

i

nowymi

dziełami

sztuki

afrykańskiej.
W

hallu gmachu Izby Handlowej

stawę
a

filatelistyczną.

także

kolekcje

p r z y P l a c u Niepodległości p o m i e s z c z o n o

Reprezentowane

i n n y c h państw

tam

świata

w

były

wszystkie

kraje

z n a c z k a c h związanych

wy­

afrykańskie,

t e m a t y c z n i e ze

strefą tropikalną. Z p o l s k i c h znaczków znalazła się t a m s e r i a w a l k i z głodem. S p o ­
ro państw afrykańskich
na festiwal
techniką)

emitował

też

sprzedawano
Na
czyków

w

i serie z podobiznami

serię

c z t e r e c h znaczków

wraz

ze s p e c j a l n y m

zakończenie

obrazach —

wydało piękne s e r i e e t n o g r a f i c z n e ,

bloki

musi

dawanych
zatoce

się

ze

strojami

stemplem

jeszcze

masek

ludowymi

z wystawy

wspomnieć

S e n e g a l zaś s p e c j a l n i e
i rzeźb. W y d a n o

o

przedstawieniach

Gorée, n a j s t a r s z e j

Zielonego

Wyspa

Przylądka.

Gorée

—

żywych

osadzie

Europej­

m a starą

kolonialną

zabudowę t y p u p o r t u g a l s k i e g o .

W

niewolników i stąd w y w i e z i o n o

do A m e r y k i k i l k a milionów Murzynów. Współcze­

śnie w y s p a
siada

w. odbywały się n a w y s p i e

Gorée j e s t w całości z a c h o w a n y m z a b y t k i e m d a w n e j

muzeum

festiwalu

XVII i XVIII

które

filatelistycznej.

wieczorami na wyspie

koło

(słabą

z Senegalu,

historyczne i

jest

pomnikiem

martyrologii

n a Gorée d a w a n o w żywych o b r a z a c h

targi

architektury, po­

murzyńskiej.

historię podboju

Podczas

A f r y k i i handlu

niewolnikami.
To

chyba

współczesne

był

jedyny

akcent

współdziałanie

na

niezgody

polu

nauki,

ras. Poza
kultury

t y m wyczuwało
i

sztuki,

czego

się

raczej

zresztą

sam

tłumny F e s t i w a l był n a j l e p s z y m d o w o d e m .
Krzysztof

WYSTAWA

TATRZAŃSKIEJ

SZTUKI LUDOWEJ W

Wolski

LINZU

W r a m a c h T y g o d n i a K u l t u r y P o l s k i e j , który odbył się w d n i a c h od 5 do 13 l i ­
s t o p a d a 1965 r. w

s t o l i c y Górnej

tejszym

Krajowym

Muzeum

Ministerstwa
zajęło

Kultury

się B i u r o

i Sztuki

Wystaw

A u s t r i i , w L i n z u , została z o r g a n i z o w a n a

wystawa

Tatrzańskiej

Sztuki

w

tam­

Ludowej . N a zlecenie
1

organizacją

wystawy

pod

względem t e c h n i c z n y m

Artystycznych w

Krakowie

pod

kierunkiem komisarza

w y s t a w y , d y r e k t o r a dr. J a n a M y c i e l s k i e g o . S c e n a r i u s z w y s t a w y o r a z t e k s t k a t a l o g u
napisał

mgr J a n Bujak

również dokonał w y b o r u

skierowany

przez

Katedrę

Etnografii

Słowian

eksponatów o r a z opracował z e s t a w p l a n s z

i koncepcję m a p pogrądowych. Organizacją

wystawy

w A u s t r i i kierował dr F r a n z

L i p p , znany muzeolog austriacki, dyrektor M u z e u m K r a j o w e g o w L i n z u .
1

Czas trwania wystawy

U J , który

fotograficznych

został przedłużony do 3 X I I 1965 r.

501

KRONIKA

W

założeniach s w o i c h w y s t a w a

ponatów

składający

się

z n a c z n i e przekraczała t r a d y c y j n y z e s t a w

zazwyczaj

na w y s t a w y

sztuki

ludowej.

Stało

się

eks­
to n a

życzenie dr. L i p p a , który s p e c j a l n i e przybył n a d w a d n i do P o l s k i i po z a p o z n a n i u
się z z a s o b a m i

muzeów

w

Zakopanem

i w

Rabce

z prośbą o uwzględnienie w r a m a c h w y s t a w y
(reprezentowanych

zwrócił

się do

organizatorów

w s z y s t k i c h działów k u l t u r y

w m u z e a c h ) , co w r a z z p l a n s z a m i f o t o g r a f i c z n y m i

ludowej

przedstawia­

jącymi l u d o w e b u d o w n i c t w o

m i e s z k a l n e , gospodarcze

i przemysłowe, a także s c e n y

ilustrujące

obyczaje

podhalańskiej

życie,

zajęcia

i

ludności

całokształt tej k u l t u r y . C e l e m w y s t a w y

wsi

było więc z r e a l i z o w a n i e

w y c h założeń e t n o g r a f i c z n y c h , j a k i p o k a z a n i e p l a s t y k i l u d o w e j ,

winno

ukazać

zarówno

nauko­

zdobnictwa

oraz

s z t u k i związanej z o b y c z a j a m i i obrzędami. Z w a r t y t e r y t o r i a l n i e i e t n i c z n i e obszar
oraz

stosunkowo

pozwoliły

bogate

przejrzyście,

zbiory

muzealne

posiadające

choć ze zrozumiałych

okazy

względów

z różnych

okresów

nie wyczerpująco,

przed­

stawić poszczególne z a g a d n i e n i a w i c h r o z w o j u

h i s t o r y c z n y m . P o k a z a n o więc n a j -

charakterystyczniejsze

zajęcia,

rzemiosła

drzewne,

dla

Podhala

kowalstwo,

tradycyjne

garncarstwo

domowe, strój, obrzędy, rzeźbę i m a l a r s t w o .

jak

pasterstwo,

niektóre

i inne. P o n a d t o

eksponowano

sprzęty

E k s p o z y c j e uzupełniały p l a n s z e

foto­

g r a f i c z n e pokazujące z a s t o s o w a n i e poszczególnych okazów w życiu c o d z i e n n y m , i c h
wyrób

itd. O s o b n y

dział

im.

Kenara

Zakopanem,

A.

ludowej

w

był

przeglądem
których

dorobku

uczniów

twórczość

Liceum

nawiązuje

do

Plastycznego

tradycji

sztuki

Podhala.

Podstawę w y s t a w y stanowiły e k s p o n a t y w y b r a n e
skiego

w

Zakopanem,

Muzeum

i m . W.

Orkana

ze zbiorów M u z e u m

Tatrzań­

Rabce,

okazami

w

uzupełnione

M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e , M u z e u m w B o c h n i i wypożyczalni z C P L i A
oraz

pochodzącymi

ze

zbiorów

prywatnych.

Zgromadzone

na

wystawę

zestawy

przedmiotów oraz materiały i l u s t r a c y j n e zostały z a t w i e r d z o n e p r z e z komisję

wery­

fikacyjną, w skład której w e s z l i : prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , d y r e k t o r Państwowego
Muzeum

Etnograficznego

w

Warszawie,

dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, z Ministerstwa

K u l t u r y i S z t u k i , o r a z dr J a n M y c i e l s k i , k o m i s a r z w y s t a w y .
W

dniu 5 listopada

dnocześnie inauguracją
basador

Polski w

i

oraz

sztuki

1965 r. nastąpiło u r o c z y s t e o t w a r c i e w y s t a w y ,
Tygodnia

Wiedniu,

Polskiego

członkowie

prasa. W y s t a w a

w Linzu. Na

będące j e ­

uroczystość przybył a m ­

m i e j s c o w y c h władz, p r z e d s t a w i c i e l e

została b a r d z o

p r z y c h y l n i e przyjęta

przez

nauki

publicz­

ność i uzyskała s z e r e g p o c h l e b n y c h r e c e n z j i .
W

związku z w y s t a w ą

katalog,

zawierający

wystawowych .
2

regionu

prócz

Obszerne

został w y d a n y

nakładem M u z e u m

części

i spisowej

ogólnej

wprowadzenie

i z a r y s e m k u l t u r y ludowej

zaznajamiające

Podhala

dr F . L i p p , który podniósł cele w y s t a w y

Krajowego

12 r e p r o d u k c j i
z

historią,

w

Linzu

eksponatów
osadnictwem

napisał m g r J . B u j a k . Wstęp

skreślił

i z n a c z e n i e tego r o d z a j u współpracy d l a

lepszego

z r o z u m i e n i a się obu narodów. Przypomniał on, że z a i n t e r e s o w a n i a

znawców

i etnografów

Podhalem,

datuje

a u s t r i a c k i c h karpacką

się już od kilkudziesięciu

l i c z n y m i artykułami

i publikacjami

kulturą

lat, co wyrażało

o tematyce etno-

W y d a j e się, że byłoby może c e l o w e
ne, zupełnie n i e m a l n i e z n a n e f a k t y

ludową,
i

a w

ludo­

szczególności

się między

innymi

antropologicznej.

przypomnieć p r z y tej o k a z j i również i i n ­

dotyczące współpracy

między

ludoznawcami

p o l s k i m i a a u s t r i a c k i m i pod k o n i e c X I X w., właśnie w z a k r e s i e w y s t a w i e n n i c t w a
etnograficznego.

Ponieważ

zagadnienie

to z n a c z n i e w y b i e g a

poza

szczupłe

ramy

n i n i e j s z e g o artykułu, o g r a n i c z y m y się do omówienia k i l k u ważniejszych przykładów.

2

Volkskunst

der Tatra

in Polen,

L i n z 1965, ss. 32.

602

KRONIKA

Druga

p o l o w a X I X w. n a z i e m i a c h p o l s k i c h , m i m o n i e sprzyjających

warun­

ków p o l i t y c z n y c h i g o s p o d a r c z y c h , była o k r e s e m t w o r z e n i a p i e r w s z y c h p r y w a t n y c h
kolekcji

e t n o g r a f i c z n y c h , które później

dały początek m u z e a l n i c t w u

mu. W zakresie zbieractwa wytworów kultury ludowej
jając

się również

p o d t y m względem

spośród

etnograficzne­

przodowała G a l i c j a , w y b i ­

i n n y c h krajów

monarchii

Austro-

-Węgierskiej.
Pierwsze

bliższe

kontakty

między

zbieraczami

zostały nawiązane w c z a s i e o r g a n i z o w a n i a
na

wystawach

przemysłowych,

osiągnięciach p o l s k i c h kolekcjonerów

działalność

poszczególnych

osób,

zainteresowaniem

n a tych wystawach

j a k również

ludoznawców

się p o d p r o t e k t o r a t e m

oraz

omawiającymi

orientującymi

naświetlającymi

wartość

ekspozycji

p r z e z P o l a k ó w cieszyły się

a u s t r i a c k i c h . Było

wartości n a u k o w y c h i e k s p o z y c y j n y c h w y s t a w
bywały

się n a t e r e n i e

pokaźnymi materiałami

pod względem e t n o g r a f i c z n y m . W y s t a w y o r g a n i z o w a n e
dużym

a austriackimi

ludoznawczo-etnograficznych

r o l n i c z y c h i i n n y c h odbywających

m o n a r c h i i Austro-Węgierskiej. D y s p o n u j e m y
w

galicyjskimi

ekspozycji

to w y n i k i e m

wysokich

oraz f a k t u , że niektóre z n i c h o d ­

c e s a r z a F r a n c i s z k a Józefa

osobiście j e otwierał. J a k w i a d o m o , l u d o z n a w s t w o

I , który

niejednokrotnie

p o l s k i e wyrosło z p o b u d e k p a ­

t r i o t y c z n y c h i n a r o d o w y c h , toteż z w r a c a n i e się do c e s a r z a l u b któregoś z członków
jego

rodziny

o protektorat

często decydującą

było

w

o możliwości

czasach rozbiorowych

zorganizowania

samej

smutną

imprezy

koniecznością,

i jedynie

z tego

p u n k t u w i d z e n i a należy t e n f a k t rozpatrywać.
Pierwszą

dużą

wystawą,

Powszechna Wystawa
rem

polskiej

Włodzimierz
Lwowie.

w

której

udział

Światowa zorganizowana

ekspozycji etnograficznej

wzięli

kolekcjonerzy

w 1873 r. w W i e d n i u .

był z n a n y

uczony

D z i e d u s z y c k i (1825—1899), założyciel M u z e u m

N a wspomnianej

wystawie

okazy etnograficzne

łach: „przemysłu d o m o w e g o n a r o d ó w " i d r u g i m
z urządzeniem i s p r z ę t a m i " . W

obu t y c h

polscy,

była

Organizato­

i kolekcjoner

lwowski,

im. Dzieduszyckich we

pokazano

w dwóch d z i a ­

n a z w a n y m „domem

polskich

kolekcjonerów, a p r z e d e w s z y s t k i m W. D z i e d u s z y c k i e g o , którego specjalną

zasługą

było

sprowadzenie

chałupy

chłopskiej

działach e k s p o n o w a n o

włościańskim

zbiory

3

z Galicji,

eksponowanej

w

dziale

„dom

włościański" . W d z i a l e t y m oprócz m o d e l i i rysunków domów chłopskich p o k a z a n o
4

również o r y g i n a l n e b u d y n k i p r z e w i e z i o n e z dziewięciu k r a j ó w E u r o p y , z n i c h t r z y
z

pełnym

wyposażeniem,

a jeden

zamieszkany

przez

rodzinę

chłopską.

J a k się

wydaje,

w tej właśnie p i e r w s z e j

ekspozycji budownictwa

l u d o w e g o należy szukać

genezy

r u c h u skansenowskiego,

rozwiniętego

l a t później

etnografa

szwedzkiego

Artura

Haseliusa

kilkanaście

(1833—1904). W p r a w d z i e

(1885)

celem

przez

wystawy

wiedeńskiej było j e d y n i e p o k a z a n i e „ w j a k i sposób różne n a r o d y pojmują

zadania

i

zachować

dla po­

ten s a m rewolucyjny

w dzie­

c e l budynków m i e s z k a l n y c h " , a Haselius
5

chciał j e również

tomności, to j e d n a k w o b u w y p a d k a c h z a s t o s o w a n o
j a c h m u z e a l n i c t w a etnograficznego

pomysł e k s p o z y c j i b u d o w n i c t w a

z

C o ważniejsze,

jego

naturalnym

wystawie
pokaz

wyposażeniem.

wiedeńskiej,

budownictwa

zrealizowano

którą H a s e l i u s miał zwiedzić . Należy

ludowego

6

na ziemiach

polskich

ludowego w r a z
go n a j p i e r w

na

dodać, że p i e r w s z y

zrealizowano

—

zapewne

Przegląd
Wystawy
Powszechnej
w Wiedniu
w 1873 r. P r a c a z b i o r o w a p o d
k i e r u n k i e m S . K o s s u t h a , W a r s z a w a 1 8 7 5 , s. 7 1 7 — 7 2 4 .
O p . cit., s. 721.
Przewodnik
dla zwiedzających
wystawą
świata
w Wiedniu,
K r a k ó w 1873,
s. 10.
Por. A. Z a r e m b a ,
Uwagi
o muzeach
skansenowskich,
„ L u d " , t. 4 1 : 1954,
s. 1139.
3

4

5

6

503

KRONIKA

w o p a r c i u o doświadczenia wiedeńskie W. D z i e d u s z y c k i e g o — w 1894 r. n a l w o w ­
skiej

Jubileuszowej

Wystawie

Przemysłowo-Rolniczej ,

gdzie

7

pokazano

szereg

m o d e l i oraz sześć o r y g i n a l n y c h domów chłopskich z różnych o k o l i c G a l i c j i .

Wśród

n i c h wyróżniała się chałupa podhalańska b r a t a

Krzep­

słynnego Sabały, Jędrzeja

towskiego,

sprowadzona

i urządzona s t a r a n i e m W.

Polska

ekspozycja

na wystawie

oraz

osiągnięcia

kolekcjonerów

c e s a r z F r a n c i s z e k Józef
legatem

Monarchii

Matlakowskiego .
8

wiedeńskiej

galicyjskich w

I mianował

w

Austro-Węgierskiej

odniosła

duży

następnych

ten

l a t a c h spowodował,

1879 r. Włodzimierza
n a Powszechną

sukces. F a k t

Dzieduszyckiego

Wystawę

Światową,

że
de­

która

odbyła się w t y m s a m y m r o k u w Paryżu .
9

Szczególnym

jednak

rozgłosem

mało u n a s z n a n a , a bardzo

w a Etnograficzna" zorganizowana
łomyi. N a u k o w y m
0

wystawy

prowadzone

c h a r a k t e r wyłącznie etnograficzny,
ze s t a n e m

przyświecającymi

a u s t r i a c k i c h cieszyła

badań

kierował

Oskar

się

Tatrzańskie w K o ­
Kolberg,

na Pokuciu . Wystawa
1 0

w

oparciu

miała w

zasadzie

a c e l e m j e j bylo p r z e d s t a w i e n i e

w e j P o k u c i a n a tle h i s t o r i i i g o s p o d a r k i
zapoznawała

ludoznawców

w 1880 r. p r z e z T o w a r z y s t w o

przygotowaniem

swe kilkuletnie badania

wśród

c i e k a w a , p i e r w s z a n a z i e m i a c h p o l s k i c h duża „ W y s t a ­

kultury

regionu, p r z y c z y m z g r o m a d z o n a

nad tymi zagadnieniami .

Zgodnie

u

wszystkim organizowanym

w

owym

z

ludo­

literatura
założeniami

czasie w y s t a w o m ,

również

1 t a miała „przyczynić się do p o d n i e s i e n i a przemysłu domowego, do w y d o s k o n a l e n i a
wyrobów

górskich

wystawy

w

dniu

i

do

dostarczenia

zarobku

biednej

ludności" .

Na

otwarcie

I i w

czasie j e j

12

15 I X 1880 r. przybył c e s a r z F r a n c i s z e k Józef

z w i e d z a n i a zakupił s z e r e g okazów, które obecnie znajdują się z a p e w n e

w muzeach

wiedeńskich. W y s t a w a

i zagranicz­

nej,

stając

się

odbiła się s z e r o k i m e c h e m w

również

tematem

kilku

w austriackich czasopismach o charakterze
W
nicami

artykułów

prasie

fachowych

100 p o d o b n y c h

zamieszczonych

ludoznawczym.

o s t a t n i m 2 5 - l e c i u X I X w. odbyło się n a t e r e n i e
ponad

krajowej

G a l i c j i l u b poza

i m p r e z , n i e licząc d r o b n y c h

jej

gra­

pokazów o c h a r a k t e r z e

l o k a l n y m , w których k o l e k c j o n e r z y polscy b r a l i udział. Podkreślić t u należy, że i c h
najważniejszymi

partnerami

byli ludoznawcy

a u s t r i a c c y . Stąd też

zainteresowanie

kulturą ludową K a r p a t P o l s k i c h w A u s t r i i jest n i e j a k o t r a d y c y j n e , gdyż j e s t o n a —
co podnosi

dr F . L i p p w s w y m

obiektem

etnografów

badań

trzańskiej S z t u k i L u d o w e j

wstępie —

dobrze z n a n a , będąc p r z y t y m n a d a l

austriackich. Dlatego

można

sądzić, że w y s t a w a

Ta­

w L i n z u była wstępem do dalszej współpracy etnografów

i muzeologów z obu krajów.

Jan

Bujak

W y s t a w a została z o r g a n i z o w a n a pod p r o t e k t o r a t e m c e s a r z a F r a n c i s z k a Jó­
I.
R . Z a w i l i ń s k i , Etnografia,
[w:] P o w s z e c h n a W y s t a w a Krajowa
we
Lwo­
wie w 1894 г., K r a k ó w 1896, s. 4 — 7 .
M . T y r o w i c z , Włodzimierz Dzieduszycki,
[w:] P o l s k i słownik b i o g r a f i c z n y ,
t. 6, K r a k ó w 1948, s. 124.
M. T u r k a w s k i ,
Wystawa
etnograficzna
Pokucia
w Kołomyi,
Kraków
1880, s. 6 — 7 ; O. K o l b e r g , Pokucie.
Obraz etnograficzny,
t. 1, K r a k ó w 1882, s. 11.
Katalog
przedmiotów
wystawy
etnograficznej
Oddziału Czarnohorskiego
To­
warzystwa
Tatrzańskiego połączonej z wystawą płodów górskich, która
zaszczycona
obecnością Najjaśniejszego
Cesarza
i Króla Franciszka
Józefa I otwarta
została
w dniu 15 września .1880 r. w Kołomyi, L w ó w 1880; por. też K o l b e r g ,
op. cit,
s. 72, p r z y p . 1.
T u r k a w s k i , op. c i t .
:
7

zefa

8

9

1 0

11

1 2

504

KRONIKA

INFORMACJA

ETNOGRAFICZNA

KRAJÓW

CZASOPISMA
W

DEMOKRACJI

—

NOWY

d n i a c h 1—4 I I I 1966 r. odbyło się w Dreźnie w N i e m i e c k i e j

mokratycznej
czasopisma

czwarte

kolejne

etnograficznego

zwyczajne

PROFIL

„DEMOS"

posiedzenie

„Demos-Volkskundlicbe

redakcji

Republice D e ­

międzynarodowego

Informationen",

wydawanego

p r z y współpracy r e d a k c j i k r a j o w y c h w s z y s t k i c h państw d e m o k r a c j i l u d o w y c h
Instytut Etnografii Niemieckiej

Akademii

r y c h nadesłane zostały t y l k o t e l e g r a m y

Nauk. Poza

Albanią

przez

i Rumunią, z któ­

tłumaczące nieobecność delegatów i p r z e d ­

kładające w n i o s k i do d y s k u s j i , pozostałe państwa biorące udział w p r a c a c h r e d a k c j i
międzynarodowej
w

skierowały

n a konferencję

skład r e d a k c j i k r a j o w y c h . W

po 1—3 p r z e d s t a w i c i e l i , wchodzących

p o s i e d z e n i u wzięli udział: z Z S R R L . T e r e n t i e v a

i E . P u t i l o v , z C S S R L . K u n z , E . Pličkova i V . S c h e u f l e r , z Bułgarii C .
z Węgierskiej

R e p , D e m . I. Tálasi i E . Barabas-Kisbán, z P o l s k i A .

narowa.

Gospodarzy

reprezentowali

mieckiej

Akademii

Nauk

A.

Fiedler, W.

pracownicy

z Berlina

i Drezna:

Fiedler, G . Muller,

naukowi

reprezentujący w y d a w n i c t w a
wzięli

z przewodniczącym

redakcji

udział

jej

nowi

krajowej

jugosłowiańskiej, M . Boškovic-Stulli

w

1964 г.,

w

czasie

redakcji,

posiedzenia

a

zarazem

przedstawiciele

z Zagrzebia

dy­

redakcji

i N. K u r e t z L u b i a n y .

w międzynarodowej

r e d a k c j i , j a k i e miało m i e j s c e

V I I Międzynarodowego

Nie­

H. Ulrich,

Po raz pierwszy w po­

członkowie,

Jugosławia weszła w skład państw r e p r e z e n t o w a n y c h

S. Kube,

n a czele, oraz E . K e r k o v ,

Akademii (Akademie-Verlag).

siedzeniu

czasopisma nadzwyczajnego

Instytutu Etnografii

H . Wilsdorf,

r e k t o r e m Oddziału I n s t y t u t u w Dreźnie, R. W e i n h o l d e m

Gandev,

Kutrzeba-Poj-

Kongresu

Nauk

redakcji

w

Moskwie

Antropologicznych

i Etnologicznych.
Zwiększona
czasopisma

nie

liczba

i n s t y t u c j i biorących

może

pozostać

bez

obecnie

wpływu

na

zwiększa się z n a c z n i e ilość nadsyłanych r e c e n z j i . W
jących do współpracy i n s t y t u c j i , reprezentujących
graficznych w

Jugosławii

(Belgrad,

j e s t to j e s z c z e d o d a t k o w o s p r a w a
okres

miniony

udział

jego

w

pracy

redakcyjnej

profil;

przede

wszystkim

s t o s u n k u do n o w o przystępu­

6 różnych ośrodków p r a c

Zagrzeb, L u b i a n a , Skopje,

C e t y n i a,

uzupełnienia r e c e n z j i ważniejszych p r a c z a cały

od 1945 r. D l a ułatwienia

wykonania

tych

recenzji, j a k

umożliwienia i c h d r u k u , r e d a k t o r n a c z e l n y c z a s o p i s m a , d r W e i n h o l d ,
wprowadziła

system,

jaki

już

poprzednio

redakcja

recenzje

zbiorcze, obejmujące

omówienia

wszystkich prac

polska,

z a g a d n i e n i a z a cały o k r e s ostatniego d w u d z i e s t o p a r o l e c i a .
by z a p e w n e

przypomnieć, że k o n t y n u o w a n i e

t e n sposób s z e r e g

nictwo. W

działów,

również

zaproponował

a mianowicie
dotyczących

dłuższe

wybranego

W t y m m i e j s c u należało­

tego t y p u r e c e n z j i p r z e z redakcję

ską byłoby również b a r d z o w s k a z a n e . W l a t a c h p o p r z e d n i c h
w

etno­

Sarajewo),

pol­

scharakteryzowaliśmy

j a k np. pasterstwo,

pożywienie, c e r a m i k a , b u d o w ­

t y m c z a s i e wyszły n o w e p r a c e . S z e r e g

działów wciąż j e s z c z e c z e k a n a

omówienie, gdy i n n e charakteryzujące się dużą ilością r e c e n z j i ( j a k np.

zagadnie­

n i a k u l t u r y robotniczej, r o l n i c t w o chłopskie c z y m u z y k a l u d o w a ) p o m i m o

to mają

w i e l e braków. A l e do tego j e s z c z e powrócę poniżej.
D a l s z y p o s t u l a t dotyczący u s p r a w n i e n i a i n f o r m a c j i , a w y s u w a n y

również p r z e z

redakcję polską, odnosi się do r e c e n z o w a n i a całych roczników c z a s o p i s m l u b p r z y ­
najmniej

informowania

odrębne

artykuły,

przez

różne

komasowanie
powtarzanie

o

i c h zawartości.

a że ilość i c h j e s t

redakcje

narodowe

jest

coraz

wiadomości. P o s t u l o w a n o
co p e w i e n

c z a s ogólnej

Dotąd

wielka,

mniej,

zresztą

recenzowano

a miejsca

konieczne

również

w

zasadzie

na recenzje
okazało

tylko

przysyłane
się

pewne

i i c h uzupełnianie

przez

c h a r a k t e r y s t y k i kierunków

pracy, instytucji

505

KRONIKA

i

wydawnictw,

w

wydaniu

ukazujących

specjalnym,

się w

i Etnologicznych w Moskwie
go z e s t a w u w

przyniesie informacje
Sprawozdania
biście

udziału w

lepszą

z działalności

formę

w

w

szereg

i wydawnictwa

dotyczące sposobów

do d r u k u w y d a w n i c t w a

p r a c ) j a k również w p r o w a d z e n i a
mających

którzy

składane

n i e wzięli

zarówno

pod

węgierskich

naukowych

na
oso­

adresem

i słowackich,

przez

roz­

i pracach doktorskich,
z redakcją

redakcję

polską,

związku z t y m również nadsyłane i n f o r m a c j e

strony redakcji naczelnej

tucji

takie­

r o k u 1966

kra­
która

p r a c u j e w b a r d z o małym składzie i p r z y współpracy t y l k o k i l k u

sposób s y s t e m a t y c z n y całości d o r o b k u

gotowaniu

postulatów

j e s t również

mują

w a n o postulaty

kolegów,

każdym k r a j u współpracujących

wysuwany

naukowych. W

Ze

redakcji krajowych,

kolegów

placówek
w

zeszyt 2 w

p r a c y . Dotyczyły one s t y l u referatów, które n a j ­

o konferencjach

l i c z b y ośrodków

w c h w i l i obecnej

miejsce

Antropologicznych

k o n g r e s u w T o k i o . Z o s t a n i e on u s t a l o n y

telegramy

opracowaniach

T e n ostatni postulat

Nauk

1968. N a t o m i a s t

poszczególnych

wysunęły

zakresu informacji

zwiększenia
jową.

konferencji,

uzyskały

k r a j a c h , j a k to miało

Kongres

w L o n d y n i e w k w i e t n i u 1966 r.

wspomniane

n a c z e l n e j j a k i własnej

szerzenia

roku

dotyczące p r o g r a m u

p o s i e d z e n i u , j a k również

na

w 1964 r. R e d . W e i n h o l d obiecał p r z y g o t o w a n i e

zeszycie pierwszym w

na posiedzeniu przygotowawczym

redakcji

poszczególnych

przygotowanym

naukowego w
Niemieckiej

Akademii

prenumeraty

prawo zamawiania wydawnictw

oryginałów

obej­

polskiej.

Nauk

u s u w a n i a trudności, powstających
(m. i n . przysyłania

nie

etnografii

wysu­

przy

przy­

recenzowanych

„Demosu" za pośrednictwem i n s t y ­
z a g r a n i c z n y c h za walutę

krajową

(u n a s P P „Ruch").
Największą dyskusję w y w o ł a ł y p r o j e k t y n o w e j okładki c z a s o p i s m a oraz n o w e g o
układu s y s t e m a t y c z n e g o ( p r o p o n o w a n e g o p r z e z dr. L . Kuńza). T e n o s t a t n i p r o j e k t
p o s t a n o w i o n o przedyskutować j e s z c z e l i s t o w n i e w związku z . p r o p o n o w a n y m p r z e z
redakcję naczelną r o z p a t r z e n i e m k r y t y c z n y m p r z e z r e d a k c j e k r a j o w e układu a r t y ­
kułów w 2 z e s z y t a c h t o m u za r o k 1966. U w a g i n a t e n t e m a t obiecano nadesłać do
końca 1966 r.
Anna

Z

DZIAŁALNOŚCI

POLSKIEGO TOWARZYSTWA
I

FILMU

Kutrzeba-Pojnarowa

ETNOGRAFICZNEGO

SOCJOLOGICZNEGO

S p r a w a s t o s o w a n i a f i l m u j a k o m e t o d y i t e c h n i k i n a wskroś
nowoczesnej
w pracy problemowo-badawczej i w rejestracji zjawisk tradycyjnej kultury ludo­
w e j (obrzędowości dorocznej i r o d z i n n e j , s z t u k i , p r a c y n a r o l i , rękodzieła, r z e m i o ­
sła, b u d o w n i c t w a oraz zagadnień współczesnej k u l t u r y l u d o w e j i a k t u a l n y c h p r z e ­
m i a n całokształtu życia w s i ) n i e od dziś a b s o r b u j e etnografów i etnologów w i e l u
państw e u r o p e j s k i c h i p o z a e u r o p e j s k i c h i . Z o r g a n i z o w a n i poprzez poszczególne t o ­
w a r z y s t w a k r a j o w e w Międzynarodowym K o m i t e c i e F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i S o c j o ­
logicznego dążą oni m. i n . do n a d a n i a f i l m o w i e t n o g r a f i c z n e m u należnej m u
rangi.
K o l e j n y m e t a p e m działalności P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o
i Socjologicznego
była z o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 15—16 I V 1966 r. w s a l i p r o j e k 2

A . J a n k o w s k a , Z . S z y f e l b e j n , Informacja
o powstaniu
i działalności
Polskiego
Towarzystwa
Filmu
Etnograficznego,
„Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1961.
s. 433—436.
O d r o k u 1966. D o tego c z a s u T o w a r z y s t w o nosiło nazwę: P o l s k i e T o w a r z y ­
stwo F i l m u Etnograficznego.
1

2

506

KRONIKA

cyjnej

Muzeum

nieniu

roli

Techniki

filmu

w

Warszawie

etnograficznego

konferencja

w

pracach

naukowa

muzeów

poświęcona

zagad­

etnograficznych.

Wzięli

w niej udział, poza członkami P T F E i S , s p e c j a l n i e z a p r o s z e n i d y r e k t o r z y i

pracow­

n i c y muzeów z całej P o l s k i .
Po

otwarciu

i zagajeniu
„film

obrad

przez

I wiceprezesa

ze względu

n a jego

walory

umożliwiające

istotne

znaczenie

których

dokumentacja

ma

walory

propagandowe,

powinien

planowym",

Towarzystwa,

mgr B.

Kohutnickego,

wygłoszonym p r z e z d y r . M. Ptaśnika, w którym powiedział m. i n . , że

przewodnictwo

być

dla

chwytanie

na

dla nauki, j a k i

muzealnictwa

gorąco

zjawisk,

z uwagi

zagadnieniem

na

jego

pierwszo­

o b r a d objął d y r e k t o r M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o

w

War­

s z a w i e , prof, d r K s a w e r y P i w o c k i .
W

pierwszym

dniu konferencji

s i k a : R o l a filmu

w pracy

zycje

tematyczne

dokumentacji

głosił

mgr

u c z e s t n i c y wysłuchali r e f e r a t u

oświatowej

T. Konopka.

muzeum.

filmowej

Na

temat

W

drugim

mgra

го z a k r e s i e b u d o w n i c t w a

problemów

T. Bana­
Propo­

d n i u r e f e r a t pt.

związanych

ludowego,

z realizacją

wy­

filmów

e t n o g r a f i c z n y c h mówił s e k r e t a r z g e n e r a l n y T o w a r z y s t w a , reż. J . J a r e m k o . W c z a s i e
o b y d w u d n i u c z e s t n i c y o b e j r z e l i s z e r e g filmów p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h r e p r e z e n t u ­
jących

bardzo rozmaity

ujęcia

tematu

poziom

wymienionego

pod względem

w

czołówce.

techniki

filmowej

Zróżnicowany

oraz

repertuar

wi­

sensu

largo;

dzom zorientować się, j a k rozległe są możliwości f i l m u etnograficznego
od

świetnego

styczny ,
3

dokumentu

niekiedy

ściśle etnograficznego

uwzględniający

jedynie

poprzez

tematykę

film

sposobów

pozwolił

oświatowy,

etnograficzną,

aż

publicy­
do

filmu

osnutego n a m o t y w a c h e t n o g r a f i c z n y c h , składających się n a świetną skądinąd pod
względem f i l m o w y m

całość eseistyczną opartą n a i m p r e s j a c h

J a k i c e l przyświecał o r g a n i z a t o r o m

Głównie chodziło o ściślejsze związanie P T F E i S
w

j a k i m stopniu muzea

trzebą s t o s o w a n i a

twórcy.

konferencji?

zainteresowane

z muzeami, zorientowanie

są r o z w o j e m

filmu

etnograficznego

go w p r a c a c h m u z e a l n y c h zarówno do celów

się,

i po­

naukowo-badaw­

c z y c h i oświatowych, j a k również p o p u l a r y z a c j i w i e d z y e t n o g r a f i c z n e j

i propagandy

ekspozycji

muzealnej.

Dalej,

filmów

pożądany

jest

aktualnie

najbardziej.

Wreszcie,

perspektywy

produkcji

fil­

jaka

tematyka

i jaki

j a k i e istnieją

rodzaj

realne

mów etnograficznych.
Dyskusja,
w

wielu

która

może

kierunkach, w

na

skutek

sumie

bogatego

dowiodła

programu

niezbicie,

że

konferencji

sprawa

zmierzała

stosowania

w p r a c y etnografów w ogóle, a w p r a c y muzeów e t n o g r a f i c z n y c h w

filmu

szczególności,

j e s t sprawą oczywistą, konieczną i w związku z t y m w y m a g a j ą c ą :
1. S p r e c y z o w a n i a

kryteriów

ustalających

zakres

pojęcia

filmu

etnograficz­

nego.
2. U s t a l e n i a zespołu
f i l m u etnograficznego.

kryteriów

teoretycznych

określających

funkcję

naukową

3. Przejęcia p r z e z środowisko n a u k o w e n a d z o r u n a d produkcją filmów etno­
g r a f i c z n y c h (czy o t e m a t y c e wkraczającej w dziedzinę etnografii)
realizowanych
p r z e z różne ośrodki i i n s t y t u c j e .
4. S t w o r z e n i a
wej w pracach

własnej

bazy

umożliwiającej

realizowanie

dokumentacji

filmo­

naukowo-badawczych.

5. S z k o l e n i a f i l m o w e g o etnografów.
6. Pełniejszej
a także s p r a w a c h

informacji

wydawniczej

warsztatowych,

o

S p r a w ą dyskusyjną j e s t , c z y d o k u m e n t
cystycznego.
3

tytułach

zrealizowanych

metodycznych, filmach

zagranicznych

w

kraju,

ośrodków

n i e p o w i n i e n mieć c h a r a k t e r u

publi­

507

KRONIKA

z r z e s z o n y c h w M K F E i S i i n . Również o f i l m a c h r e a l i z o w a n y c h n i e z a w o d o w o p r z e z
różne ośrodki n a u k o w e

w k r a j u (muzea, k a t e d r y e t n o g r a f i i

i in.).

C o do pożądanej t e m a t y k i filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h

propozycji

j e s t t a k w i e l e i t a k są różnorodne, że t r u d n o wymieniać t u w s z y s t k i e , j a k i e w p ł y ­
nęły.

Jako

najpilniejsze

wysuwano

tematy

i tańca ludowego, s z t u k i l u d o w e j ,

dotyczące

tradycyjnego

budownictwa

obrzędowości, rękodzieła, a d a p t a c j i

i integracji

elementów współczesnej k u l t u r y wyższej w środowisku w i e j s k i m .
Zadania

postawione

na konferencji

wobec

PTFEiS

wymagają

od

Towarzy­

stwa:
1. Z r z e s z e n i a w P T F E i S

w s z y s t k i c h etnografów

i socjologów

zajmujących

się

n i e z a w o d o w o realizacją filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h .
2. Wciągnięcia do p r a c t e o r e t y c z n y c h l u d z i n a u k i (etnografów, etnologów, s o c j o ­
logów) i teoretyków f i l m u .
3. Sporządzenia
etnograficznego

(wyprowadzenia

4. R o z e z n a n i a , co i gdzie
bliższym
tyki

na

bieżąco)

filmografii

i

bibliografii

filmu

zapoczątkowanej p r z e z P T F E w r o k u 1958.

czasie w

kręci się a k t u a l n i e l u b p l a n u j e

dziedzinie etnografii

zorganizowania

patronatu

na terenie kraju. W

etnografów-specjalistów

do r e a l i z a c j i w

naj­

zależności od

tema­

różnych

dziedzin,

prze­

k o n a n i a realizatorów o konieczności k o n s u l t a c j i z e t n o g r a f a m i .
5. Podjęcia p o n o w n e j
6. Z o r g a n i z o w a n i a
w

dziedzinie

próby nawiązania kontaktów z W F O i W F D .
szkolenia

filmowego

techniki filmowania

i zasad

etnografów

dokumentacji

i

socjologów

filmowej

(w

głównie

porozumie­

n i u z władzami P W S T i F w Łodzi).
7. S t o p n i o w e g o
W

dążenia do s t w o r z e n i a własnego ośrodka f i l m o w e g o

d y s k u s j i , która

wzięli

(według

pozwoliła

kolejności

wyciągnąć

zabierania

przedstawione

głosu): d r L o n g i n

(trzykrotnie), mgr B o h d a n K o h u t n i c k i (dwukrotnie),
(dwukrotnie),

PTFEiS.

wnioski,

udział

M a l i c k i (dwukrotnie),

J a n u s z J a r e m k o , m g r J a n u s z K a m o c k i , prof, d r M a r i a
rowa

wyżej

reż.

Znamierowska-Priifferowa

doc. d r A n n a

prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,

Kutrzeba-Pojna­

dr I r e n a

Neumanno-

w a , m g r Grażyna D ą b r o w s k a .
Obrady

zamknął przewodniczący k o n f e r e n c j i prof, d r K s a w e r y

Piwocki.

W y k a z filmów wyświetlonych podczas k o n f e r e n c j i : „Mondo C a n e " ( P i e s k i świat)
pełnom., wł.;
długich

„Jak

domów",

nocno-zachodniego
powitanie

zbudować

ameryk.;

wiosny",

wybrzeża
bułg.;

igloo",

„Życie

w

kanad.;

„Żywe

Nowym

Meksyku",

Pacyfiku",
„Wesele

ameryk.;

kurpiowskie",

kamienie",

kanad.;

„Ludzie

ameryk.;

„Sztuka

pół­

„Mała

łyżeczka",

franc;

„Na

polsk.;

„Wesele

białoruskie",

polsk.; „Stara h u t a " , polsk.; „Zanim opadną liście", polsk.; „ K u r b a n b a j r a m " ,
Grażyna

polsk.

Dąbrowska