13c3931641738136fe926a60d8dcadf6.pdf
Media
Part of Etnologia ukraińska: od etnologii "etnicznej"do narodowej / LUD 2006 t.90
- extracted text
-
Lud, t. 90, 2006
II. POGLĄDY I OPINIE
ETNOLOGIA UKRAIŃSKA: OD ETNOLOGII „ETNICZNEJ"
DO NARODOWEJ
W czasie krótkiego, na przełomie czerwca i lipca 2006 roku, pobytu we Lwo
wie i Kijowie, interesowały mnie, poza głównym celem wyjazdu, jakim było
gromadzenie materiałów do studiów nad historią polskiej etnologii, zmiany
w etnologii ukraińskiej po uzyskaniu przez ten kraj niepodległości w roku 1991.
Etnologia ukraińska sprzed roku 1991, mimo pewnych atrybutów państwa przy
sługujących Ukrainie jako republice związkowej w ramach Związku Radzieckie
go, nosiła charakter głównie nauki regionalnej lub etnicznej. Miała ograniczone
możliwości decydowania o swoim rozwoju, była wmontowana w system nauki
radzieckiej, koncentrowała się na kulturze ludowej najliczniejszej w republice
grupy etnicznej. Przemiany polityczne stworzyły warunki przejmowania przez
tę dyscyplinę cech etnologii narodowej. Oznaczało to powiązanie z potrzebami
i aspiracjami narodu jako suwerennego podmiotu władzy w państwie, funkcjo¬
nowanie w ramach narodowych instytucji budowanych przez to państwo, posłu¬
giwanie się narodowym językiem, przejęcie odpowiedzialności za rozwój dy¬
scypliny, włącznie z kształceniem w jej zakresie i nawiązywanie bezpośrednich
kontaktów z nauką światową.
Odpowiedzi na pytanie o charakter i kierunek zmian poszukiwałem w trakcie
spotkań z pracownikami odwiedzanych instytucji etnologicznych: instytutów
Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i katedr etnologii uniwersytetów we Lwo¬
wie i Kijowie. Prowadziłem rozmowy, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe,
z pracownikami i Dyrekcją Instytutu Ludoznawstwa (Institut Narodoznavstva)
Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie (dyrektor: prof. S. Pavluk), Dyre
kcją i Radą Naukową Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M.T. Rylskiego
(Institut Mistectvoznavstva, Fol'kloristiki ta Etnologii) tejże Akademii w Kijowie
(dyrektor: prof. G. Skripnik) oraz z zespołami Katedry Etnologii Uniwersyte
tu im. I . Franko we Lwowie (kierownik: prof. R. Silecki) i Katedry Etnologii
i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie (kierownik prof.
M . Grimicz). Ważnym źródłem mojej wiedzy były ponadto najnowsze publika
cje. Wszystkim kolegom — etnologom ukraińskim, którzy informowali mnie
o współczesnych pracach w ramach ukraińskiej etnologii i wskazali odpowied¬
nią literaturę — serdecznie dziękuję.
Zbigniew Jasiewicz
170
Wyraźny był po roku 1991 rozwój instytucjonalny etnologii na Ukrainie.
Sprzyjała temu rozwojowi świadomość roli kultury ludowej w kształtowaniu
ukraińskiej kultury narodowej, co pozwoliło np. na wprowadzenie programu
„Ludoznawstwo" do szkół podstawowych i wydanie w nakładzie wieluset tysię
cy egzemplarzy podręcznika Ukrains'ke narodoznavstvo , przygotowanego pod
red. S. Pavluka. Kultura ludowa jest zresztą szeroko obecna w kulturze współ
czesnej (popularność wzornictwa ludowego w architekturze, dekoracji miejsc
publicznych, grafice, odzieży noszonej współcześnie), a jej kolekcjonowanie
popularne (uznanym kolekcjonerem sztuki ludowej jest m.in. prezydent Wiktor
Juszczenko). Pomocą była również aktywność etnologów w życiu publicznym:
kulturalnym, społecznym i politycznym, mająca zresztą swoje wzory w działal¬
ności w przeszłości takich uczonych jak Paweł Czubiński, autor słów hymnu na
rodowego, lub Iwan Franko, zaangażowany w pracach społecznych i w polityce.
W roku 1992 dotychczasowy Oddział Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii
im. M . Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie uzyskał status oddziel
nego Instytutu Ludoznawstwa tejże Akademii, zachowując w swojej strukturze
Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Instytut powołał w roku 1995
dwumiesięcznik „Narodoznavći zośiti" (ukazujące się pod red. S. Pavluka), jed¬
no z dwóch najważniejszych dzisiaj czasopism etnologicznych na Ukrainie. Roz¬
wija się Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M . Rylskiego Akademii
Nauk Ukrainy w Kijowie, który swoją obecną nazwę przyjął w roku 1991, a swój
początek wywodzi z powstałego w roku 1936 Instytutu Folkloru Ukraińskiego.
Instytut mieści w sobie m.in. Zakład Etnologii, Zakład Folklorystyki Ukraiń
skiej, Pracownię Sztuki i Folklorystyki Zagranicznej, a także bogatą bibliote¬
kę i archiwum. Wydaje, razem z Uniwersytetem w Kijowie i Międzynarodową
Asocjacją Etnologów Ukraińskich, wychodzące od roku 1957 czasopismo „Narodna tvorcist' ta etnografia" (red. prof. G. Skripnik). Obydwa Instytuty pracują
nad bibliografią etnologii ukraińskiej oraz nad niezwykle istotną w tamtejszych
warunkach terminologią naukową w języku ukraińskim, szczególnie ważną
w nauczaniu etnologii.
Nowym zjawiskiem jest powołanie samodzielnych katedr uniwersyteckich:
Katedry Etnologii na Uniwersytecie im. I . Franko we Lwowie, utworzonej
w roku 1995 z podziału dotychczasowej Katedry Historii i Etnografii Ukrainy
oraz Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijo
wie, publikującej interesującą serię wydawniczą „Etnićna istoria narodiv Evropi"
(wydanych już zostało 21 zeszytów). Jedynie te dwie katedry kształcą studentów
etnologii, nadając im dyplomy magistra lub „specjalisty" z zakresu etnologii. Ka¬
tedry mające w swojej nazwie etnologię lub etnografię, o charakterze placówek
usługowych, istnieją ponadto na uniwersytetach w Odessie (Katedra Archeol
1
W zapisie nazw instytucji, nazwisk autorów oraz tytułów prac w języku ukraińskim zastosowa
łem system transliteracji zgodny z normą międzynarodową ISO 9:1995, przyjęty przez Polski Komitet
Normalizacyjny.
Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej
171
logii i Etnologii), Czerniowcach (Katedra Średniowiecza i Etnologii), Iwano-Frankowsku, Użgorodzie (tu prof. M . Tivodar). Niektóre z tych katedr stały się
ośrodkami interesujących prac badawczych, kwestionując przyjętą i utrwaloną
w Imperium Rosyjskim i później w ZSRR zasadę, że uczelnie wyższe są po
wołane do uprawiania głównie dydaktyki. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy,
niezwykle tam rozbudowana, dysponująca ponad 200 instytutami, może stracić
również pozycję autonomicznego „ministerstwa nauki". W czasie mojego poby
tu w Kijowie, pod koniec czerwca 2006 roku, środowisko Akademii protesto
wało przeciwko wprowadzeniu zasady finansowania badań za pośrednictwem
Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy. Kształcenie kadry naukowej odbywa
się poprzez studia „aspiranckie" (przygotowujące do napisania i obrony pracy
„kandydackiej") oraz „doktorskie", mające na celu uzyskania stopnia naukowego
doktora, porównywalnego z naszym stopniem doktora habilitowanego. Prowadzą
je instytuty Akademii Nauk i uniwersytety. Prawo do nadawania stopni z zakresu
etnologii posiada, obok Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii w Kijowie
i Instytutu Ludoznawstwa we Lwowie, także Rada Naukowa Wydziału Histo¬
rycznego Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie, w ramach którego pracuje
wymieniona już Katedra Etnologii i Krajoznawstwa. Przed rokiem 1991 Instytut
w Kijowie mógł nadawać stopnie naukowe jedynie z folklorystyki, etnologowie
zdobywali te stopnie w Mińsku, Leningradzie i w Moskwie.
W ramach demokratycznego państwa uzyskały możliwość działania również
samorządowe organizacje etnologów, m.in. Miźnarodna Asociada Ukrains'kih
Etnologiv; organizacje te jednak nie ustabilizowały się i dotąd nie uzyskały po¬
ważnego, ogólnoukraińskiego znaczenia.
Na czoło zainteresowań naukowych etnologów ukraińskich wysunęły się dwa
obszerne zagadnienia, a mianowicie problemy etnogenezy i konsolidacji naro¬
dowej Ukraińców oraz kultury Ukraińców i Ukrainy. Etnogenezie poświęco¬
nych zostało wiele książek i artykułów, z których najważniejszymi są Etnićna
ta etnokulturna istoriá Ukraini, t. 1, red. G. Skripnik, Kiiv 2005, zaplanowana
jako wydawnictwo trzytomowe oraz S. Pavluka Etnogeneza ukrainciv: sproba
teoretićnoi kon'strukii, L'viv 2006. Pod redakcją tego ostatniego przygotowy
wana jest także czterotomowa praca Etnogenez ta etnićna istoriá naselenná
ukrains'kih Karpat, której tom 1 ukazał się we Lwowie w roku 1999. Powstanie
demokratycznego państwa sprzyja nie tylko studiom nad kształtowaniem się etnonarodu, ale również narodu obywatelskiego (por. A. Kolodij, Do pitanná pro
sutnist' sláhi i stadii formuvanná gromadáns'koi nacii v Ukraini, „Narodoznavći
zośiti" nr 5/6, 2004). Duże zainteresowanie budzi także struktura etniczna Ukra
iny (por. V. Naulko, Hto i vidkoli zive v Ukraini, Kiiv 1998). Podobnie, obok
studiów nad kulturą Ukraińców (tu przede wszystkim trzytomowa monografia
historyczno-etnograficzna Ukrainci, z której ukazał się t. 2, pod red. G. Skripnik, Kiiv 2005), wydano liczne opracowania dotyczące wszystkich mieszkań¬
ców Ukrainy, np. Kul 'tura i pobut naselenná Ukraini, red V. Naulko, Kiiv 1991,
172
Zbigniew Jasiewicz
1993 oraz Etnografia Ukraini, red. S. Marćuk, L'viv 2004. Liczne są obecnie
prace poświęcone mniejszościom narodowym i etnicznym. W badaniach nad
kulturą Polaków żyjących na Ukrainie szczególnie zasłużona jest L. Wahnina,
która wydała Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, Kiiv 2002, a ostatnio Bajki pol
skie (patrz recenzja w tymże tomie „Ludu") oraz opublikowała wiele artykułów,
m. in. „Sućasna folklorna kulturapolákiv
Ukraini, „Vsi mi diti tvoi, Ukraino!
Informacijno-metodićnij zbirnik" nr 6, Kiiv 2001. Polakami zajmują się tak
że inni badacze, np. O. Kalakura w artykule Teoretiko-metodologićni
zasadi
istoriko-etnopolitologićnogo
doslidzenná pol's'koi menśini v Ukraini XX st., w:
„Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 21, 2006. Znaczenie problematyki etnicznej
każe badaczom ukraińskim zwracać uwagę na mentalne aspekty przynależno
ści do grupy etnicznej (np. M . Grimie, Tradicijnij svitoglád ta etnopsihologićni
konstanti ukrainciv. Kognitivna antropologia, Kiiv 2000), prowadzić studia nad
etniczną symboliką kultury materialnej (tu prace T. Kosminy nad symboliką stro
j u i budownictwa), wyodrębniać i zajmować się etnopolitologią „etnokonfliktoznawstwem", a nawet trudno przetłumaczalnym etnoderzavoznavstvem.
Nadal rozwijane są studia historyczno-etnograficzne nad tradycyjną kulturą
wiejską. Do najważniejszych monografii z tego zakresu należą prace: M . Tivodar,
Tradicijne skotarstvo ukrains'kih Karpat drugoipolovini
XIX—persoipolovini
XX st., Użgorod 1994 i M . Grimie, Zvicajeve civil'ne pravo ukrainciv XIX —
poćatku XX stolittá, Kiiv 2006. Liczne są monografie regionów etnograficznych,
m.in. Łemkowszczyzny, Polesia, Chełmskiego i Podlasia. Podejmuje się prace
nad etnografią komunizmu, np. O Stasük, Etnografia golodomoru na Podili,
w: „Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 19, 2005. Etnologowie ściśle współpra
cują z folklorystami — folklor słowny ceniony jest jako podstawa i świadectwo
żywotności języka ukraińskiego. Warta uwagi jest próba folklorystycznej regio¬
nalizacji Ukrainy R. Kireiva, 13 fol'klornih regioniv Ukraini, L'viv 2002. Jed¬
nym z przykładów interesującego podejścia do studiów nad folklorem, osadzo¬
nym w kontekście życia społecznego wsi i osobowości respondentów, jest praca
O. Briciny i I . Golovahy Prozovij fol'klor sela Ploske na CernigivSini. Teksty
ta rozvidki, Kiiv 2004. Pojawiają się próby objęcia badaniami etnologicznymi
zjawisk współczesnego życia codziennego, choć w tym zakresie etnologia ustę¬
puje socjologii i kulturologii. Nie dostrzegłem jednak, w przejrzanej literaturze,
studiów nad niezwykle interesującym poznawczo i ważnym dla ukraińskiej wsi
procesem przechodzenia od systemu życia i gospodarki kołchozowej do indywi¬
dualnych gospodarstw rolnych, związanym z wieloma trudnościami tak natury
technicznej, jak i psychicznej, odbywającym się w warunkach pauperyzacji lud¬
ności wiejskiej. Natomiast etnologowie i folkloryści ze Lwowa i Kijowa zajęli
się badaniami nad dokumentacją kultury i zjawisk życia społecznego na terenach
objętych skutkami katastrofy w Elektrowni Atomowej w Czarnobylu. Nadal
tylko w bardzo skromnym zakresie podejmowane są prace nad społecznościa¬
mi pozaeuropejskimi i brakuje wykładowców z etnologii powszechnej. Nowe
Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej
173
są także rozważania nad metodami i teorią etnologii, nie uprawiane w zasadzie
przed rokiem 1991 na terenie Ukrainy, obecnie podejmowane przez nielicznych
badaczy (np. M . Tiyodar, Etnologia, Użgorod 1998, 2004, oraz M . Grimie, Me
tod, metodika ta metodologia v sućasnij etnologićnj nauci, w: „Etnićna istoria
narodiv Evropi" nr 21, Kii'v 2006. Nie wydaje się tłumaczeń na język ukraiński,
poza niektórymi pracami C. Levi-Straussa, klasycznych i współczesnych dzieł
antropologii światowej; potrzeby z tego zakresu zaspokajają przekłady na język
rosyjski.
Sytuacja po roku 1991 sprzyjała rozwojowi studiów nad historią etnologii
ukraińskiej, dostarczających przecież legitymizacji dyscypliny i wyznaczników
jej tożsamości oraz podstaw integracji środowiska etnologicznego. Zwrócono się
zarówno do dziejów etnologii w XIX, jak i X X wieku. Wiele publikacji poświę¬
cono początkom zainteresowań ludoznawczych i zasłużonym „założycielom" et¬
nologii, rozwijanej przecież w trudnych warunkach braku państwa i podziału oraz
przynależności terytorium etnicznego Ukraińców do różnych państw: Imperium
Rosyjskiego, Imperium Habsburgów, Związku Radzieckiego i Polski, a także
konfliktów etniczno-wyznaniowych. R. Kirćiv opublikował pracę Etnografićnofol'kloristićna didl'nist'„Rus'koi
trijci", Kii'v 1990, zorganizowano wiele kon¬
ferencji i opublikowano wiele artykułów poświęconych wybitnym uczonym
— prekursorom współczesnej etnologii ukraińskiej: P. Czubińskiemu, N . Sumcowowi, F. Wowkowi, I . France, W. Hnatiukowi i innym. O. Sapelak przedsta¬
wiła Etnografićni studii v Naukovomu Tovaristvi im. Sevćenka (1898-1939 r.),
L'viv 2000, z jego Komisją Etnograficzną niezwykle ważną, w niektórych latach,
jako ośrodek ogólnoukraińskich badań etnologicznych. Studia nad historią etno¬
logii ukraińskiej objęły także przeszłość w czasach radzieckich. Wymienić warto
z tego zakresu prace: V. Borisenko, na temat tragicznych dla etnologii ukraiń
skiej lat 20. i 30. X X wieku, Narisi z istorii ukrains'koi etnologii 1920-1930
rokiv, Kii'v 2002, oraz wpływu ideologii przyjmowanej w Związku Radzieckim
na koncepcje etnologiczne i folklorystyczne R. Kirćiva „Raddnskij folklor" —
real'nist'ćifikcia?,
„Narodoznavći zośiti" nr 5/6, 2004. Ostatnio ukazało się po¬
nadto syntetyczne opracowanie historii etnologii ukraińskiej przygotowane przez
R. Kirćiva i V. Gorlenko, do którego autorowi tego tekstu nie udało się j ednak dotąd
dotrzeć.
Znamienna jest pozytywna ocena, w ramach rozważań nad dziejami etno¬
logii ukraińskiej, wkładu ludoznawców i etnologów polskich w poznanie kul¬
tury Ukrainy. Zapoczątkowana ona została zresztą, już przed laty, książkami
V. Uzvenko, Ukrains'ka narodnapoetićna tvorćist' u pol's'kij fol'kloristici, Kii'v
1961 i Z. Boltarović, Ukraina v doslidźenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Kiiv
1976. Dostrzega się i docenia współdziałanie ukraińskich i polskich etnolo
gów, czego świadectwem są choćby prace: Muzićnij folklor zPolissd u zapisah
F. Kolecci ta K. Mosinskogo, red. S. Grica, Kii'v 1995; R. Kirczyw, Związek uczo
nych ukraińskich z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, „Lud" t. 80, 1996, oraz
174
Zbigniew Jasiewicz
V. Ûzvenko, I. Franko: ukraïnns'kopol's'kï fol'kloristicnïwzaêmini,
w: Ukraïns'ko
pol's'ki kul'turni vïdnosini XIX-XX stolïttâ, Kiïv 2003. Prace polskich dokumentalistów i badaczy kultury ukraińskiej są obecnie szeroko wykorzystywane,
a działalność polskich instytucji etnologicznych, np. Zakładu Etnologii Uni
wersytetu Jana Kazimierza, włączana jest do dziejów poznawania tej kultury
i rozwoju etnologii na terenie Ukrainy (por. V. Bilous, Etnografïcnï doslïdzennâ
na zahïdnoukraïnskih zemlïâh u tretïj cvertï XIX st., L'viv 2000 i S. Makarćuk,
Etnologïâ u L'vïvs'komu universitetï, w: Etnïcna kul 'tura ukraïncïv, L'viv 2006).
Ważna jest także współpraca z etnologami ukraińskimi nad odkrywaniem no
wych źródeł do historii polskich zainteresowań etnograficznych, np. odnalezie
nie zapomnianych rysunków strojów ludowych (Zapomniane skarby. Stroje ludo
we Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, oprac.
A. Błachowski, R. Czmełyk i L. Bułhakowa-Sytnyk, Lwów-Toruń 2002).
Współczesna etnologia ukraińska realizuje jakże uzasadnioną tezę głoszącą ko¬
nieczność integralnego traktowania kultury i historii badań w ramach terytorium,
obejmującego wszystkie grupy etniczne na nim zamieszkałe.
Istotne zmiany, po przekształceniu się Ukrainy w niepodległe państwo, po¬
jawiły się w kontaktach etnologii ukraińskiej z nauką światową. Były one ogra¬
niczane uprzednio głównie do slawistyki, a w jej ramach także folklorystyki,
dla której Kijów od dawna był ważnym ośrodkiem badawczym. To ukraińskie
instytucje naukowe i uczeni ukraińscy stali się obecnie organizatorami i realiza¬
torami tych kontaktów. Podjęto współpracę z ukraińskimi instytucjami za gra¬
nicą i badania nad Ukraińcami w diasporze. Na Ukrainie zwoływane są liczne
konferencje naukowe z udziałem uczestników z zagranicy, a uczeni ukraińscy
wyjeżdżają na takież konferencje poza krajem. Publikują oni w zagranicznych
wydawnictwach, w tym rosyjskich (m.in. przygotowanie monograficznego
tomu Ukraińcy, red. N.S. Polisćuk i A.P. Ponomarev, Moskva 2000, wydanego
w serii „Narody i kul'tury" Instytutu Etnologii Rosyjskiej Akademii Nauk), a tak
że polskich (choćby w „Ludzie"). Przyjmują do druku w swoich czasopismach
artykuły zagranicznych kolegów, m.in. z Polski (np. E. Pietraszka, Z marsrutnoï
ekspediciï po ukraïns'nskomu Polissi, „Narodoznavći zośiti" nr 1/2, 2004; kil
ka artykułów L. Mroza i innych polskich etnologów w nr. 3/4 z 2005 roku te
goż czasopisma poświęconym Romom oraz Z. Jasiewicza, Rozvitok sucasnoï
etnologïï v Pol'Sï, „Narodna tvorcist' ta etnografia" nr 4, 2002. Przygotowywane
są obecnie trzy zeszyty czasopisma „Narodna tvorcist' ta etnografia", które będą
prezentować dorobek etnologii francuskiej, węgierskiej i polskiej. Etnologowie
ukraińscy uczestniczą w wielu międzynarodowych organizacjach naukowych,
w tym w Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach
(od roku 1993 funkcję Sekretarza Generalnego Komisji pełni prof. S. Pavluk)
oraz w Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore, zapewne ze względu
na ważną rolę w nim folklorystyki; dotąd jednakże nie ma Narodowej Delegacji
Ukrainy w Radzie Stałej International Union of Anthropological and Ethnologi-
Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej
175
cal Sciences. Zawiązywana jest coraz ściślejsza współpraca z nauką polską, która
uzyska lepsze warunki rozwoju po podpisaniu przygotowywanych umów między
Instytutem Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy
w Kijowie a Instytutem Archeologii i Etnologii PAN oraz między Instytutem Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie a Instytutem Etno¬
logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego.
Zdaję sobie sprawę z ograniczonego zasobu materiałów, którymi dysponowa¬
łem oraz skrótowości w przedstawieniu problematyki etnologii ukraińskiej. Obraz
jest jednakże wyrazisty, etnologia ta jest ważna i interesująca na mapie naukowej
Europy. Jest dyscypliną o bogatej tradycji narodowej i dobrze w tej tradycji osa¬
dzoną, dysponuje rozbudowaną strukturą instytucjonalną i wieloma ośrodkami
oraz licznymi i dobrze przygotowanymi badaczami, realizuje docenianą funk¬
cję edukacyjną, prowadzi wielokierunkowe badania na terenach podlegających
istotnym i interesującym poznawczo procesom społeczno-kulturowym, wydaje
wiele prac, coraz aktywniej uczestniczy w międzynarodowym życiu naukowym
oraz uzyskuje status etnologii narodowej. Współdziałanie ukraińskiej i polskiej
etnologii, poprzez wymianę badaczy i publikacji, a przede wszystkim wspólne
programy badawcze, mające uzasadnienie tak w przeszłości, jak i wielu wspól¬
nych problemach teraźniejszości, będzie korzystne dla obu tych etnologii.
Zbigniew Jasiewicz