b437c1aed3fe7fc293cbaa397bd58111.pdf
Media
Part of Wycinanki podwarszawskie Zofii Świderskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1
- extracted text
-
I
. Antoni Śledziewski
WYCINANKI PODWARSZAWSKIE
ZOFII ŚWIDERSKIEJ
\*ш <m ш *
П. 1. Z o f i a
Swiderska
przy
m
-m m
m
-*» m<
m
pracy.
Zofia Swiderska z G o ź l i n a G ó r n e g o w g m i n i e Wilga
jest obecnie j e d n ą z n a j c i e k a w s z y c h
indywidualności
artystycznych wśród
wycinankarek Powiśla
Otwocko-Garwolińskiego. Dla osób zajmujących się sztuką l u
d o w ą o p i n i a taka m o ż e b y ć nieco z a s k a k u j ą c a , ponie
w a ż w y c i n a n k i S w i d e r s k i e j s ą s t o s u n k o w o m a ł o znane.
W p r a w d z i e pewna ich liczba znajduje się w zbiorach
m u z e ó w etnograficznych w Toruniu i Warszawie, muze
ó w o k r ę g o w y c h w P ł o c k u i Siedlcach oraz w m u z e u m
r e g i o n a l n y m w Ł u k o w i e i w z o r c o w n i C e p e l i i , ale n i e
upoważniają
one, b y ć m o ż e , do f o r m u ł o w a n i a
takiej
opinii. Ponadto n i e k t ó r e w y c i n a n k i
Zofii
Swiderskiej
s p r z e d t r z e c h l u b c z t e r e c h l a t w z b u d z a j ą w e m n i e szereg
wątpliwości
i wyjaśnię
dalej
dlaczego.
Ale
właśnie
około d w ó c h lat t e m u n a s t ą p i ł dosyć istotny zwrot w
jej w y c i n a n k a r s k i e j t w ó r c z o ś c i . Przemiana ta, polega
j ą c a na
świadomym
p o w r o c i e do d a w n y c h
wzorów,
pozwala m i e ć nadzieję, że istnieje m o ż l i w o ś ć u t r z y m a
nia lub nawet p r z y w r ó c e n i a stricte tradycyjnego w y
cinankarstwa, jeżeli t y l k o znajdzie się f o r m ę w s p ó ł p r a
cy w y c i n a n k a r e k z l u d ź m i ś w i a d o m y m i i s t o t y w y c i n a n
ki, znającymi tradycyjne formy
regionalne.
Zofia
Swiderska
wycina od młodości. Urodziła
się
8 k w i e t n i a 1899 r . w S z y m o n i e w i c a c h , g m . S o b i e n i e - J e ziory, a w i ę c w c e n t r u m P o w i ś l a
Otwocko-Garwolińskiego, ż y w e g o w t e d y o ś r o d k a w y c i n a n k a r s t w a . M a t k a
jej, A n t o n i n a Ciara z d o m u Kasprzak, urodzona około
1880 r o k u w Z a m b r z y k o w i e w t e j ż e g m i n i e , b y ł a t a k ? e
— i to podobno szeroko z n a n ą — w y c i n a n k a r k ą , a po-
nadto h a f t o w a ł a
i r o b i ł a ł a d n e p i s a n k i . Jej
pracami
artystycznymi i n t e r e s o w a ł y się ó w c z e s n e społeczne orga
nizacje m ł o d z i e ż o w e i kobiece. Zofia Swiderska p a m i ę t a ,
ż e jeszcze p r z e d p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą m a t k a j e j
b y ł a k i l k a k r o t n i e zapraszana, n a j a k i e ś z e b r a n i a i w y
s t a w y do W a r s z a w y n a u l . K o p e r n i k a , - g d z i e z a w o z i ł a
w t e d y swoje w y c i n a n k i , hafty i pisanki. W e d ł u g o p i n i i
Swiderskiej — najstarszej z siedmiu c ó r e k
Antoniny
Ciary — ż a d n a z nich nie d o r ó w n u j e zdolnościami arty
s t y c z n y m i swojej matce, c h o ć jedna z sióstr, mieszka
j ą c a obecnie w e w s i W r o c k i w w o j . t o r u ń s k i m , jest
zdolną h a f c i a r k ą z a j m u j ą c ą się w y k o n y w a n i e m f r y w o litek, s z y d e ł k o w a n i e m itp.
Wyniosła więc z d o m u Swiderska artystyczne zain
teresowania i d o ś w i a d c z e n i e w y c i n a n k a r s k i e swojej mat
k i . Piszę ś w i a d o m i e o zainteresowaniach
artystycznych,
p o n i e w a ż S w i d e r s k a od n a j w c z e ś n i e j s z e j m ł o d o ś c i sporo
uwagi poświęca „ r y m o w a n i u " , t j . u k ł a d a n i u wcale zgrab
nych satyrycznych w i e r s z y k ó w ; dosyć wcześnie
za
c z ę ł a r ó w n i e ż w y s t ę p o w a ć w a m a t o r s k i m t e a t r z y k u oraz
ś p i e w a ć w k o ś c i e l n y m c h ó r z e i k o n t y n u o w a ł a te z a j ę
cia p r z e z k i l k a l a t , n a w e t j a k o m ę ż a t k a . M i a ł a i m a
d o t y c h c z a s z n a k o m i t ą p a m i ę ć ; d z i ś jeszcze p o t r a f i o d
t w o r z y ć c a ł e m o n o l o g i i p a r t i e s w o i c h r ó l ze s z t u k w y
s t a w i a n y c h w czasie p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j l u b po
wyzwoleniu.
Recytuje
i śpiewa
c h ę t n i e . A l e przede
wszystkim wycina.
1
Początki jej
m i a ł a 10, m o ż e
wycinankarstwa sięgają czasów,
gdy
11 l a t . W t e d y n a ś l a d o w a ł a m a t k ę . 11
31
I
II.
3. Lalka,
w y m . 28 X 14,5
c m . I I . 4. Lalki
podwójne
z czterema
stawy, w y m . 28 X 22 c m .
l i s t o p a d a 1919 r . w y s z ł a za m ą ż za A n d r z e j a S w i d e r
skiego i z a m i e s z k a ł a w G o ź l i n i e G ó r n y m o d d a l o n y m od
S z y m o n i e w i c z a l e d w i e o 4 k m . P r z e z p e w i e n czas w y
c i n a ł a n a d a l d l a siebie i d l a i n n y c h k o b i e t , a ż d o czasu
gdy strojenie izb stało się niemodne. A l e — j a k .wspo
m i n a — l u b i ł a czasem p o w y c i n a ć c o ś „z g ł o w y " , za
r ó w n o d l a s i e b i e , j a k i d l a k o g o ś z r o d z i n y l u b po
p r o s t u po t o , a b y p o k a z a ć t o d z i e c i o m s z k o l n y m . W o k
r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a ł a jeszcze c z a s a m i i s t r o i ł a
w y c i n a n k a m i s w o j ą i z b ę . P o w o j n i e do w y c i n a n k a r s t w a
w r ó c i ł a s t o s u n k o w o p ó ź n o , p o n i e w a ż n i e d o t a r ł y do n i e j
wiadomości
o organizowanej
w 1956 r o k u
wystawie
sztuki ludowej p o w i a t ó w Garwolin i R y k i , a potem w
r o k u 1963 w y s t a w i e w y c i n a n e k k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a
O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o . Dopiero na p r z e ł o m i e lat sześć
d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h d o w i e d z i a ł a się, że w o d -
32
kogutami
•»>»»»
«»:eceeeee
u
pod
««««C'C
жтхт
П. 5. Lalka
z
dwoma
kogutami,
w y m . 26 X 17 c m . I I . 6. Lalki
kogutami
u podstawy,
w y m . 28 X 19,5 c m .
d a l o n y c h o p a r ę k i l o m e t r ó w od G o ż l i n a Sobieniach K i e l czewskich m i e s z k a j ą d w i e kobiety, k t ó r y c h
wycinanki
b y ł y j u ż na w y s t a w a c h i s ą t e r a z k u p o w a n e p r z e z m u z e a
i W y d z i a ł K u l t u r y Prezydium W R N w Warszawie. Fakt,
że k t o ś interesuje się d a w n y m i w y c i n a n k a m i , z m o b i l i
z o w a ł j ą do p r a c y . N a j p i e r w , , p r z y p o m i n a ł a " sobie s w o j e
stare w z o r y , w y c i n a j ą c po p r o s t u z b i a ł e g o p a p i e r u ,
j a k i m i a ł a pod
ręką, a potem poprosiła
mieszkającą
w Piastowie córkę o kupienie kolorowego papieru glans o w a n e g o . W n i e d ł u g i m czasie j e j w y c i n a n k i
znalazły
się w d o m u k u l t u r y w G a r w o l i n i e , a w r o k u 1973 n a
konkursie i pokonkursowej w y s t a w i e sztuki ludowej po
łudniowego
Mazowsza, zorganizowanej
w
Garwolinie
przez W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w W a r s z a w i e ,
przy współudziale w y d z i a ł ó w o ś w i a t y i k u l t u r y rad na
rodowych w Garwolinie, Grodzisku Maź., Grójcu, M i ń s k u
podwójne
z
dwoma
o
33
Maz., O t w o c k u , Piasecznie i W o ł o m i n i e . N a w y s t a w i e tej
Ś w i d e r s k a o t r z y m a ł a j e d n ą z trzech pierwszych nagród,
a w tekście katalogu wystawy już wtedy została określo
na jako jedna z n a j w y b i t n i e j s z y c h w y c i n a n k a r e k .
2
Z p o c z ą t k u w y c i n a ł a tradycyjne, grubo cięte
lalki,
koguty i gwiazdy. A l e S w i d e r s k a jest o b d a r z o n a w y j ą t
k o w y m temperamentem
twórczym, lubi
eksperymento
w a ć i p o s z u k i w a ć . S z u k a j ą c coraz to n o w y c h w z o r ó w
— c h y b a n i e bez s u g e s t i i k o g o ś z k r ę g u o d b i o r c ó w , bo
wycinanki
s w o j e c h ę t n i e p r z e k a z y w a ł a do s z k o ł y , na
p l e b a n i ę , do ś w i e t l i c i o f i a r o w y w a ł a z n a j o m y m — za
częła w p r o w a d z a ć elementy naturalistyczne i obce m i e j
s c o w e j t r a d y c j i , j a k n p . wiewiórki
i zajączki,
chabry,
wisienki
i t p . ( i l . 2), a do t r a d y c y j n y c h g w i a z d u l e p s z e
nia techniczno-artystyczne w postaci r ó w n y c h , o k r ą g ł y c h
„okienek", w y k o n y w a n y c h przy pomocy biurowego dziurk a c z a ( i l . 15).
Zofię S w i d e r s k ą i jej w y c i n a n k i znam od ponad
pięciu lat. G d y w ś r ó d jej n o w y c h p o m y s ł ó w z a c z ą ł e m
d o s t r z e g a ć e l e m e n t y o d d a l a j ą c e te w y c i n a n k i o d miejsco
wej t r a d y c j i , a s t w a r z a j ą c e p e w i e n t y p w y c i n a n k i — by
t a k rzec — a u t o r s k i e j , i n d y w i d u a l n e j , z a c z ą ł e m z a c h ę
c a ć i c h a u t o r k ę do p o w r o t u d o f o r m t r a d y c y j n y c h . B e z
w a h a n i a o d r z u c i ł a S w i d e r s k a d z i u r k a c z , ale n i e m o g ł a
rozstać się z w i e w i ó r k a m i , zajączkami, chabrami i w i
sienkami, k t ó r e nadal, obok k o g u t k ó w i lalek, w p r o w a
d z a ł a do s w o i c h g w i a z d , p o n i e w a ż w i e l e o s ó b
ceniło
i ceni w ł a ś n i e w y c i n a n k i
z tego r o d z a j u m o t y w a m i .
P r z y j e c h a ł e m k i e d y ś do S w i d e r s k i e j ze s p o r ą k o l e k c j ą
wycinanek z Powiśla
Otwocko-Garwolińskiego,
z lat
1956—63, w t y m z w y c i n a n k a m i w y k o n a n y m i p r z e z A n n ę
Sabałę i Rozalię Kowalczyk z Zambrzykowa, wycinank a r k i o d d a w n a w y s o k o cenione przez S w i d e r s k ą ; b y ł y
one n i e m a l r ó w i e ś n i c a m i j e j m a t k i , urodzonej t a k ż e w
Z a m b r z y k o w i e . Ponadto p o k a z a ł e m jej stare w y c i n a n k i
^ p o d w a r s z a w s k i e " r e p r o d u k o w a n e w Wycinance
ludowej
J ó z e f a G r a b o w s k i e g o oraz w 4 n u m e r z e „ P o l s k i e j S z t u k i
L u d o w e j " z 1962 r. O c z y w i ś c i e , p o k a z y w a n y m w y c i n a n
k o m t o w a r z y s z y ł o d p o w i e d n i komentarz. Swiderska szyb
k o p o j ę ł a i s t o t ę s p r a w y i p r z y p o m n i a ł a .sobie s t a r e w z o
r y , k t ó r e , j a k jej się z d a w a ł o , nie m o g ł y teraz b y ć j u z
m o d n e i d l a t e g o p o s z u k i w a ł a n o w o ś c i . N i e d ł u g o po t y m
s p o t k a n i u o t r z y m a ł e m o d Ś w i d e r s k i e j o k o ł o 40 w y c i
nanek, z k t ó r y c h ponad p o ł o w ę s t a n o w i ł y różne poje
dyncze i p o d w ó j n e l a l k i , p a r y k o g u t ó w oraz k o m p o z y
cje l a l e k i k o g u t ó w d o s y ć p o d o b n e do t y c h , k t ó r e w y c i
nały Kowalczykowa i Sabałowa z Zambrzykowa. A l e
od razu w t y c h w y c i n a n k a c h S w i d e r s k i e j z a z n a c z y ł się
j e j w ł a s n y , i n d y w i d u a l n y s t y l . P r z y z a c h o w a n i u t e j sa
m e j , o g ó l n e j f o r m y k o g u t ó w czy l a l e k w y r a ź n i e w i d o c z
n y jest w ł a ś c i w y j e j o d r ę b n y i samodzielny s p o s ó b zdo
bienia ich p ł a s z c z y z n y przy pomocy e l e m e n t ó w
także
p o w s z e c h n i e t u t a j z n a n y c h , ale k o m p o n o w a n y c h w u k ł a
dy nieco inne, h a r m o n i j n i e dostosowane do w i e l k o ś c i
płaszczyzny. Nawet te lalki, k t ó r e w y d a j ą się b y ć pra
w i e p o w t ó r z e n i e m n i e k t ó r y c h l a l e k S a b a ł o w e j czy K o w a l c z y k o w e j , zawsze r ó ż n i ą się nieco o d t a m t y c h k s z t a ł
t e m i przede w s z y s t k i m sposobem a ż u r o w a n i a ich p ł a s z
czyzny i t r a k t o w a n i a r ó ż n y c h s z c z e g ó ł o w y c h e l e m e n t ó w .
P o n a d t o p e w n e f o r m y p o d w ó j n y c h lalek z
kogutkami
o r a z kogutów
na płotkach
nie b y ł y m i d o t ą d znane w
o g ó l e , c h o ć i c h z w i ą z e k z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą jest n i e
w ą t p l i w y . N i e b y ł y to w i ę c kopie w y c i n a n e k , k t ó r e ] e j
w t e d y p o k a z y w a ł e m , ale jej w ł a s n e p o m y s ł y odpowiada
j ą c e j e d y n i e o g ó l n e m u c h a r a k t e r o w i w y c i n a n e k z tego
terenu, t j . takich, j a k i e z n a j d u j ą się w zbiorach k r a k o w
skiego m u z e u m etnograficznego oraz tych, k t ó r e z o s t a ł y
w y k o n a n e w l a t a c h 1956—63 p r z e z w y c i n a n k a r k i z Z a m b
r z y k o w a , Z u z a n o w a i S o b i e ń J e z i o r , a k t ó r y c h c z ę ś ć po
w y s t a w i e w G a r w o l i n i e z n a l a z ł a się w zbiorach P a ń s t w o
3
wego
Etnograficznego
w
Warszawie,
gdzie
się
znajdują.
P r z y g o t o w u j ą c w u b i e g ł y m roku dla W y d z i a ł u K u l t u r y
i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w S i e d l c a c h 50 e g z e m p
l a r z y a l b u m u z a w i e r a j ą c e g o po 25 o r y g i n a l n y c h w y c i
n a n e k l u d o w y c h z w o j . siedleckiego b y ł e m w s t a ł y m
k o n t a k c i e ze S w i d e r s k ą — i i n n y m i w y c i n a n k a r k a m i
z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego
(które w
większej
części leży obecnie w granicach w o j . siedleckiego) —
i miałem wtedy możliwość dosyć dokładnego
poznania
j e j t e c h n i k i w y c i n a n i a oraz o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h r o
dziły się n i e k t ó r e formy wycinanek.
D o a l b u m u tego w y k o n a ł a
Swiderska
p o n a d 200
wycinanek, a w i ę c ilość, k t ó r a pozwala j u ż na o c e n ę
c a ł e g o j e j dotychczasowego d o ś w i a d c z e n i a i d o r o b k u oraz
r ó ż n o r o d n o ś c i w y k o n y w a n y c h f o r m i stosowanych
mo
t y w ó w zdobniczych. Wszystkie w y c i n a n k i
Swiderskiej,
tak jak wszystkie wycinanki z Powiśla Otwocko-Garwo
l i ń s k i e g o , są j e d n o b a r w n e , a j e d y n y m i e l e m e n t a m i zdob
niczymi p o w i e r z c h n i k o g u t k ó w i lalek są odpowiednio
k o m p o n o w a n e u k ł a d y d r o b n y c h w y c i ę ć . W ś r ó d tej d u ż e j
kolekcji najczęściej w y s t ę p u j ą c y m i i najciekawszymi for
m a m i są — t a k t y p o w e dla tego t e r e n u — k o g u t k i
i lalki w różnych kombinacjach. Wśród wykonywanych
obecnie wycinanek Swiderskiej szczególnie
interesują
ce, b a r d z o s t a r a n n e p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m i h a r
m o n i j n e w o g ó l n e j k o m p o z y c j i s ą j e j koguty
podwójna
(„całujące
s i ę " ( i l . 13), k t ó r y c h
podstawę
stanowi
p o z i o m y , bogato a ż u r o w y f r y z b ę d ą c y
rozbudowanym
i dalece j u ż p r z e k s z t a ł c o n y m p ł o t k i e m , na j a k i m stoją
n i e k t ó r e w c z e ś n i e j s z e koguty z P o w i ś l a , w s z c z e g ó l n o ś c i
Anny Sabały z Zambrzykowa i Zofii Grzędy z Sobień
Kiełczewskich. Drugą, również interesującą formą tych
w y c i n a n e k s ą p o j e d y n c z e i p o d w ó j n e lalki, b a r d z o c z ę s t o
ł ą c z o n e z kogutami
i p o s i a d a j ą c e ś m i a ł e , o d c h o d z ą c e od
n a t u r a l i z m u k s z t a ł t y ( i l . 3—6, 8). W s z y s t k i e
wycinanki
Świderskiej — tak zresztą jak wycinanki z Powiśla Ot
wocko-Garwolińskiego w ogóle — m o ż n a by sklasyfiko
w a ć w cztery podstawowe g r u p y , z k t ó r y c h k a ż d a jest
jeszcze z r ó ż n i c o w a n a w e w n ę t r z n i e i d a j e s i ę u p o r z ą d k o
w a ć w e d ł u g dalszych, szczegółowych rozróżnień.
4
Tymi
koguty,
nia
czterema
gwiazdy
się w y r a ź n i e
1 — lalki
podstawowymi
i drzewka
pięć
pojedyncze
grupami
{rózgi).
Wśród
następujących
bez
kogutów,
będą:
lalek
lal':i,
wyróż
odmian:
o rękach
wygiętych
ł u k o w a t o i o p u s z c z o n y c h w d ó ł ( i l . 3)
2 — l a l k i p o j e d y n c z e , k t ó r y c h p o d n i e s i o n e do g ó r y r ę c e
p r z e c h o d z ą nad g ł o w ą w p a r ę p o ł ą c z o n y c h dzio
bami kogutóu; (forma typowa dla wycinanek k o ł b i e l s k i c h i z P o w i ś l a O t w o c k o - G a r w o l i ń s k i e g o ( i l . 5)
3 — lalki
podwójne
(„tańczące"),
których
podniesione
d o g ó r y r ę c e n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz
z e w n ę t r z n e pozostają wolne, a w e w n ę t r z n e są po
ł ą c z o n e ze s o b ą
4 — lalki p o d w ó j n e z kogutkami nad głową, będące
po
niekąd
rytmicznym
powtórzeniem
lalek
pojedyn
c z y c h z k o g u t k a m i , ale o d t a m t y c h d o s y ć r ó ż n e
w k s z t a ł t a c h ( i l . 8)
5 — l a l k i p o d w ó j n e , k t ó r y c h podniesione do g ó r y r ę c e
n i e p r z e c h o d z ą w p a r y k o g u t ó w , lecz s ą p o ł ą c z o n e
j a k w t a ń c u ( o d m i a n a 3), a k o g u t y — d w a l u b
c z t e r y — s t a n o w i ą i c h p o d s t a w ę , ( i l . 6).
Różnice w k s z t a ł t o w a n i u podstawy pozwalają
wydzie
lić d w a w a r i a n t y w y c i n a n e k t e j g r u p y : a — l a l k i sto
j ą c e n a c z t e r e c h k o g u t a c h ( i l . 4), b — l a l k i s t o j ą c e na
d w ó c h kogutach, d w u k r o t n i e większych od k o g u t ó w po
c z w ó r n y c h ( i l . 6).
aż
34
Muzeum
do d z i ś
T e p i e r w s z e s ą c i ę t e w / g t r z e c h osi s y m e t r i i o d
góry
do
tylko
wysokości
płotka
(który
zawsze
jest
cięty
7
II.
7. Dwa
kogutki,
wym.
10X20,5
cm.
I I . 8. L,alki
podwójne
z kogutami,
wym.
19X29
cm.
П. 9. Dwa
koguty,
w g . j e d n e j , g ł ó w n e j osi s y m e t r i i ) , a w i ę c d w i e s y m e t
ryczne p o ł o w y lalki o d p o w i a d a j ą
dwóm
symetrycznie
u s t a w i o n y m k o g u t o m (boczne osie s y m e t r i i b i e g n ą p r z e z
ś r o d e k l a l k i ) . L a l k i t y p u „ b " c i ę t e s ą w e d ł u g t r z e c h osi
s y m e t r i i t y l k o do w y s o k o ś c i k o g u t ó w , k t ó r e j u ż w ; a z
z p o d s t a w ą ( p ł o t k i e m ) cięte są t y l k o w g . jednej (głównej)
osi s y m e t r i i , a p a r a s y m e t r y c z n y c h k o g u t ó w o d p o w i a d a
parze s y m e t r y c z n y c h lalek. K o g u t y p o d w ó j n e s ą ponadto
a ż u r o w a n e , podczas gdy o p o ł o w ę mniejsze k o g u t y po
c z w ó r n e nie d a j ą j u ż takiej m o ż l i w o ś c i i p ł a s z c z y z n a
i c h p o z o s t a j e n i e o r n a m e n t o w a n a . Jest t o b a r d z o ś m i a ł e
i ciekawe p o ł ą c z e n i e d w ó c h w y c i n a n e k , w g r u n c i e rze
czy s a m o d z i e l n y c h , p o n i e w a ż k o g u t y t a k i e — i to za
r ó w n o p o d w ó j n e j a k i p o c z w ó r n e — w postaci z u p e ł n i e
p o d o b n e j , w y s t ę p u j ą j a k o w y c i n a n k i o d r ę b n e ( n p . i l . 7,
U).
W ś r ó d kogutów
l u b w y c i n a n e k , w k t ó r y c h koguty s ą
m o t y w e m d o m i n u j ą c y m , w y r ó ż n i ć m o ż n a cztery n a s t ę p u
jące odmiany:
1 — koguty
podwójne
(„całujące
się") stojące
na
sto
sunkowo wąskiej i skromnie a ż u r o w a n e j
podsta
w i e , k t ó r y c h c a ł y t u ł ó w i szyja p o z o s t a j ą bez j a
kichkolwiek
w y c i ę ć , a j e d y n i e z b l i ż o n y do
koła
ogon posiada p i ę ć l u b siedem p r o s t y c h , p i o n o w y c h
lub lekko skośnych wycięć tworzących m o t y w zbli
ż o n y do k o ł a ( i l . 9)
2 — k o g u t y p o d w ó j n e (znacznie w i ę k s z e ) s t o j ą c e na bo
gato a ż u r o w a n e j p o d s t a w i e i a ż u r o w a n e w z d ł u ż t u
ł o w i a i szyi, k t ó r y c h f a n t a z y j n i e w y g i ę t e
ogony
złożone są z jednego l u b d w ó c h d r o b n o s t r z ę p i o n y c h
p i ó r ( i l . 13)
3 — kompozycje
pasowe
złożone
z dwóch
połączonych
p i o n o w o f r y z ó w , z k t ó r y c h k a ż d y s k ł a d a s i ę z czte
r e c h l u b s z e ś c i u k o g u t ó w o d d z i e l o n y c h od siebie
w ą s k ą , s k r o m n i e a ż u r o w a n ą p o d s t a w ą , a oba pasy
k o g u t ó w s t o j ą n a f r y z i e szeroko i b o g a t o a ż u r o w a
nym
4 — k o m p o z y c j e pasowe z ł o ż o n e aż z czterech par
t ó w umieszczonych nad s o b ą p i ę t r o w o , k t ó r y c h
stawy
36
stanowią
dosyć
szerokie
i bogato
kogu
pod
ażurowane
w y m . 12 X 28
fryzy
cm.
(plotki),
takie
jak
przy
parach
kogutów
od
dwóch
zasadniczych
m i a n y d r u g i e j ( i l . 10)
Gwiazdy
Świderskiej
występują
w
odmianach t j . :
1 — j a k o g w i a z d y o k r ą g ł e ( k o ł a ) ( i l . 15)
2 — j a k o g w i a z d y „ r o g o w e " ( k w a d r a t y ) ( i l . 12), k t ó r y c h
miejscowa
że
na
ścia
zwykle rogami
do
góry
dołu, a nie jak k w a d r a t y , t j . równolegle
do
linii
nach
i
nazwa
ścian. W y s t ę p u j e
rych
wywodzi
izb zawieszane
formą
wody mają
były
tutaj
wyjściową
się
stąd,
także odmiana
jest
gwiazd, k t ó
koło,
ale
których
kształt gwiazd ośmio
lub
szesnastopro-
ob
miennych.
W y c i n a n k i grupy ostatniej, czyli drzewka, nie w y
różniają się a n i ilościowo ani j a k o ś c i o w o w dotychcza
s o w y m d o r o b k u a r t y s t y c z n y m Ś w i d e r s k i e j . S ą to n a j
c z ę ś c i e j s t o s u n k o w o d u ż e g o f o r m a t u ( o k o ł o 30 X 20 c m )
p o ł ą c z e n i a k o g u t ó w i r ó ż n y c h m o t y w ó w r o ś l i n n y c h , ale
tak już odrealnionych, że m a ł o p r z y p o m i n a j ą c y c h drzew
ko. W tej grupie m o ż n a w y r ó ż n i ć t y l k o d w i e o d m i a n j ,
tj. z dominującym lub wyłącznym motywem roślinnym,
albo
z
dominującym
motywem
kogutów.
Podsta
w ą drzewek drugiej o d m i a n y są z w y k l e t a k ż e
dwa
l u b cztery k o g u t y s t o j ą c e na a ż u r o w y m pasie. O s o b n ą
i wg. innych kryteriów wydzieloną grupę
wycinanek
Swiderskiej, s t a n o w i ą miniaturowe koguty i lalki w po
staci
dh'.gich
a
wąskich
fryzów.
Świderska
wy
k a z a ł a się t u t a j z n a k o m i t ą t e c h n i k ą cięcia, s t o s u j ą c -adziwiającą rozmaitość form. Niektóre z tych fryzów ma
ją
zaledwie
po
dwa
i pół centymetra
szerokości,
d ł u g o ś ć i c h k s z t a ł t u j e s i ę w g r a n i c a c h 20—25 c m , z cze
go n a a ż u r o w a n ą p o d s t a w ę p r z y p a d a z a l e d w i e 1 c-n,
a n a w y c i ę c i e pasa k o g u t k ó w , t y l k o p ó ł t o r a c e n t y m e t r a .
Wycinanki Świderskiej, a szczególnie koguty i lalki,
r e p r e z e n t u j ą stosunkowo d u ż ą rozmaitość f o r m i róż
n o r o d n o ś ć m o t y w ó w zdobniczych. S ą przy t y m w y k o
n y w a n e bardzo starannie pod w z g l ę d e m
technicznym,
m i m o że Ś w i d e r s k a nie jest s t a ł y m d o s t a w c ą do S p ó ł
dzielczego Zrzeszenia W y t w ó r c ó w R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o
i A r t y s t y c z n e g o (jest j e g o c z ł o n k i e m od l i s t o p a d a 1974 i . )
k t ó r e stawia pewne w y m a g a n i a techniczne, choć — jak
П. 10. Koguty,
w y m . 27 X 17,5 c m . П. 11.
Szla
czek, w y m . 5 X 20 c m . П. 12. G w i a z d o r o g o i i ' a .
w y m . 20 X 20 c m .
mi
się zdaje — nie
stawia r ó w n y c h
im wymagań
etno
graf iczno-artystycznych.
W y c i n a n k a r s t w u s w e m u S w i d e r s k a oddana jest c a ł ą
d u s z ą . W y c i n a n i e d l a z a r o b k u , bo j e s t s y t u o w a n a b a r
dzo d o b r z e , ale w y ł ą c z n i e d l a p r z y j e m n o ś c i . O p o w i a d a
ł a m i , j a k t o po m o j e j u n i e j w i z y c i e z k o l e k c j ą sta
r y c h w y c i n a n e k , d ł u g o w n o c y n i e m o g ł a z a s n ą ć , bo
przypominała
sobie w s z y s t k i e s t a r e w z o r y .
Wreszcie
w s t a ł a i p a r ę n o c n y c h godzin s p ę d z i ł a na
wycinaniu
d a w n y c h k o g u t ó w i lalek. Gdy się jej nie
podobały,
to n i s z c z y ł a j e bez w a h a n i a i p r ó b o w a ł a z r o b i ć ł a d n i e j
sze. Jest w y m a g a j ą c a w s t o s u n k u do siebie s a m e j i c i e
szy s i ę , g d y j e j w y c i n a n k i w z b u d z a j ą z a i n t e r e s o w a n i e .
Brała udział w konkursach i wystawach wojewódzkich
w l a t a c h 1976, 77 i 79 o r g a n i z o w a n y c h w S i e d l c a c h i Ł u
k o w i e , gdzie o t r z y m y w a ł a t y l k o pierwsze i d r u g i e na
grody. W p r a w d z i e w r o k u u b i e g ł y m na d u ż y m o g ó l n o
polskim konkursie w Toruniu otrzymała tylko wyróż
n i e n i e , ale, j a k i n f o r m o w a ł a m n i e z a r a z po
wysłaniu
s w o i c h p r a c , a jeszcze z n a c z n i e p r z e d d e c y z j ą j u r y , w y
c i n a n k i te b y ł y w y k o n a n e w p o ś p i e c h u i m i a ł y w z o r y ,
z k t ó r y c h nie b y ł a zadowolona. Ponadto znaczna ich
część u l e g ł a w drodze l i c z n y m uszkodzeniom (informacja
organizatorów
konkursu),
co
prawdopodobnie
miało
w p ł y w n a i c h o g ó l n ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . W r o k u 1977
otrzymała Swiderska odznakę Zasłużonego Działacza K u l
t u r y , a w r o k u 1979 n a g r o d ę W o j e w o d y S i e d l e c k i e g o .
Jest z w e r y f i k o w a n y m
twórcą ludowym
i od
kwietnia
1975 r o k u o t r z y m u j e s t a ł ą e m e r y t u r ę . O d czasu, g d y za
częła p o n o w n i e w y c i n a ć , m i e s z k a n i e jej jest stale ude
korowane wycinankami, które spotkałem także wiszące
w szkole i U r z ę d z i e G m i n n y m w S o b i e n i a c h - J e z i o r a c h .
37
Г
II.
13. Koguty
podwójne,
kami
Ponieważ
wiele
nanek
wykazuje
z
„całujące
wyciętymi
wykonywanych
podstawową
zebrane
dują
się w
w
„okolicach
Muzeum
je tutaj
również
Jestem
bowiem
przekonany,
kontynuujące
wzory
jej
nią
że
matki
zalii
Kowalczyk
mej
kategorii wycinanek, które
wyci
wycinankami,
bieżącego stulecia
w
wycinankami
i Franciszki
z
Połosak
nie
dokumentacji
terenowej
„podwarszawskimi".
wskazują
Ich
na n i e w ą t p l i w ą
nazwane
formy
Swiderskiej
jak
Krakowie,
naz
karek
z Powiśla
Otwocko-Garwolińskiego
Anny
i innych
bieli. Wystarczy
porównać
Swiderskiej
reprodukowane
z podobnymi
Sabały,
Ro
w Muzeum Etnograficznym
tej
sa
nymi
brak
do
należą
j e d y n i e przez
do
w
„Wycinance
dziur
ogól
zdobnicze
wspólnotę zarówno z wycinan
kami
podwarszawskimi.
z
zostały
i elementy
znaj
wycinanki
oraz
zo
kładnej
Gwiazda
i
podwarszawskich"
Etnograficznym
wałem
przez
tożsamość
które w pierwszym dziesięcioleciu
stały
s i ę " , w y m . 19 X 27 c m . 11. 14. Chabry,
ś r . 22 c m . I I . 15.
d z i u r k a c z e m , ś r . 24,5 c m . I I . 16. Szlaczek,
w y m . 3 X 20 c m .
współczesnych
niektóre koguty
formami
w Krakowie
ludowej"
J.
wycinan
i okolic
Koi-
i lalki
tutaj
znajdującymi
się
i reprodukowa
Grabowskiego.
P R Z Y P I S Y
1
P u ś ć konia na t r a w ę , niechaj nie
a d a j m u o b r o k u , bo m u s i ę j e ś ć chce.
Dziewczyno moja, b ą d ź ulubiona,
daj m i b u z i a k a , b ę d z i e s z s ł a w i o n a .
N i e d a m b u z i a k a , bo s i ę S e j m d o w i e ,
jeszcze b u z i a k a m i u p a ń s t w o w i .
P a ł a c K u l t u r y zdobi stolicę,
s p o j r z ę do g ó r y , p i ę t e r n i e z l i c z ę .
Ach, j a k i wielki, dobra technika,
t u dołożona praca rolnika.
Czego u c z e n i d z i ś d o k o n a l i ,
d z i w i ą się starzy, d z i w i ą się m a l i .
K ł a d ą s i ę do s n u , a P a n i e ś w i ę t y ,
na r a n o k o ś c i ó ł j u ż p r z e s u n i ę t y .
N i e z n a l i o j c o w i e , nie z n a l i d z i a d y ,
jakie m y m a m y dziś autostrady.
P r z e p i ę k n e szosy, w y g o d y w s z ę d z i e ,
p e w n i e u m i e r a ć , to żal n a m b ę d z i e
Z G o ź l i n a p r z e z W i l g ę na D ę b l i n j a d ę
i oto w i d z ę t u a u t o s t r a d ę .
Polska L u d o w a n a m to z r o b i ł a ,
drepce,
a dołożyła r ą k c h ł o p s k a siła.
Za s a n a c y i b y ł y u r o k i ,
dziś odskoczyły gdzieś w ciemne m r o k i .
C h o ć b y z a p r z ę g l i d z i s i a j sto k o n i ,
k o ł t u n a z u r o k i e m już nie dogoni.
D o b r z e ż y j e m y d z i s i a j na ś w i e c i e ,
osiem d z i e s i ą t e k s k o ń c z y ł a m przecie,
a jeszcze w y t n ę i t o i o w o ,
nawet z a ś p i e w a m , czuję się zdrowo.
A . B l a c h o w s k i , Sztuka
ludowa
południowego Ma
z o w s z a — k a t a l o g w y s t a w y p o k o n k u r s o w e j , 1973 r. s. 18
M a t k a Z o f i i S w i d e r s k i e j b y ł a starsza od A n n y Sa
b a ł y o ca 2 l a t a , a od R o z a l i i K o w a l c z y k o b l i s k o V l a t .
M i e s z k a j ą c w tej samej wsi z n a ł y n a w z a j e m swoje w y
cinanki.
D w i e p a r y t a k i c h k o g u t k ó w , z n a j d u j ą c y c h się obec
nie w z b i o r a c h P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego
w Warszawie, było reprodukowanych w numerze „ P o l
s k i e j S z t u k i L u d o w e i " , R. X V I , 1962, n r 4, s. 226, i l . 13
i 14.
ф
2
3
4
Fot.: J . Swiderski, il. 2—16
38