e795a976080fdc39b6addc9fbfdffa95.pdf
Media
Part of Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1
- extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X I X z.. 1
KRZYSZTOF
WOLSKI
T R A D Y C Y J N A U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E
Afganistan., j e d e n z n i e l i c z n y c h krajów świata, gdzie t r a d y c y j n e m e
t o d y i t e c h n i k i w r o l n i c t w i e jeszcze n i e ustępują nowoczesności, posiada
niektóre dziedziny gospodarki rolnej z d a w n a doskonale rozwinięte i w y
soko postawione.' Sadownictwo i ogrodnictwo stanowią słuszną dumę tego
k r a j u , a uprawę w i n n e j latorośli można uznać za najlepiej rozwiniętą
i c h gałęź.
Powierzchnia A f g a n i s t a n u n i e jest a n i pomierzona dokładnie, a n i o b l i
czona. Niektórzy badacze przyjmują, że liczy ona 635 000 k m , z tego
wzniesione d o 300 m n.p.m. jest 5600 k m (0,9%), o d 300-600 m —
58 500 k m |(9;2%), o d 600-1800 m — 294 000 k m (46,3%), o d 18003000 m — 210 000 k m (33,1%), a ponad 3000 m — 66 900 k m (10,5%)
Badane obszary znajdują się w g r u p i e d r u g i e j , trzeciej i czwartej. P o w
szechnie p r z y j m u j e się, że obszar A f g a n i s t a n u w y n o s i 657 500 k m ,
a przeważnie mówi się o 650 000 k m .
T e r e n y użytkowane rolniczo' (zajęte pod uprawę) zajmują 78 000 k m ,
t o jest 1 1 , 9 % p o w i e r z c h n i k r a j u . W t y m t e r e n y nawadniane wodą z rzek
rud-i-bar
zajmują 3,38 m i l . h a (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i studni
czeszmeh sar 0,87 m i l . h a (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych karizi
1,06 m i l . h a (1,6%), zaś u p r a w y suche lalmi zajmują 2,49 m i l . ha( 3,8%).
N a t u r a l n i e n i e w l i c z a się d o tegO' łąk i pastwisk zajmujących 3,20 m i l . ha
( 4 , 9 % ) . Inne źródła podają, że t e r e n y użytkowane rolniczo' zajmują obszar
około 120 000 k m , co w stosunku do powierzchni k r a j u w y n o s i około
1 8 % *.
2
2
2
2
2
2
2 2
2
2
3
2
Badania n a d uprawą w i n n e j latorośli w Afganistanie i n a najbliższych
terenach przyległych północnego Beludżystanu w Pakistanie miałem możJ . H u m l u гл, L a géographie
h a g u e 1959, s. 17.
1
К.
s. 336.
2
Wolski,
Afganistan,
[w:]
D ł N. W i 1 b e r, Afghanistan,
1962, s. 339.
3
* Wolski,
op. cit., s. 339.
de l'Afghanistan.
Etude
d'un pays
Geografia
powszechna,
t.
its people,
its society
its culture,
aride,
Copen
I V , W a r s z a w a 1967,
New
Haven
144
KRZYSZTOF
WOLSKI
ność przeprowadzać w i e l o k r o t n i e podczas k i l k u m o i c h w y p r a w n a Środko
w y Wschód w latach 1960-1973 . B a d a n i a m i objęto w Afganistanie obszary
wokół miasta Kandahar n a południowym zachodzie, K a l a t - i - G h i l z a j (prow.
Zabul) i Ghazni oraz Gardezu n a południu, prowincję Logar w A f g a n i
stanie środkowym, okolice K a b u l u i południowe stoki H i n d u k u s z u ( K o h - i Daman, dolinę r z e k i Ghor.band, okolice Bamijanu) w Afganistanie środ
k o w y m , okolice Khindżian, Duszambe i P u l - e - C h u m r i n a północnych zbo
czach H i n d u k u s z u Środkowego oraz Taszkhurgan, Mazar-i-Szerif i K h a nabad w Afganistanie północnym a wreszcie Badachszan (okolice miasta
Faizabad) w Afganistanie północno-wschodnim.
s
Badania przeprowadzane były w różnych porach r o k u , przeważnie
jednak w lecie i jesienią, g d y owoce w i n o g r a d u dojrzewały, a r y n e k pełen
był różnych o d m i a n w i n o g r o n . L i c z n i i n f o r m a t o r z y r e k r u t o w a l i się spo
śród właścicieli w i n n i c , ogrodników, kupców, a także przygodnych zna
jomych.
U p r a w a winorośli w chłodniejszych rejonach Środkowego Wschodu m a
równie stare tradycje, j a k u p r a w a p a l m y d a k t y l o w e j w rejonach u p a l n y c h .
Pomijając już udział w i n a w m i t a c h śródziemnomorskich (np. greckich)
czy w Biblii, powszechne występowanie liścia w i n n e g o i grona w i n n e g o
j a k o m o t y w u dekoracyjnego w najstarszych ceramikach Wschodu jest
dowodem dawności u p r a w i wagi, jaką d o tej u p r a w y przykładano. Ciąg
łość u p r a w y g a t u n k u Vitis vinifera możemy obserwować w w i e l u krajach
basenu Morza Śródziemnego, j a k również n a Środkowym Wschodzie,
gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera
możemy obserwować na Środko
w y m Wschodzie, gdzie winorośl właściwa (Vitis vinifera)
jest u p r a w i a n a
w najprzeróżniejszych w a r u n k a c h m i k r o k l i m a t y c z n y c h (oazy itp.), gle
b o w y c h i wysokościowych, w strefie k l i m a t u ciepłego i umiarkowanego.
Oczywiście od wieków trwająca u p r a w a pozwoliła n a w y t w o r z e n i e w i e l u
o d m i a n g a t u n k u , s i l n i e zróżnicowanych w wydajności, t y p i e i w w i e l
kości owoców, smaku, a wreszcie odporności n a działanie czynników k l i
matycznych, j a k m r o z y l u b upały, długotrwała susza czy deszcz, oraz o d
porności n a choroby. Zresztą p i e r w o t n e siedlisko winorośli mieścić się
może i mieści się t a k w ośrodkach pochodzenia roślin u p r a w n y c h n a o b
szarze p r z y p a m i r s k i m , czyli centralnoazjatyekim, j a k i w ośrodku B l i s k i e
go Wschodu, c z y l i przednioazjatyckim . I dziś jeszcze w różnych r e j o
nach A f g a n i s t a n u spotkać można różne o d m i a n y dzikiej winorośli, już t o
krzewiastej (np. w Badachszanie l u b Kandaharze), już t o karłowatej pną
cej. Długowiekowa izolacja Afganistanu i n i e w i e l k a ilość badań botanicz6
5
W
l a t a c h 1960-1961, 1964, 1972 i 1973 przeprowadziłem b a d a n i a
Beludżystanie, w A f g a n i s t a n i e
6
M. N o w i ń s k i ,
Dzieje
w
północnym
zaś w l a t a c h 1969, 1971, 1972 i 1973.
upraw
i roślin
uprawnych,
Warszawa
1970, s. 25-27
U P R A W A WINOROŚLI W
145
AFGANISTANIE
n y c h n a obszarach wschodnioirańskich uniemożliwiają wysunięcie odpo
w i e d n i c h wniosków odnośnie do autochtonicznych o d m i a n i autochtoniczności winorośli n a t y c h terenach.
W p r a w d z i e J . H u m l u m twierdził, że winorośli n i e spotyka się t a m
j a k o dziko rosnącej , j e d n a k zetknąłem się z dziką winoroślą jadalną
w okolicach K a n d a h a r u oraz w rejonie K w e t t a - P i s z i n w pakistańskim
Beludżystanie. N i e jest j e d n a k wykluczone, że może to być winorośl zdzi
czała, gdyż przemieszczenia osad l u d z k i c h następowały t a m często. Z d r u
giej strony pochodzić może ona z pestek którejś z o d m i a n u p r a w n y c h ,
p r z y p a d k o w o zasianych n a ustroniach.
Winogrona północnego A f g a n i s t a n u j a k o doskonałe w s m a k u wspomina
p r z y opisie T e r m e z u słynny podróżnik z X I V w i e k u I b n B a t t u t a (13251354) , a przecież w e współczesnym Afganistanie najlepszą sławę mają
w i n o g r o n a okolic K a n d a h a r u , następnie k o t l i n a p r o w i n c j i P a r w a n u , c z y l i
okolice C z a r i k a r u n a p n . od K a b u l u , a dopiero n a t r z e c i m miejscu stawia
się w i n o g r o n a północy.
7
8
Okręgi u p r a w y winorośli w Afganistanie t o przede w s z y s t k i m K a n d a
h a r n a południowym zachodzie, w c e n t r u m K o h - i - D a m a n (czyli p r o w i n c j a
P a r w a n i Kapisa w okolicy K a b u l u ) oraz Maimene i Mazar-i-Szerif n a
północy .
O p t y m a l n y m i w a r u n k a m i u p r a w y Vitis vinifera ssp. sativa „tok" ( f . )
l u b „tok-e-angur" (f.) są t e r e n y o glebach ciepłych, głębokich i p r z e p u
szczalnych ze znacznymi ilościami w a p n a w glebie. Winorośl dobrze się
udaje również n a glebach górskich, k a m i e n i s t y c h , a zawierających sporo
wapna, jednak n i e z b y t w y s o k o położonych, b o w Afganistanie ponad
2500 m n.p.m. już n i e sięga , a choć sporadycznie t r a f i a się jeszcze wyżej
i owocuje, t o n a t y c h w y s o k o położonych stanowiskach daje drobne
owoce.
9
1 0
11
Winorośl dzięki znacznej długości k o r z e n i (dochodzących do 7 m)
doskonale p o t r a f i przetrwać porę suchą. Może się obywać nawet bez
sztucznego nawadniania, co jest rzeczą niezmiernie ważną w s u c h y m k l i -
7
H u m l ů m , op. cit., s. 183.
8
Ibn
Battuta,
Warszawa
1902, s. 141.
9
Por. H u m l u m ,
1 0
Osobliwości
miast
i dziwy
podróży,
red. A.
Zajączkowski,
op. cit., s. 184.
f. = n a z w a w języku f a r s i ( p e r s k i m ) , p. = n a z w a w języku p a s z t u .
11 Winorośl rosnąca n a w y s . 2350 m n.p.m. spotykał J . H u m l u m (op. cit., s. 188).
Rośnie o n a w
tym wymaga
różnych w a r u n k a c h
lepszego
n a różnych wysokościach z t y m , że i m wyżej,
nasłonecznienia, a w z i m i e ochrony. W
mych badaniach nad
Zatoką Perską ( w 1971 r.) spotkałem w i n n i c e w o k o l i c y B u s z e h r u p r a w i e n a s a m y m
brzegu
morskim
(otoczone
murami
t r a m i i solą).
10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1
z kamieni wapiennych,
d l a osłony p r z e d
wia
146
KRZYSZTOF
WOLSKI
macie A f g a n i s t a n u . Winną latorośl można zasadzić n a w i e l u miejscach,
które się z p o w o d u jakości gleby, nachylenia t e r e n u i t p . n i e nadają do
u p r a w y i n n y c h roślin. Gdzie już n i e m a miejsca na u p r a w y zboża, t a m
jeszcze można sadzić winorośl, a t a k i c h zakątków w dolinach górskich
środkowego A f g a n i s t a n u jest sporo. Przykładem mogą być d o l i n y r z e k i
G h o r b a n d czy Pandżir l u b Logar (w okręgu Z a r h u n Szahr, gdzie dolina
znacznie się zwęża).
12
R y c . 1. W i n n i c e w prow. P a r w a n w okolicy m. C z a r i k a r
F o t . K . W o l s k i , 1973
Wydajność w i n n i c afganskich zależy od ogólnych, warunków k l i m a
t y c z n y c h danego r o k u , z t y m , że lata suche (lecz nie skrajnie suche, j a k
1971, gdy k r z e w y w p r o w i n c j i P a r w a n zasychały z b r a k u w o d y ) nie o d
bijają się źle na wielkości p l o n u , a n a w e t przeciwnie, w t a k i c h latach
owoce bywają słodsze i t y m s a m y m cenniejsze, n p . j a k o r o d z y n k i , również
wydajność zależy od umiejętnej pielęgnacji w i n n i c .
Sadownictwo baghdari
o d g r y w a bardzo poważną rolę w r o l n i c t w i e
Afganistanu. Wszelkie owoce mewadżiat zajmują niepoślednie miejsce
w wyżywieniu i eksporcie k r a j o w y m . W latach 1956-1959 wartość ekspor1 2
P o r . S. M a d e j ,
Winorośl.
W a r s z a w a 1957, s. 46.
U P R A W A WINOROŚLI W
147
AFGANISTANIE
t u świeżych owoców stanowiła 1 0 % całego dochodu z eksportu. W latach
następnych eksport jeszcze wzrósł. Owoce suszone grają poważniejszą r o
lę, przynosząc k r a j o w i 2 7 , 5 % wartości całego eksportu. Pozycja owoców
w eksporcie przeważała nawet n a d eksportem karakułów (25,4%) w y n o
sząc 37,5%, ilościowo zaś składało się n a tę cyfrę 33 800 t o n owoców
świeżych i 27 000 t o n owoców s u s z o n y c h , z czego poważną większość
stanowiły r o d z y n k i . W latach 1954-1955 dochód A f g a n i s t a n u z eksportu
owoców świeżych wynosił 115 milionów afgani (Indie 85 milionów, P a k i
stan 30 milionów), suchych zaś 432 m i l . afgani (Indie 386 m i l . , Pakistan
18 m i l . , ZSRR 11 m i l . , U S A 6 m i l . ) . Owoce suszone t o w % r o d z y n k i ,
a n a pozostałą Vs składają się morele, migdały i pistacje. Orzechy grają
znikomą rolę w eksporcie. Region K a n d a h a r u w latach 1956-1957 d o
starczył 7 0 % e k s p o r t o w a n y c h z A f g a n i s t a n u suszonych owoców . Głów
n i e były to kiszmisz, c z y l i r o d z y n k i .
13
u
15
Na terenie A f g a n i s t a n u można wyróżnić d w a zasadnicze t y p y w i n n i c :
w i n n i c e przydomowe w ogrodach oraz w i n n i c e polne. W i n n i c e p r z y d o
m o w e w n i e w i e l k i c h ogrodach występują przeważnie w środkowym i pół
n o c n y m Afganistanie, w i n n i c e zaś jako u p r a w y polowe w południowo-zachodnim. N i e k i e d y sady i w i n n i c e położone są z dala o d osad, z których
dochodzi się dla pielęgnacji roślin. Czasami w t a k i c h ogrodach rezydują
baghwan (p.), c z y l i ogrodnicy, ale b y w a i tak, że w i n n i c e , otoczone g l i n i a
n y m m u r e m (jak n p . w Sarai Chodżia n a północ o d K a b u l u ) są p i l n o w a n e
jedynie w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Niektóre w i n n i c e w K o h - i - D a m a n są t y l k o ogrodzone d r u t e m kolczastym. W i n n i c e polowe n p . w o k o
l i c y K a n d a h a r u przeważnie bywają otoczone g l i n i a n y m m u r e m .
Spotyka się też drobne u p r a w y , składające się z k i l k u krzewów w i n o
rośli zasadzonych tuż przy ścianach domów. Pędy roślin pną się p o żer
dziach p r z y ścianach, l u b też puszczone są n a płaski dach i t a m dopiero
rozpięte na n i e w i e l k i c h rusztowaniach . W i n n i c e z r u s z t o w a n i a m i określa
się j a k o tok-e-swara.
Sporo i c h w d o l i n i e rzeki Ghorband w miejscowości
Czardeh G h o r b a n d i w G u l Behar. Mają one tę zaletę, że są zabezpie
czone przed szkodnikami i złodziejami, ale pozostają narażone na zapędy
dzieci domowych, a często i inwentarza (kozy).
16
T y p o w a n i z i n n a w i n n i c a angur-i-bagh
(f.) pod Kandaharem, obojętnie
czy jest ona polna czy ogrodowa, przydomowa, w porze zimowej, g d y
z w i n o g r a d u opadają liście, przedstawia się j a k o szereg wałów i rowów.
W r o w a c h dżiowa (p.) u podnóża wałów puszta (p.), zawsze po i c h s t r o n i e
1 3
W i 1 b e r, op. cit., s. 284.
14
H u m 1 u m, op. cit., s. 349.
15
H u m l ů m , op. cit., s. 348.
16
B a d a n i a w dolinie r z e k i G h o r b a n d w środkowym H i n d u k u s z u , lato-jesień 1960.
148
KRZYSZTOF
WOLSKI
północnej l u b n i e k i e d y wschodniej zasadzone są k r z a k i w i n o g r a d u w o d
ległości od siebie od 1,5 d o 2,5 n i . M a t o n a celu ochronę roślin przed
n a d m i e r n y m działaniem p r o m i e n i słonecznych i umieszczenie p n i a p o
stronie cienistej puszta. Rów dżiowa jest głębokości około 0,75-1 m , a n i e
k i e d y dochodzi d o 2 m , szerokość zaś jego w y n o s i około 1-1,5 m . Długość
dżiowa dochodzi nieraz d o 30 m . U jednego końca w i n n i c y l u b w j e j
połowie prostopadle do dżiowa biegnie rów samana, którym doprowadza
się z p o t o k u wodę. W o k o l i c y C z a r i k a r u i w ogóle w n i z i n n y c h w i n n i c a c h
środkowego A f g a n i s t a n u grzędy, n a których rosną k r z e w y , są niższe (ok.
V2 m wysokości). N i e k i e d y winorośl jest sadzona na n i e w i e l k i c h kopczy
kach. W środkowym Afganistanie, w dolinach H i n d u k u s z u , również koło
K a l a t - i - G h i l z a i , w Logar i n a w i e l u jeszcze górzystych obszarach A f g a n i
stanu w i d u j e się w i n n i c e posadzone n a tarasowatych zboczach dolin. K r z e
w y są t a m mniejsze niż w w i n n i c a c h n i z i n n y c h , a nawadnia się j e wodą
bieżącą w r o w k a c h n a poszczególnych tarasach.
W w i n n i c a c h p r z y d o m o w y c h , gdzie w i n o g r a d puszczony jest na ściany
l u b n a dach d o m u , k r z e w o t r z y m u j e wodę doprowadzoną małym r o w k i e m
dżiujcza (i.) (bruzdą) z ogrodu.
N i e k i e d y n a s k r a j u sadów mieszczą się małe w i n n i c e . W i n o g r a d pnie
się t a m n a m o r w y l u b i n n e drzewa. K r z e w rośnie u stóp drzew i w r a z
z n i m i jest nawadniany. Zazwyczaj t a k i e w i n n i c e bywają nieco zanie
dbane, przycinanie b o w i e m w i n o g r a d u pnącego się na drzewa jest u t r u d
nione, a s k u t k i e m tego owoce są pośledniejszego g a t u n k u i nie cieszą się
p o p y t e m n a r y n k u . W i n n c e tego t y p u spotyka się n a obszarze całego
A f g a n i s t a n u , lecz głównie na północy, koło Mazar-i-Szerif. W i n o g r a d
n a d r z e w n y b y w a określony j a k o angur-e-edrahti.
N a drzewa puszcza się
odmianę o owocach granatowo-czarnych, d r o b n y c h , z pestkami i bardzo
słodkich.
Osobno w y p a d n i e parę słów poświęcić w i n n i c o m mieszczącym się w czę
ści ozdobnej zwykłego ogrodu l u b w ogrodzie ozdobnym. Są t o w i n n i c e -pergole czalia (f.), spotykane w Koh-e-Daman, pod K a b u l e m l u b K a n daharem czy Ghazni. K r z e w rośnie w r o w k u nawadniającym, a łodygi
rozpięte są n a drewnianej k r a t o w n i c y l u b odpowiednio przygiętych k i j a c h .
N o w e w i n n i c e zakłada się n a wiosnę ( l u t y — marzec), g d y m a się d o
dyspozycji sporo obciętych pędów pochodzących z przecinki s t a r y c h W i
nogradów. Obcięte pędy w dwóch trzecich długości zakopuje się do ziemi,
po północnej stronie kopców z i e m n y c h w okolicach K a n d a h a r u , a n a pozo
stałych chłodniejszych i przeważnie w i l g o t n i e j szych terenach po d o w o l
n y c h stronach; w d o l i n i e zaś r z e k i Ghorband n a w e t n a południowych
zboczach. Jednak wszędzie uważa się, a b y dać sadzonkom nieco cienia.
Łodygi po wiosennych deszczach wypuszczają liście, po sześciu zaś latach
roślina zaczyna kwitnąć i należycie owocować. D l a n o w y c h w i n n i c dobie-
U P R A W A WINOROŚLI W
AFGANISTANIE
149
ra się miejsca, gdzie gleba nie jest zasolona, zasolenie gleby szkodzi b o
w i e m winorośli, która n i e rodzi, marnieje l u b wydaje owoce drobne
i twarde.
W w i n n i c a c h w K o h - e - D a m a n (prow. Kapisa i Parwan) d o prac p r z y
zakładaniu, a także u p r a w i e w i n n i c używa się następujących narzędzi
rolniczo-ogrodniczych: kulang (i.), jest t o k i l o f d o rozbijania t w a r d y c h
g r u d oraz w y r y w a n i a k a m i e n i z g r u n t u , tesza (f.), mała motyczka-barda
o ostrzu szerokim n a 8 c m d o u p r a w y z i e m i (spulchniania), a także d o
usuwania chwastów. D o podcinania k o r z e n i chwastów i t r a w podczas
p l e w i e n i a używa się małego sierpka żelaznego', często o zasiekanym
ostrzu, l e k k o zaokrąglonym i małej rączce d r e w n i a n e j . Sierpek t e n w G u l
Behar nosi nazwę daskala (f.); w p r o w i n c j i Logar nazywa się aradas (f.).
Narzędzie t o m a ok. 30 c m długości. T o samo narzędzie w o k o l i c y K a n -
Ryc.
2. W i n n i c a w
Koh-e-Daman
( z i m a 1973 r.)
F o t . K . W o l s k i , 1972
d a h a r u nosi nazwę arekhudżi (p.). W Kandaharze do podcinania korzeni
chwastów używa się n i e w i e l k i e j (ok. 23 c m dł.) szpachli żelaznej z d r e w
n i a n y m t r z o n k i e m , zwanej hakdast (p.). W p r o w . P a r w a n do podsypywan i a grząd pulwan (f.) służy r y d e l żelazny beel (f.) i łopata-szufla cziori (f.),
również w okolicy C z a r i k a r u używa się do u s y p y w a n i a pulwan i podsy-
KRZYSZTOF
150
WOLSKI
p y w a n i a szerokiej zębatej s z u f l i andża (f.), którą pracuje d w u l u d z i . Jeden
t r z y m a andża i w b i j a ją w ziemię, a d r u g i ciągnie sznur l u b rzemień, za
czepiony n a d w u końcach dolnej, poziomej części narzędzia.
Przecinanie pędów w i n o g r a d u o d b y w a się w okolicy K a n d a h a r u w l u
t y m i w m a r c u , n i e później jednak niż w d r u g i e j dekadzie marca, gdyż
p o t e m roślina zaczyna już puszczać soki. N a wyższych terenach środko
wego A f g a n i s t a n u przecinanie pędów w i n o g r a d u t r w a d o końca marca.
Pędy boczne p r z y c i n a się w odległości około 10 cm od głównego pędu,
zwanego conga de anguru (p.) w Logar l u b szahczeje-angur
(i.) w P a r w a n
i Kapisa. Używa się do tego n i e w i e l k i e j składanej piłki, zwanej
ara-e-takburi (i.) .
P o d o b n y m i piłkami posługują się w K o h - e - D a m a n i po pół
nocnej stronie H i n d u k u s z u . N i e k i e d y stosuje się zwykłe piłki ręczne
ara (f.). W okręgu Logar koło J u l - e - A l a m też używa się t y c h piłek, a także
n o ż y czaku (f.p.). Czasami w okręgu Logar w miejscowościach Z a r h u n -Szahr (bliżej K a b u l u ) i Czarh-e-Logar (bliżej Gardezu) ścina się pędy
w i n o g r a d u żelaznymi nożami kaczi (f.). Jeżeli w i n o g r a d zostanie przycięty
krótko, wydaje o n owoce duże i słodkie. Winorośl n i e przycięta w y d a
owoców więcej, lecz drobnych, w o d n i s t y c h i mało słodkich.
17
1 8
W n i z i n n y c h w i n n i c a c h środkowego A f g a n i s t a n u bezpośrednio po> p r z y
cięciu pędów następuje n a wiosnę przekopanie ziemi, a b y spulchnić glebę
oraz zniszczyć b u j n i e rosnące chwasty. Uszkodzone grzędy podsypuje się
od nowa. Wiosenne deszcze zwilżają ziemię, a dzięki dostatecznej ilości
w i l g o c i następuje b u j n e puszczanie n o w y c h pędów rodzajnych.
Inną czynnością bezwzględnie konieczną w s u c h y m k l i m a c i e A f g a n i
stanu jest okresowe nawadnianie w i n n i c y . Częstość tego zabiegu zależy
od różnych czynników, ale przede w s z y s t k i m o d rodzaju gleby w danej
okolicy. W rejonie K a n d a h a r u , gdzie obok gleb g l i n i a s t y c h występują
gleby lekkie, piaszczyste, w i n n i c e nawadnia się w odstępach czasu pomię
dzy t y g o d n i e m a trzema t y g o d n i a m i . Równinne w i n n i c e o glebach l e k k i c h
nawadnia się co 7-10 d n i , n a glebach cięższych zaś, gliniastych, co d w a
tygodnie. Nawadnianie zależy też od warunków m i k r o k l i m a t u okolicy.
W czasie upałów i t r w a n i a l e t n i c h suchych wiatrów, słynnych
bad-i-jahsat-o-bis
ruz (f. = w i a t r s t u dwudziestu d n i ) , m u s i się częściej dostarczać
wodę w i n n i c y . P r z y t y m w okresie w i o s e n n y m i l e t n i m w i n n i c a potrze
buje więcej w o d y niż w jesieni, g d y owoce dojrzewają i ogrodnik baghwan
dba raczej o słodycz w i n o g r o n , a u n i k a i c h wodnistości, a więc dostarcza
roślinom m n i e j w o d y . Zresztą w okresie w i o s e n n y m zdarzają się deszcze,
a poza t y m w glebie jest sporo w i l g o c i pochodzącej z opadów z i m o w y c h .
Jeżeli opady zimowe są mniejsze niż zazwyczaj, t o w okolicy K a n d a h a r u
A r a — e — t a k b u r i (f.), wyrabiają rzemieślnicy w K a n d a h a r z e . Z n a c z n i e lepsze,
s t a l o w e , oczywiście dużo droższe, w y r a b i a się w osadzie C z a r i k a r , w prow. P a r w a n .
1 7
1 8
R a z spotkałem t a m n a w e t i m p o r t o w a n y
sekator.
U P R A W A WINOROŚLI W
AFGANISTANIE
151
w g r u d n i u , s t y c z n i u i l u t y m n a w a d n i a się w i n n i c e „zimną wodą", a b y —
j a k powiadają — „korzenie zasnęły", a od z i m o w e j w i l g o c i wyzdychały
r o b a k i w ziemi.
Inaczej jest w w i n n i c a c h rosnących na stokach gór, zboczach d o l i n ,
gdzie u t r a t a w i l g o c i n a o t w a r t y m terenie jest większa, osłonięcie z i e m i
mniejsze, a wsiąkanie w glebę szybsze. T a m r o w k a m i nawadniającymi,
b r u z d a m i dżiujcza napuszcza się częściej wodę, która raczej płynąc niż
stojąc, w m n i e j s z y m s t o p n i u wsiąka w g r u n t . N a niektórych glebach gó
rzystego środkowego Afganistanu, odznaczających się dużą przepuszczal
nością (i podsiąkliwością), w i n o g r a d u p r a w i e wcale się n i e nawadnia, sto
sując t e n zabieg j e d y n i e 2-3 razy w ciągu r o k u .
Nawożenie w i n n i c y należy do ważnych prac plantatora, czy t o b o w i e m
na terenach piaszczystych, l e k k i c h gleb, czy t o n a glebach g l i n i a s t y c h
i k a m i e n i s t y c h l u b n a w e t n a glebach głębokich i przepuszczalnych (jak
np. Koh-e-Daman), winorośl w y m a g a nawożenia, jeśli m a dawać corocznie
obfite plony. D o nawożenia używa się głównie m i e r z w y zwierzęcej. Z a
najlepszą uważa się mierzwę bydlęcą. O owczej i koziej sądzi się, że jest
z b y t mocna, wielbłądzia zaś uchodzi za ostrą i n i e nadającą się d o n a w o
żenia w i n n i c . W przemieszaniu z popiołem i kompostem posypuje się
ziemię wokół pędu rośliny albo rozsypuje nawóz w dżiowa — r o w i e n a
wadniającym, gdzie napływająca woda rozmiękcza nawóz i doprowadza
do każdej rośliny. Nawożenie w i n n i c o d b y w a się wczesną wiosną.
Sprzęt w i n o g r o n , podobnie j a k i n n e prace, w y k o n u j e się ręcznie.
C z y n n i p r z y t y m są mężczyźni, gdyż k o b i e t y w Afganistanie a n i w polu,
ani w ogrodzie przeważnie n i e pracują, wyjątkowo t y l k o pomagają męż
czyznom. Ręcznie o b r y w a się grono w i n n e — rhoza (p.) hosza (f.), a n a
stępnie wkłada d o stożkowatego kosza w i k l i n o w e g o — tukri (f.), tukrej
(p.), wymoszczonego w p i e r w liśćmi w i n o g r a d u — poona de anguru (p.)
l u b barg-e-tok-e-angur
(i.) .
Tukri w o k o l i c y K a n d a h a r u n a z y w a się kowarczia. Kosz t e n ma dno wypukłe i nie jest s t a b i l n y . W kowarczia, niosąc
go n a głowie, odstawia się w i n o g r o n a d o suszarni rodzynków, jeśli obejście
jest blisko. Jeżeli w i n n i c a leży w większej odległości od mieszkania wła
ściciela, w t e d y d w a kosze u s t a w i a się n a kadżiawa (p.f.), t o jest ruszto
w a n i u z drążków będących j u c z n y m siodłem t r a n s p o r t o w y m używanym do
przenoszenia ziemiopłodów na osłach, a rzadziej na k o n i a c h czy wielbłą
dach. Angur (f.p.), c z y l i winogrona, przewożone są przeważnie n a osłach.
Również p r z y dalszym transporcie samochodowym, winogrona, obłożone
liśćmi (aby owoce utrzymały świeżość) przewozi się w kowarczia, a także
w ostatnich latach w skrzynkach.
19
Okolice K a n d a h a r u posiadają liczne o d m i a n y w i n o g r o n , białych, czer-
1 9
Nazwy z prowincji
Logar.
152
KRZYSZTOF
WOLSKI
R y c . 3. K o w a r c z i a — w i k l i n o w y k o s z do t r a n s p o r t u w i n o g r o n
F o t . K . W o l s k i , K a n d a h a r 1973
w o n y c h i ciemnych (czarnych). I c h nazwy w języku pasztu n i e k i e d y brzmią
identycznie w języku farsi, jednak tylko- w danej okolicy. W i n n y c h oko
licach ta sama nazwa oznacza zupełnie i n n y t y p owoców, o i n n y m kształ
cie, b a r w i e i smaku. T a k jest n a przykład z w i n o g r o n a m i sahibi. Pod
K a n d a h a r e m nazwą tą określa się owoce okrągłe, słodkie, w K a b u l u zaś
i w K o h - e - D a m a n sahibi wyglądają j a k hussaini, podłużne, małosłodkie
o skórce czerwonej.
153
U P R A W A WINOROŚLI W A F G A N I S T A N I E
W Kandaharze, słynącym z u p r a w winorośli i p r o d u k c j i najlepszych
o l b r z y m i c h rodzynków, wśród wczesnych (sierpniowych) o d m i a n najczę
ściej spotywane są: Hussaini
(p.f.) — białe, długie, wałeczkowate, duże;
Aszkari
(p.) białe, nieduże, owalne, Szyrkiszmisz
(p.) określane też j a k o
kiszmiszi, c z y l i r o d z y n k i czerwone, owalne, n i e w i e l k i e ; Lal (p.) białe, k u
liste, bardzo duże, z pestkami, bardzo słodkie; Tora (p.), c z y l i
Angur-i-sijah (i.) — czarne, bardzo ciemne, podłużne, średnio duże . P r z y końcu
sierpnia pojawiają się zielonawożółte, Haita (p.) podłużne, o l b r z y m i e w i e l
kości śliwki węgierki i zaczynają się Spin kiszmisz (p.) — drobniejsze zie
lonawożółte, rodzynkowe, jesienne .
20
21
Choroby winorośli w Afganistanie są liczne. D o najbardziej z n a n y c h
należy otszak, która polega n a szarzeniu owoców i i c h skarleiúu, oraz
korhona będąca rodzajem g r z y b i c y (być może Septorium
ampelina)
powo
dująca czernienie łodyg, z a n i k owoców, a u dołu pędu objawiająca się
zrakowaceniem. Inną i chyba największą plagą w i n n i c y jest
peczniak-e-surh, c z y l i k a n i a n k a w i n n a (Cuscuta monogina) ,
która s w y m i g r u b y m i
pędami o w i j a łodygi w i n o g r a d u . Pecziak-e-surh
m a łodygi k o l o r u czerwonolila, duże (średnica V2 cm), białawozielone owoce, ułożone w n i e w i e l
k i c h gronach. Ta odmiana k a n i a n k i pasożytuje wyłącznie n a winogradzie.
Obie zarazy otszák i korhona uważa się za bardzo groźne d l a w i n n i c , lecz
j a k dotychczas niewiele się jeszcze r o b i dla i c h zwalczania. Podobnie jest
•z pecziak-e-surh,
którego łodygi z r y w a się w r a z z łodygą żywiciela i daje
owcom l u b kozom. Zabieg z r y w a n i a k a n i a n k i w i n n e j jest przeprowa
dzany niedokładnie, więc pasożyt szybko, się odradza. K a n i a n k a w i n n a w y
stępuje n a g m i n n i e n a północy k r a j u , w T u r k m e n i i Afgańskiej (okolice
Mazar-i-Szerif), Badachszanie, w środkowym Afganistanie (Koh-e-Daman,
okolice K a b u l u ) , a rzadziej t r a f i a się n a południowym zachodzie (okolice
Kandaharu).
22
23
Ostatnio w okolicy K a b u l u zaczęto wprowadzać do w a l k i z otszak
i korhona chemiczne p r e p a r a t y używane z powodzeniem w Ferganie
w ZSRR. Jednak t a nowoczesna ochrona winorośli jest jeszcze mało roz
powszechniona w Afganistanie.
Filoksera (Phylloxera
vastatrix),
jeden z najgroźniejszych szkodników
w i n n i c amerykańskich, jeszcze się n i e pojawił w w i n n i c a c h Afganistanu,
ale zawsze istnieje możliwość zawleczenia f i l o k s e r y bądź t o z A m e r y k i ,
2 0
B a d a n i a t e r e n o w e , K a n d a h a r — 4-6 V I I I 1972 r.
2 1
B a d a n i a t e r e n o w e , K a d a h a r — 25-27 V I I I 1972 r.
2 2
Obserwacje
w
miejscowości
S a r a i Chodżia w
K o h — e — D a m a n n a północ od
K a b u l u (wrzesień 1972).
2 3
I n n e o d m i a n y k a n i a n k i , pasożytujące
n a marchwi, koniczynie, lucernie, b u
r a k a c h , a n a w e t n a c e b u l i , są plagą r o l n i c t w a A f g a n i s t a n u .
154
KRZYSZTOF
WOLSKI
bądź t o z Europy, choć możliwości poruszania się tego owadu są raczej
ograniczone.
Na południu k r a j u i w okolicach K a n d a h a r u poważnym s z k o d n i k i e m
w w i n n i c a c h są szakale. N i e w i e l k i e te zwierzęta podchodzą nocą do d o j
rzewających w i n o g r o n i objadają najlepsze, najsłodsze i największe owoce,
niszcząc p r z y t y m pozostałe g r o n a . W a l k a z szakalami jest t r u d n a , gdyż
skradają się one bardzo' cicho, a psy n i e chcą na n i e polować. N a szakale
zastawia się żelazne paści talaka (p.) l u b k o p i e głębokie doły z zapadnia
m i . N i e k i e d y zakradnie się d o w i n n i c y hiena, lecz t a w ogrodach w y j a d a
głównie melony i arbuzy. Poważne szkody w w i n n i c a c h wyrządzają też
p t a k i dzienne, zwłaszcza wróble, ale od n i c h łatwiej można się upilnować.
Przed p t a k a m i pilnują w i n n i c chłopcy u z b r o j e n i w proce.
24
N i e k i e d y dojrzewające w i n o g r o n a są atakowane przez olbrzymie osy
zambur, które nakłuwają każdą dojrzałą jagodę i powodują j e j gnicie
l u b częściowe obsychanie, utrudniające z b y t t a k i c h owoców, grona b o w i e m
trzeba sortować, a nadpsute jagody usuwać. Także wśród plonów o d m i a n
r o d z y n k o w y c h osy powodują szkody, gdyż nadpsute owoce n i e tylko* źle
zasychają, lecz puszczają sok i zanieczyszczają i r m e r o d z y n k i . Do nakłutych
przez osy jagód zlatują się m u c h y , dopełniając zniszczenia.
W okolicach K a n d a h a r u , gdzie względnie często pojawiała się sza
rańcza malah (p.), w i n n i c e były m n i e j narażone na jej żarłoczność, gdyż
przede w s z y s t k i m pożerała liście jabłoni, m o r e l i i granatów, a liści w i n o
rośli przeważnie n i e zjadała.
Klęską d l a w i n n i c są u l e w n e deszcze trafiające się n i e k i e d y wśród
lata. N a d m i a r wody, a przede w s z y s t k i m zwilżenie liści, łodygi i owoców,
powoduje pękanie jagód. W okolicy K a n d a h a r u występuje pękanie o w o
ców U nasady w d w a d n i p o u l e w i e . N a j m n i e j o d p o r n y m i o d m i a n a m i
w w y p a d k u u l e w y są letnie duże w i n o g r o n a Haita i Szehali, które n a d pęknąwszy w n e t gniją w w y s o k i e j temperaturze. N a szczęście deszcze
w lecie należą d o rzadkości, choć n p . w 1972 r. t a k i e opady w s i e r p n i u
zdarzały się w różnych rejonach A f a g n i s t a n u .
N i e k i e d y w u s t r o n n y c h p o l n y c h w i n n i c a c h poważne szkody wyrządza
ją ludzie, przeważnie przechodzący koczownicy albo buszujące wszędzie
dzieci. Przed złodziejami c h r o n i się winnicę pilnując stale, t a k w dzień
j a k w nocy, oczywiście w okresie dojrzewania w i n o g r o n . Pilnujący m i e
szka w specjalnie p o s t a w i o n y m szałasie czapar (f.). Szałas b y w a z w y k l e
budą z chrustu, gałęzi i słomy postawioną n a ziemi l u b umieszczoną n a
rusztowaniu, b y z wysokości można było objąć w z r o k i e m całą winnicę.
N i e k i e d y w w i n n i c a c h stoją g l i n i a n e d o m k i strażnicze.
Ochroną od zwierząt są gliniane ogrodzenia — m u r y , dochodzące n i e Pod K a n d a h a r e m znane jest powiedzenie
„Dobre w i n o g r o n a
z a w s z e je s z a k a l " ,
U P R A W A WINOROŚLI W
155
AFGANISTANIE
R y c . 4. S u s z a r n i a w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u
F o t . K . W o l s k i , 1973
k i e d y d o 2V2 m wysokości. Strzegą one w i n n i c przed wtargnięciem krów,
owiec, osłów i najgroźniejszych kóz. W g l i n i a n y m ogrodzeniu f u r t k i są
plecione z patyków w i e r z b o w y c h l u b topolowych, bywają też z desek
lub drewnianych krat.
W wysoko w z n i e s i o n y m środkowym Afganistanie, gdzie w zimie t e m
p e r a t u r y nocą bywają bardzo niskie (do —35°), d n i e m zaś w słońcu n a
stępuje znaczne ogrzanie (do + 2 5 ° ) , p o k r y w a śnieżna szybko znika, a r o
śliny narażone są na wymarzanie. Stąd też k r z e w y w i n o g r a d u w w i n n i
cach i p r z y domach bywają n i e k i e d y opatrywane, choć bardzo niedokład
n i e i licho. Podsypuje się j e ziemią, wprzód obłożywszy liśćmi, t r z y n a m i
l u b d r o b n y m i gałązkami. Pod Kandaharem, gdzie zimą padają deszcze,
a mrozów przeważnie n i e bywa, wszelkie zabiegi zabezpieczające przed
zimą są zbyteczne. W Afganistanie północnym, gdzie zimą szaleją w i c h u
r y , n a terenach o t w a r t y c h n i e k i e d y w i n o g r a d przygina się do ziemi, p r z y sypuje słomą i ziemią, podobnie j a k to robiono w Ferganie . W Badachszanie w i n o g r a d u przeważnie się nie ochrania na zimę.
2S
25 р
о т
в.
Grąbczewski,
gen. Grąbczewskiego,
W
t. I I I , W a r s z a w a
pustyniach
1925, s. 38.
Raskemu
i Tybetu,
[w:]
Podróże
156
KRZYSZTOF WOLSKI
Jak już w s p o m n i a n o wyżej, t r a d y c y j n i e do t r a n s p o r t u w i n o g r o n używa
się w i k l i n o w y c h , stożkowatych koszy tukri (i.) .
W okolicy Kandaharu
t a k i e same kosze nazywają się kowarczia (p.). Są one wąskie, o średnicy
w połowie około 35 c m , a długości od 100 do 120 c m . Wymoszczone liśćmi
w i n n y m i gwarantują świeżość owoców, przewiewnością zaś chronią od
skiśnięcia.
26
W K o h - e - D a m a n n a p n . od K a b u l u
do przechowywania świeżych
w i n o g r o n n a zimę używa się specjalnych naczyń z g l i n y suszonej na słoń
cu. Naczynie, zwane kanghina, składa się z d w u misek wielkości głębo
k i c h talerzy. D o wnętrza wkłada się w październiku w i n o g r o n a o d m i a n y
kiszmiszi, a m i s k i s t y k a się brzegami, które następnie zalepia się świeżą
gliną. Owoce t a k zamknięte n i e zsychają się i dają się przechowywać przez
cztery miesiące, aż do połowy lutego. Świeże w i n o g r o n a w zimie u z y s k u
ją dobrą cenę.
D o p r z e c h o w y w a n i a w stanie świeżym dużych w i n o g r o n o d m i a n y hussaini używa się większych naczyń z niewypalonej g l i n y . Naczynia takie
noszą nazwę kanduczia. Są t o szerokie dzbany o wysokości 45 cm, a śred
n i c y około 30 c m . Otwór z a m y k a n y jest glinianą przykrywą. Po napełnie
n i u dzbana owocami brzeg p r z y k r y w k i oblepia się szczelnie gliną. W i n o
grona hussaini mogą być przechowywane w kanduczia n a w e t przez sześć
miesięcy bez zsychania się owocu i marszczenia skórki. Naczynia t a k i e
używane są też p o północnej stronie H i n d u k u s z u w d o l i n i e P u l - e - C h u m r i
i Duszambe.
2 7
Większość owoców w Afganistanie przechowuje się w postaci w y s u
szonej. Suszy się śliwki, jabłka, gruszki, morele, m o r w y , a n a w e t melo
n y . Również, i t o w przeważającej ilości, suszy się p l o n y w i n n i c . Można
powiedzieć, że przeszło połowa p r o d u k c j i w i n o g r o n zostaje wysuszona
i następnie jako r o d z y n k i dostaje się n a r y n e k k r a j o w y i krajów sąsied
n i c h . Suszenie w i n o g r o n n a r o d z y n k i o d b y w a się już t o w specjalnych
pomieszczeniach, już t o n a dachach domów mieszkalnych.
Suszarnie rodzynków w K o h - e - D a m a n na północ od K a b u l u są b u d y n
k a m i wolnostojącymi l u b p r z y b u d o w a n y m i d o obejść gospodarskich czy
też domów mieszkalnych. W t a k i c h w y p a d k a c h suszarnia mieści się w gór
nej (piętrowej) części b u d y n k u , podczas gdy dolne przeznacza się n a i n n y
cel (składy p l e w i t r z y n , magazyny, spiżarnie, rzadziej obory). Suszarnie
stawia się zawsze w miejscach p r z e w i e w n y c h . Materiałem b u d o w l a n y m
28
2 6
N a z w a z prow. L o g a r .
2 7
B a d a n i a w S a r a i Chodżia 15 I X 1972.
M e l o n y w i e s z a się u pułapu k o m o r y l u b s p i c h l e r z a i t a m w s u c h y m p o w i e
t r z u zasychają i zmniejszają s w ą objętość. W r a z i e potrzeby użycia i c h , zeschły owoc
obsypuje się g o t o w a n y m ryżem, u m i e s z c z a w p r z y k r y t y m n a c z y n i u , a b y spęczniał •
i nabrał „soczystości".
2 8
U P R A W A WINOROŚLI W
157
AFGANISTANIE
R y c . 5. M a ł e s u s z a r n i e w i n o g r o n w o k o l i c y C z a r i k a r u
F o t . K . W o l s k i , 1973
jest glina (w w i l g o t n y c h blokach układana podczas stawiania suszarni)
l u b cegła surówka. Liczne szczeliny w e n t y l a c y j n e w ścianach sprawiają
z dala wrażenie strzelnic, t a k że mniejsze suszarnie, kształtu m a s y w n y c h
czworobocznych wież, nasuwają przypuszczenie, iż ma się do czynienia
z b u d o w n i c t w e m o b r o n n y m , a n i e ze zwykłymi pomieszczeniami gospo
darczymi. W K o h - e - D a m a n suszarnia nosi nazwę balachana (f. — w y s o k a
izba, wysokie pomieszczenie, a dosłownie górna ižba) i jest wąską (3-5 m
szeroka) izbą o wysokości 5-7 m . Długość suszarni dochodzi n i e k i e d y d o
k i l k u n a s t u metrów. Szczeliny w e n t y l a c y j n e n i e są szersze niż 20 cm, i c h
wysokość zaś n i e przekracza 1 m (przeważnie m a około 60 cm). W Sarai
Chodżia balachana, czyli saigichana (i.), miała wnętrze wysokie n a 5,5 m,
a o t w o r y w e n t y l a c y j n e w y m i a r y 10 X 4 5 cm. Szczeliny w e n t y l a c y j n e b y
wają zupełnie otwarte, zatkane luźno gałązkami albo zamknięte siatką
drucianą, co n i e w s t r z y m u j e dopływu p o w i e t r z a i p r z e w i e w u w i a t r u ,
a c h r o n i wnętrze od wtargnięcia p t a c t w a i szkodników. Są one t a k u m i e
szczone w k i l k u rzędach jedne n a d d r u g i m i , że o t w o r y rzędu wyższego
nie wypadają bezpośrednio n a d o t w o r a m i rzędu niższego, t y l k o występują
na przemian. Wewnątrz balachana m a albo ruchome, przenośne ruszto
wania, odpowiednio wysokie, l u b od s t r o p u zwisają rzadkie m a t y z g r u
bych t r z c i n l u b bambusów, n a których jesienią wiesza się grona winne.
158
KRZYSZTOF
WOLSKI
Na rusztowaniach układa się bambusowe l u b trzcinowe pręty z pozawie
szanymi g r o n a m i w i n n y m i albo przywiązuje d r u t y (jest t o p r a k t y k a n o w
sza) i n a n i c h wiesza winogrona.
W p r o w i n c j i P a r w a n właściciele mniejszych w i n n i c mają suszarnie
w i n o g r o n parterowe, o w y m i a r a c h wnętrza 2 X 4 m , a wysokości 2,5 do
3 m , zadaszone stropem, z którego' sterczą żerdzie służące do zawieszania
na n i c h w i n o g r o n . Do suszarni p r o w a d z i n i e w i e l k i , n i s k i otwór wejścio
w y . O t w o r y w e n t y l a c y j n e rozmieszczone są w trzech — pięciu rzędach.
Z w y k l e małe suszarnie stoją w grupach, co ułatwia i c h p i l n o w a n i e .
W okolicy K a n d a h a r u suszarnia nazywa się kiszmiszchana (czyli r o dzynkarnia). Małe, stare kiszmiszchana
mają w e n t y l a c y j n e o t w o r y m n i e j
sze i okrągłe, łatwiejsze do zamknięcia w związku z częstszymi b u r z a m i
p r o c h o w y m i występującymi w południowo-zaehodnim Afganistanie. O t w o
r y w e n t y l a c y j n e w o k o l i c y K a n d a h a r u nazywają się sorai (p.). W dużych
w i n n i c a c h p o d Kandahar em r o d z y n k a r n i e mają niekiedy po k i l k a d z i e
siąt metrów długości. Sorai w n i c h są podłużne, pionowe. Podobnie jest
w mniejszych, nowszych suszarniach. Suszarnie w i n o g r o n okolic K a n d a
h a r u n i e posiadają stropu-dachu (jesienią deszcze n i e padają w pd.-zach.
Afganistanie). W czasie suszenia w i n o g r o n górę kiszmiszchane
przeważnie
p r z y k r y w a się żerdziami i gałęziami, d l a ochrony owoców przed ptactwem.
N i e k i e d y góra pozostaje o t w a r t a , w t e d y specjalny stróż p i l n u j e suszarni.
Grona wiesza się n a sznurach przywiązanych do- tyczek w b i j a n y c h w spe
cjalne o t w o r y w ścianach. Często suszarnie w i n o g r o n określa się nazwą
bad-e-ćhana (f. = izba p r z e w i e w u , izba w i a t r u ) , spotykaną n a obszarze
środkowego Afganistanu.
1
W okolicy Ghazni, K a l a f - i - G h i l z a j jako suszarnie używane są izby
znajdujące się na najwyższym piętrze, wąskiego, wieżowatego d o m u
mieszkalnego. I c h duże o t w o r y okienne (nie zamykane) gwarantują nale
żyty p r z e w i e w suchego i gorącego powietrza. Przeważnie w i n o g r o n a suszy
się n a dachach domów. Są to tereny, gdzie w i n n i c jest m n i e j , a ludność
posiada m n i e j w i n o g r o n do suszenia. Także w i n n i c e w o k o l i c y Ghazni są
małe. Winogrona układa się na dachach n i e bezpośrednio na glinianej p o
lepie, lecz n a okrągłych płaskich koszach w i k l i n o w y c h l u b płaskich w i k l i
n o w y c h kręgach, z w a n y c h kierah (p.). N i e k i e d y pod kosze l u b kręgi p o d
kłada się kamienie, a b y uzyskać p r z e w i e w spod spodu .
29
Liczne o d m i a n y w i n o g r o n A f a g n i s t a n u dają po wysuszeniu rozmaite
g a t u n k i rodzynków. O d m i a n y rodzynkowe różnią się t y m o d pozostałych,
że są bezpestkowe. Specjalnie jako kiszmiszi r o z u m i e się w i n o g r o n a białe,
n i e w i e l k i e , owalne l u b podłużne, słodkie, a dojrzewające w e wrześniu
i pierwszej połowie października. Pomijając kształt, zależny od odmiany,
Wysuszone
w
t e n sposób r o d z y n k i uważa się z a pośledniejszy
gatunek.
U P R A W A WINOROŚLI W
AFGANISTANIE
159
k o l o r rodzynków u w a r u n k o w a n y b y w a często sposobem suszenia. Z tej
samej o d m i a n y można uzyskać r o d z y n k i białozielonkawe, białożółtawe,
a nawet czerwonawobrązowe. Pierwsze pochodzą z n i e przejrzałych o w o
ców suszonych w cieniu, drugie uzyskuje się z owoców przejrzałych rów
nież suszonych w cieniu, trzecie zaś z owoców przejrzałych suszonych
w słońcu. Czarne uzyskuje się z owoców ciemnoniebieskich (czarnych).
Przeważnie suszenie nie jest skomplikowane, j e d y n i e t y l k o p r z y o l b r z y
m i c h rodzynkach kandaharskich, u z y s k i w a n y c h z o d m i a n y kolosalnych
słodkich w i n o g r o n Haita stosuje się specjalną technikę określaną j a k o
dbdżiousz (р.), co można przetłumaczyć j a k o gotowane, a raczej zaparzane.
Zabieg polega na zanurzeniu we wrzącej wodzie g r o n Haita, a następnie
przesuszaniu i c h w sposób podobny, j a k t o się p r a k t y k u j e z i n n y m i w i n o
gronami. Wodę d o zaparzania przygotowuje się przez zagotowanie w niej
p e w n y c h ziół, p e w n y c h nasion i n i e w i e l k i e j ilości gaszonego wapna. W t y m
t o roztworze jeszcze wrzącym, zanurza się n a chwilę grono, uważając, a b y
p r z y p a d k i e m n i e popękały. Sądzi się, że roztwór wpływa n a łatwiejsze
odparowanie n a d m i a r u w o d y z dużych owoców, a także wpływa dodatnio
na zasuszenie się słodkiego s o k u w i n o g r o n .
30
Po wysuszeniu w i n o g r o n w balaćhana zdejmuje się je z m a t l u b sznu
rów czy drutów, a następnie składa w kącie izby. W podkandaharskich'
kiszmiszkhane
winogrona, gdy wyschną, obija się k i j a m i . Spadają one n a
k i l i m y podłożone n a polepie. W razie potrzeby sprzedaje się j e k u p c o w i - h u r t o w n i k o w i , który k u p u j e r o d z y n k i w stanie zupełnie s u r o w y m , b r u d
ne, zaprószone, z wyschłymi łodygami, a nieraz jeszcze ze słomą, n a któ
rej spoczywały w magazynie r o l n i k a . W t a k i m stanie ładuje się r o d z y n k i
do wełnianych dużych worów dżiowal (f.p.), załadowuje n a zwierzęta
juczne i odstawia k u p c o w i . N i e k i e d y k u p i e c - h u r t o w n i k w t a k i m stanie
dostarcza j e dalej d o kupców hurtowników w większych miastach. T a m
dopiero następuje powierzchowne oczyszczanie. W płaskich koszach l u b
na dużych sitach ręcznie opala się r o d z y n k i , wybierając gałązki i słomę
oraz odsiewa część k u r z u i b r u d u , który zdoła wypaść przez oka sita
l u b szpary kosza. Część b r u d u i k u r z u , j a k a przylgnęła d o rodzynków
w czasie suszenia, gdy wypuściły nieco lepkiego soku, pozostaje n a d a l na
suszonym owocu i dopiero ostateczny odbiorca w y m y w a ją, oczyszczając
przed użyciem. Jednak, n p . p r z y w y r o b i e w o d y r o d z y n k o w e j , nieczystości
t y c h się n i e oddziela, a b y nie tracić cennej, choć zbrukanej słodyczy.
Przeważnie większość rodzynków jest dostarczana n a r y n e k przez
d r o b n y c h producentów i przychodzi w stanie takiego przemieszania gaZ tego t y p u s u s z e n i e m spotkałem się j e d y n i e w o k o l i c a c h K a n d a h a r u . Z n a n y
ten sposób j e s t też w p o b l i s k i m pakistańskim Beludżystanie, l e c z t a m r a c z e j z a r z u
cony, ze względu n a duży popyt n a świeże w i n o g r o n a H a i t a , t a k w K w e t c i e j a k i n a
eksport do K a r a c z i .
к
3 0
KRZYSZTOF WOLSKI
160
tunków i wielkości, że w y m a g a przesortowania. Sortowanie o d b y w a się
u kupców hurtowników po przeczyszczeniu t o w a r u , a n i e k i e d y n a w e t już
w sklepach kupców detalicznych. P r z y s o r t o w a n i u z a t r u d n i a się k o b i e t y
i dzieci. K u p c y detaliczni, mając sporo wolnego czasu, często własnoręcz
n i e sortują r o d z y n k i w swych k ra m a c h, co można obserwować przecho
dząc przez bazary.
Dotychczasową tradycyjną praktyką był zbyt rodzynków do krajów
sąsiednich: Rosji, I n d i i , Pakistanu, a n a w e t I r a n u . Już po I I w o j n i e świa
t o w e j , a raczej w latach sześćdziesiątych, rozpoczęto w skrajnie p r a w o
w i e r n y m Afganistanie wyrabiać z rodzynków zabronione przez Koran w i
na i k o n i a k i . M i s t r z a m i Afgańczyków okazali się specjaliści włoscy,
którzy zaczęli produkować wspaniałe wina,, n i e ustępujące jakością w i n o m
włoskim. J a k dotychczas p r o d u k c j a w i n w Afganistanie prowadzona jest
na mała skalę, ale być może w niedalekiej przyszłości r o z w i n i e się i z n a j
dzie z b y t n a r y n k a c h krajów sąsiednich.
Użytkowanie uboczne w i n n i c y b y w a różnorakie. Spotyka się n i e k i e d y
u p r a w y współrzędne n i e w y s o k i c h d r z e w owocowych, t a k i c h j a k morele,
brzoskwinie i migdałowce, a n i e k i e d y i śliwy. D r z e w a t e n i e zacieniają
w i n n i c y , a także n i e wyciągają z b y t w i e l e w i l g o c i z gleby i w i n o g r a d na
t y m n i e t r a c i . Przeciwnie, n i e w i e l k i e drzewa owocowe są przytłaczane
pędami pnącego się na nie w i n o g r a d u . Nieraz w i d u j e się w w i n n i c a c h
w p r o w . P a r w a n rosnące m o r w y l u b orzechy włoskie, lecz wielkość i w y
sokość t y c h d r z e w grozi w i n n i c y zaciemnieniem, a także wyssaniem w i l
goci. Dlatego też m o r w y i orzechy, g d y się z b y t rozrosną, u s u w a się z w i n
n i c y . W sadach składających się z jabłoni i grusz w i n o g r a d zagraża t y m
drzewom, więc t a k i e j symbiozy p r a w i e się n i e spotyka. Zresztą n i e m a l
zawsze drzewa owocowe usuwane są z w i n n i c , i c h dochodowość b o w i e m
jest z reguły niższa od dochodów z u p r a w y w i n n e j latorośli.
3 1
Z użytków ubocznych w w i n n i c a c h należy jeszcze wspomnieć o k o
rzyściach ze z b i o r u n a zielono t r a w rosnących wśród krzewów w i n o g r a d u ,
a także ze z b i o r u liści w i n o g r a d u d a w a n y c h w jesieni o w c o m i kozom.
Wiosenna p r z y c i n k a krzewów dostarcza już t o pędów s k a r m i a n y c h przez
kozy, już t o lichego drzewa opałowego z grubszych części obcinanych
gałęzi.
Podsumowując powyższe u w a g i w y p a d n i e jeszcze wspomnieć o w k r a
czaniu nowoczesności w tradycyjną uprawę w i n o g r o n w Afganistanie.
Najważniejszym t a k i m w y d a r z e n i e m jest wprowadzenie w w i n n i c a c h
w K o h - e - D a m a n s p r y s k i w a n i a krzewów przeciw zarazom. Widać w t y m
T a k w Kábulu, j a k i w C z a r i k a r z e w m n i e j p r a w o w i e r n y c h d o m a c h w y r a b i a
się w i n a z w i n o g r o n . Wyciśnięty sok s i l n i e dojrzałych o w o c ó w poddaje się f e r m e n
t a c j i w b u t l a c h . Przeważnie do w y r o b u W i n a używa się w i n o g r o n o d m i a n
kiszmiszi
lub też d r o b n y c h , słodkich c i e m n y c h w i n o g r o n z północy k r a j u .
8 1
U P R A W A WINOROŚLI W
161
AFGANISTANIE
wyraźne w p ł y w y kontaktów z hodowcami z sąsiednich terenów radzieckiej
A z j i Środkowej. Podobnie wprowadzenie sekatora w okręgu Logar ułatwi
i przyspieszy wiosenne przycinanie. W związku z powstającym p r z e
mysłem f e r m e n t a c y j n y m w Afganistanie i początkami przetwórstwa w i
n o g r o n i rodzynków n a w i n a , dają się gdzieniegdzie obserwować próby
wprowadzenia n o w y c h o d m i a n winorośli dającej specjalnie poszukiwane
aromatyczne owoce, potrzebne d o p r o d u k c j i w i n . Jednak w większości
w i n n i c A f g a n i s t a n u zachowują się tradycyjne, o d wieków wypróbowane
m e t o d y h o d o w l i winorośli oraz sposoby sprzętu, przechowywania i susze
nia winogron.
Muzeum Etnograficzne
PI. Wolnica 1
31-060 K r a k ó w
Krzysztof
Wolski
TRADITIONAL RAISING O F GRAPEVINES IN
AFGHANISTAN
S u m m a r y
T h e a u t h o r s t u d i e d t h e t r a d i t i o n a l m e t h o d s of r a i s i n g g r a p e v i n e s i n A f g h a n i s t a n
d u r i n g h i s t r a v e l s to t h a t c o u n t r y a n d to P a k i s t a n b e t w e e n 1960 a n d 1973, m a i n l y
i n 1969, 1971, 1972 a n d 1973. C e n t r a l , s o u t h w e s t e r n a n d n o r t h e r n regions of A f g h a
n i s t a n w e r e investigated. V i n e s a p p e a r i n a l l p l a c e s t r a d i t i o n a l l y c o n s i d e r e d a s
appropriate, b u t v i n e y a r d s a r e m o s t d e n s e l y grouped i n t h e f o l l o w i n g
regions:
K a n d a h a r i n the southwest, K o h - i - D a m a n a n d near K a b u l i n the central area,
a n d M a z a r - i - S h a r i f i n t h e n o r t h . V i n e y a r d s c a n a l s o often be f o u n d w h e r e t h e
t e r r a i n m a k e s t h e r a i s i n g of cereals, i m p o s s i b l e , e.g. i n t h e p r o v i n c e of L o g a r o r i n
t h e v a l l e y of G h o r b a n d R i v e r i n M i d d l e H i n d u K u s h . E c o n o m i c a l l y m o s t i m p o r t a n t
i n t h e c o u n t r y is t h e K a n d a h a r region, p r o d u c i n g as m u c h as 70°/o of d r i e d f r u i t
( m a i n l y r a i s i n s ) e x p o r t e d b y A f g h a n i s t a n i n nineteen-fifties. I t a l s o s u p p l i e d t h e
b u l k of e x c e l l e n t v a r i e t i e s of grapes e x p o r t e d t o P a k i s t a n a n d e v e n to I n d i a . N e a r
K a n d a h a r c a n b e f o u n d t h e greatest n u m b e r of c u l t i v a b l e v a r i e t i e s of v i n e s , w i t h
i m p r e s s i v e l y b i g w h i t e " l a l " o r " h a i t a " a n d t h e " k i s h m i s h i " or r a i s i n species w i t h
f r u i t w i t h o u t seeds. T h e " k i s h m i s h i " f r o m t h i s r e g i o n differ i n s i z e ; t h e f r u i t a r e
u s u a l l y oblong, w h i t i s h , y e l l o w i s h o r p i n k y , w h i l e t h e n o r t h e r n r a i s i n v a r i e t i e s a r e
m o s t often d a r k b l u e to black, w i t h o b l o n g b u t s m a l l e r fruit, often w i t h s m a l l seeds.
A n u m b e r of types of v i n e y a r d s c a n b e d i s t i n g u i s h e d i n A f g h a n i s t a n t h a t c a n
be r o u g h l y d e s c r i b e d a s e i t h e r f i e l d o r household ones. I n t h e s o u t h a n d i n t h e
c e n t r a l region, t h e v i n e s a r e g e n e r a l l y l a i d o n e a r t h m o u n d s or d i k e s , s o m e t i m e s
u p to 1.5 m h i g h , w h i l e t h e roots of s h r u b s g r o w i n a d e e p recess, h i d d e n i n s h a d o w
f r o m s c o r c h i n g s u n . I n t h e n o r t h , v i n e s a r e a l l o w e d to m o u n t trees, houses ( w i t h
scaffolding o n flat roofs) or c l a y w a l l s . A v i n e y a r d o r " b a g h - e - a n g u r ' is u s u a l l y
s u r r o u n d e d b y s u c h w a l l s . V i n e y a r d s a r e w a t e r e d a t 7 t o 21 d a y s i n t e r v a l s d e p e n d
i n g o n t h e l o c a l n a t u r a l conditions, s o l a r i z a t i o n a n d p e r m e a b i l i t y of t h e s o i l , but
i n t h e p e r i o d of r i p i n g t h e s u p p l y of w a t e r is l i m i t e d to m a k e t h e f r u i t m o r e sweet.
I n t h e r i p i n g p e r i o d t h e v i n e y a r d s a r e v i g i l a n t l y g u a r d e d against v e r m i n (birds,
-
11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I X , z. 1
162
KRZYSZTOF
WOLSKI
j a c k a l s , goats) a n d thiefs. A w a t c h m a n l i v e s p e r m a n e n t l y i n a s p e c i a l c a b i n o r
" c h a p a r " built of b r a n c h e s o r c l a y . F r u i t a r e p i c k e d b y h a n d . T h e y aire t r a n s p o r t e d
i n w i c k e r b a s k e t s o n t h e b a c k s of asses, m u l e s o r oxen. G r a p e s a r e d r i e d w h o l e for
r a i s i n s i n c l a y s h e d s c o n s t r u c t e d for this p u r p o s e ( k i s h m i s h k h a n a , s a i g h i k h a n a ,
b a l a k h a n a ) w i t h n u m e r o u s v e n t i l a t i o n holes i n t h e i r w a l l s . R a i s i n s c o n t a m i n a t e d
w i t h p e d u n c l e s a r e s u p p l i e d to w h o l e s a l e m e r c h a n t s a n d o n l y t h e n they a r e c l e a n e d
a n d sorted out.
P h y l o x e r a ( P h y l l o x e r a v a s t a t r i x ) is not yet f o u n d i n A f g h a n i s t a n . T h e greatest
t h r e a t to g r a p e v i n e s is c o n s i d e r e d to be C u s c u t a monogina, c a l l e d " P e c h i a k - e s u r h " , a p a r a s i t e most w i d e s p r e a d i n v i n e y a r d s i n t h e north. I t is n o w h a n d l e d by
p l u c k i n g t h e s p r o u t s of a n i n f e c t e d plant. A g a i n s t other plagues c h e m i c a l s p r a y s
i m p o r t e d f r o m t h e U S S R a r e b e i n g introduced.
T h e m e t h o d s of c u l t i v a t i o n , v i n t a g e a n d storage p r e v a i l i n g i n A f g h a n i s t a n a r e
s t i l l t r a d i t i o n a l ones. H o w e v e r , i n recent y e a r s w i n e p r o d u c t i o n a n d f e r m e n t a t i o n
i n d u s t r y h a s s t a r t e d t h a t w i l l p r o b a b l y b r i n g the i n t r o d u c t i o n of n e w v i n e s p e c i e s
n e c e s s a r y for m a k i n g s t a p l e w i n e s .