f9789e23df0dd0aacdc8f00f22725a49.pdf
Media
Part of Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka / LUD 1973 t.57
- extracted text
-
1. N A VII M l Ę D Z Y N A R O D O W Y K O N G R E S S L A W I S T O W
Lud, t. 57, 1973
JOZEF
BURSZTA
OŚWIECENIE I ROMANTYZM
A SŁOWIAŃSKA ETNOGRAFIA I FOLKLORYSTYKA
ZAŁ02ENIA WSTĘPNE
W krajach Europy zachodniej
i północnej
istnieją od dawna, obok
folklorystyki,
dwie odrębne
nauki ludoznawcze,
oddzielone
od siebie
personalnie, organizacyjnie,
przestrzennie
i problemowo, kształcące adeptów każda w własnych ramach instytucjonalnych.
Jedna to nauka
a kulturach
ludowych w krajach cywilizowanych
(nazywana bądź tradycyjnie etnografią,
bądź własnym, narodowym
określeniem),
druga to nauka o kulturach
plemiennych,
dawniej nazywana przeważnie etnologią. Oddzielenie ich najjaśniej
wystąpiło
w nauce niemieckiej,
gdzie
dwie te nauki występują
pod mianami: Volkskunde i V olkerkunde. Oddzielenie ich nie jest - jak wiadomo - sprawą czasów nowszych, lecz
datuje się już od początku ich powstawania,
a wiąże się z odmiennymi
warunkami i okolicznościami, w jakich każda z tych nauk powstawała.
Etnografia i folklorystyka
- jak wiele innych na';jk społecznych są dziećmi wieku XIX. Historia obu nauk sięga znacznie dalej wstecz,
w średniowiecze
i starożytność,
ale tylko w odniesieniu
do stopniowej
kumulacji faktów i refleksji naukowej
dotyczącej
ich przedmiotu.
Powstanie
i profilowanie
się każdej z nauk społecznych
wiąże się
z całym kompleksem
problemów. Uproszczona jest sytuacja wtedy, gdy
kształtowanie
się danej nauki traktujemy
formalnie,
jako mianowicie
stopniowe następstwo
refleksji
i systematyki
nagromadzonych
wiadomości i ich przekształcenie
się w system naukowy, czy różne systemy
(szkoły) naukowe. Obracamy się wówczas tylko w obrębie samego nurtu
myśli naukowej. Przykładem
mogą być tu na':.Iki ścisłe, np. matematyka.
Znacznie natomiast
komplikuje
się sprawa wówczas, gdy samą myśl
naukową chcielibyśmy powiązać z jej wyznacznikami
leżącymi już poza
6
JOZEF
BURSZTA
systemami naukowymi, a więc z szeroko pojmowanymi warunkami czasu
i miejsca. Należą tu właśnie nauki społeczne.
Do najbardziej wrażliwych na wszelkie uwarunkmvania i wpływy
zewnętrzne należy bez wątpienia etnografia, w pewnej mierze także folklorystyka. I nic dziwnego. Dotyczą one określonej formacji ludzkiej.
w warunkach europejskich ludu jako części społeczeństwa państwowego
czy narodowego, sumy jego dorobk;J kulturowego, roli i znaczenia tej
kuHury w życiu społeczeństwa itd. Jest stąd zrozumiałe, że ludoznawstwo (w sensie owej Volkskunde)
mogło pojawić się - abstrahując od
rozwoju samej myśli naukowej "jako takiej" - dopiero na odpowiednim
etapie rozwoju społeczeństw europejskich, wtedy mianowicie, gdy "lud"
stał się problemem w obrębie życia tych społeczeństw, a "nauka o ludzie" miała w jakiś sposób problem ten rozwiązywać. Nauka ta zatem
już od swego początku wiązała się w określony sposób z war t o ś c i owan i e m owej formacji społecznej - bdu i jego kultury. Stąd pochodzi fakt, że sama idea tej nauki - jako czegoś w założeniu swym obiektywnego - wiązać się musiała z jednej strony z odpowiednimi poglądami filozoficznymi, z drugiej z określoną polityką społeczną, administracyjno-państwową, ekonomiczną itd 1.
Z tego wielce złożonego i obszernego problemu podejmiemy tu tylko
jeden aspekt i okres, mianowicie zagadnienie powiązań między kształtowaniem się początków etnografii i folklorystyki a filozoficznymi i umysłowo-literackimi prądami oświecenia i romantyzmu. Polem obserwacji
będą kraje słowiańskie, w których - jak wiadomo - oba prądy odegrały swoistą rolę i przybrały różne odcienie. Z konieczności będziemy
musieli posługiwać się często dawno znanymi i wręcz banalnymi stwierdzeniami, które jednak w zestawieniach porównawczych mogą doprowadzić do interesujących perspektyw badawczych. Nie potrzeba podkreślać, że całe zagadnienie jest nader obszerne, stąd da się ono tu przedstawić
tylko w ogólnych zarysach, bez większej liczby szczegółów i niuansów.
i raczej jako ramy do szerszego opracowania. Sprawę utrudnia zresztą
bardzo skąpa literatura komparatystyczna.
Sama myśl naukowa jest z reguły zjawiskiem szerszym, nie dającym
się zamknąć w ramach nawet dużego kraj'il. Nowe koncepcje, nowe stanowiska teoretyczno-metodologiczne, nowe kierunki czy "szkoły" dyfundują wolniej lub szybciej z miejsca ich powstania poza granice państwowe, etniczne, wyznaniowe i inne, a dopiero zrodzony z nich dorobek
daje się sumować według języka, kraju czy państwa. Toż samo, acz bardziej wyraziście, dzieje się z prądami umysłowymi - artystycznymi.
l Uwarunkowania
myśli o społeczeństwie
świetnie zostały zanalizowane
np.
w pracy: H. Becker i H. E. Bernes, Rozwój myśli społecznej
od wiedzy ludowej
do socjologii, cz. 1, Vlarszawa 1964, cz. 2. Warszawa 1965.
Oświecenie
i romantyzm
(I
slowia.iska
etnografia
i. folklorystyka
7
literackimi, filozoficznymi itd., takimi, kt6re będąc same oparte
o konkretne koncepcje naukowe - stają się inspiracją i zarzewiem nowej twórczości naukowej i innej w ramach poszczególnych krajów.
Twórczość taka wykazuje stąd zazwyczaj szerokie, internacjonalne paralele, z drugiej jednak szereg cech krajowych czy etnicznych.
Umysłowo-literacki prąd romantyzmu jest tu świetnym przykładem.
Zrodzony na zachodzie Europy, przybrał odmienne cechy w Anglii,
Francji czy we Włoszech. W Niemczech nabrał znów innego zabarwienia i stąd promieniował na wszystki~ kraje słowiańskie, wywołując
w nich ukształtowanie kolejnych "narodowych" romantyzmów, o cechach
w zasadzie paralelnych, a jednak także i odrębnych. Nas jednak interesuje kształtowanie się ściśle z nim związanego "ludoznawstwa" w jego
skrzydle etnograficznym z jednej, a folklorystycznym z drugiej strony.
Musi się tu jednak dać pewne wyjaśnienie. Mówiąc o "etnografii"
i o "folklorystyce" zadajemy swoisty gwałt rzeczywistości historycznej
w tym sensie, że ani w okresie oświecenia, ani w romantyzmie nie znano jeszcze terminu "folklor" (upowszechnił się on dopiero w latach pięćdziesiątych XIX w.), a (znany już) termin "etnografia" nie był w powszechnym użyciu. Stało się to dopiero w ciągu drugiej połowy XIX w.
Używanie jednak obu tych terminów jest tu nader wygodne. Na oznaczenie obu tych nauk w ich początkach będziemy posługiwali się także
łącznym określeniem - ludoznawstwo - tak w wieku XIX modnym.
Wyjdźmy od kilku podstawowych założeń i stwierdzeń - nazbyt
może oczywistych, ale t'u potrzebnych dla uporządkowania zagadnienia:
1. Początki etnografii i folklorystyki sięgają epoki oświecenia i były
z postacią tego prądu ściśle związane. Romantyzm był prądem kontrastowym i przeciwstawnym zasadom myślowym oświecenia.
2. Oświecenie i romantyzm były prądami umysłowymi, które ogarnęły całą Europę, w krajach słowiańskich zaś były swoiście przetworzoną recepcją (często spóźnioną) podstawowych myśli z Zachodu.
3. W oświeceniu rozwój ludoznawstwa wiąże się z myślą naukową
tego okresu, w romantyzmie zaś głównie z prądem literackim, stąd inny
musiał być wpływ tych dwu okresów na etnografię, a inny na folklorystykę.
I
IDEE OŚWIECENIA
A MYŚL ETNOGRAFICZNA
Kiedy patrzy się na rozwój myśli ludoznawczej w powiązaniu
z ogółnymi prądami umysłowymi w ogromnym skrócie syntetycznym,
niejako "z lotu ptaka", nasuwa się porównanie ze słynną triadą Hegla,
8
.JOZEF
BURSZTA
że mianowIcIe rozWO] odbywa się od tezy, poprzez antytez~:, do syntezy.
Jest Ooto faktem,
że rozwój etnografii
od jej pierwszych
refleksji
teoretycznych
(np. od Fr. Lafitau z pocz. XVIII w., uważanego za pierwszego etnografa)
do pierwszego
systemu
na'LIkowego (kierunku
ewolucjonistycznego)
przebiega przez trzy odrębne epoki prądów umysłowych: oświecenie, romantyzm
i pozytywizm.
Myśl oświeceniowa
jest tu
jakby ową tezą, romantyzm
antytezą,
a pozytywizm
(właściwy okres
powstania
etnografii
i wyodrębnionej
z niej folklorystyki)
syntezą.
Porównanie
to można oczywiście traktować
jako dobrą płaszczyznę odniesienia. Jeśli zatem mówimy o wpływie myśli romantycznej
na etnografię jako swoistej
"antytezy"
w stosunku
do oświecenia,
musimy
oczywiście przypomnieć
sobie ową "tezę" i - zgodnie z tematem - jej
zasadnicze odbicie w krajach słowiańskich.
U podłoża prądu
oświecenia
leżało, jak wiadomo,
kilka podstawowych koncepcji: przekonanie
o sile rozumu zdolnego objąć, zrozumieć
i wyjaśnić Ootaczający świat zgodny z "porządkiem
natury"; o możliwości
uporządkowania
świata, zlikwidowania
jego napięć i sprzeczności; z wiary w możliwość wiernego odczytania
rzeczywistości
zrodził się swoisty
kult faktów i wysiłki w celu ich poznania i usystematyzowania;
stąd
pochodzi
wiązanie
celów poznawczych
z praktycznymi,
wprzęganie
osiągnięć nauki w racjonalne,
lepsze urządzenie
świata; przekonanie,
że
świat ludzki cechuje się ciągłym postępem, a czynnikami
przekształcania w tym kierunku
świata jest nauka i technika.
W koncepcjach
oświecenia i w ich konkretnych
osiągnięciach
publikacyjnych tkwią zalążki i nawet konsekwentne
już programy obu gałęzi
etnografii.
Z jednej strony tej, która ukierunkowana
została na ludy
pierwotne
i na globalną kulturę
świata, a która rozwinęła
się później
w etnologię (w krajach niemieckich
Volkerkunde,
a w krajach anglosaskich w antropologię
społeczną względnie
kulturową).
Drugą galęzią
etnografii
tkwiącą korzeniami
w oświeceniu,
to na'LIka skierowana
na
kultury
ludowe w krajach cywilizowanych,
rozwinięta w wielu krajach
w oddzielną od poprzedniej
naukę pod różnymi zresztą nazwami (etno-
grafia,
Volkskunde,
folk
life
research,
folk-livforskning,
narodopis).
Pierwsza rozwinęła się dzięki podnietom idącym ze strony podróży i odkryć geograficznych,
w oparciu o kumulację refleksji etnologicznej i teorii rozwoju ludzkości (F. Lafitau, G. Vico, C. L. Montesquieu,
D. Hume.
J.A.N. Condorcet, J.G. Herder i in.). Powstała tak teoria człowieka pierwotnego, owego "dzikiego", następnie - zasadnicze dla powstania etnologii - metoda porównawcza
z jednej strony, a z dr'LIgiej oparta o ideę
postępu myśl O rozwoju ludzkości i jej przechodzeniu
przez kolejne e:apy.
Interesuje
nas tutaj ta druga gałąź etnografii. Okoliczności jej kształtowania się wyglądają
na bardziej złożone i bardziej zmienne. Pojęcie
Oświecenie
i romantY.2n1
a
slowiańska
etnografia
i
folklorystyka
postępu, jako wyrastającej
z przesłanek rozumowych
kategorii filozoficznej, skierowało uwagę myślicieli na strukturę
społeczeństw
europejskich
i na zagadnienie wartości jednostki oraz jej stosunku do społeczeństwa
i państwa (tu zwłaszcza teorie J.J. Rousseau). Spekulatywne
teorie historiozoficzne,
oparte
o ideę postępu
ludzkości,
zostały w odniesieniu
do społeczeństw zachodnioeuropejskich
przełożone na ideę walki o "prawa człowieka i obywatela" - o zniesienie tyranii, zaprowadzenia
tolerancji religijnej,
równości obywatelskiej,
poszanowania
jego godności, starania o jego oświecenie (walka o szkoły publiczne, w Polsce np. działalność Komisji Edukacji Narodowej). Te zasady, a także teorie ekonomiczne
fizjokratyzmu
oraz klasycznej
szkoły ekonomii
politycznej,
zwróciły
uwagę na lud jako podstawę
egzystencji
nowoczesnego,
oświeconego
i scentralizowanego
państwa. Lud stał się odtąd nie tylko przedmiotem
spekulacji filozoficznych
i historiozoficznych
oraz budowy utopii socjalistycznych,
ale także
obiektem
badań
topograficzno-statystycznych.
Chodziło o zdanie sobie sprawy z liczby, rozmieszczenia,
podstawy bytu
i właściwości lud'u jako kamienia węgielnego takiego właśnie państwa 2.
Doprowadziło
to do przejścia z zainteresowań
tylko człowiekiem
i jego
pozycją społeczną także na wytwory tego człowieka - a więc na kulturę
ludową. Nie dziwne zatem, że obok znanego już wcześniej (choć jeszcze
nie upowszechnionego)
terminu
ethnographia,
pojawia się na obszar;;;e
niemieckim w publikacjach
J. Madera po raz pierwszy (1787) termin
Volkskunde,
odtąd coraz szerzej stosowany 3. Idea oświeceniowa
jednak
zakładała ogólny postęp kultury społeczeństwa.
Zgodnie więc z ogólnymi
tendencjami
powstały wówczas pierwsze projekty
szeroko zakrojonych
programów badań kultury ludowej - typowe właśnie dla epoki oświecenia.
Ale myśl oświeceniowa
łączyła z tymi badaniami
swoistą o c e n ę
k u l t u r y l u d u: to nie tylko L..ld był uciskany, biedny i ciemny, ale
i jego kultura była niska, zacofana i zabobonna. Znamienne,
że właśnie
wówczas stwOorzono pojęcie zabobonów i przesądów' Stąd oczywiście praktyczne podejście do całości tej kultury:
należy ją poznać po to, by ją
zmienić - podnieść, polepszyć, oczyścić z wstecznictwa,
jednym słowem
"oświecić" i zbliżyć do kultury elitarnej.
To były zasadnicze idee oświecenia na Zachodzie. Były one z jednej
strony wyznaniem
politycznym
mieszczaństwa
nowej, prężnej klasy
społecznej, dążącej do uzyskania
odpowiedniego
statusu
w organizmie
społeczno-państwowym.
Boć przecież
dopiero idee oświecenia
zniosły
B. Suchodolski, Rozwój nou:ożytnej filozofii
s. 335-812.
3 L Weber-Kellermann,
Deutsche Volkskunde
wissenschaften, Stuttgart 1969, s. 5.
2
czlowieka,
Warszawa
1967, cz. II,
Germanistik
und Sozial-
Oświecenie,
zwischen
10
JOZEF
BURSZTA
wielowiekowe
przekonania
o ustanowionym
przez Boga porządku społeczno-stanowym.
Z drugiej znów strony idee te stały w służbie scentralizowanego, oświeconego absolutyzm'u, opierającego się o kształtujący
się
naród. W tym nowoczesnym organizmie narodowym stykały się na zasadzie równości wszystkie stany, klasy i kultury, a podstawą tej struktury
~l~.
.
Istniało więc swoiste z a p o t r z e b o wan i e n a p o z n a n i e t eg o l u d u. Mnożą się sta'tystyczno-topograficzne
opisy poszczególnych
prowincji kraju, pojawiają
się - jak w Niemczech - domagania włączenia "nauki o ludzie" w programy szkolne 4, typowym zaś zjawiskiem
stają się publikowane
opisy podróży, zawierające
zarysy obrazów etnograficznych
poszczególnych krajów czy prowincji.
POCZĄTKI
ETNOGRAFII
I FOLKLORYSTYKI
OSWIECENIOWEJ
W KRAJACH SŁOWIAŃSKICH
Prądy oświeceniowe
jak każde inne oddziaływały,
aczkolwiek
ze znacznym opóźnieniem, na kraje słowiańskie różnymi drogami 5. Przełamywały się one jednak rozmaicie w zależności od konkretnej
sytuacji.
Różna też była ich funkcja w odniesieniu do kształtowania
się idei ludoznawstwa (tylko to zagadnienie nas tu obchodzi). Przecież większość ludów
słowiańskich
nie stanowiła dotąd państw narodowych,
żaden z nich nie
przedstawiał
społeczeństwa
o typie burżuazyjnym.
Swoją państwowość
posiadali Rosjanie i Polacy (do rozbiorów); Łużyczanie, Czesi, Słowacy,
Słoweńcy, Chorwaci - wchodzili w skład państwa niemieckiego względnie monarchii austriackiej;
Słowianie bałkańscy - Serbowie, Macedończycy, Bułgarzy - byli w przeważnej mierze pod panowaniem rozpadającego się z wolna feudalnego państwa tureckiego.
Oświecenie
w Rosji wykazuje
wiele pokrewieństwa
z zachodnim,
ma jednak w całości swój własny wyraz i samodzielną
linię rozwoju.
W tym okresie - jak wykazują M. K. Azadowski i S. A. Tokarew - zaczyna się historia rosyjskiej
folklorystyki
i etnografii 6. Jest to zarazem
okres tworzenia
się silnego narodowego
państwa
i jego ekspansji
na
zewnątrz, zwłaszcza na Wschód, a także epoka kształtowania
się rosyjskiej narodowej
kuHury 7. Działacze i myśliciele oświeceniowi, skupieni
4
L Weber-Kellermann,
5
W. Markov,
op. cit., s. 6.
Bernerkungen
zur
slawischen
Aufkliirung,
[w:j
/Jeutsch-slawische
Veroffentlichungen
des Instituts fur S\awistik, wyd. H. H. BicHeld, Berlin 1!t56, s. :349-366.
6 M. K. Azadov,Skij, Istorija
1'usskoj folkloristi.ki.
Mosl;:va 19511: S. A. Tok;uev,
lstorija russkoj etnografii,
Moskva 1966.
7 M. K. Azadovskij,
op. cit., s. '12.
Wechselseitigkeit
in sieben
Jahrhunderten,
Oświecenie'
i
rumanly,~m
a
slowiańska
etnografia
i
folklorystyka
11
przy dworze cesarskim, w akademii, na uniwersytetach,
przy redakcjach
pism, na stanowiskach administracyjnych,
w wojsku itp. - byli wykładnikami tych procesów, a ich linia działania pokrywała
się z interesami
scentralizowanego
absolutnego
państwa i jego feudalnego
ustroju pańszczyźnianego.
J est szczególne, źe zainteresowania
etnograficzne
rodzą się nie w odniesieniu do badania l:Jdu rosyjskiego,
lecz \v łączności z ekspedycjami
na Daleki Wschód i z odkryciami
(także przez zesłańców politycznych)
ludów Syberii 8. Poza W. N. Tatiszczewem
(1686-1750), autorem Leksykonu rosyjskiego (1744-1745, wydanego dopiero w r. 1793), a zarazem
pierwszym, który wypracował
obszerną ankietę dla zebrania danych historyczno-etnograficznych
9 aż do końca XVIII w. nie pojawiła się
żadna praca etnograficzna
o ludzie rosyjskim.
Głośna 4-tomowa
rozprawa L G. Georgi'ego z r. 1776-1780, napisana zresztą po niemiecku,
Opisanie wszystkich
w pa7'lstwie rosyjskim żyjących ludów, nie zawierała opisu ludu rosyjskiego.
Dopiero M. L Antonowski
w drugim rosyjskim wydaniu tej pracy (1799) uzupełnia ją takimże opisem 10. Powstało natomiast do tego czasu wiele dzieł opisujących
ludy Dalekiego
Wschodu, aż po rosyjską Amerykę.
Odrębnymi
drogami kroczyła natomiast
folklorystyka.
W łączncści
z procesami tworzenia się narodowej kultury i z problemami
narodowej
samoświadomości,
szereg pisarzy, poetów, encyklopedystów,
jak: G. N.
Tiepłow, L Bogdanowicz, W. K. Trediakowski,
M. D. Czułkow, N. L Nowikow, M. J. Popow i in. - zwróciło uwagę na rosyjskie pieśni ludowe,
muzykę, przysłowia,
opowieści i inne gatunki folkloru.
Opublikowano
też szereg ich zbiorków 11. Wraz z kształtowaniem
się rosyjskiej
nauki
historycznej
z jej pierwszymi
znakomitymi
przedstawicielami,
jak
W. N. Tatiszczew (1686-1750), L N. Boltin (1735-1792), a zwłaszcza M. W.
Łomonosow (1711-1765) wraz z podjęciem
problemów
etnogenezy
i mitologii, dokumentowane
przejawy
folkloru
zaczęto traktować
jako
źródła historyczne,
jako zabytki i ślady dawno minionej
przeszłości.
Zainteresowania
folklorem miały więc w Rosji podwójne źródło: jedno
w obrębie nauki o literaturze
narodowej,
i drugie - w ramach nauki
historycznej.
Stosunek do folkloru był jednak typowo oświeceniowy.
Traktowano
folklor jako przejaw prymitywu,
niskiej kultury,
jako językowe i inne
K Pierwszą
monografią etnograficzną
opisanie ludu Ostiaków G. Nowickiego
op. cit., s. 76.
~ S. A. Tokarev, op. cit., s. 79-82.
"l Tamże, s. 103, 125-131.
11 M. K. Azadowskij,
op. cit., s. 42-81.
-
jak wykazuje Tokarew
jest Krótkie
zesłańca na Sybir. S. A. Tokarev,
(1715),
]2
JOZEF
BURSZTA
pozostałości jeszcze z epoki przedchrześcijańskiej itp. 12 Postawa więc
czysto racjonalistyczno-oświeceniowa. Była to - jak mówi Azadowski "ludowość stroniąca od ludu i stwarzająca sobie o nim zupełnie iluzoryczne pojęcie" 13. W efekcie zaś walk klasowych w Rosji (powstania
chłopskie), a potem wpływu rewolucji francuskiej - dominowała niechęć
do mas ludowych i obawa przed nimi.
Nowa epoka w folklorystyce rosyjskiej rozpoczyna się dopiero wraz
z narastaniem tendencji demokratycznych (zwłaszcza wpływ pism A. N.
Radiszczewa, 1749-1802), kiedy to zaczęto uznawać wartości literacko-estetyczne i etyczne literatury ludowej.
Ewidentny jest wpływ idei oświeceniowych na powstanie zainteresowań ludem i jego kulturą w Polsce, a zatem na początki polskiej etnografii i folklorystyki 14. Wprawdzie realną inspiracją zainteresowań chłopami jako stanem było tło społeczne epoki - kryzys ustroj'<.lpańszczyźnianego i "sprawa chłopska", ale to właśnie znajduje odbicie w ideach
polskiego oświecenia i to w szerszym aspekcie. mianowicie w ramach
procesów kształtowania się nowoczesnego narodu i świadomości narodowej.
Przejęta z Zachodu i dostosowana do warunków polskich teoria
fizjokratyzmu nakazywała traktować rolników jako fundament bytu
państwowego, a w położeniu chłopów wprowadzić zasadnicze ulepszenia - stąd rozmach publicystyki w tej sprawie. Dała ona pewne tylko
efekty, doprowadziła jednak do niejakiego odbicia w literaturze rzeczywistego położenia chłopów.
Nie miał żadnego istotnego i bezpośredniego wpływu na ideę ludo~
znawstwa polskiego przejęty również z Zachodu sentymentalizm jako
kierunek estetyczno-literacki. Uczył on widzieć rzeczywistość wiejską
w obrazach nierzeczywi'Stych, wysublimowanych i wyidealizowanych.
Prowadził z jednej strony do szukania inspiracji dla własnej twórczości
w '<.ltworachpoezji ludowej, stąd też stwarzał pewną zachętę do zbierania
tych utworów ts. Były to jednak już zalążki prądu późniejszego - romantyzmu.
Głębsze korzenie polskiego ludoznawstwa tkwią w oświeceniowym
'" Tamże, s. 93.
'" Tamże, s. 97.
14 A.
Kutrzebianka,
Rozwój
etnografii
i etnologii
w Polsce, Kraków
J 948;
W. Bieńkowski, Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych
w Polsce, Wrocław 1956; A. Woźniak, Zródla
zainteresowań
ludoznawczych
w ideologii
polskiego oświecenia, "Etnografia Polska" t. XV, z. 2, s. 37-51.
15 Cz. Remas,
W kalinowym
lesie, t.. 1 U źródeł Jolklorystyki
polskiej,
Warszawa 1965.
O.'wiecenie
i
romantyzm
a
slowiańska
etnogmfiai
folklorystyka
13
historyzmie. Na miejscu dotychczasowej historii kronikarskiej kształtują się nowe jej zasady oparte o racjonalizm, empiryzm i sensualizm,
o naczelną ideę postępu, a za przedmiot swych zainteresowań historia
brała po raz pierwszy wszystkie klasy narodu, poza tym także instytucje
społeczne i gospodarcze, obyczaje i w ogóle sprawy kultury 16. Tak stawiał sprawy historyk nadworny i autor Historii narodu polskiego Adam
Naruszewicz, za nim też Franciszek Salezy Jezierski traktował tradycję
ludową jako równie ważne, jak pisane, źródło historyczne. Historyk-encyklopedysta, autor prac o Zydach, Karaimach, Cyganach i Tatarach,
historyk prawa i działacz na niwie szkolnictwa - Tadeusz Czacki szukał również źródeł historycznych w "gminnych tradycjach", a za siłę
napędową całego rozwoju społecznego uważał postęp rozumu.
Ale - po katastrofie rozbiorów - nie można było w warunkach polskich być "historykiem świata chłodnym". Sytuacja stała się szczególna:
upadek państwa zamknął dotychczasowe dzieje narodu i skierował polską
myśl historyczną na specyficzne tory. Historii zaczęto przypisywać większą niż gdzie indziej rolę. Próbom racjonalizacji tragedii narodowej,
przekonaniu, że historia miała ocalić imię narodu polskiego, odpowiadała
z jednej strony myśl ojej
wychowawczo-narodowej
roli przyszłych
pokoleń, z drugiej zaś określone praktyczne poczynania. "Należało zatem
przeszłość Polski dokładnie badać. Zabytki chronić przed niszczeniem,
rejestrować, ocalać, gromadzić na sposób muzealny" 11. Stąd właśnie
pochodzi program historii narodu polskiego opracowany w 1802 r. przez
H. Kołłątaja, w którym po raz pierwszy znalazł miejsce pełny program
etnograficzny odzwierciedlenia kultury ludu "we wszystkich prowincjach,
województwach, powiatach" 18. Z tej samej potrzeby pochodzić się zdaje
odkryty niedawno bardzo szczegółowy kwestionariusz
etnograficzny
T. Czackiego z r. 1805, przeznaczony do badań w guberniach wołyńskiej,
kijowskiej i podolskiej 19. Kwestionariusz ten zadziwia nas swoją wszechstronnością i dokładnością.
Od tego też czasu w ramach Towarzystwa Przyjaciół Nauk War.szaw-
M. H. Serejski, Wstęp, (w:] Historycy o historii. Od Adama Naruszewicza do
Kętrzyńskiego.
1775-1918,
wyd. M. H. Serejski, Warszawa 1962, s. 13
i nast.; A. F. Grabski, Orientacje polskiej myśli historycznej.
Studia i rozważania,
Wrocław 1972, rozdz. I i II.
17 A. Witkowska,
Sławianie,
my lubim sielanki...
Warszawa 1972, s. 7.
18 X. Hugona
Kołłątaja
"Korespondencja
histo7'yczna z Tadeuszem Czackim ( ...),
wyd. F. Kajsiewicz, Kraków 1844, t. 1, s. 21-22.
l" R. Wojciechowski, Materiały
z pierwszego
okresu polskich
zainteresowan
16
Stanisława
folklorystycznych,
pod
red.
s. 51-57.
[w:]
R. Górskiego
Między
dawnymi
a
nowymi
i J. Krzyżanowskiego,
laty.
Studia
folklorystyczne,
1970,
Wroclaw-Warszawa-Kraków,
14
JOZEF
BURSZTA
skiego i w działalności Uniwersytetu Wileńskiego mnożą si~ liczne plany
i próby kwestionariuszy badawczych i konkursów na opisy "gminne"
w różnych dzielnicach kraju 20. W tych właśnie ośrodkach utrzymywała
się szczególnie długo racjonalistyczna myśl oświeceniowa. W TPNW
planowano wydanie dużego zbioru pieśni ludowych polskich i słowiańskich, tu też wyrastały studia nad dawną Słowiańszczyzną, tu kwitlo
słowianofilstwo jako konkurująca z okcydentalizmem postawa w stosunku do przeszłości narodowej 21.
W sumie można powiedzieć, że polska myśl oświeceniowa doprowadziła
do powstania pełnego niemal programu badań etnograficznych i po części folklorystycznych, choć 'program ten nie został w części etnograficznej aż do czasów O. Kolberga wykonany. "Zawiniła" tu znacznie jak niżej zobaczymy - myśl romantyczna. Drugą cechą tego okresu był
wspomniany już fakt traktowania kultury ludowej jako pełnowartościowego źródła historycznego do odtworzenia kultury narodowej. Ale aktualnej kulturze tego ludu - tej etnograficznej zwłaszcza - towarzyszyła
na ogół ocena pejoratywna i postawa jej podniesienia w imię idei
postęp •..
!.
Reszta Słowiańszczyzny - to mozaika ludów słowiańskich Europy
środkowej i Bałkanów, włączonych w obce im organizmy polityczno-państwowe: Rzeszę Niemiecką, monarchię habsburską i Turcję. Kiedy
śledzi się wpływ idei oświecenia na początki etnografii w tych krajach to zupełnie inaczej ma się sprawa w krajach bałkańskich (tureckich),
a inaczej w reszcie krajów słowiańskich.
W wyniku wielowiekowej niewoli tu~eckiej ludy południowo-słowiańskie - Macedończycy, Bułgarzy, Serbowie - były ludami jednowarstwowymi, chłopskimi, bez własnego mieszczaństwa i klasy feudalnej.
To ludy o przedfeudalnej jeszcze strukturze typu patriarchalnego i o archaicznych cechach swej kultury 22. Brak było tu nosicieli idei rewolucji
mieszczańskiej i dążności narodowych. Nie docierały tu prądy oświeceniowe, nie było też idei oświeconego absolutyzmu. Początki etnografii wiążą
się w tych krajach dopiero z walkami niepodległościowymi drugiej !całowy XIX w. Wcześniejsze zaś od tych zainteresowania folklorystyczne
były dziełem bądź uczonych obcych narodowości (Niemców, Czechów),
20
Dzieje
Zob. R. Wojciechowski,
folklorystyki
polskiej,
op. cit.,
s. 52 -
tu zestaw
tych usiłowań. Zob. też:
i J. Krzyżanowskiego,
pióra R. Wojciechowskiego
1800-1863, pod red. H. Kapełuś
Wroclaw-Warszawa-Kraków
1970, rozdział Warszawskie
(s. 15-60) oraz S. Świrki, Litwa i Bialoruś (s. 169 i nast.).
21 A. F. Grabski, Orientacje ..., s. 146 i nast.
22 W. Markov, op. cit., s. 351.
Oświecenie
i
1"omant.yzm a
słowiańska
etnog1"afia
i folklO1"yslyka
15
bądź emigrantów z tych krajów 23. Wiązały się one głównie z prądem
romantyzmu.
Sytuacja w krajach słowiańskich w ramach obu państw - Niemiec
i Austrii - rozwinęła się dość jednolicie. Jest właśnie znamienne, że
początki etnografii wiążą się tu ściśle z prądem oświeceniowym i to w podwójnym znaczeniu: z jednej strony chodzi o powstanie zainteresowań
etnograficznych poszczególnymi grupami etnicznymi składającymi się na
ludność tych państw (etnografia grup etnicznych), z drugiej o początki
ctnografii w ł a s n e j grupy etnicznej, a więc etnografii n a r o d o w ye h.
Gdy prąd pierwszy wiązał się z ideami i postulatami oś,vieconego absolutyzmu, to prąd drugi był zalążkiem i wykładnią narodowego odrodzenia
poszczególnych słowiańskich grup etnicznych.
Filozofia oświeconego absolutyzmu hołdowała tendencjom merkantylistycznym w rozwijającym się przemyśle, zaś w rolnictwie zasadom
fizjokratyzmu. I tu natrafiamy na realizowanie zasadniczego ciągu myślowego: zasady fizjokratyzmu postulowały podniesienie rolnictwa jako
ważnej dziedziny bytu państwowego na wyższy poziom poprzez serię
reform i oparcie rolnictwa o zasady racjonalne; stąd z jednej strony bogata literatura fachowo~rolnicza, z drugiej seria prac statystycznych,
geograficznych i innych, dających rozeznanie w rzeczywistej sytuacji,
zwłaszcza w poznaniu lud'<.lrolniczego; stąd swoiS'te "odkrycie" grup etnicznych (nie wchodzących dotąd w problematykę polityki państwowej)
i postulaty poznania ich kultury; stąd znów "odkrycie" kultury ludu
jako swoistego fenomenu, ale zarazem tendencje do oceny tej kultury
według zasad idei postępu. Stąd też nie ograniczanie się w opisie do obiektywnego odzwierciedlenia stanu tej kultury, lecz ukazywanie jej w łączności z postulatami zwalczania zacofania, przesądów, zabobonów, "złych"
zwyczajów w życiu rodzinnym, wiejskim itd.
Literatura ta przestaje być publikowana po łacinie - jak to było
jeszcze przeważnie w XVII w., lecz w języku niemieckim, czasem francuskim. W językach tych publikują swoje prace także przedstawiciele
"mniejszości narodowych", a więc oświeceniowi reprezentanci swych grup
etnicznych. Z czasem jednak zaczyna powstawać literatura w słowiańskich językach narodowych. Tak powstała nie tylko dość bogata literatura etnograficzna dotycząca poszczególnych ludów słowiańskich w tych
państwach, ale także - w ramach owej "etnografii narodowej" - pierwsza idea przynależności tych ludów do wielkiej wspólnoty słowiańskiej.
Zjawiska te można prześledzić na dowolnym przykładzie. Tak było
więc z ludoznawstwem na Łużycach, gdzie okres oświecenia, dzięki
23 Ch. Wakarelski,
Etnografia
Bu~garii, Wrocław 1965, s. 5; N. J. Hagen-Torn,
Iz istorii bo~garskoj folkloristiki
XIX veka, "Russkij Folklor" 1958, t. 3, s. 260-278.
16
JOZEF
BURSZTA
piśmiennictwu
niemieckiemu
jak i łużyckiemu,
dał zarówno dość jasny
obraz kaltury
ludu, jak też doprowadził do powstania łużyckich organizacji kulturalnych
oraz łużyckiego
piśmiennictwa,
w tym i łużyckiej
etnografii 24.
Podobnie w Czechach. Literaturę
oświeceniową
w duchu józefińskim
o charakterze
statystyczno-opisowym
i pragmatyczno-opisowym
reprezentuje J. Mader, posługujący się - jak wiemy - już w r. 1787 terminem
VoLkskunde
25. Na drugim
biegunie zaś mamy Józefa Dobrowskiego (1753-1829), wielkiego przedstawiciela
czeskiej folklorystyki,
twórcę jej początków, a zarazem twórcę naukowych
badań Słowiańszczyzny,
którego
podejście do kultury ludowej, w tym i folklor'a, było typowo racjonalne 26.
Oświeceniowe
korzenie
etnografii,
na terenie
należącej
do Węgier
SŁowacji, zostały świetnie ukazane w książce Vi ery Urbancovej 27. Obok
typowych dla tego okresu podróżniczych opisów kraju, czynionych - jak
to było w odniesieniu
i do innych krajów, także do Słowian południowych 28 opisów zwracających
główną uwagę na kulturę
materialną
i obyczaje, obok wypływających
z fizjokratycznej
polityki państwa rozpraw statystycznych,
geograficznych,
topograficznych
i rolniczych,
pojawiają
się w tym czasie już para etnograficzne
monografie
regionów
i opisy kultury ludu jako tematy samodzielne (np. J. Melzer, 1811), a także opisy etnograficzne
poszczególnych
grup etnicznych
Słowaków,
Węgrów, Rusinów, Słoweńców, Chorwatów i in. Twórcą takiej etnografii
był głównie Jan Czaplowicz
(178D-1847), a'ator wielu prac opisowych
,4 P.
Nedo, Grundriss
der sorbischen
Vol/csdichtung.
Bautzen 1966, rozdz. I;
P. Nowotny, Zur Bedeutung der Vol/cs/cunde im Prozess des nationalen Erwachens
der Sorben, [w:] "Letopis". Festschrift
Hk Paul Nedo. Reihe C Volkskunde,
nr 11/12, 1968/69, s. 166 i nast.
Do najwybitniejszych
należał nauczyciel gimnazjalny w Garlitz, Jan Horcanski
(t 722-1799),
uważający się za Łużyczanina, autor wielu prac, m. in. Von den Sitten
und Gebrauchen
der Lausitzer
Wenden (1782), oraz G. K. Anton, działacz zalożonego w 1779 r. Oberlausitzer
GesellschaH der Wissenschaften
w Goditz, autor
pierwszego zarysu etnografii Slowian (Erste Linien eines Versuches tiber der alten
Slawen Ursprung,
Gebrauche,
Meinungen
und Kenntnisse,
Leipzig 1783).
25 J. Mader,
Materialien
zur alten und neuen Stat-istik von Bohmen, Prag 1787.
Zob. H. Moller, Aus den Anfangen der Volkskunde
aIs Wissenschaft,
"Zeitschrift
fii.[' Volkskunde", Jhrg. 60, 1964, s. 217-23.3.
26 J. Horak,
Jacob Grimm
und die slawische Vol/cs/cunde, "Deutsches Jahrbuch
fiji' Volkskunde" Bd. IX, 1963, s. 11-13.
27 V. Urbancova,
Poćiatky slovenskej etnografie, Bratislava 1970.
23 Zob. przypisy
do rozprawy O. Kolberga, Obrazy Slowiańszczyzny
poludniowej,
[w:] O. Kolberg, Dziela wszystkie,
t. 63, Wrocław-Poznań 1971, s. 26-258.
O.'wieceni.e
i ,.omanty.:m
a
slowiańska
etnog,.afia
i folklorystyka
i teoretycznych.
On to pierwszy w krajach słowiańskich
jak dotąd
by wynikało - zaczął używać terminu etnografia (od r. 1822), sformułował jej teoretyczne
podstawy i zadania. Był zaś typowym przedstawicielem oświecenia. Pojmował on etnografię
jako dyscyplinę
narodową,
co koronuje niejako oświeceniową myśl etnograficzną.
To wszechstronne
uwarunkowanie
etnografii
jako "nauki o ludzie"
i jej dalszy prawidłowy - rzec można - rozwój został, jak niżej zob3.czymy, w znacznej mierze zwichnięty na pewien czas przez prąd romantyzmu, który w swej swoistej jednostronności
położył nacisk głównie
na zagadnienia
folkloru, z dużym zaniedbaniem
spraw czysto etnografiC'znych.
II
W NIEMIECKIM
MATECZNIKU ROMANTYZMU
Cocchiara w swojej głośnej pracy Dzieje folklorystyki
w Eu1971) poświęcił
100 stron okresowi
romantyzmu,
w tym jednak tylko 11 folklorystyce
w krajach słowiańskich, autorowi jak to słusznie stwierdza w przedmowie J. Krzyżanowski - mało znanych.
Nie mamy analogicznego dzieła traktującego
o dziejach etnografii w EuI'Opie. Istnieją tylko historie
etnografii
narodowych 29. Gdyby jednak
takie dzieło powstało, to zapewne okres romantyzmu
byłby w nim dość
chudy. Bo romantyzm
to okres narodzin i dominacji folklorystyki,
a nie etnografii. Rozwój tej ostatniej został wyraźnie zahamowany.
Romantyzm zachodni miał w folklorystyce
inne ohlicze niż w Europie
środkowej i w krajach słowiańskich.
Gdy w ślad za angielskimi
falsyfikatami
Pieśni Osjana J. Macphersona
(1762) i innymi publikacjami
rzekomo ludowych pieśni, nastąpił w literaturze
zachodnioeuropejskiej
nawrót do przyrody, do życia wiejskiego, do idei Rousseau, do poezji ludowej jako do śladów historii narodowej, a zarazem zwrot ku irracjonalnym źródłom życia - to prąd ten stał się na Zachodzie czysto literackim,
bez społeczno-politycznych
konsekwencji
w odniesieniu do narodu i ludu.
W każdym kraju poszukiwano
swojego narodowego
Homera, L.ld zaś,
a raczej jego rzeczywistą czy domniemaną twórczość poetycką traktowano
Giuseppe
ropie (wyd. polskie
,9 Jeden z nielicznych w literaturze
europejskiej
ogólnych zarysów historii
etnografii, a to Wilhelma E. MUhlmanna, Geschichte der Anthropolagie,
wyd. 2,
Frankfurt am Main-Bonn, 1968, jest tylko historią myśli zachodniej, głównie niemiecko-anglosaskiej. Z krajów leżących na wschód nie mamy prawie żadnej informacji i kilka zaledwie nazwisk, wtrąconych zresztą na marginesie. Okres romantyzmu (i tylko niemieckiego) omówiony jest na 7 stronach (s. 67-72). Inne z przykładowych opracowań ogólnych (Ugo Bianchi, Staria dell' ethnologia, Roma 1965)
nie zawierają żadnych informacji odnośnie do ludów i krajów europejskich.
2 -
LucI. l. LVII
18
JOZEF
8URSZTA
jako jedyne źródło do czasów przedhistorycznych,
a zarazem za najlepszy
środek wychowujący
naród. Była to wyraźna
opozycja i antyteza w stosunku do oświeceniowego
racjonalizmu
i klasycznej
doktryny
literackiej.
Ta zasadnicza literacko-historyczna
idea szybko przeszła przez Europę
powodując
w każdym kraju poszukiwania
za domniemanymi
wspaniałymi tworami poezji ludowej z zamierzchłych
czasów.
Była to - jak wiadomo - jedna tylko strona sprawy. Preromantyczna i roma.ntyczna
idea literacka
została w Niemczech,
zwłaszcza okrc.'iu
napoleońskiego,
przerobiona
i zaopatrzona
w idealistyczne
podstawy
filozoficzne i w narodowc~polityczną
ideologię. Powstała
tak specyficzna
postać romantyzmu
niemieckiego
dzięki sumie niemal
równoczesnych
poglądów
wybitnych
myślicieli.
Gdy w filo,ofii
sztuki
romantycznej
i w ogóle w wypracowaniu
zwartego
światopoglądu
niemieckiej
szkoły
romantycznej
szczególne zasługi położył F. W. J. Schelling (1775-1854) 30,
w filozofii historii i państwa
J. G. Fichte (1762-1814) i J. W. F. Hegel
(1770-1831), to największy
wpływ na myśl folklorystyczną
w krajach słowiańskich,
powiązaną
naj ściślej z ideą słowiańskości,
wywarły
teorie
Herdera, a następnie
braci Schlegelów
i Grimmów.
J. G. Herder (1774-1803) oddziałał na Europę, a zwłaszcza na Słowiańszczyznę, dwoma głównie dziełami: Ideen zur Philosophie der Geschichte
der Menschheit (1784-1791) oraz Stimmen der Volker in Liedern (1803).
Będąc sam typowym
przedstawicielem
oświecenia,
dał zasadnicze
idee
niezmiernie
produktywne
w rozwoju oblicza społeczno-narodowego
i politycznego
romantyzmu
słowiańskiego,
a to głównie:
przez stanowisko
w sprawie samej filozofii, gdyż - jak pisał - "wszelka filozofia, która
ma się stać własnością
ludu, musi uczynić lud swym punktem
centralnym";
przez prezentowanie
dość radykalnych
poglądów
atakujących
absolutyzm
państwowy,
sztywność
Kościoła
wywierającego
zgubny
wpływ na kulturę
ludów Europy; przez domaganie
się zniesienia pańszczyzny i głoszenie idei człowieczeństwa
i emancypacji
człowieka; dzięki
twierdzeniu,
że między poszczególnymi
narodami
nie ma różnic jakościowych
i że istnieje
absolutna
jedność
rodzaju
ludzkiego
od ludóv'l
prymitywnych
do cywilizowanych;
przede wszystkim
zaś dzięki szczególnym sympatiom
do Słowian i traktowaniu
ich jako ludów wykazujących szczególne wartości charakteru
i kultury
i jako tych, które w dalszych losach Europy mają odegrać zasadniczą rolę ~l.
Młody
Schelling
i romantyczna
filozofia
historii,
[w:l Historia
z dziejów ideologii XIX w., Instytut Filozofii i Socjologii PAN.
Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, t. 7, Warszawa 1961, s. 5:~·-95.
31 J.
G. Herder, Myśli o filozofii
dziejów,
tłum. J. Galecki, Warszawa 1962.
t. I i II; zob. przedmowę E. Adlera, s. IX-XXXII.
30
A. Orlowski,
i wolność.
Studia
O"wi('('cnic
i
romantyzm
a
slowiańska
etnografia
i folklorystyka
19
Myśli Herdera kontynuował
szczególnie F. Schlegel (1772-1829), główny ideolog wczesnego romantyzmu
niemieckiego
uzasadniający
i rozwijający myśli Herdera o literaturze
ludowej jako "duszy narodu"; twierdził,
że oto naj wspanialszym
okresem historii było średniowiecze,
że jakość
romantyczna
powstała ze związku "ducha nordyckiego
z duchem chrześcijaństwa",
że wreszcie indywidualna
osobowość jest przejawem
osobowości plemienia itp. Kiedy zaś potem F. C. Savigny i L. Ranke rozwinęli
kult narodowości w nauce historycznej,
kiedy okazało się, że niemiecki
romantyzm
był odrodzeniem
niemieckiego
języka i wyrazem
tendencji
zjednoczenia niemieckiego
rozdarcia szczepowego - ta pełna już a inna
od zachodniej
idea romantyzmu
niemieckiego
uzyskała
pełną siłę oddziaływania
na myślicieli w krajach słowiańskich.
Wpływ niemieckiego
idealizmu
lat 1770-1830 na Słowiańszczyznę
był istotnie
silny i szedł
zarówno bezpośrednio
z Jeny, Ber lina, Heidelbergu
czy Wiednia,
jak
i pośrednio przez samą dyfuzję literatury
niemieckiej
czy francuskiej 32.
Równolegle
z tym ideologiczno-filozoficznym
wpływem
szedł z Nie-miec inny, czysto folklorystyczny.
Gdy w ślad za wezwaniem
Herdera
wyszedł w latach 1805-1808 pierwszy niemiecki zbiór pieśni ludowych
w wydaniu L. A. von Arnima i C. Brentano pod romantycznym
tytułem
Des Knaben Wunderhorn, w latach zaś 1812-1823 ukazały się głośne
w świecie 3-tomowe Kinder- und Hausmiirchen braci Grimmów (Jakuba
i Wilhelma), w latach 1816-1818 tychże Deutsche Sagen a później opracowania słownikowe i gramatyki,
stąd zaś rzeczywiste
początki językoznawstwa
i zastosowanie
metody
historyczno-porównawczej
w literaturze folklorystyka
niemiecka
zaczęła gwałtownie
promieniować
na
Europę, także na Słowiańszczyznę
33.
Zanim jednak przejdziemy
do kształtowania
się ideowego prądu romantyzmu w krajach słowiańskich
i jego związku z ludoznawstwem
zobaczmy, jakie możliwości
i jakie uwarunkowanie
dla kształtowania
się etnografii
i folklorystyki
przedstawiał
oddziaływujący
tak silnie na
kraje słowiańskie
romantyzm
niemiecki.
Romantyzm był zarówno prądem historycznym,
jak i (przede wszysi-kim) literacko-artystycznym.
W obu tych odgałęzieniach
(inne jak
np. romantyzm
ekonomiczny
czy w muzyce nas tu nie interesują)
romantyzm przedstawiał
swoisty model widzenia świata, jego odtwarzania,
oraz specyficzny do tego świata stosunek.
32 Zob.
J. Mall, Slau-ische
und deutsche
Romantik,
[w:] Deutsch-slawische
Wechselseitigkeit
in sieben Jahrhunderten,
Berlin 1956, s. 373 i in. Wiadomo także
skądinąd, że najbardziej
wziętymi w całej Europie były wówczas uniwersytety
niemieckie, gdzie kształciła się zasadnicza większość młodzieży z krajów słowiańskich.
3:; Zob. J. Horak,
op. cit.
20
JOZEF
BURSZTA
Ludoznawstwo
ukształtowało
się jako nauka historyczna, zatem można
zasadnie
szukać jego uwarunkowań
czysto obiektywnie
naukowych,
w tym wypadku w romantycznym
historyzmie.
Jak się jednak okazuje,
uwarunkowania
te miały raczej charakter
negatywny
nie wpłynęły
pobudzająco
na badania typu etnograficznego.
Romantyzm
historyczny,
reprezentowany
głównie przez L. Rankego, był arrtypragmatyczny,
przeciwny tak przecież zaangażowanej
w ideę postępu filozoficznej historii
oświecenia,
wstawiał
wprawdzie
na to miejsce obiektywistyczną
postawę badawczą: "jak to rzeczywiście
było", ale zarazem - wbrew tej
zasadzie hołdował intuicyjnemu
rozumieniu
"woli działających
wybitnych jedn05tek, ducha epoki, czy takich instytucji
jak państwo w ostatecznym
rachunku twór myśli Boga. Wszelkie zmiany w historii
są wyrazem woli Boga ...". "Prawa postępu zostały zastąpione przez idee
lub tendencje rządzące okresami i one to były przedmiotem,
który należało w badaniu wykryć. Najczęściej odwoływano się do idei ducha narodu, nader popularnej wśród historyków doby tzw. romantyzmu" 34. Jak
z jednej strony przestrzegano
"obiektywnego"
idiografizm'u, tak z drugiej popadnięto
w historiozoficzną
metafizykę
i w idealistyczne
koncepcje finalistyczne
typu "ducha narodu".
Ta szkoła historyczna
(Savigny, K. F. Eichhorn, B. G. Niebuhr, J. Grimm, Ranke) usiłowała pracować tylko na dobrze udokumentowanych
źródłach - a tych w stosunku
do kultury
ludowej raczej nie było. Kiedy jeszcze uwzględni się podkreślane
w literaturze
niemieckiej
jej estetyczne
zabarwienie
stąd
niechęć do "brzydkich"
i "nieokrzesanych"
ludów egzotycznych .- negatywne uwarunkowanie
rozwoju zarówno etnografii jak i etnologii (aby
posłużyć się tymi dawnymi rozróżnieniami)
staje się widoczne. Nie dziwne
więc, że zamiast dążności do konkretnych
badań ludoznawczych,
zapanowały wówczas spekulacje
na temat ludów i ich ras. Nie wyczuwano
w ogóle - jak to stwierdza Miihlmann - potrzeby konfrontacji
owych
spekulacji etnicznych w konkretnych
badaniach terenowych 35.
Zatem nie w historyzmie
sensu stricto, ale w koncepcjach filo7.oficznych oraz w prądzie literackim
należy szukać powiązań zainteresowań
etnograficznych,
a zwłaszcza folklorystycznych.
Herder dal i upowszechnił pojęcie narodu, ludu i ducha ludu (Volksgeist).
Pojęcia te zrobiły
odtąd zawrotną karierę; rozdmuchane
w okresie upadku Niemiec za czasów napoleońskich,
przewijały
się odtąd jako idol niemieckiej etnografii
i folklorystyki
aż do osiągnięcia karykaturalnych
rozmiarów w okresie
hitlerowskiego
nazizmu 36. Ta romantyczna
idea - idea narodu, narodoJ. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 196H,s. 75 i 79.
W. Miihlmann, op. cit., s. 67.
3(; Można
dodać, że ten właśnie idol .,ludu", "ducha ludu" wpędzi! etnografię
niemiecką w okresie hitleryzmu w taki kryzys, z którego jeszcze dotąd nie możę
~4
35
Oświecenie
i
romantyzm
a
slowiatiska
etnografia
i folklorystyka
21
świadomości
narodowej,
odrębności
i narodowego
indywidualizmu - miała niezwykłą siłę promieniowania
zwłaszcza na te narody jak większość słowiańskich
które były cząstką obcych im państw.
Romantyczna
treść pojęcia ludu i jego miejsca w obrębie narodu oraz
powstające
zagadnienie
świadomości
i odrębności
narodowej
z jednej,
a światowa kariera Pieśni Osjana z drugiej skanalizowały
się na terenie Niemiec głównie w dwóch kierunkach
poczynań: w powstaniu
badań językoznawczych
oraz we wspomnianym
już poszukiwaniu
i badaniu poezji i prozy ludowej
jako właśnie naj czystszych,
nieskażonych
przejawów i języka, i kultury
narodowej
w ogóle. Epoka romantyzmu
to właśnie okres, w którym nastąpiło odejście od dotychczasowej
koncepcji biblijnego pochodzenia
języków (wieża Babel) i od twierdzenia,
że język jest darem Boga. Narodzone wówczas językoznawstwo
porównawcze (głównie działalność braci Grimm) wskazała, że każdy język jest
wynikiem długiego procesu rozwoju i ono też wniosło koncepcję rodzin
językowych - słowiańskiej,
fińsko-ugryjskiej,
uralo-ałtajskiej
itd.
Jest rzeczą niezmiernie
charakterystyczną,
że właśnie problemy
językoznawstwa
doprowadziły
wtedy do konkretnych
ekspedycji
badawczych, m. in. aż w głąb Azji, mających jednak na celu zagadnienia ściśle
językowe, a nie etnograficzne.
Uzyskane przez te ekspedycje
materiały
etnograficzne
nie były zaprogramowane
37.
Historia niemieckiego ludoznawstwa
w okresie romantyzmu
jest bardzo pouczająca.
I. Weber-Kellermar,n
nazywa ten okres jako "Verkli:i.rung der Volkskunde" - przeobrażenia
ludoznawstwa.
Można by nazwać
także dosadniej jako zahamowanie
etnografii.
Okazuje się bowiem,
że zainteresowania
etnograficzne
wówczas niemal zupełnie zanikły, gdy
w poprzednim
okresie nie tylko wypracowano
pełny niemal program
etnografii kraju, żądano nauki etnografii w szkołach wyższych, ale i powstało wiele wartościowych
opracowań etnograficznych.
Tymczasem "teraz
wkroczył całkiem nowy element do wiedzy o ludzie: nie obejmowała
ona
j'JŻ nauki o ludności, opisu jego położenia, jego zewnętrznego
i wewnętrznego sposobu życia, do czego zmierzali
pisarze oświeceniowi;
teraz
miała ona służyć tylko poznaniu tajemnic ducha ludu, którego istnienie
starano się uchwycić
i wykazać w manifestacjach
kulturowych
ludu
WOSCl,
ona wyjść. A jego źródła tkwią właśnie w romantyzmie. Niech wystarczy jeden
pI·zykład. W r. 1810 - wtedy, gdy ustawały już zainteresowania
etnograficzne F. L. Jahn opublikował książkę Deutsches Volkstum, zawierającą fascynacje niemieckim "duchem ludu" i służącą wyraźnie celom polityczno-narodowego
(nawet
nacjonalistycznego) wychowania. Ksiąźka ta miała do r. 1944 aż 16 wydań. W jej
duchu za czasów Hitlera przemianowano
berlińską katedrę etnografii na katedrę
"fUl"Volkstumskunde". To mówi samo za siebie.
37 W. Mi.ihlrnann, op. cit., s. 70-72.
22
JOZEF
BURSZTA
przede wszystkim
w pieśni, bajce, podaniu, wierzeniu
i w kulcie"
piero w latach
czterdziestych
zagadnienia
etnografii
podejmie
Riehl (1823-1897), dając pełne naukowe podstawy tej nauce.
SŁOWIAŃSKIE
PARALELE
LUDOZNAWCZE
DoW. H.
38.
W DOBIE ROMANTYZMU
Czy można mówić a romantycznym
"Verkli:irung
der Volkskunde"
w krajach
słowiańskich?
Czy posiew romantyzmu
był tu taki sam? Co
można zapisać na konto samej czystej idei, a co wyrosło w ludoznawstwie z rodzaju słowiańskiej
gleby?
Dzieje ludoznawstwa
w każdym z krajów słowiańskich
wykazują żywą
recepcję
i rozwinięcie
choć z różnym opóźnieniem
zasadniczych
idei romantyzmu
właśnie romantyzmu
niemieckiego.
Gdy z Europy
zachodniej
szedł nieokreślony
"powrót
do natury"
Rousseau'a,
który
zakwitł mdłym kwiatem
estetycznego
sentymentalizmu,
gdy pod wpływem pisarzy angielskich
powstał literacki
prąd scottyzmu
i byronizmu,
wyznaczający
określony wzór osobowości twórcy - literata i malarza to na myśl ludoznawczą
oddziałał
przemożnie
herderyzm.
Prąd herderyzmu stał się dla krajów słowiańskich
jakąś ideą synkretyczną,
złożoną
z wielu elementów.
Można w nim odszukać
i tęsknotę
za ludowymi
starożytnościami
literackimi
w postaci Pieśni Osjana Macphersona
czy
Reliques Percy'ego;
i głośne oraz zawierające
najwięcej
dynamizmu
społeczno-politycznego
idee samego Herdera
o narodach
słowiańskich,
o ludzie, o cechach ludowo-narodowych
wyrażających
się w pieśni ludowej itd.; to także osiągnięcia zbierackie
i analityczne
Arnima, Brentano,
Grimma i in., rozszerzające
pierwszoplanowe
zainteresowania
pieśnią ludową na całą ludową twórczość artystyczną.
W tak odczuwanym
i ukształtowanym
herderyzmie
zawarte były te
wszystkie
podstawowe
idee społeczno-narodowe,
które tkwiły u ludów
słowiańskich
in potentia, które wyzwoliły
drzemiące
tendencje
i siły,
które rozświetlały
nagle horyzonty
przyszłości
i kierunek
działania. Był
to jedyny okres w historii stosunków
niemiecko-słowiańskich,
w którym
istniała zgodność społeczno-narodowych,
politycznych
i kulturalnych
tendencji narodu niemieckiego
i budzących
się do życia narodowego
l'udów
słowiańskich.
To przecież złoty okres humanizmu
niemieckiego!
W każdym z krajów słowiańskich
prąd romantyzmu
rozpoczął się od
gwałtownego
zwrotu ku poszukiwaniom
ludowej
twórczości
poetyckiej.
Nie chodzi nam tu, oczywiście,
o odtworzenie
tej bogatej i obszernej
3~
L Weber-Kellermann,
op. cit., s. 12.
Oświecenie
i
r01nanty"!nl
a
slotvia11ska
et-nagrajia
i
folklorystyka
23
historii, ale jedynie a zarysowanie jej głównych linii celem wydobycia
ludoznawczych konsekwencji tego ruchu.
Zachód zachwycał się nadal swym Osjanem,
Niemcy odkrytymi
w połowie XVIII w. Nibelungami, Duńczycy otrzymali (1811) swoje Altdiinische Heldenlieder, a Szwedzi Svenska Folkvisor (1815), Lonnrot dał
potem Finom głośną Kalewalę, zaś Kreutzwald Estończykom ich epopeę
Kalevipoeg. Słowianie szukali swoich historycznych epopei ludowych.
Czacki wierzył w pilnie posz'ukiwanego przez siebie polskiego Osjana,
tak jak i Chodakowski 39. Wiodące w polskim ruchu umysłowym Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk ogłosiło (1821) konkurs na
zbiory pieśni ludowych. Wcześniej już czeski poeta Wacław Hanka nie znalazłszy narodowego odpowiednika Osjana rzucił w świat
głośne swe falsyfikaty (długo uważane za autentyki) Rękopis królodW07'ski i Zielonogórski.
Uderzyły i działały pobudzająco zwłaszcza zbiory epickich pieśni
serbskich Vuka Stefanowicza Karadżicia (1787-1864) i późniejsze powiększone ich wydania, tłumaczone na wiele języków. Ich wpływ na ruch
zbieracki w krajach słowiańskich był rzeczywiście ogromny 40.
Chodziło nie tylko o pieśni, ale i inne wytwory ludowej twórczości.
Właśnie tu "pionierem w pracy zbierackiej i badawczej nad słowiańską
poetycką twórczością ludową - pisze znawca zagadnienia, Małasz Aksamitowa -- był właściwie Zmian Dołęga-Chodakowski (Adam Czarnocki).
On pierwszy z kijem w ręku i torbą na plecach przeszedł pieszo tysiące
kilometrów drogami Białorusi, Ukrainy, Polski i Rosji, zaglądając pod
strzechy chat chłopskich, zapisując pieśni, baśnie, legendy, zagadki ludu,
badając jego obrzędy i zwyczaje". "Sięgając do materiału folklorystycznego Chodakowski widział w nim drogocenne źródło do zrozumienia gh;bokiej starożytności ludów słowiańskich" ... "uważał za niezbędne przestudiować wspólny okres historii słowiańskiej" a w tym celu "zwrócić
się do reliktów kultury materialnej, języka i twórczości ustno-poetyckiej
wszystkich narodów słowiańskich, od gór Uralskich i Kamy na zachód
do Łaby i Lasów Hercyńskich, od północnej Dźwiny na południe do gór
Bałkańskich i morza Adriatyckiego" 41.
Zob.: M. Szyjkowski, Osjan w Polsce, Kraków 1912.
Horak, op. cit., s. 13 i nast.; M. Gavazzi, Razvoj i stanje etnografije
u Jugoslavii,
"Lud Słowiański" 1930, z. 2, s. B., 269; N. I. Hagen-Torn, op. cit.,
s. 261 i nast.; Dzieje folklorystyki
polskiej,
op. cit., s. 6'9-73; V. E. Gusev, Vuk
Karadżić i russkaja folkloristika,
"Russkaja Literatura"
1964, nr 2, s. 149-0165.
4' L. Malasz-Aksamitowa,
Pionie T folklorystyki
słoWiańskiej
Zorian Dołęga-Chodakowski,
"Literatura
Ludowa" 1967, R. 11, nr 1-3, s. 95-97. Zob. gruntowną rozprawę z tekstami niektórych pism w oprac. J. Maślanki: Zorian Dolęga-Chodakowski, O Sławiańszczyżnie
przed chrześcijaństwem
oraz inne pisma i listy, Warszawa
1967.
'In
4/'.1.
24
JOZEF
BURSZT
A
U Chodakowskiego
znajdujemy
najpełniejszy
program
badań ludoznawczych
i ich znaczenia,
program
podzielany
powszechnie
przez romantycznych
folklorystów
słowiańskich.
W tym duchu trwa we wszystkich krajach żywa akcja zbieracka i wychodzą publikacje
zbiorów \';.1dowej twórczości poetyckiej.
Na terenie Łużyc zbierają i publikują
materiał folklorystyczny
w latach dwudziestych
H. Zejler,
H. Krygar,
J. P. Jordan,
a zwłaszcza
J. E. Smolerj będący w żywym kontakcie
z folklorystami-romantykami
innych krajów,
zwłaszcza
czeskich,
polskich
i rosyjskich 42. Z terenu
Czech, Moraw i Słowacji
znane są głośne nazwiska:
J. P. Szafarzyk,
F. W. Czelakowski,
J. Kollar, F. Palacki, J. B. Benedicti, K. J. Erben,
F. Suszil i inni 43. Na terenie Jugosławii,
obok głośnego Karadżicia
działali: S. Vraz, I. Kukuljević-Sakcinski,
M. Stojanović,
S. Ljubić, czy
Polak, Emil Korytko 44.
Na folklorystów
bułgarskich,
działających,
z racji tureckiego
ucisku.
głównie na
emigracji,
wpływał
choć ze znacznym opóźnieniem
z jednej strony przykład Karadżicia,
który pierwszy w ogóle opublikował
nieco pieśni bułgarskich,
a następnie rosyjskie prace i badania na tym terenie J. 1. Wenelina (1829-1835), W. 1. Grigorowicza
(1844-1848), później
P. A. Bessonowa (zbiór pieśni, 1855). Za tymi poszli zbieracze bułgarscy,
zarówno emigranci, jak i miejscowi, głównie nauczyciele:
D. Miladinow,
Neofit Rylski, N. N. Katranow,
I. Wogorow, R. Popowicz i in. Rozmach
badawczy zaczyna się jednak dopiero po wojnie krymskiej 45.
W Polsce 1. B. Rakowiecki
tłumaczy i publikuje
oba czeskie n;ko;::isy - Królodworski
i Zielonogórski 46, przeważają
tu jednak opracowania
ogólnohistoryczne,
o których jeszcze wspomnimy.
Dopiero w latach trzydziestych publikują
swoje zbiory pieśni ludowych Wacław z Oleska (Zaleski), Ż. Pauli, K. W. Wójcicki.
W Rosji, po pierwszych,
oświeceniowych
zainterewwaniach
twórczością ludową, następuje
szczególnie po r. 1812 - wzmożenie tego
4~ P.
Nedo, op. cit., s. 61-68. - Z braku miejsca tu i w następnych partiach
nie będziemy wymieniać tytułów publikacji i zajmować się nimi bli:i.ej, odsyłając
jedynie do ważniejszych opracowań.
4.3 J. Horak,
op. cit., s. 18-36;
V. Urbancova, op. cit., s. 155-165;
J. Polivka,
Folklorystyka
czeska. P1'zegląd bibliograficzny,
"Wisła" 1888, t. 2, s. 563-581.
44 M.
Gavazzi, op. cit., s. B. 267-273; St. Stojkova, Vklad ućenych Russiji tV 1'UZvitije
bulgarskaj
folkloristiki
XIX veka, "Russkij Folklor" 1963, t. B, s. 2BO; V. Novak, Delez zahodnih in vzhodnih Slovanov v raziskovanju
s(ovenske ljudske kulture.
"Slavisticna Revija" 1971, R. 19, z. 4, s. 385-403.
45 P. Dinekow, B'lgarski
folklor,
cz. l, Sofija 1959. s. 71-155; N. 1. Hagen-Torn,
op. cit., s. 260-278; St. Stojkova, op. cit., s. 273-287.
46 Zob. w tej sprawie:
A. F. Grabski, op. cit., s. 170 i in.; Dzieje folklorystyki
polskiej, s. 44 i nast.
Oliw;eccn;!'
romantyzm
i
a
slowiańska
etnografia
2;")
i folklorystyka
zainteresowania
już o charakterze
romantycznym.
Ukazuje się np. nowe
wydanie
pierwszego
zbioru
plesm
rosyjskich
K. Daniłowa
(1818).
I. M. Sniegiriew
publikuje
pierwszy zbiór przysłów
(1822), za czym idą
jego nastf;pne prace folklorystyczne
(1831, 1837). Działa tu spora grupa
rosyjskich
słowianofilów,
uznających
twórczość
ludową
za nieskażony
pierwiastek
ludowości. Typowo romantyczne
prace 1. 1. SrezniewskiegQ
(1831, 1832, 1833) dotyczą Ukrainy i Słowacji, a M. A. Maksymowicz
daje
większy
zbiór pieśni małorosyjskich
(1827). Białoruską
folklorystyką
(pieśniami. mHologią) interesują
się wpierw Polacy (M. Czarnowska,
1817,
Z. DolE:ga-Chodakowski,
J. Czeczot, R. Zienkiewicz
i in.), narasta wkrótce
działalność
Białorusinów
(I. Grigorowicz,
1. Nosowicz, P. Szpilewski
i in.) 47.
FUNKC.JA
POEZJI
LUDOWEJ.
LUDOWOSC
I IDEA
SŁOWIAŃSKA
Poetycka twórczość ludowa urosła w dobie romantyzmu
do naczelnej
wartości. Wynikało to bezpośrednio
już z filozofii romantycznej.
W opozycji do idei oświeceniowych
uważano, że świat nie da się ogarnąć na
zwykłej drodze rozumu,
że świat materialny
jest tylko szczeblem
do
światów innych, a najwyższe wartości kryją zjawiska nadprzyrodzone
drogą zaś do tych światów jest przede wszystkim
poezja. Stąd szczególne podkreślanie
wartości umysłowych
(duchowych) 48.
Poezja ludu ma prócz strony artystycznej,
która w oświeceniu
była jedyną stroną zainteresowania
także dalsze wartości:
odzwierciedla, jak to głosił Herder, nastroje ludów, ich indywidualność.
Od strony zaś historycznej
zawiera w sobie zakrzepłe
ślady dawnej przeszłości,
nie zawarte
w dokumentach
pisanych.
Można więc na jej podstawie
zrekonstruować
"ludowy"
etap dawnej historii
narodowej.
Z tych podstawowych
założeń wypłynęły
niezmiernie
istotne
konsekwencje: literackie, ideologiczne i naukowo-poznawcze.
Poeci romantyczni
(Mickiewicz,
Puszkin,
Preseren,
Mazuranić
i in.)
nie tylko zafascynowani
byli ludową poezją, ale opierali
się na niej
i tworzyli wedle jej kanonów. Kryław pisał bajki według stylu języka
47
A.
Tokarev.
Jolkiorystyka
XIX
op.
i
cit.;
XX
M. K. Azadowskij,
op.
w., .,Literatura
Ludowa"
V. K. Bondarchik,
Basic
nary
ethnography,
kuj
Byelorussian
etnagrafii
cach polskich
4"
XIX
st., Minsk
dasledćykav
Cz. Zgorzelski,
stages and tendencies
Moskow
1964;
in
Romantyzm
st., "Lud"
1967,
the
L Sołoniewicz,
R.
11,
development
V. K. Bandarcyk,
1964, s. 30 - 57; Tenże,
XIX
cit.;
Belaruskaja
1967, t. 51, s. 93-102.
w Polsce, Lublin
1957, s. 10 i nast.
nr
Białoruska
1-3,
s.
15-211;
of prerevolutioGistoryja
belarus-
etnagrafija
u pra-
26
JOZEF
BURSZTA
ludowego, tak jak W. A. Żukowski swoje ballady. Wiążą ~if: z tym zainteresowania
językowe. N. M. Karamzin stał się głosicielem odnowy rosyjskiego języka literackiego, który ma opierać się bezpośrednio o język
ludu. Okazało się też, że w takich krajach, w których narodowość słowiańską reprezentował
tylko lud -- jak to było na Łużycach, w Czechach,
Słowacji,
Bułgarii
i w krajach
jugosłowiańskich
dialekty
ludowe
awansowały
w tym właśnie okresie do pozycji języka narodowego, a ludowa twórczość
poetycka
stała się początkiem
literatury
narodowej.
Było to oczywiście wyrazem narodowego odrodzenia.
Nie bez słuszności można powiedzieć, że zainteresowanie
formą dokumentowanej
twórczości ludowej doprowadziło
do powstania i rozwoju
językoznawstwa.
Dzięki takim właśnie zainteresowaniom
Dobrowskiego
i Szafarzyka
powstaje w Pradze centrum
slawistyczne,
w tym badań
językoznawczych.
W celach
slawistyczno-językoznawczych
Rosyjska
Akademia
Nauk wysyła w latach trzydziestych
i czterdziestych
kilku
młodych uczonych (LI. Srezniewskiego,
P. I. Prejsa, J. Wenelina, W. I.
Grigorowicza,
O. M. Bodiańskiego,
później nieco A. F. Hilferdinga)
do
poszczególnych krajów słowiańskich celem głównie poznania i opracowania słowiańskich
języków i stworzenia w Rosji mocnego ośrodka slawistycznego 49.
Obchodzą nas tu jednak szczególnie sprawy ludoznawcze. Przypomnijmy sobie dokonania
Chodakowskiego:
poprzez
'achwycenie
tego, co
kryje się w umysłach ludzi w kurnych i zadymionych chatach chłopów,
dotrzeć można do pierwotnej
kultury
narodu i do pierwotnej
kultury
Słowian. Powstały stąd dwa istotne ukierunkowania:
badania starożytności narodowych i badania starożytności
słowiańskich - oba wykszb.łcone w postać potężnej siły ideomotorycznej,
oba doprowadziły
ostatecznie do powS'tania czegoś w rodzaju mitów. Przedmiotem
zainteresowań
bowiem nie stała się aktualna
rzeczywistość
społeczno-kulturowa,
ale
kultury
w czasie bardzo odległe: starożytność
krajowa
i starożytność
słowiańska - obie ujmowane przede wszystkim przez pryzmat ludowej
tradycji. Taką była praca Rakowskiego
Prawda ruska (1820-1822), taką
głośna rozprawa
W. Surowieckiego
Sledzenie początków narodów słowiańskich (1824), tłamaczona wkrótce na język niemiecki przez Szafarzyka (1828), taką wreszcie praca tegoż ostatniego Slovanske starozitnosti (1836-1837).
Bardzo wyraziście ujawnia się to w Rosji, gdzie A. Korniłowicz wydaje (1824) pracę Russkaja starina. Zwłaszcza w latach trzydziestych
dominuje
u historyków
i folklorystów
rosyjskich
entuzjazmowanie
się
.9
S. A. Tokarev, op. cit., s. 259-2-64;Sl. Stojkova, op. cit.
O.~u:jeccni{'
i
roman t !j.?l1/
a
slOlviartska
etnografia
i folklorystyka
27
dawnymi patriarchalnymi
czasami, ucieleśnionymi
w obszczynie
pod,,;tawowej komórce społecznej starej Rusi, jako małej wspólnocie gminnej opartej o kolektywne
władanie ziemią, wspólnotę wiary i obyczaju
i rządzonej przez zgromadzenie
członków wspólnoty - "mir". Typowym
przedstawicielem
był tam 1. P. Sacharow.
Kiedy w Polsce ucieczka w przeszłość i to w przeszłość bezczasową - była po części ucieczką z rzeczywistości
aktualnej,
z czasu jakby to powiedział M. Eliade 50 historycznego
w czas sakralny,
do
źródeł sacrum
i niejako do świętej przestrzeni
zarówno narodowej,
jak
i słowiańskiej,
to w Rosji idealizacja ruskiej stadny stala się podstawą
podzielanego
przez konserwatywnych
myślicieli
stanowiska
"oficjalnej
ludowości" 51.
W odniesieniu do zagadnień ludoznawczych
wykwitły
na glebie słowiańskiej dwie podstawowe idee: hldowości i słowiańskości
(idei słowiańskiej). Były to idee złożone, stojące w bezpośrednim
do siebie stosunku - idee, będące nie tylko jakimś synkretycznym
hasłem o okrEślonej
konstrukcji
treściowej,
ale zarazem praktyczną
i dynamiczną
postawą
w stosunku do rzeczywistości,
do otaczającego
świata. To jakby nowa
religia, nowe wyznanie intelektualistów
tej epoki. Ta postawa, ta romantyczna religia działała specyficznie
wyborczo
i selektywnie;
pozwalała
widzieć tylko pewne strony rzeczywistości,
a znieczulała
na inne. Ta
jakby atmosfera intelektualna,
w której swoiście przełamywała
siG rzeczywistość etnograficzno-folklorystyczna,
przez którą przenikały
tylko
pewne strony tej rzeczywistości,
a i te nabierały
w owym "przejściu
przez atmosferę"
specyficznych
kSZJtałtów.
L u d o w ość to zjawisko bardzo szerokie, wyrazaJące
zarówno
konkretne postawy jak i treści, różne jednak w różnych warunkach
krajowych w zależności od różnej sytuacji społeczno-gospodarczej.
polityczno-klasowej i historyczno-kulturowej.
Wchodzi tu zarówno pewien stosunek do spraw ludu jako części społeczeństwa
uwidoczniony
w typowo
ówczesnym określeniu
ludolubstwa,
jak też specyficzne
dodatnie
wartościowanie niektórych
wytworów
ludu tutaj słownej twórczości artystycznej,
ludowej
literatury.
To wreszcie
także określone
widzenie
cech tego ludu w aspekcie narodu w sensie ucieleśnienia
cech narodowych w ludzie, aż do utożsamiania
ludowości
z narodowością.
Stąd
poszło pojęcie indywidualizmu
narodowego.
Różnie jednak było w odniesieniu do spraw państwa.
Ludowość przełamywała
się tu swoiście
w zależności od postaci tzw. kwestii chłopskiej. Inaczej było tam, gdzie
.;0 M. Eliade, SaC1'um mit - historia,
" S. A. Tokarev, op, cit., s. 198-200.
Warszawa 1970.
28
JOZEF
BURSZT A
poddaństwo
chłopóv,,- było zniesione i złagodzone, a inaczej w tych krajach (jak w Polsce i w Rosji), gdzie system poddańczo-pańszczyźniany
trwał nadal i był podstawą struktury
i ekonomiki państwa.
Zdając sobie sprawę z nieunikni<mych tu uproszczeń, można przedstawić istotne cechy ludowości (mamy tu głównie na myśli stosunki polskie i rosyjskie)
następująco:
1) pojmowanie
ludu jako "gminu",
jako jakiejś bezkształtnej
m'lsy,
bez większego zwracania
uwagi na jego zróżnicowanie
zarówno regionalne jak i narodo'vve; ważne, że ten gmin przechowuje
skarby folklor'a,
które należy wydobyć, obojętnie od jakiej grupy etnicznej. Stąd polscy
folkloryści romantyczni
zwrócili uwagę nie tyle na folklor ludu polskiego, lecz raczej na ukraiński
i białoruski,
uważając je za bardziej interesujące i bogate 52; na zróżnicowania
etniczne wyczuleni byli tylko ci,
których interesowały
różnice językowe;
2) zwracanie
uwagi niemal \vyłącznie
tylko na kulturę
umysłową
ludu i na te dziedziny kultury społecznej, w których 'ujawniła się ludowa poezja i w ogóle "duch ludu", a prawie kompletne
niezauważanie
kultury
materialnej
i rzeczywistych
stosunków
społeczno-ekonomicznych. W warunkach
polskich kulturę
tę poznawano głównie w dyskusjach towarzyskich
odbywanych w salonach. Salony były wówczas głównymi ośrodkami wymiany myśli;
3) widzenie tej kultury
umysłowej
ludu jako rzeczywistości
bardzo
odległej w czasie, choć istniejącej
aktualnie
(obsesja owej "starożytności"). Stąd wyrywanie
wytworów
poezji ludowej z ich konkretnych
kontekstów
życiowych
i ich historyczno-filozoficzne
traktowanie
jako
"samych w sobie", choć będących odbiciem indywidualności
ludu, jego
mitycznego
"ducha"; stąd 4) przypisywanie
tym wytworom
kulturowym
specyficznej
roli jako
z jednej strony w pełni uprawnionego
źródła historycznego,
z drugiej
jako wartości aktualnej zarówno w życiu narodowym, jak i jako elementu w swoistym wzorze kulturowym
romantyka.
Chodzi tu m. in. zarówno
o pojmowanie
ludowej twórczości artystycznej
jako wartości narodowej,
a także jako wartości samej w sobie. Stąd w osobowym wzorze romantyka (zwłaszcza poety - a poetyczność była jedną z istotnych cech romantyzmu) istniało uto·żsamianie się z realnością ludowych wierzeń i wyobrażeń, przekonanie
o rzeczywistości
ludowego świata duchów, upiorów
i w ogóle zdarzeń nadprzyrodzonych.
52
Zob.: Dzieje
folklorystyki
[w:] Problemy
polskiego
rodna poeticna
tworCis€ u polskij
s. 54; H. Kapeluś, Romantyzm i folklol',
s. 307 i in.; V. A. Juzvenko, Ukrainska nafolkloristici
XIX st., Kiiv 1961.
polskiej,
romantyzmu,
O.~l.u;t'ceni('
i
J"ornantyznŁ
a
slowia'ńska
etnografia
i
folklorystyka
29
W konsekwencji
więc romantyczna
ludowość stała się takim systemem myślowym i ideologicznym,
oznaczała takie widzenie rzeczywistości,
w którym: a) nie ma miejsca na zainteresowania
stricte etnograficzne,
a całe pole widzenia zajęte jest przez zjawiska folkloru;
jako system
był więc romantyzm
ze swej istotyantyetnograficzny;
b) istnieje akceptacja istniejącego stanu kulturowego,
który sam \\1 sobie jest wartościowy i należy go stąd jak najdłużej
zachować; stąd c) naturalną
postawą
wobec rzeczywistości
jest stanowisko
konserwatywne.
Pod tym więc
względem był prąd romantyzmu
antytezą oświecenia.
S ł o w i a ń s koś ć (idea słowiańska, slawizm) - to, jak widzieliśmy,
nowonarodzona
właśnie w okresie romantyzmu
idea związku i przynależności narodów słowiańskich
do wielkiej rodziny słowiańskiej,
do Sło'Niańszczyzny,
to poczucie wspólnego
pochodzenia,
wspólnych
właściwości kuHurowych, a także - w ślad za zapowiedzią Herdera - nadzieja
na wspaniałą
przyszłość
narodów
słowiańskich.
Idea ta miała różne
wykwity: od powstania uświadomienia
narodowego
i narodowego
odrodzenia ';1 podległych
ludów słowiańskich
(Czesi, Słowacy, Morawianie,
Słoweńcy, Chorwaci, Serbowie, Bułgarzy), do politycznego
słowianofilstwa przyznającego
niektórym narodom słowiańskim
(Rosjanom, Polakom)
przodującą rolę w zjednoczeniu
Słowian a więc do swoistego panslawizmu, nie bez głębszej myśli przeciwstawienia
się równoczesnej
idei
pangermanizmu.
Tak to romantyzm
słowiański spośród wielu mitów skonstruował
najbardziej charakterystyczną
utopię słowiańską.
"W niej, jak w soczewce,
zbiegną się marzenia romantyków
o różnych sposobach zmiany świata,
o przywróceniu
złotego wieku ludzkości, którego najwyższym
wcieleniem w przeszłości była właśnie - w mniemaniu
współczesnych
ideologów - s'tarożytna Słowiańszczyzna"
5;1.
Stwierdzenie
powyższe odnosi się do romantyzmu
polskiego, ale charakteryzuje
ono, mutatis mutandis, także inne romantyzmy.
Slawizm był od strony historycznej
utopią. Był to il<.1zoryczny pogląd
na szczęśliwy jakoby okres pierwotnych
dziejów Słowian, cechujący się
sielskością i łagodnością
życia ludu rolniczego.
wykazującego
wysokie
cnoty moralne, żyjącego w pokoju, harmonii
i w zgodzie z sąsiadami.
Ale idea słowiańska to nie tylko statyczna utGpia historyczna.
Związany
z odrodzeniem się języków narodowych,
sprzyjający
rozwojowi idei narodowych i dążeniu do kulturalnego
i narodowego uświadomienia
- był
romantyzm
dla Słowian, zwłaszcza dla tych nie posiadających
samodzielności politycznej, nie tylko modą literacką i literackim stylem epoki,
'J M. Janion,
Uwagi o polskim
słowianofilstwie,
-Radzieckiego" 1952, t. 1, nr 1, s. :38.
"Kwat·talnik
Instytutu
Polsko-
30
.rOZEF BURSZTA
ale fazą historyczno-rozwojową
głębszego
rodzaju.
Nadał tym ludom
świadomość ich bytu jako narodów kulturalnych
w pełnym znaczeniu, pobudził ich działalność na polu twórczości poetyckiej i na ukowej, w zakresiE
oświaty, zakładania własnych związków kulturalnych
i akcji narodowo-·politycznej 54. Tak było u Łużyczan, Czechów, Słowaków, Bułgarów i innych ludów bałkańskich.
Nic dziwnego, że okres romantyzmu
był tam
określony jako "słowiański renesans". I gdy idee oświeceniowe józefinizmu
osadzały te ludy pokojowo w ramach monarchii habsburskiej
i nie były
stąd rewolucyjne
- to właśnie rewolucyjnym
stał się dla nich romantyczny renesans słowiański. Idee oświeceniowe zresztą nie wygasły również zarówno w tych, jak i innych krajach słowiańskich. Romantyzm był
dla tych Słowian niejako dalszym ciągiem pionierskiego
oświecenia 55.
I to miało swoje znaczenie dla etnografii.
LOSY ETNOGRAFII
Powiedzieliśmy
wyze], że z istoty swego systemu myślowego romantyzm był antyetnograficzny.
Było tak w istocie. Rzecz jednak w tym,
że romantycy
"zmysłów w jednej nie utracili burzy", że nie zawsze
byli konsekwentni
w tym systemie, a także i w tym, że romantyzm
w krajach słowiańskich
potrafił powiązać się z niektórymi
elementami
oświeceniowymi.
Jest jednak niezbitym faktem, że romantyzm,
który doprowadził do
gwałtownego
rozwoju folklorystyki
jako odrośla filologii i historii opóźnił znacznie rozwój samej etnografii, tak świetnie rozpoczęty w epoce oświecenia. Oto kilka uzasadniających
faktów:
W Polsce o programach
Kołłątaja zapomniano na z górą 40 lat. Dopiero drugie, młodsze pokolenie romantyków
rozwija na dobre badania
etnograficzne,
ale są to już lata 50-te stojące pod wpływem pozytywizm'el 56. A ten był przecież następnym
z kolei prądem oświeceniowym.
W międzyczasie nie ma nic większego z etnografii do zanotowania. Lud
polski Gołębiowskiego
(1828) - to przecież jeszcze pokłosie oświeceniowe. Jest też oczywiste, że polski mesjanizm nie sprzyjał realnemu odbiciu rzeczywistości,
a więc etnografii.
W Czechach i na Słowacji - jak to wykazała Urbancov<J. - kończy
s. 371; A. Zieliński, Naród ż narodowość w polskiej litera1815-1831, Wroclaw-Warszawa-Kraków
1969: M. Arnaudow,
Oćerki po bfgarskija
folklor, Sofia 1968.
55 W. Markov, op. cit., s. 359.
56 Zob. B. Skarga,
Narodziny
pozytywizmu
polskiego, Warszawa 1964.
54
turze
J. MatI,
Op.
cit.,
i publicystyce
lat
31
się 'IV latach :10-tych oświeceniowy
rozmach
etnografii
i równowaga
między badaniami kultury materialnej
a umysłowej;
przedmiotem
zainteresowania jest tylko folklor 57.
W Rosji do lat 40-tych nie było godnej uwagi pracy etnograficznej.
Gdy w r. 1845 Rosyjskie Towarzystwo
Geograficzne
utworzyło
oddział
etnograficzny
(termin "etnografia"
zjawia się w piśmiennictwie
rosyjskim w r. 1826), to - mimo zaplanowania
nie było w jego ramach
żadnych badań etnograficznych,
a tylko folklorystyczne.
Jeszcze Bielinskiego interesowała
głównie ustna twórczość ludowa. Wprawdzie
za
pierwszego etnografa
został uznany A. W. Tereszczenko
dzięki swojej
publikacji z r. 1848 pt. Byt russkogo narada, to jednak przełom następuje dopiero wtedy, gdy opozycyjna w stosunku do słowianofilów
gr:.lpa
okcydentalistów
("zapadników")
z takimi czołowymi
przedstawicielami
jak: T. N. Granowski, K. D. Kawielin i W. N. Majkow, stanęła na pozycjach pozytywistycznych,
i gdy w ramach Rosyjskiego Towarzystwa
Geograficznego
N. L N adieżdin ukonkretnił
zadania etnografii
i pierwszy
zarysował jej stanowisko metodologiczne 58.
Wcześniejsze zainteresowania
ludoznawstwem
rosyjskim
(etnograficzne) miały charakter
nieprogramowy
i pojawiały
się głównie jako luźne
artykuły w czasopismach. Związane były one głównie z pracami geograficznymi. I w Polsce W. Pol pierwszy wykłada
etnografię
(1850-1852)
z bazy geografii. Folklorystyka
natomiast
była wykładowym
przedmiotem uniwersyteckim
za Grimmów, a w Rosji wchodzi na stałe do tych
programów w latach 40-tych. W Niemczech formułuje
zasady etnografii
dopiero W. H. Riehl w połowie lat pięćdziesiątych 59.
Kiedy jednak (w okresie pozytywizmu)
powstała etnografia
jako system naukowy, folklorystyka
stała się zasadniczo jej integralną
częścią.
Pisane w Tardzie pod Morągiem miejscem roc'zinnym Berdera
'7 V. Urbancova.
op. cit., s. 161. Czymś szczególnym' jest na Łużycach dzieło
J. E. Smolerja i L. Haupta, Pjesnicki
hornych
a delnych łuziskich
Serbov (t. 1-2,
Grymi 1841-184:3). Obok pieśni i innych materiałów folklorystycznych
mamy tu
właściwie pełną monografię etnograficzną tej grupy etnicznej; monografia stała się
potem wzorem naśladowanym przez etnografów także innych krajów. Jest to właściwie w słowiańskim ludoznawstwie wydarzenie unikalne, świadczące, że łużycka
myśl etnograficzna szła własnymi drogami.
"l S. A. Tokarev, op. cit., s. 185, 266-270, 272. Zob. też: Rosyjska myśl filozoficzna i spoleczna (1825-1861),
pod red. A. Walickiego, Warszawa 19'61, s. 325 i in.
"', M. K. Azadovskij, op. cit., s. 21; J. Weber-Kellermann,
op. cit., s. 29-35;
K. Zawistowicz-Adamska, Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa 1966.
JOZEF BURSZTA
32
JÓZEF
BURSZT A
SLAVONIC ETHNOGRAPHY AND STUDY OF FOLKLORE IN THE PERIOD
OF ENLIGHTMENT AND ROMANTICISM
(Summary)
The birth and Iormation of each social science is connected with a number
of factors such as, Ior instance, intellectual trends manifested in various ways
in the definite conditions of a given country. Ethnography and study Gf folklore.
as the sciences concerning folk and its cultural products, were determined in
their very beginnings by two succeeding trends: Enlightment and Romanticism.
The author attempts to show their influence upon the Slavonic countries and
to catch likenesses and characteristic features.
The Enlightment emphasized the cognitive ability of reason and progress of
mankind and that is why the necessity of understanding
folk the basis of
existence of a modern country was especially propagated. So the geographical and
topographic-statistic
descriptions of folk were made, and subsequently
the full
programs of ethnographical
investigations in the majority of Slavonic countries
were set up. The Enlightment ideas, however, evaluated the folk culture as oldfashioned, so the aim of investigations was to introduce the refOt'ms and improvement of both the situation of folk and its culture. Although the realization and
interpretation
of these ideas were different in particular Slavonic countl'ies, still
the investigations of ethnographic type were developed everywhere except for the
countries subject to Turkey.
The influence of Romanticism was entirely different. From its pl'incipal philosophical and literary theories resulted the fascination with folk cultur'e which
was the continuation of development of national culture and at the same time
reflected (in folklore) the "national spirit". Folk culture was therefore regarded
not only as the actual reality in its full context, but also as the "national antiquity".
This obviously contributed to the rise of study of folklore but with the neglect
of ethnographical
problems. Only the rationalistic
ideas o[ positivism prompted
the development of ethnography as a branch of science.
In Slavonic countries the Romantic thought was strictly connected - mainly
under the influence of Herder's ideas - with the national l'evival, although its
symptoms were different in various countries.